Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk 0 1173 4775603 4739747 2026-11-03T20:01:51Z Dostojewskij 25653 /* Muertes */ [[Manuel Azaña Díaz]]: ° 1880 4775603 wikitext text/x-wiki {{Payares}} == Fechos == * [[1481]] - [[Franciscu I de Foix|Francisco de Foix]], ye coronáu rei de [[Reinu de Navarra|Navarra]]. * [[1493]] - [[Cristóbal Colón]] descubre la islla [[Dominica]] nel so segundu viaxe. * [[1762]] - [[Tratáu de Fontainebleau]] ente [[España]] y [[Francia]], pol que [[Louisiana]] pasa a poder español. * [[1820]] - Independencia d'[[Ecuador]]. * [[1891]] - [[Brasil]]: El mariscal [[Teodoro de Fonseca]] disuelve'l Congresu brasilanu y proclámase a sí mesmu dictador. * [[1903]] - Proclámase la República de [[Panamá]], escindida de [[Colombia]]. * [[1912]] - [[Méxicu]]: entama la revolución escontra Madero en [[Chihuahua]]. * [[1918]] - [[Primer Guerra Mundial]]: Firma del armisticiu ente Austria-Hungría y los aliaos que pon fin a la guerra. * [[1930]] - [[Brasil]]: Proclamen presidente a [[Getúlio Vargas]] tres dar un golpe d'estáu. * [[1943]] - Repatriación de la [[División Azul]] por orde del gobiernu español. * [[1957]] - La [[XRSS]] lanza al espaciu'l segundu satélite con un ser vivu nél, el [[Sputnik 2]], cola perra [[Laika]]. * [[1958]] - [[Cuba]] elixen a [[Andrés Rivero Agüero]] como presidente. * [[1961]] - El birmanu [[Sithu Thant]] sal elixíu secretariu xeneral de la [[ONX]]. * [[1978]] ** [[Dominica]] independízase del [[Reinu Xuníu]]. ** La XRSS y [[Vietnam]] firmen un tratáu d'amistá y cooperación por 25 años. * [[1986]] - Los [[Estaos Federaos de Micronesia]] algamen la independencia de los [[Estaos Xuníos]]. * [[1999]] - El xuez español [[Baltasar Garzón]] procesa a 98 militares arxentinos poles desapariciones ocurríes na dictadura de [[Augusto Pinochet|Pinochet]]. * [[2000]] - Entama a funcionar la [[Estación Espacial Internacional]]. == Nacencies == * [[39]] - [[Marco Anneo Lucanu]], poeta llatín. * [[1618]] - [[Aurangzeb]], últimu gran emperador [[Imperiu mongol|mongol]]. * [[1801]] - [[Vincenzo Bellini]], compositor italianu. * [[1893]] - [[Edward Doisy]], bioquímicu de los Estaos Xuníos, [[premiu Nobel de Medicina]] en [[1943]]. * [[1901]] ** [[Leopoldu III de Bélxica|Leopoldu III]], rei belxicanu. ** [[André Malraux]], escritor y políticu francés. * [[1912]] - [[Alfredo Stroessner]], dictador paraguayu. * [[1921]] - [[Charles Bronson]], actor de los Estaos Xuníos. * [[1925]] - [[Dieter Wellershorff]], escritor alemán. * [[1931]] - [[Mónica Vitti]], actriz italiana. * [[1932]] - [[Albert Reynolds]], políticu y primer ministru irlandés. * [[1945]] - [[Gerd Müller]], futbolista alemán. * [[1956]] - [[Manuel Patarroyo]], médicu colombianu y inmunólogu. * [[1979]] - [[Pablo Cesar Aimar]], futbolista arxentín. * [[1988]] - [[Carlos Izquierdoz]], futbolista arxentín. == Muertes == * [[361]] - [[Constanciu II]], emperador romanu. * [[1639]] - [[San Martín de Porres]], monxu peruanu. * [[1736]] - [[José Patiño Rosales]], políticu español (° [[1666]]) * [[1864]] - [[Antonio Gonsálvez Díaz]], poeta brasilanu. * [[1873]] - [[Antonio de los Ríos Rosas]], políticu español. * [[1873]] - [[Francisco Antonio Elorza y Aguirre]], militar español, fundador en [[Trubia (Uviéu)|Trubia]] de la primer Escuela de Formación Profesional Obrera que funcionó n'[[España]] (º [[3 de xineru]] de [[1798]]). * [[1931]] - [[Juan Zorrilla de San Martín]], poeta uruguayu (° [[1855]]) * [[1940]] - [[Manuel Azaña Díaz]], presidente español (° [[1880]]). * [[1949]] - [[Solomon Guggenheim]], mecenes de los Estaos Xuníos (° [[1861]]) * [[1954]] - [[Henri Matisse]], pintor francés (º [[1869]]) * [[1957]] - [[Wilhelm Reich]], sicoanalista y escritor austriacu (º [[1897]]) * [[1968]] - [[Adolf Abel]], arquiteutu alemán (° [[1882]]) * [[2002]] - [[Lonnie Donegan]], músicu británicu (° [[1931]]) == Referencies == {{llistaref}} {{meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Payares|03]] l8d99gbbduxbnzhqewzmn37oxsmg2qf 0 1307 4775693 4513741 2026-11-04T09:46:49Z Amasuela 32214 incendiu>fuéu 4775693 wikitext text/x-wiki {{añu|1967|imaxe=Apollo 1 crew arrive at pad for test on Jan 27 1967.jpg|pie=Los astronautes [[Gus Grissom]], [[Ed White]] y [[Roger Chaffee]] llegando a la plataforma de llanzamientu'l 27 de xineru. Los trés morrieron esi día nel fuéu de la nave [[Apollo 1]] durante una prueba en tierra.}} '''1967''' ('''[[Numberación romana|MCMLXVII]]''') foi un [[Añu común entamáu en domingu|añu normal entamáu en domingu]] nel [[calendariu gregorianu]]. == Fechos == * [[14 de payares]] – El físicu americanu [[Theodore Maiman]] consigue una patente por su sistema de [[láser de rubí]], que foi'l primer [[láser]] del mundu. == Nacencies == * [[9 de febreru]] - [[Gaston Browne]], primer ministru d'[[Antigua y Barbuda]]. * [[10 de febreru]] - [[Laura Dern]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[19 de xunu]] - [[Mia Sara]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[20 de xunu]] - [[Nicole Kidman]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[10 d'ochobre]] - [[Gavin Newsom]], gobernador de [[California]]. * [[28 d'ochobre]] - [[Julia Roberts]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[21 de payares]] - [[Poli Díaz]], boxeador español. == Muertes == * [[19 d'abril]] - [[Konrad Adenauer]], políticu alemán, primer Canciller de la [[República Federal Alemana]] ente [[1949]] y [[1963]] (° [[5 de xineru]] de [[1876]]). * [[11 d'ochobre]] - [[Simo Puupponen]], escritor finlandés. * [[10 d'avientu]] - [[Otis Redding]], cantante d'Estaos Xuníos. == [[Premiu Nobel|Premios Nobel]] == * [[Premiu Nobel de Física|Física]] – [[Hans Albrecht Bethe]] * [[Premiu Nobel de Química|Química]] – Manfred Eigen, Ronald George Wreyford Norrish y George Porter * [[Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina|Medicina]] – Ragnar Granit, Haldan Keffer Hartline y George Wald * [[Premiu Nobel de Lliteratura|Lliteratura]] – [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Premiu Nobel de la Paz|Paz]] – 1/3 destináu al fondu principal y 2/3 al fondu especial d'esta seición del premiu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sieglu XX]] [[Categoría:1967]] 7wc2xbm6au86c22pvydyuw821swxj9q 4 5062 4775677 4775506 2026-11-04T09:32:11Z Omarete 35 /* Votos */ 4775677 wikitext text/x-wiki {{Votación permanente|los candidatos a alministrador y burócrata}} Nesta páxina van decidise les votaciones p'alministradores y pa burócrates de la Wikipedia. Si quies votar, edita la candidatura que quieras y añádite poniendo '''<nowiki># {{a favor}} --~~~~</nowiki>''' o '''<nowiki># {{escontra}} --~~~~</nowiki>''' onde más te preste. Pa ver votaciones anteriores: '''[[Wikipedia:Candidatures/Archivu|Archivu.]]''' == Candidatura de [[Usuariu:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] como alministrador== === Presentación y motivos === Bones. Magar qu'hai [https://ast.wikipedia.org/w/index.php?title=Especial%3AListaUsuarios&username=&group=sysop&creationSort=1&limit=50 6 alministradores] anguaño na astwiki, solo [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/astwiki ún fixo aiciones d'alministración] nel mes caberu. Otres aiciones d'alministración foron feches por usuarios globales nel intre. Cuido que soi quien aidar col borráu d'artículos fechos por direiciones anónimes, proteición d'artículos y el bloquéu d'usuarios principalmente, coses que precisen aiciones rápides y qu'anguaño dependen de si l'únicu alministrador activu ta presente o non, y toos precisamos de descansos. Amás, la mio zona horaria aida tamién ya que toi activu n'hores onde otros usuarios y alministradores non. Asina que presento la mio candidatura. 02:45 5 abr 2026 (UTC) * Estadístiques: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target=Sahaquiel9102 Cuenta global] - [https://xtools.wmcloud.org/adminscore/ast.wikipedia.org/Sahaquiel9102 Puntuación d'alministrador] === Votos === *{{a favor}}--[[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 13:30 6 abr 2026 (UTC) *{{escontra}} [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 13:53 13 abr 2026 (UTC) === Comentarios === Por min, bien, nada que dicir en contra; amás y próximamente, paezme que la llista d'alministradores va reducise otra vuelta por mor de la regla xeneral de tar más de dos años ensin nenguna edición fecha, asina que vamos tener falta d'alministradores.--[[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 13:34 6 abr 2026 (UTC) * Cuido que ser alministrador nun pue ser un premiu pa tou aquel que seya usuariu activu o faiga bon trabayu. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 13:53 13 abr 2026 (UTC) === Resultáu === :{{refugao}} Yá pasó más d'un mes d'esta candidatura, y hai namái dos votos fechos: unu a favor y otru en contra; polo que nun ye posible la eleición como alministrador de Sahaquiel9102.--[[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 13:28 14 may 2026 (UTC) == Candidatures de [[Usuariu:Limotecariu|Limotecariu]] y [[Usuariu:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] como alministradores== === Presentación y motivos === Propongo a estos dos usuarios como candidatos a alministradores de la Wikipedia n'asturianu. La nuestra ye una comunidá pequeña, con un númberu bien reducíu d'usuarios activos (y, amás, que tengan conocimientu y ganes) y na que non toos disponemos del tiempu necesariu pa tar presentes a diario. Anque cuntamos con seis alministradores, les estadístiques d'actividá amuesen la realidá, teniendo que facer intervenciones munches veces usuarios globales. De fechu, tendríemos que quitar a ún de los alministradores los permisos por llevar más de dos años inactivu, colo que vamos ser unu menos. Yo mesmu soi un exemplu d'esta situación, nun tuvi activu bastante tiempu y, de fechu, cuando Sahaquiel presentó la so candidatura, nun llegué a participar na so votación. Precisamente por eso, considero importante que les xeres alministratives nun dependan de la presencia o disponibilidá d'un númberu tan reducíu de persones. Tampoco nun se trata d'una (auto)crítica a los alministradores actuales, ye reconocer que toos tenemos otres obligaciones, que la nuestra dedicación al proyectu ye voluntaria y que tamién precisamos descansos. Cuantos más usuarios comprometíos, con conocimientu y responsabilidá, cola Wikipedia n'asturianu dispongan de ferramientes d'alministración, más fácil va ser repartir les responsabilidaes y atender con axilidá cuestiones como'l borráu de páxines, la protección d'artículos o'l bloquéu d'usuarios. Los permisos d'alministración nun tienen que suponer una obligación de tar presente permanentemente, pero han de dar la posibilidá de collaborar más a fondu nel mantenimientu del proyectu cuando caún disponga de tiempu. Por estes razones, propongo les candidatures de Limotecariu y Sahaquiel, pol convencimientu de que cuntar con más persones dispuestes a asumir estes funciones va contribuyir a una Wikipedia n'asturianu más activa, áxil y dinámica. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 09:41 3 pay 2026 (UTC) === Candidatura de [[Usuariu:Limotecariu|Limotecariu]] como alministrador=== ==== Votos ==== *{{a favor}} --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 09:41 3 pay 2026 (UTC) *{{escontra}} *{{Enforma escontra}} Por munchos motivos. Paezme un bon editor, fae unes ediciones mui bones, pero nun entiende lo que ye un alministrador. Basta ver cualquier discusión con un almin, siempre diz lo mesmu, que tenemos razón pol fechu de selo. Y eso nun ye un almin. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 09:32 4 pay 2026 (UTC) ==== Comentarios ==== ==== Resultáu ==== === Candidatura de [[Usuariu:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] como alministrador=== ==== Votos ==== *{{a favor}} --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 09:41 3 pay 2026 (UTC) *{{escontra}} ==== Comentarios ==== ==== Resultáu ==== [[Categoría:Wikipedia]] ouekm9ux2v0mxccbjckkigzwuz3t719 4775678 4775677 2026-11-04T09:32:42Z Omarete 35 /* Votos */ 4775678 wikitext text/x-wiki {{Votación permanente|los candidatos a alministrador y burócrata}} Nesta páxina van decidise les votaciones p'alministradores y pa burócrates de la Wikipedia. Si quies votar, edita la candidatura que quieras y añádite poniendo '''<nowiki># {{a favor}} --~~~~</nowiki>''' o '''<nowiki># {{escontra}} --~~~~</nowiki>''' onde más te preste. Pa ver votaciones anteriores: '''[[Wikipedia:Candidatures/Archivu|Archivu.]]''' == Candidatura de [[Usuariu:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] como alministrador== === Presentación y motivos === Bones. Magar qu'hai [https://ast.wikipedia.org/w/index.php?title=Especial%3AListaUsuarios&username=&group=sysop&creationSort=1&limit=50 6 alministradores] anguaño na astwiki, solo [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/astwiki ún fixo aiciones d'alministración] nel mes caberu. Otres aiciones d'alministración foron feches por usuarios globales nel intre. Cuido que soi quien aidar col borráu d'artículos fechos por direiciones anónimes, proteición d'artículos y el bloquéu d'usuarios principalmente, coses que precisen aiciones rápides y qu'anguaño dependen de si l'únicu alministrador activu ta presente o non, y toos precisamos de descansos. Amás, la mio zona horaria aida tamién ya que toi activu n'hores onde otros usuarios y alministradores non. Asina que presento la mio candidatura. 02:45 5 abr 2026 (UTC) * Estadístiques: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target=Sahaquiel9102 Cuenta global] - [https://xtools.wmcloud.org/adminscore/ast.wikipedia.org/Sahaquiel9102 Puntuación d'alministrador] === Votos === *{{a favor}}--[[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 13:30 6 abr 2026 (UTC) *{{escontra}} [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 13:53 13 abr 2026 (UTC) === Comentarios === Por min, bien, nada que dicir en contra; amás y próximamente, paezme que la llista d'alministradores va reducise otra vuelta por mor de la regla xeneral de tar más de dos años ensin nenguna edición fecha, asina que vamos tener falta d'alministradores.--[[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 13:34 6 abr 2026 (UTC) * Cuido que ser alministrador nun pue ser un premiu pa tou aquel que seya usuariu activu o faiga bon trabayu. [[Usuariu:YoaR|YoaR]] ([[Usuariu alderique:YoaR|alderique]]) 13:53 13 abr 2026 (UTC) === Resultáu === :{{refugao}} Yá pasó más d'un mes d'esta candidatura, y hai namái dos votos fechos: unu a favor y otru en contra; polo que nun ye posible la eleición como alministrador de Sahaquiel9102.--[[Usuariu:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">'''Limotecariu'''</span>]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|<span style="color:#6b5a40;">''(alderique)''</span>]] 13:28 14 may 2026 (UTC) == Candidatures de [[Usuariu:Limotecariu|Limotecariu]] y [[Usuariu:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] como alministradores== === Presentación y motivos === Propongo a estos dos usuarios como candidatos a alministradores de la Wikipedia n'asturianu. La nuestra ye una comunidá pequeña, con un númberu bien reducíu d'usuarios activos (y, amás, que tengan conocimientu y ganes) y na que non toos disponemos del tiempu necesariu pa tar presentes a diario. Anque cuntamos con seis alministradores, les estadístiques d'actividá amuesen la realidá, teniendo que facer intervenciones munches veces usuarios globales. De fechu, tendríemos que quitar a ún de los alministradores los permisos por llevar más de dos años inactivu, colo que vamos ser unu menos. Yo mesmu soi un exemplu d'esta situación, nun tuvi activu bastante tiempu y, de fechu, cuando Sahaquiel presentó la so candidatura, nun llegué a participar na so votación. Precisamente por eso, considero importante que les xeres alministratives nun dependan de la presencia o disponibilidá d'un númberu tan reducíu de persones. Tampoco nun se trata d'una (auto)crítica a los alministradores actuales, ye reconocer que toos tenemos otres obligaciones, que la nuestra dedicación al proyectu ye voluntaria y que tamién precisamos descansos. Cuantos más usuarios comprometíos, con conocimientu y responsabilidá, cola Wikipedia n'asturianu dispongan de ferramientes d'alministración, más fácil va ser repartir les responsabilidaes y atender con axilidá cuestiones como'l borráu de páxines, la protección d'artículos o'l bloquéu d'usuarios. Los permisos d'alministración nun tienen que suponer una obligación de tar presente permanentemente, pero han de dar la posibilidá de collaborar más a fondu nel mantenimientu del proyectu cuando caún disponga de tiempu. Por estes razones, propongo les candidatures de Limotecariu y Sahaquiel, pol convencimientu de que cuntar con más persones dispuestes a asumir estes funciones va contribuyir a una Wikipedia n'asturianu más activa, áxil y dinámica. --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 09:41 3 pay 2026 (UTC) === Candidatura de [[Usuariu:Limotecariu|Limotecariu]] como alministrador=== ==== Votos ==== *{{a favor}} --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 09:41 3 pay 2026 (UTC) *{{escontra}} *{{Enforma escontra}} Por munchos motivos. Paezme un bon editor, fae unes ediciones mui bones, pero nun entiende lo que ye un alministrador. Basta ver cualquier discusión con un almin, siempre diz lo mesmu, que tenemos razón pol fechu de selo. Y eso nun ye un almin. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 09:32 4 pay 2026 (UTC) ==== Comentarios ==== ==== Resultáu ==== === Candidatura de [[Usuariu:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] como alministrador=== ==== Votos ==== *{{a favor}} --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 09:41 3 pay 2026 (UTC) *{{a favor}} --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 09:32 4 pay 2026 (UTC) *{{escontra}} ==== Comentarios ==== ==== Resultáu ==== [[Categoría:Wikipedia]] m4gzvg9voahsxnqcpmku231u3zirzr9 0 6518 4775533 4649564 2026-11-03T14:17:34Z Antgartor 151852 4775533 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20220315111217}} {{iberu-románicu}} '''Barranquenhu''' ('''barranqueñu''' n'ortografía asturiana) ye un dialeutu [[portugués]] con influyencia [[Andalucía|andaluza]] (adstratu). Ye faláu por unos 2.500 habitantes de la población portuguesa d'[[Os Barrancos]] na raya de [[Portugal]], distritu de [[Beja]], xunto a la provincia de [[Huelva]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{control d'autoridaes}} [[categoría:Llingües romániques]] dq51qv1m7142gys1zf55q0zh1eq55cv 0 9134 4775724 4768427 2026-11-04T10:42:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775724 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''International Business Machines. ''' ('''IBM''') ({{NYSE|IBM}}) ye una reconocida [[empresa]] [[multinacional]] d'[[Estaos Xuníos]] de [[teunoloxía]] y [[Consultor|consultoría]] con sede en [[Armonk]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]. IBM fabrica y comercializa [[hardware]] y [[software]] para [[ordenador|ordenadores]], y ufierta [[Serviciu (economía)|servicios]] d'[[Infraestructura urbana|infraestructura]], [[Serviciu d'agospiamientu d'Internet|agospiamientu d'Internet]], y [[Consultor|consultoría]] nuna amplia gama d'árees rellacionaes cola [[informática]], dende [[Ordenador central|ordenadores centrales]] hasta [[nanoteunoloxía]].<ref>{{cita web |url=http://domino.research.ibm.com/comm/research.nsf/pages/r.nanotech.html |títulu=Nanotechnology & Nanoscience |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091227114934/http://domino.research.ibm.com/comm/research.nsf/pages/r.nanotech.html |fechaarchivu=2009-12-27 }}</ref> La empresa foi fundada en [[1911]] como [[Computing Tabulating Recording Corporation]], el resultáu de la [[Fusiones y alquisición|fusión]] de cuatro empreses: [[Herman Hollerith|Tabulating Machine Company]], [[Reló de fichar|International Time Recording Company]], Computing Scale Corporation, y Bundy Manufacturing Company.<ref>{{cita web|url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/documents/pdf/faq.pdf|títulu=IBM Archives: Frequently Asked Questions|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050514230534/http://www-03.ibm.com/ibm/history/documents/pdf/faq.pdf|fechaarchivu=2005-05-14}}</ref><ref>{{cita llibru |autor= Frank P. Bennett and Company |títulu= United States Investor |volume= 22, Parte 1 |fecha=17 de xunetu de 1911 |páxina=1025 }}</ref> CTR adoptó'l nome ''International Business Machines'' en [[1924]], utilizando un nome primero designáu a un filial de CTR en [[Canadá]], y darréu n'[[América del Sur]]. En [[2011]], la revista ''[[Fortune (revista)|Fortune]]'' clasificó IBM como la empresa númberu 18 nos Estaos Xuníos en tamañu,<ref name="Fortune 500: IBM">{{cita web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/225.html |títulu=Fortune 500: IBM |añu=2011 |editorial=[[Fortune (revista)|Fortune]] |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250312142632/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/225.html |fechaarchivu=2025-03-12 }}</ref> y la empresa númberu 7 en beneficios.<ref name="Fortune 500: IBM profit">{{cita web |url=http://money.cnn.com/galleries/2011/fortune/1104/gallery.fortune500_most_profitable.fortune/7.html |títulu=Fortune 20 most profitable companies: IBM |añu=2011 |editorial=[[Fortune (revista)|Fortune]] |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191118155359/https://money.cnn.com/galleries/2011/fortune/1104/gallery.fortune500_most_profitable.fortune/7.html |fechaarchivu=2019-11-18 }}</ref> Globalmente, la empresa foi clasificada como la empresa númberu 31 en tamañu por ''[[Forbes]]'' en 2011.<ref>{{cita publicación |títulu=The World's Biggest Public Companies|url=http://www.forbes.com/global2000/|obra=[[Forbes]]|fechaaccesu=7 de xunu de 2011}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=IBM|url=http://www.forbes.com/companies/ibm/|obra=[[Forbes]]|fechaaccesu=7 de xunu de 2011}}</ref> Pol númberu d'emplegaos (más de 425.000") ye la segunda empresa más grande del mundu solu superada por [[Walmart]] (en más de 200 países, con ocupaciones incluyendo científicos, inxenieros, consultores y profesionales de ventes).<ref>{{cita web |url=http://www.research.ibm.com/worldwide/|títulu=Worldwide IBM Research Locations|editorial=IBM|fechaaccesu=21 de xunu de 2006}}</ref> IBM alluga más patentes que nenguna otra empresa de teunoloxía d'Estaos Xuníos, y tien doce laboratorios d'investigación.<ref name="patents">{{cita web |url=http://www.ibm.com/news/us/en/2006/01/2006_01_10.html|títulu=IBM maintains patent lead, moves to increase patent quality|fecha=2 d'avientu de 2010}}</ref> Denominaos "IBMistas", los sos emplegaos recibieron cinco [[Premios Nobel]], cuatro [[Premios Turing]], nueve [[Medaya Nacional de Teunoloxía|National Medals of Technology]] y cinco [[National Medal of Science|National Medals of Science]].<ref>{{cita web |url=http://www.research.ibm.com/resources/awards.shtml |títulu=Awards & Achievements |fechaaccesu=13 d'agostu de 2009 |editorial=IBM}}</ref> Les invenciones famoses de IBM inclúin el [[caxeru automáticu]], el [[disquete]], el [[discu duru]], la [[banda magnética]], el [[modelu rellacional]], l'Universal Product Code, el [[Sabre|sistema de reserves aérees SABRE]], [[DRAM]] y el sistema d'[[intelixencia artificial]] [[Watson (intelixencia artificial)|Watson]]. == Historia == {{AP|Historia de IBM}} === 1881-1929 === [[Ficheru:Thomas J Watson Sr.jpg|thumb|right|[[Thomas John Watson]], el líder de IBM dende 1914 hasta 1956.]] A partir del sieglu XIX, desenvolviéronse delles teunoloxíes que formaríen parte de les compañíes predecesores de IBM. [[Julius Y. Pitrap]] patentó la [[escala de computación]] en [[1885]];<ref>{{cita llibru |títulu=Images of America: IBM in Endicott |autor1=Asward |autor2=Meredith |añu=2005 |editorial=[[Arcadia Publishing]] |isbn=0-7385-3700-4 |url=https://books.google.com/?id=YzlDdhWK3IsC&pg=PA39&lpg=PA39&dq=julius+y.+pitrap+computing+scale#v=onepage&q=julius%20y.%20pitrap%20computing%20scale&f=false}}</ref> [[Alexander Dey]] inventó'l [[dial de grabación]] en [[1888]];<ref>{{cita web |url=http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10204421 |títulu=Dey dial recorder, early 20th century |editorial=UK Science Museum |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010}}</ref> y en [[1889]], [[Herman Hollerith]] patentó la ''"[[Tabuladora|Electric Tabulating Machine]]"'' ("máquina llétrica de tabulación")<ref>{{cita web |url=http://www.columbia.edu/acis/history/census-tabulator.html |títulu=Hollerith 1890 Census Tabulator |editorial=[[Universidá de Columbia]] |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010}}</ref> y [[Willard Bundy]] inventó un [[reló de fichar]] pa grabar los tiempos de llegada y salida de los emplegaos nuna cinta de papel.<ref>{{cita web |url=http://www.floridatimeclock.com/employee-punch-clocks.htm |títulu=Employee Punch Clocks |editorial=Florida Time Clock |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010}}</ref> El [[16 de xunu]] de [[1911]], estes teunoloxíes y les sos empreses respeutives fueron fundíes por [[Charles Ranlett Flint]] pa formar la ''Computing-Tabulating-Recording Company'' (C-T-R).<ref name="Trounce">{{cita llibru |títulu=Trouncing the Dow: A value-based method for making huge profits |apellíu=Lee |nome=Kenneth |añu=1998 |editorial=[[McGraw-Hill]] |isbn=0-07-136834-5 |páxina=123 |url=https://books.google.com/?id=TwoBaKMKFvMC&pg=PA123&lpg=PA123&dq=June+16,+1911+flint+IBM#v=onepage&q=June%2016%2C%201911%20flint%20IBM&f=false |fechaaccesu=1 de xineru de 2011}}</ref> La empresa, allugada na ciudá de [[Nueva York]], tuvo 1.300 emplegaos, según oficines y plantes n'[[Endicott (Nueva York)|Endicott]] y [[Binghamton (Nueva York)|Binghamton]], Nueva York; [[Dayton (Ohio)|Dayton]], [[Ohio]]; [[Detroit]], [[Michigan]]; [[Washington D. C.]], y [[Toronto]], [[Ontario]]. CTR primeramente fabricó y vendió una amplia gama de maquinaria, dende escales comerciales y sistemes pal control d'emplegaos industriales hasta cortadores automatizadas de carne y quesu. Amás fabricaben tabuladoras y equipos pa la xestión de [[tarxeta furada|tarxetes furaes]], que seríen un elementu clave de los futuros ordenadores. Col tiempu, CTR centrar nestos equipos y dexaría a un llau la fabricación del restu de los sos productos. Flint reclutó a [[Thomas John Watson]], de la [[NCR|National Cash Register Company]], p'ayudar en conducir la empresa en [[1914]].<ref name="Trounce"/> Watson implementó "incentivos arrogantes de ventes, un enfoque nos sos servicios al veceru, una insistencia en vendedores bien curiaos con traxes escuros, y un fervor evanxélicu pa inculcar arguyu empresarial y llealtá corporativa en cada emplegáu."<ref name="Story">{{cita llibru |títulu=What's your story?: Storytelling to move markets, audiences, people, and brands |autor=Ryan Mathews|autor2=Watts Wacker |añu=2008 |editorial=Pearson Education |isbn=0-13-227742-5 |páxina=138 |url=https://books.google.com/?id=BQ5vKGTx_3AC&pg=PA138&lpg=PA138&dq=%22generous+sales+incentives,+a+focus+on+customer+service,+an+insistence+on+well-groomed%22#v=onepage&q=%22generous%20sales%20incentives%2C%20a%20focus%20on%20customer%20service%2C%20an%20insistence%20on%20well-groomed%22&f=false |fechaaccesu=1 de xineru de 2011}}</ref> El so eslogan favoritu, ''"THINK"'' ("PIENSA"), convertir nun mantra pa los emplegaos de C-T-R, y once meses dempués de xunise a CTR, Watson convertir nel so presidente.<ref name="Story"/> La compañía centrar n'apurrir soluciones de tabulación pa empreses, dexando'l mercáu de productos pequeños a otros. Mientres los primeros cuatro años dempués con Watson en CTR, los ingresos de la empresa dobláronse en demasía, a $9.000.000, y les sos operaciones espandir a Europa, América del Sur, Asia y Australia.<ref name="Story"/> El [[14 de febreru]] de [[1924]], CTR foi renomada como ''International Business Machines Corporation'' (IBM),<ref name="Fast">{{cita web |url=http://rankingthebrands.com/Brand-detail.aspx?brandID=6 |títulu=IBM rankings |editorial=Ranking the Brands |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010}}</ref> citando la necesidá p'alliniar el so nome con "la crecedera y la espansión de les sos actividaes."<ref>{{cita web |url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/decade_1920.html |títulu=1920s |editorial=IBM |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180824140816/http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/decade_1920.html |fechaarchivu=2018-08-24}}</ref> === 1930-1979 === En [[1937]], los equipos de tabulación de IBM dexaron que les organizaciones procesaren cantidaes de datos ensin precedentes, con veceros incluyendo'l [[Gobiernu federal de los Estaos Xuníos]], mientres el so primer esfuerciu pa caltener los rexistros d'empléu pa 26.000.000 de persones según el "[[Seguridá social (Estaos Xuníos)|Social Security Act]],"<ref>{{cita web | url=http://www.socialsecurity.gov/history/ibm.html | títulu=Early Automation Challenges for SSA | nome=Larry | apellíu=DeWitt | fecha=Abril de 2000 | fechaaccesu=marzu de 2011}}</ref> y el [[Alemaña nazi|Tercer Reich]],<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060518143823/http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/1388.wss |fechaarchivu=2006-05-18 |url=http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/1388.wss |títulu=Sala de prensa de IBM – 14 de febreru de 2001. "IBM Statement on Nazi-yera Book and Lawsuit."}}</ref> principalmente al traviés del so filial alemán, [[Dehomag]]. Amás, en xunu de [[1937]], Thomas Watson, el presidente fundador de la empresa, tuvo un alcuentru con [[Adolf Hitler]] p'aldericar con él les cuestiones del suministru d'equipos, y depués aceptó una distinción que se volvería na so contra: una medaya creada pa estranxeros "que demostraron ser dignos del Reich alemán." Rebosante d'esvástiques y águiles, la medaya confirmaba la contribución de IBM a l'automatización de l'Alemaña nazi. En [[1941]], Watson devolvió la so medaya, y les teunoloxíes de la empresa pasaron a ser utilizaes pa suministros arrendaos a Auschwitz y otros campos nazis p'afaer a los prisioneros. Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], IBM produció armes portátiles, tales como la [[Carabina M1]] y el [[Fusil Automáticu Browning]]. En [[1944]], completó la construcción del ordenador "''Automatic Sequence Controlled Calculator''" ("Calculadora Controlada por Secuencia Automática"), tamién conocida como [[Harvard Mark I]]. Mark I, construyida pa l'[[Armada de los Estaos Xuníos]], foi la primer máquina capaz d'executar cálculos complexos automáticamente, y taba basada en interruptores electromecánicos. En [[1952]], [[Thomas J. Watson, Jr.]] convertir nel presidente de la empresa, terminando casi 40 años de lideralgu del so padre. En [[1953]], IBM creó'l [[IBM 701]], el primer gran ordenador basáu en [[válvula de vacíu|válvules de vacíu]], teunoloxía que substituyó a los interruptores electromecánicos. En [[1954]] introdució la [[IBM 650]]. En [[1956]], Arthur L. Samuel, del llaboratoriu de IBM en [[Poughkeepsie]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], programó un IBM 704 pa xugar a les dames utilizando un métodu pol que la máquina podía "aprender" a partir de la so propia esperiencia. Créese qu'esti ye'l primer programa de "autu-aprendizaxe," una demostración del conceutu d'[[intelixencia artificial]]. En [[1957]], IBM desenvolvió'l primer sistema d'almacenamientu informáticu basáu en [[discu duru|discu]], llamáu'l [[IBM 305 RAMAC]], y creó'l [[llinguaxe de programación]] científicu [[FORTRAN]] (''Formula TRANslation''). El RAMAC ATOGA ye'l predecesor de los discos duros actuales y taba formáu internamente por cincuenta discos. En [[1959]], los [[transistor]]es empezaron a substituir a les válvules de vacíu. Unu de los primeros ordenadores de IBM basaos en transistores foi l'[[IBM 7090]]. Antes d'esa dómina, los ordenadores utilizáronse principalmente en centros d'investigación y del gobiernu, y nun fueron utilizaos regularmente poles empreses. [[Ficheru:IBMinventions.png|thumb|Invenciones de IBM: la [[unidá de discu duru]], [[DRAM]], el Códigu Universal de Productu (UPC), y la [[tarxeta de banda magnética]]]] A empiezos de los [[años 1960]], IBM empezó a tresformase nuna empresa dedicada puramente a la informática, dexando pasu ente pasu la fabricación d'equipos pa tarxetes furaes y [[máquina d'escribir|máquines d'escribir]]. Estes postreres empezar a fabricar a mediaos de los [[años 1930]]. En [[1961]], Thomas J. Watson, Jr. foi escoyíu como presidente de la xunta, y [[Albert Lynn Williams]] convertir en presidente de la empresa. IBM empezó a desenvolver el sistema de reserves [[Sabre]] (''Semi-Automatic Business-Related Environment'') para [[American Airlines]]. Una máquina d'escribir, "Selectric," yera introducida por IBM el [[31 de xunetu]] de [[1961]], y acabó siendo bien esitosa. En [[1963]], los emplegaos y ordenadores de IBM ayudaron a la NASA cuando taba siguiendo'l vuelu orbital de los astronautes del [[Proyeutu Mercury]], y un añu dempués la empresa treslladó les sos operaciones de la ciudá de Nueva York a la so sede actual en Armonk. La segunda metá d'esa década vio IBM siguiendo'l so soporte d'esploración espacial, al participar nel [[Programa Gemini]] en [[1965]], el vuelu del ''[[Saturno IB]]'' en [[1966]] y el primer aterrizaxe d'un ser humanu na lluna en [[1969]]. El [[7 d'abril]] de [[1964]], IBM llanzó'l [[IBM S/360|System/360]], la primera [[arquiteutura (informática)|arquiteutura]] d'ordenadores que dexaba intercambiar los programes y periféricos ente los distintos equipos componentes de l'arquiteutura, al contrariu de lo esistente enantes, cuando cada equipu yera una caxa zarrada incompatible colos demás. La orde de crear esta arquiteutura partió direutamente del xerente de IBM de la dómina, [[Thomas J. Watson, Jr.]] El desenvolvimientu del [[System/360]] foi tan costosu que práuticamente llevó a la [[bancarrota|quebra]] a IBM, pero tuvo tal ésitu al llanzase al mercáu que los nuevos ingresos y el lideralgu que consiguió IBM al respeutive de los sos competidores desquitáron-yos de tolos gastos. Foi tal l'ésitu de IBM de mediaos de los [[años 1960]] que provocó que la empresa fuera investigada por [[monopoliu]]. Ello ye que tuvo un xuiciu, qu'empezó en [[1969]], nel que foi acusada d'intentar monopolizar el mercáu de los dispositivos electrónicos de propósitu xeneral, concretamente'l mercáu d'ordenadores empresariales. El xuiciu siguió hasta [[1983]] y tuvo gran impautu nes práutiques de la empresa. IBM introduz la Inxeniería en Sistemes Computacionales como un cargu llaboral en 1969. Mientres los [[años 1970]], IBM plantega otra definición de Sistemes Computacionales. Siguió creando nuevos dispositivos informáticos. En [[1971]] creó'l [[discu flexible]] y pocu dempués empezó a comercializar predecesores de los actuales llectores de códigos de barres y caxeros automáticos. En [[1973]], l'inxenieru [[George J. Laurer]] desenvolvió'l [[Universal Product Code]].<ref>{{cita web |url=http://www.cummingsdesign.com/bar_code_history.htm |títulu=The history of the UPC bar code and how the bar code symbol and system became a world standard. |editorial=Cummingsdesign |fechaaccesu=17 de mayu de 2011}}</ref> === 1980-presente === [[Ficheru:IBM building in Madrid (1989) 01.jpg|thumb|220px|right|[[Edificiu IBM Avenida d'América|Edificiu de IBM]] en [[Madrid]] ([[España]]), de [[1989]].]] [[Ficheru:IBM Interconnect.jpg|thumb|InterConnect, la conferencia añal de IBM sobre la [[computación na nube]] y les [[Telefonía móvil|teunoloxíes móviles]]]] [[Ficheru:Mira - Blue Gene Q at Argonne National Laboratory - Skin.jpg|thumb|right|[[Blue Gene]] ganó la [[Medaya Nacional de Teunoloxía ya Innovación]] en 2009.]] En 1981, IBM creó'l [[IBM PC]], que ye'l [[ordenador personal]] de más ésitu de tolos tiempos. Esti ésitu nun yera esperáu por IBM, que creó'l IBM PC de forma rápida y mercando componentes de gama baxa a otros fabricantes, cosa que nun fixera hasta'l momentu, por que el IBM PC nun absorbiera parte del mercáu d'ordenadores más potentes de IBM. Amás, el sistema operativu del IBM PC tampoco foi creáu por IBM, sinón que foi contratáu a [[Microsoft]]. Por cuenta de que nun taba creáu dende cero por IBM, pocu dempués empezaron a apaecer equipos compatibles col IBM PC d'otros fabricantes, y Microsoft empezó a crecer al vender llicencies del sistema operativu del IBM PC a estos otros fabricantes. Mientres los [[años 1980]], IBM forxó cuatro [[premios Nobel]]. En [[1991]], la empresa formó [[Lexmark]] cuando vendió les sos operaciones d'imprentadores a la empresa d'inversión Clayton and Dubilier, Inc.<ref>{{cita web|url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/year_1991.html|títulu=IBM Archives: 1991|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120402203723/http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/year_1991.html|fechaarchivu=2012-04-02}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE2D9173CF931A15751C1A967958260|títulu=The Executive Computer; Can I.B.M. Learn From a Unit It Freed? | obra=The New York Times | nome=Peter H. | apellíu=Lewis | fecha=22 d'avientu de 1991 | fechaaccesu=7 de mayu de 2010}}</ref> El [[19 de xineru]] de [[1993]], IBM anunció unes [[Déficit presupuestariu|perdes]] de cerca de 8.000 millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]], lo que foi'l récor de perdes, nuna empresa, de tola historia de los [[Estaos Xuníos]]. Parte d'eses perdes deber a que'l IBM PC absorbió gran parte del mercáu d'ordenadores más potentes y a que los fabricantes d'ordenadores compatibles col IBM PC cada vez teníen más cuota de mercáu. El gran cambéu en IBM dar en 1993, cuando [[Louis V. Gerstner, Jr.]] convertir nel primer executivu d'altu nivel na historia de IBM que nun provenía de les sos files. Lou, como se-y conoz, fuera CEO n'empreses de fabricación d'alimentos, pitos y tarxetes de creitu, pero enxamás d'empreses de teunoloxía. A partir d'entós, IBM empezó a tresformase nuna empresa de servicios, amenorgando la so dependencia económica de la venta d'equipos. Esti enclín amontóse, especialmente desque en [[2002]] [[Samuel J. Palmisano]], socesor de Lou, dexara de dirixir la caña de servicios de IBM pa convertise nel nuevu primer executivu de la empresa. En 2003, alredor del 50% de los ingresos de IBM provienen de la caña de servicios, ente que la venta d'equipos supón aproximao'l 30%. N'ochobre de [[2002]], IBM adquirió [[PricewaterhouseCoopers]], una empresa de servicios profesionales, por $3.900.000.000. La empresa de consultoría foi absorbida n'[[IBM Global Services|IBM Global Business Services]], aumentando'l tamañu y les capacidaes de la práutica de consultoría de IBM.<ref>[http://blogs.guardian.co.uk/technology/archives/2002/07/31/ibm_buying_price_waterhouse_coopers_consulting_business.html IBM buying PricewaterhouseCoopers' consulting business] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050916004417/http://blogs.guardian.co.uk/technology/archives/2002/07/31/ibm_buying_price_waterhouse_coopers_consulting_business.html |date=2005-09-16 }} Technology, 31 de xunetu de 2002</ref> El [[10 d'avientu]] de [[2004]], IBM terminó les negociaciones dirixíes a vender la división pa ordenadores personales al grupu chinu [[Lenovo]] por 650 millones de dólares n'efectivu y 600 millones más n'aiciones (un 19% de Lenovo). Xunto cola división de PC, Lenovo consigue alredor de 10.000 emplegaos de IBM y el derechu a usar les marques ''IBM'' y ''Thinkpad'' mientres cinco años. En [[2009]], IBM adquirió la empresa de software [[SPSS|SPSS Inc.]], y el mesmu añu, el programa de supercomputación [[Blue Gene]] foi premiáu cola [[Medaya Nacional de Teunoloxía|Medaya Nacional de Teunoloxía ya Innovación]] por [[Barack Obama]], el [[Presidente de los Estaos Xuníos]]. Nel 2011 IBM mercó a la empresa i2 que produz software d'analís visual, el principal llámase Analyst's Notebook que recibió dellos premios como teunoloxía de punta. En [[2011]], IBM ganó atención mundial pal so programa d'intelixencia artificial "[[Watson (intelixencia artificial)|Watson]]," que yera espuestu nel [[concursu de televisión]] ''[[Jeopardy!]]'', ganando a dos campeones notables del programa, [[Ken Jennings]] y [[Brad Rutter]]. Los inversores de IBM denunciaron a IBM pola cooperación cola [[Axencia de Seguridá Nacional]] americana, que causó que'l preciu de les aiciones caya dempués de les revelaciones d'espionaxe masivu de la NSA, por cuenta de una cayida d'esportaciones, sobremanera a países como China.<ref name="ibm-cares-shareholder-lawsuit-over-cooperation-with-nsa">[http://news.cnet.com/8301-1001_3-57615663-92/ibm-cares-shareholder-lawsuit-over-cooperation-with-nsa/ IBM cares shareholder lawsuit over cooperation with NSA | Business Tech - CNET News] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=IBM cares shareholder lawsuit over cooperation with NSA | Business Tech - CNET News |2=http://news.cnet.com/8301-1001_3-57615663-92/ibm-cares-shareholder-lawsuit-over-cooperation-with-nsa/ |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> IBM tamién foi acusada de facer lobbying pola [[Cyber Intelligence Sharing and Protection Act]] que va dexar a IBM compartir datos de los veceros cola NSA.<ref name="ibm-cares-shareholder-lawsuit-over-cooperation-with-nsa"/> == Cultura empresarial == IBM suel ser descrita como una [[empresa]] empobinada a les [[venta|ventes]]. Tradicionalmente, munchos de los sos [[executivu (cargu)|executivos]] y alministradores principales yeren escoyíos d'ente los sos vendedores. Amás, l'alta y media alministración solía sofitar a los vendedores que taben en procesu de facer una venta a veceros importantes. Col tiempu la empresa foise volviendo más téunica; en 2003, alredor de 178.000 de los 320.000 emplegaos con que cunta IBM yeren parte de la comunidá téunica, y dellos 38.000 taben rellacionaos col [[software]]. Históricamente, l'uniforme de trabayu de los emplegaos de IBM yera un traxe azul con camisa blanca y corbata escura, d'onde vien el nomatu de la empresa, [[Big Blue]] ("El Xigante Azul"). Nos años 1990, so Louis V. Gerstner, Jr., IBM anidió les normes referentes a vestuariu y anguaño nun difier d'otres grandes empreses teunolóxiques. Con respetu a les rellaciones llaborales, IBM tradicionalmente aguantó la organización de los sindicatos.<ref>{{cita web|títulu=The Union Avoidance Industry in the United States|url=http://www.newunionism.net/library/organizing/Logan%20-%20The%20Union%20Avoidance%20Industry%20in%20the%20United%20States%20-%202006.pdf|editorial=British Journal of Industrial Relations|idioma=inglés|fecha=avientu del 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160817122539/http://www.newunionism.net/library/organizing/Logan%20-%20The%20Union%20Avoidance%20Industry%20in%20the%20United%20States%20-%202006.pdf|fechaarchivu=2016-08-17}}</ref> Sicasí, los sindicatos representen a dalgunos de los sos emplegaos fuera de los Estaos Xuníos.<ref>[http://www.endicottalliance.org/iwisindex.htm IWIS ]</ref> Na actualidá, la cultura empresarial de IBM ta siendo un defensor principal nel movimientu de [[códigu abiertu]] ("''open source''" n'inglés). La empresa tamién ta invirtiendo miles de millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] en servicios y software basaos en [[GNU/Linux]], al traviés del IBM [[Linux Technology Center]], qu'inclúi alredor de 300 emplegaos de IBM que trabayen nel [[nucleu Linux]].<ref>{{cita web |títulu=IBM invests in Brazil Linux Tech Center|url=http://lwn.net/Articles/185602/|fecha=24 de mayu de 2006|editorial=[[LWN.net]]|autor=Farrah Hamid}}</ref> IBM tamién llanzó códigos so delles [[Llicencia de códigu abiertu|llicencies de códigu abiertu]], tales como'l [[framework]] [[multiplataforma]] [[Eclipse (software)|Eclipse]], la llicencia [[International Components for Unicode]] (ICU) y el [[sistema de xestión de bases de datos rellacionales]] [[Apache Derby]], que ta basáu nel [[llinguaxe de programación]] [[Java (llinguaxe de programación)|Java]]. Sicasí, la participación de IBM nel movimientu de códigu abiertu causó dellos problemes a la empresa (vease l'[[apuesta sobre l'autoría de Linux|apuesta sobre l'autoría de GNU/Linux]]). == Apéndice == === Absorciones recién === * [[The Weather Channel]] en 2015 * [[Coremetrics]] y [[Unica Corporation]] en 2010 * [[SPSS]] en 2009 * [[Cognos]] y [[ILOG]] en 2008 * [[Datamirror]] en 2007 * [[Softek]] en 2007 * MRO Software en 2006, por $740.000.000 * [[IBM Internet Security Systems|Internet Security Systems]] en 2006 * [[Alphablox]] en 2004 * [[Candle Corp]]. en 2004 * [[Rational Software]] en 2003, por $2.100.000.000 * La [[consultor]]a [[PricewaterhouseCoopers]] en 2002, por $3.900.000.000 * [[Informix Software]] (realmente una compra d'activos) en 2001, por $1.000.000.000 * [[Sequent Computer Systems]] en 1999, por $810.000.000 * [[Tivoli Systems]] en 1995, por $750.000.000 * [[Lotus (software)|Lotus Development Corporation]] en 1995, por $3.500.000.000 === Subsidiarias y otres compañíes rellacionaes === * Inxeniería del Software Avanzáu (INSA), proyeutu empresarial empecipiáu en [[1991]] por IBM España y [[Catalana Occidente]]. * [[Lexmark]], compañía creada en 1991 como una empresa esterna enfocada a la fabricación d'[[imprentadora|imprentadores]], en 1995 IBM punxo a la venta una parte de la compañía por aciu l'allugamientu d'aiciones en [[NYSE]], colo que se desincorpora de IBM. * [[Taligent]], compañía creada en 1992 xunto con [[Apple Computer]] pa desenvolver un nuevu sistema operativu que trabayara en cualquier arquiteutura de hardware. En 1998, la compañía foi incorporada a la estructura de IBM y darréu disuelta. * [[Hitachi Global Storage Technologies]], empresa formada por IBM y Hitachi pa remanar les teunoloxíes d'almacenamientu de datos de dambes, ente les que s'inclúin los discos duros y los [[Microdrive]]s. * [[ScanSoft]] viende y da soporte a los productos de [[reconocencia de voz]] de IBM so la marca [[ViaVoice]]. Tamién distribúi un productu similar sol nome [[Dragon Naturally Speaking]]. * '''IBM Global Network''' foi la división de servicios d'Internet de IBM, adquirida en [[1999]] por [[AT&T]]. Anguaño llámase '''AT&T Business Internet'''. * [[Lenovo]] ye'l grupu chinu que mercó a IBM la so división d'ordenadores personales dende finales de 2004. === Llista de xerentes === * [[Thomas John Watson]], [[1914]] - [[1956]] * [[Thomas J. Watson Jr.]], [[1956]] - [[1971]] * [[T. Vincent Learson]], [[1971]] - [[1973]] * [[Frank T. Cary]], [[1973]] - [[1981]] * [[John R. Opel]], [[1981]] - [[1985]] * [[John F. Akers (negocios)|John F. Akers]], [[1985]] - [[1993]] * [[Louis V. Gerstner, Jr.]], [[1993]] - [[2002]] * [[Samuel J. Palmisano]], [[2002]] - [[2011]] * [[Ginni Rometty]], [[2012]] - actualidá == Rexistru ambiental == En [[2005]], IBM foi reconocíu como ún de les "20 meyores empreses pa trabayadores que viaxen" pola [[Axencia de Proteición Ambiental de los Estaos Xuníos]]. El propósitu del premiu foi pa reconocer les empreses na llista ''[[Fortune 500]]'' qu'apurrieron a los sos emplegaos beneficios escelentes p'ayudar n'amenorgar tráficu y contaminación atmosférica.<ref>[http://www.ibm.com/ibm/responsibility/world/environmental/index.shtml "Environmental Protection", 3 de mayu de 2008].</ref> Sicasí, el pueblu de nacencia de IBM, [[Endicott (Nueva York)|Endicott, Nueva York]], sufrió contaminación mientres décades. IBM utilizó líquidos de llimpieza n'operaciones de montaxe de [[circuitu impresu]] por más de dos décades, y seis arrames y fugues rexistráronse, incluyendo una fuga en [[1979]] de 4.100 galones d'un tanque soterrañu. Estos dexaron tras los [[compuestos orgánicos volátiles]] nel suelu y acuíferu de la ciudá. Oligoelementos de compuestos orgánicos volátiles fueron identificaos na agua potable de Endicott, pero los niveles atópense dientro de les llendes reglamentaries. Tamién, a partir de [[1980]], IBM bombió 78.000 galones de productos químicos, incluyíu [[1,1,1-tricloroetano]], [[CFC|freón]], [[bencenu]], y [[tetracloroetileno|percloroeteno]] al aire, provocando supuestamente dellos casos de cáncer ente la xente. IBM Endicott foi identificáu pol [[Departamentu de Caltenimientu del Mediu Ambiente del Estáu de Nueva York]] como la fonte principal de la contaminación, anque restos de los contaminantes d'una tintorería local y otros contaminantes tamién fueron atopaos. A pesar de la cantidá de contaminante, los funcionarios estatales nun pudieron verificar si la [[contaminación hídrica]] en Endicott hai realmente causáu problemes de salú. Según los funcionarios de la ciudá, les pruebes demuestren que l'agua ye segura pa beber.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00Y4DF1631F936A25750C0A9629C8B63&fta=y "In an I.B.M. Village, Pollution Fears Taint Relations With Neighbors." 15 de marzu de 2004. New York Times Online. 1 de mayu de 2008].</ref> Tokiu Ohka Kogyo Co., Ltd. (TOK) y IBM tán collaborando pa establecer nuevos métodos de baxu costu pa introducir al mercáu la próxima xeneración de productos d'[[enerxía solar]], el módulu de [[célula fotoeléctrica|célules fotoeléctriques]] llamáu [[CIGS]] (Copper-Indium-Gallium-Selenide). L'usu de la teunoloxía de [[llámina delgada]], como la CIGS, promete amenorgar el costu total de les célules solares y amás dexar la so adopción xeneralizada.<ref>[https://web.archive.org/web/20110722100134/http://www.tok.co.jp/en/news/2008/pdf/080616.pdf IBM and Tokyo Ohka Kogyo Turn Up Watts on Solar Energy Production].</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ibm.com/ibm/green/index.shtml |títulu=Energy, the environment and IBM. |editorial=IBM |fecha=1 d'abril de 2008 |fechaaccesu=27 de mayu de 2009}}</ref> IBM ta esplorando cuatro árees principales d'investigación en [[enerxía solar fotovoltaico]]: l'usu de les teunoloxíes actuales pa desenvolver célules solares de [[siliciu]] más barates y eficientes, el desenvolvimientu de nuevos dispositivos fotovoltaicos de llámina delgada, dispositivos d'[[enerxía solar fotovoltaico de concentración]] y arquitectures fotovoltaiques de xeneraciones futures basaes en tales [[nanoestructura|nanoestructures]] como [[Puntu cuánticu|puntos cuánticos semiconductores]] y [[nanohilos]].<ref name="autogenerated1">{{cita web |url=http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/24203.wss |títulu=IBM Press room - 2008-05-15 IBM Research Unveils Breakthrough In Solar Farm Technology - United States |editorial=IBM |fecha=15 de mayu de 2008 |fechaaccesu=27 de mayu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090203024549/http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/24203.wss |fechaarchivu=2009-02-03}}</ref> == Ver tamién == * [[IEEE|Institute of Electrical and Electronics Engineers]] * [[IBM PC|IBM Personal Computer]] * [[Lenovo]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru | autor = [[Edwin Black]] | añu = 2008 | títulu = [[IBM and the Holocaust]]: The Strategic Alliance Between Nazi Germany and America's Most Powerful Corporation | isbn = 0-914153-10-2 }} * {{cita llibru | autor = [[Ulrich Steinhilper]] | añu = 2006 | títulu = Don't Talk – Do It! From Flying To Word Processing | isbn = 1-872836-75-5 }} * {{cita publicación | autor = [[Samme Chittum]] | añu = 2004 | títulu = In an I.B.M. Village, Pollution Fears Taint Relations With Neighbors] | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00Y4DF1631F936A25750C0A9629C8B63&fta=y | editorial = New York Times }} * {{cita llibru | autor = [[Louis V. Gerstner, Jr.]] | añu = 2002 | títulu = Who Says Elephants can't Dance? | url = https://archive.org/details/isbn_9780007154487 | editorial = HarperCollins | isbn = 0-00-715448-8 }} * {{cita llibru | autor = Doug Garr | añu = 1999 | títulu = IBM Redux: Lou Gerstner & The Business Turnaround of the Decade | url = https://archive.org/details/ibmredux00doug_1 | editorial = Harper Business }} * {{cita llibru | autor = Robert Slater | añu = 1999 | títulu = Saving Big Blue: IBM's Lou Gerstner | url = https://archive.org/details/savingbigbluelea0000slat | editorial = McGraw Hill }} * {{cita llibru | autor = Emerson W. Pugh | añu = 1996 | títulu = Building IBM: Shaping an Industry | url = https://archive.org/details/buildingibmshapi0000pugh | editorial = [[MIT Press]] }} * {{cita llibru | autor = Robert Heller | añu = 1994 | títulu = The Fate of IBM | url = https://archive.org/details/fateofibm0000hell_h7f7 | editorial = Little Brown }} * {{cita llibru | autor = Paul Carroll | añu = 1993 | títulu = Big Blues: The Unmaking of IBM | url = https://archive.org/details/bigbluesunmakin000carr | editorial = Crown Publishers }} * {{cita llibru | autor = Roy A. Bauer, et al. | añu = 1992 | títulu = The Silverlake Project: Transformation at IBM (AS/400) | url = https://archive.org/details/silverlakeprojec0000baue | editorial = [[Oxford University Press]] }} * {{cita llibru | autor = [[Thomas J. Watson, Jr.]] | añu = 1990 | títulu = Father, Son & Co: My Life at IBM and Beyond | url = https://archive.org/details/fathersoncomylif00wats | isbn = 0-553-29023-1 }} * {{cita llibru | autor = David Mercer | añu = 1987 | títulu = IBM: How the World's Most Successful Corporation is Managed | url = https://archive.org/details/ibmhowworldsmost0000davi | editorial = Kogan Page }} * {{cita llibru | autor = Richard Thomas DeLamarter | añu = 1986 | títulu = Big Blue: IBM's Use and Abuse of Power | url = https://archive.org/details/bigblueibmsuseab0000dela_g9k9 | isbn = 0-396-08515-6 }} * {{cita llibru | autor = Buck Rodgers | añu = 1986 | títulu = The IBM Way | url = https://archive.org/details/ibmwayinsightsin0000rodg_n7v9 | editorial = Harper & Row }} * {{cita llibru | autor = [[Robert Sobel]] | añu = 1986 | títulu = IBM vs. Japan: The Struggle for the Future | url = https://archive.org/details/ibmvsjapanstrug00sobe | isbn = 0-812-83071-7 }} * {{cita llibru | autor=Robert Sobel | añu = 1981 | títulu = IBM: Colossus in Transition | url=https://archive.org/details/ibmcolossusintra0000sobe | isbn = 0-8129-1000-1 }} * {{cita llibru | autor = Robert Sobel | añu = 1981 | títulu = Thomas Watson, Sr.: IBM and the Computer Revolution'' (biografía de [[Thomas J. Watson]]) | isbn = 1-893122-82-4 }} * {{cita llibru | autor = William Rodgers | añu = 1969 | títulu = Think: A Biography of the Watsons and IBM | url = https://archive.org/details/thinkbiographyof0000unse | isbn = 0812812263 }} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|IBM||parcial}} {{Commons|International Business Machines}} * [http://www.ibm.com/ Sitiu oficial] (n'inglés) * [http://www.ibm.com/planetwide/select/selector.html Sitiu oficial per país o rexón] * [http://www.redbooks.ibm.com/ IBM Redbooks - sitio con oficial publicaciones ya instrucciones de productos de IBM] (n'inglés) {{Tradubot|IBM}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:IBM|IBM]] afcn7lsv131pgqovuobbjhqtwjp79oy 0 10816 4775574 4628917 2026-11-03T17:33:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775574 wikitext text/x-wiki {{Monte}} El '''Gangkhar Puensum''' ye'l monte más altu del [[Bután]] y el mayor del mundu qu'inda nun foi escaláu, con un altor de 7.570 metros y una prominencia topográfica d'unos 2.990 metros. Ta allugáu na fastera oriental del cordal del [[Himalaya]]. Dende que Bután permitiere l'alpinismu, en [[1983]], empobinaron cuatro espediciones que fracasaron nel intentu por algamar la cume en [[1985]] y [[1986]]. Sicasí, en [[1998]], un equipu va coronar con ésitu un picu subsidiariu del monte dende [[Tíbet]]. El Gangkhar Puensum, alternativamente trescritu como Gangkar Punsum o Gankar Punzum, que significa "Los tres hermanos del monte", va ser midida per primer vegada en [[1922]] pero los mapes de la rexón nun son mui exautos y el monte amuésase en diferentes posiciones y con estremaes altures. Poro, el primer equipu qu'entama l'intentu de facer cume nun foi capaz d'algamala. El llibru de la espedición británica de [[1986]] asigna al monte un altor de 24.770 pies (7549,90 metros) y afirma que'l Gangkhar Puensum pertenez dafechu al Bután mientres que'l monte [[Kula Kangri]], allugada a unos 30 quilómetros al nordeste, ta completamente nel Tíbet. El [[Kula Kangri]], de 7.554 metros, va ser escaláu per primer vegada en [[1986]]. Fixéronse dellos mapes d'esti monte, sicasí allúgase como perteneciente al Tíbet o al Bután. Dende [[1994]], ta prohibíu escalar montes más altes de 6.000 metros en Bután, por respetu a les creyencies espirituales locales, y dende [[2003]], l'alpinismu ta dafechu prohibíu. Poro, el Gangkhar Puensum podrá mantener el so ''status'' únicu per dalgún tiempu: les cumes escalaes avecen ser picos subsidiarios, pero non montes. En [[1998]], una espedición [[Xapón|xaponesa]] va consiguir un premiu de l'Asociación d'alpinismu china pa escalar el monte, pero'l permisu foi retiráu por Bután. En cambiu, el mesmu equipu salió del Tíbet y escaló con ésitu'l picu subsidiariu de 7.535 metros conocíu como [[Liankang Kangri]] (tamién nomáu Gangkhar Puensum Norte). En contra de la mayoría de mapes, l'informe de la espedición apunta q'esta cume pertenez al Tíbet y que la frontera ente'l Tíbet y Bután ta na cume del Gangkhar Puensum, descritu como'l monte más altu de Bután", a 7.570 metros según les midíes xaponeses, magar que non reconocíes por Bután. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} * Berry, Steven K. (1988). ''The Thunder Dragon Kingdom: A Mountaineering Expedition to Bhutan'' (1st ed.). Marlborough: Crowood Press ISBN 1-85223-146-7 i Seattle: Cloudcap Press ISBN 0-938567-07-1. Ye'l llibru de la espedición británica de 1986. * [http://www.nirvanaexpeditions.com/pictures/nature/imagepages/image3.htm Nirvana Expeditions] Semeyes del monte (n'inglés). * [http://www.himalayankingdoms.com/ Himalayan Kingdoms Ltd] * [http://tin-tin-trekking.com/bhutan-map.htm Tin-Tin Trekking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519012624/http://tin-tin-trekking.com/bhutan-map.htm |date=2006-05-19 }} Mapa d'una parte de Bután que inclúi'l monte (n'inglés). * [http://www.travelintelligence.com/wsd/articles/art_1000165.html Travel Intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051226133238/http://www.travelintelligence.com/wsd/articles/art_1000165.html |date=2005-12-26 }} Artículu sobre alpinismu en Bután y les sos restricciones. * [https://web.archive.org/web/20160303203947/http://www.jac.or.jp/english/jan/vol1/GANKARPUNZUM.pdf Informe de la espedición xaponesa de 1999 (n'inglés)]. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía de Bután]] [[Categoría:Montes]] [[Categoría:Alpinismu]] [[Categoría:Wikipedia:Torna de la selmana]] 2b83iv20aregzlj4bfj41o5b8950yc8 0 14889 4775701 2901454 2026-11-04T09:54:26Z Omarete 35 4775701 wikitext text/x-wiki {{País | nome alternativu = République Togolaise | lema = ''Travail, Liberté, Patrie'' <br />([[Francés]]: ''«Trabayu, Llibertá, Patria»'') | superficie_puestu = 122 | superficie_agua = 4,2% | llendes = 1.647 [[quilómetru|km]] | costes = 56 km }} '''Togu'''{{cartafueyu|países}} (oficialmente '''República Togolesa''', {{lang-fr|République togolaise}}) ye un país d'[[África]], que llenda con [[Ghana]] al oeste, [[Benín]] al este y [[Burkina Fasu]] al norte. Nel sur tien una pequeña costa nel [[golfu de Guinea]], u s'asitia la so capital, [[Lomé]]. Tien una población de {{persones}} y una superficie de {{superficie de|Togu|1}} km. == Economía == {{AP|Economía de Togu}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{África}} {{Organización de la Conferencia Islámica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Togu|*]] [[Categoría:Xunión Africana]] [[Categoría:Organización de les Naciones Xuníes]] 7anbm3wjvh75msnjxbn5vp0f3bvluax 0 22331 4775552 4750375 2026-11-03T15:03:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775552 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Fuentes de Magaña''' ye una [[llocalidá]] y tamién un [[conceyu]] de la [[provincia de Soria]], partíu xudicial de [[Partíu de Soria|Soria]], [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Lleón]], [[España]]. Pueblu de la [[Contornes de la provincia de Soria|contorna]] de [[Tierras Altas (Soria)|Tierras Altas]]. Dende'l puntu de vista xerárquicu de la [[Ilesia católica]] forma parte de la [[diócesis d'Osma]] la cual, de la mesma, pertenez a l'[[archidiócesis de Burgos]]. == Xeografía == Esta pequeña población de la [[Contornes de la provincia de Soria|contorna]] de [[Tierras Altas (Soria)|Tierras Altas]] ta allugada nel nordeste de la [[provincia de Soria|provincia]], el so términu ta bañáu pel ríu [[ríu Alhama (La Rioxa)|Alhama]] afluente del [[Ebro]] al sur de la [[sierra de Alcarama]].<ref>[[Wikimapia]] [http://www.wikimapia.org/#lat=41.9352638&lon=-2.1798849&z=15&l=0&m=h&v=2]</ref> === Situación === Fuentes de Magaña ye una villa serrana que s'atopa alcontrada na provincia de Soria (España). La so situación exauta ye 41° 55' 60”N 2° 10' 60”W. Ta enclavada na comarca de Tierras Altas nel N.Y. de la provincia y arrodiada de les sierres del el Alcarama y la sierra del Rodadero pel norte pertenecientes al [[sistema Ibéricu]]. Llenda colos términos municipales de [[Valtajeros]] al oeste; [[Valdeprado (Soria)|Valdeprado]] al norte; Cerbon al este y [[Magaña]] al sur. Fuentes de Magaña queda enclavada na aguada norte del [[sistema Ibéricu]]: alliniación montascosa que s'estiende dende la [[provincia de Burgos]] a la de [[Provincia de Castellón|Castellón]], y que representa la conexón ente la [[Pandu Central]] y la cuenca del [[Ebro]]. == Historia == Mientres la [[Edá Media]] formaba parte de la [[Comunidá de Villa y Tierra de Magaña]], que nel [[Censu de Floridablanca]] apaez partida en cuatro partíos, pasando a pertenecer al [[Partíu de Fuentes de Magaña]], señoríu del [[marqués de San Miguel]].<ref>España estremada en provincies...., Madrid, 1789, páxs.493-501.</ref> A la cayida del [[Antiguu Réxime]] la llocalidá de constitúi en [[conceyu|conceyu constitucional]] na rexón de [[Castiella la Vieya]], [[partíu d'Ágreda]]<ref>Conceyu Códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] -42.092</ref> que nel censu de 1842 cuntaba con 94 llares y 374 vecinos. === Fuentes de Magaña en 1850 === Fontes De Magaña: V. con conceyu na provincia de Soria (5 leg), partíu xudicial d'Afrelle, audiencia territorial y c.g. de Burgos, diócesis de Calahorra. Situación en terrén aspru y corralada d'elevaes cuetos, el so clima ye fríu pero sanu, y nun se conocen enfermedaes especiales. Tienen 72 cases, la consistorial, escuela d'instrucción primaria frecuentada por 40 alumnos a d'un maestru, al empar sacristán y secretariu de conceyu dotáu con 30 fanegas de trigu y 700 rs; una fonte de bones agües qu'aprove al vecinderu pa beber y demás usos domésticos; una ilesia parroquial ( la Purísima Concepción) qu'anque aneja a la de Magaña, tien pol so filial a la de [[Les Fuesas]]; sirvir 2 beneficiaos del cabildado de la matriz, l'unu col cargu de cura nutual. Confina col términu : Norte Les Fuesas; y. Villaraso, S. [[Cerbón|Cervon]] y O. Valtajeros, dientro del atopen dellos manantiales y una ermita ( San Sebastián). El terrén ye aspru y escabroso; entiende un curtiu monte pobláu de encina; báña-y el ríu Alhama que pasa ¼ de leg. De la Villa. Caminos: Los locales y el que se dirixe de Valdeprado a Soria. Corréu: recibir y espacha na alministración de Soria por un cartera, llega llunes y xueves, y sale martes y sábadu. Producción : Trigu común, centenu, cebada, avena y llegumes; críase ganáu lanar y les caballeríes necesaries pa l'agricultura, caza de perdices y llebres. Industria: l'agrícola, un molín fariñeru y la emigración de dellos vecinos a trabayar nos molinos aceiteros d'Andalucía y Aragón. Comerciu: esportación de la demasía de frutos ya importación de los artículos de consumu que falten. Población 94 vecinos, 374 almes. Cap. Imp.: 62,142 rs. 6 mrs. Presupuestu municipal: 1,800rs.; cubrir colos fondos propiu y árbitru y repartida vecinal en casa de déficit- == La Villa == Villa y conceyu de la provincia de Soria. Enclavada na comarca de Tierras Altas nel N.Y de la provincia y arrodiada de les Sierres del Alcarama y del Rodadero pol N. La so altitú ye de 1145 metros sobre'l nivel del mar y con una estensión del so términu municipal de 11,03 km cuadraos. Llenda colos términos municipales de Valtajeros al O; Valdeprado al N; Cerbon al E y Magaña al S. El so relieve ye aspru y abrupto, cuenta con numberoses estivaciones qu'abarganen a la villa, los cuetos Serrezuela, Devesa y Carracierzo que ronden una altitú averada a 1300 m sobre'l nivel del mar. El so términu ta chiscáu de dellos ribayos d'onde surden numberoses fontes y manantiales y que son utilizaos pa regar los güertos y como suministru pal pueblu. Riega'l términu'l regueru Monte, afluente pela izquierda del ríu Alhama que se-y xune en Magaña, al regueru Monte desagüen dellos ribayos proviniente de la sierra del Rodadero amás de travesar una Devesa por onde escurre encajonado nun fondu ribayu de mal accesu y d'espectacular visión pola so fondura. Esiste unes 500 ha de encinar, carbayera y chaparral d'una gran densidá onde habiten numberoses especies d'interés ecolóxicu. Fuentes de Magaña ta compuestu por un total de 95 viviendes, tien una casa consistorial, ilesia, una ermita, centru social que fai les vegaes de chigre y escuela qu'anguaño s'atopa en desusu. Ta asitiada metanes un ribayu que lu estrema en dos partes y que lo traviesa pola plaza entrando por El Barranquillo y baxando por El Ribayu onde puede vese pequeños güertos xunto a este hasta que llega a la ponte que traviesa la carretera que lleva a Cerbon y onde da empiezu'l ribayu de Miraflores y qu'en dómines húmedes l'agua escurre por esti regueru, tamién podemos atopar nesti mesmu ribayu una coleición de buelgues de dinosauriu. El pueblu puede trate a grandes distancies ensin nengún problema por cuenta de que s'atopa a gran altitú y la carretera que xune Castilruiz con San Pedro Manrique escurre a 200 m del pueblu. Atópase arrodiáu de grandes estensiones de cultivos de cebera. Les sos cais son inclinaes na so mayoría pero dispón nel centru d'unes fabulosa places onde s'atopaba l'antiguu llavaderu, fornu y pilon, a día de güei sumíos. Tien una ilesia dedicada la Purísima Inmaculada Concepción y la ermita de San Sebastián asitiada pela rodiada ente'l camín que xune Fuentes de Magaña y Cerbon, asitiada al llau del campusantu municipal. Esta ermita ta fechada en 1661. == Demografía == A 1 de xineru de 2010 la población xubía a 101 habitantes, 49 homes y 52 muyeres.<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2010/l0/&file=mun42.px&type=pcaxis&L=0 |títulu=INE, Soria: Población por conceyos y sexu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171024214429/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2010/l0/&file=mun42.px&type=pcaxis&L=0 |fechaarchivu=2017-10-24 }}</ref> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=550|color_12=blue|nome=Fuentes de Magaña|1900|338 |1910|373 |1920|329 |1930|361 |1940|377 |1950|396 |1960|333 |1970|287 |1981|188 |1991|125 |2001|95 |2010|101 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2010 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }}</small>}} == Mediu ambiente == Nel so términu ya incluyíos na [[Rede Natura 2000]] los siguientes llugares: * [[Llugar d'Interés Comuñal]] conocíu como [[Oncala-Valtajeros]] ocupando 245 hectárees, el 22% del so términu.<ref>[[Rede Natura 2000]] LIC YE4170054 [http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060633/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls |date=2016-03-04 }}</ref> == Paisaxe == A pesar del ensame d'accesos, el fechu de qu'estos escurran por unes orografíes bien accidentaes y alloñaes de grandes urbes, dexó qu'inda güei se pueda topar nestes tierres fuelgo y tranquilidá, al amparu d'un paisaxe envolvente y apacible. == Suelos y Usu == La superficie: total d'esplotaciones ye la siguiente: Total 1704 ha ; Tierres llabraes 841 ha; Tierres pa camperes permanentes 0 ha; Especies arbóreas forestales 486 ha; Otres tierres non forestales 377 ha. == Xeoloxía == Terrenales constituyíos por caliares del Cretácicu Inferior y depósitos aluviales del cuaternariu. Suelos pardos y pardu-caliares. == Clima == Clima mediterraneu continentalizado; temperatures medies de 2 a 4 graos en xineru y de 18 a 20 graos en xunetu; precipitaciones medies añales ente 400 y 700 mm. Los iviernos d'estes tierres son aspros y duros, de llarga duración y nos cualos prodúcense precipitaciones en forma de nieve. El cerciu ye'l vientu más frecuente por cuenta de la cercanía col valle del Ebro. == Economía == Anguaño la mayoría de la población de Fuentes de Magaña son persones xubilaes. D'antiguo la mayoría de los habitantes de Fontes dedicar al cultivu de la cebera: trigu común, centenu, cebada, avena y llegumes, tamién se dedicaben a la cría lanar, porcina, caprina y avícola y la caza de perdices, llebres, xabalinos y corzos abondosos per esta zona. En tiempos funcionaba un molín que ta asitiáu a les veres del ríu monte y qu'entá se caltién de pies. Esistía un fornu que s'asitiaba na plaza del pueblu y yera d'usu comuñal. Amás Fuentes yera conocíu por allugar ferreros que realizaben les típiques balconaes tan abondoses na comarca de Tierras Altas. En tiempos, numberosos habitantes de Fuentes emigraben temporalmente a los molinos aceiteros d'Andalucía, Aragón y la Rioja como complementu de l'agricultura que dacuando resultaba insuficiente. Esistieron tamién persones dedicaes a ser arrieros, bien común n'otres dómines. == Comunicaciones == A estes paraxes castellanes, fronterizos con tierres rioxanes y próximes a les comunidaes de [[Navarra]] y [[Aragón]], aportar por distintes víes. Los viaxeros que nos visiten dende [[La Rioxa (España)|La Rioxa]] van facer preferiblemente por [[San Pedro Manrique]] esfrutando de la guapura de Tierras Altas de Soria. Dende Aragón y Navarra, van aportar pasando xunto al [[Moncayo]] por [[Ágreda]], y tomando la esviadura escontra [[Castilruiz]] en [[Matalebreras]]. Dende la capital Soriana, puede llegase tamién por [[Almajano]] y pasando por [[Magaña]]. Víes d'accesu y comunicaciones: La vía d'accesu más frecuente ye la SO-630 dende la esviadura de la carretera nacional Zaragoza-Soria en Matelebreras que la xune con San Pedro Manrique y escurre a 200m del cascu urbanu. N-111 y SO-V-6611. SO-630 Otru accesu correspuende dende la carretera que xube dende Aguilar del Río Alhama xubiendo por Valdeprado hasta Fuentes de Magaña. Rede de Tresporte: Desafortunadamente nun esisten una rede de tresporte que faciliten l'accesu direutu hasta Fuentes, solo atopamos una rede de tresporte: 0233 Fuentes de Magaña-Soria == Flora y fauna == Roble y encina. Romero, espliegu, jara, tomillu, sauce, te, manzanilla, axatada. Xabalín, corzu o venáu, foín, conexu, llebre, falpayar, perdiz, pasu de palombos. == Costumes y fiestes == Tradiciones: caltienen activa la cofradería de San Sebastián, en que'l so honor bendicen los campos el 3 de mayu y meriendan los hermanos. En Selmana Santa quemen al Judas y tamién a la Judesa. Por Santa Bárbara y la Purísima Concepción encendíen llares. El día de la fiesta principal del Santu Cristu pingaben el mayu y tirar la viéspora de la Virxe del Rosariu. Tamién se perdió'l costume del 29 de setiembre, día de San Miguel: nesa fecha llamaben a conceyu a los vecinos y púyense públicamente la llimpieza de les cais, el semental de goches, el fornu de poya y el cuidu de les cabres; dempués bebíen en comunidá'l vinu que regalaben el conceyu. Pagaben el pisu y les entraes mozu y vecín. En llugar de albadas llamaben serenatas a los cantares de bodes, en cuenta de elles, los cantantes recibíen de los novios o la so familia pan, un decillitru de vinu y daqué de dineru. Fiestes Principales: El segundu domingu de setiembre n'honor del Santu Cristu y tamién el Sábadu dempués del Domingu de Calderes de Soria, Santa Isabel. == A destacar == Ilesia de la Inmaculada Concepción apocayá restaurada. Ermita de San Sebastián. Caltiénense'l rollu simobolo de xurisdicción nel pasáu de la Villa, llocalmente conocíu como forca o pingotes, na paraxa del mesmu nome, con dos picotas. Esisten ruines de castros celtiberos, y restos d'edificación na paraxa de “La Mora” d'un pobláu medieval. Tamién puede atopase cerca del pueblu la maqueta de dinosauriu más grande del mundu. Con trenta y dos metros de llargor y ocho metros d'altor, esti modelu foi construyíu como reclamu turísticu aprovechando que, a curtia distancia del pueblu, atópase un importante xacimientu de buelgues de dinosauriu: "El Xacimientu de Miraflores". Na figura puede identificase un reptil de la especie "Apatosaurio". [[Ficheru:Dinosaurio.jpg|thumb|La maqueta de dinosauriu más grande del mundu, en Fuentes de Magaña.]] == Buelgues de dinosaurios == Nel ribayu de Miraflores, apenes a 200 metros del cascu urbanu atopáronse dellos xacimientos de buelgues de dinosaurios y que na so mayoría correspuende a pisaes de terópodos y de sauropodos, en menor cantidá atopáronse de ornitópodos y otros reptiles. Nún de los xacimientos pueden atopase más de 300 buelgues en distintos niveles, principalmente de sauropodos. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{ORDENAR:Fuentes de maganzza}} {{Tradubot|Fuentes de Magaña}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Soria]] [[Categoría:Conceyos de Soria]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 4kuw9u414vbin7ggfshygrtd2dbqllm 0 22332 4775558 4250938 2026-11-03T15:09:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775558 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Fuentestrún''' ye una [[llocalidá]] y tamién un [[conceyu]] de la [[provincia de Soria]], partíu xudicial de [[Partíu de Soria|Soria]], [[Comunidá Autónoma]] de [[Castiella y Lleón]], [[España]]. Pueblu de la [[Contorna del Moncayo]]. Dende'l puntu de vista xerárquicu de la [[Ilesia Católica]] forma parte de la [[Diócesis d'Osma]] la cual, de la mesma, pertenez a l'[[Archidiócesis de Burgos]]. == Historia == A la cayida del [[Antiguu Réxime]] la llocalidá de constitúi en [[conceyu|conceyu constitucional]] na rexón de [[Castiella la Vieya]], [[partíu de Soria]]<ref>Conceyu Códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] -42.093</ref> que nel censu de 1842 cuntaba con 74 llares y 296 vecinos. == Xeografía == [[Ficheru:Fuentestrún (Soria) Mapa.svg|220px|thumb|left|Términu municipal de Fuentestrún.]] Esta pequeña población de la [[Contorna del Moncayo]] ta allugada nel nordeste de la [[provincia de Soria|provincia]], na ribera del [[ríu Añamaza]] o Pumar, afluente del [[Ríu Alhama (La Rioxa)|Alhama]] na aguada [[mediterránea]]. al sur de la [[Sierra Talaya Vieya]].<ref>[[Wikimapia]] [http://www.wikimapia.org/#lat=41.8751532&lon=-2.0821238&z=15&l=0&m=h&v=2]</ref> == Demografía == En 2010 la población xube a 55 habitantes, 34 homes y 21 muyeres.<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2010/l0/&file=mun42.px&type=pcaxis&L=0 |títulu=INE, Soria: Población por conceyos y sexu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171024214429/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2010/l0/&file=mun42.px&type=pcaxis&L=0 |fechaarchivu=2017-10-24 }}</ref> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|color_12=blue|nome=Fuentestrún|1900|345 |1910|368 |1920|395 |1930|399 |1940|384 |1950|317 |1960|244 |1970|168 |1981| 121|1991|72|2001|72|2010| 55|notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2010 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }}</small>}} == Oríxenes == L'orixe d'esti llugar foi una [[villa romana]], caltién un edificiu que podría ser un hospital o albergue de pelegrinos, yá que escurría pol términu una ''Calzada que se dirixía a [[Santiago de Compostela]]''; y ye, precisamente, por esta sienda, por onde agora escurren innumberables rutes de turismu rural. == Mediu ambiente == Nel so términu ya incluyíos na [[Rede Natura 2000]] los siguientes llugares: * [[Llugar d'Interés Comuñal]] conocíu como [[Cigudosa-San Felices]], ocupando 6 hectárees, el 1 % del so términu.<ref>[[Rede Natura 2000]] LIC YE4170055 [http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060633/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls |date=2016-03-04 }}</ref> == Ver tamién == * [[Llista de conceyos de Soria|Conceyos de la provincia de Soria]] * [[Llocalidaes d'entidá menor de la provincia de Soria]] * [[Provincia de Soria]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{ORDENAR:Fuentestrun}} {{Tradubot|Fuentestrún}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Soria]] [[Categoría:Conceyos de Soria]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 4jo0f5pj4db2huzs0ismsok70pztkhu 0 22465 4775689 4750135 2026-11-04T09:44:18Z Amasuela 32214 incendiu>fuéu 4775689 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Baltimore''' ye la ciudá más grande del [[Estaos d'Estaos Xuníos|estáu]] de [[Maryland]] ([[Estaos Xuníos]]), y la ventena cuarta mayor del país. Allúgase na fastera central del estáu, a la vera del [[ríu Patapsco]] na [[ensenada de Chesapeake]]. Ye una ciudá independiente; poro, munches veces apaez col nome de '''Baltimore City''' pa estremala del [[condáu de Baltimore]], que la arrodia. Recibió'l so nome n'honor de [[Lord Baltimore]], fundador de la colonia británica de Maryland. La so población ye de {{persones|unidá=habitantes}}. En [[2012]] ganó 1.100 habitantes con respectu al añu anterior dempués de cuasi sesenta años perdiendo población, que tuvo'l so cumal en [[1950]]. Na so [[área metropolitana de Baltimore|área metropolitana]], la ventena primera mayor del país, vivíen en [[2015]] 2.797.407 persones. La ciudá ye, tamién, la mayor de la [[Conurbación Washington-Baltimore|conurbación Baltimore-Washington]], qu'axunta a 8,4 millones de persones. Fundada en [[1729]], la ciudá ye'l segundu mayor puertu de la fachada atlántica del país, y ye'l más averáu a los mercaos del Mediu Oeste de tolos de la costa este de los Estaos Xuníos. El so puertu foi nel pasáu el segundu que más recibía del país, y puertu de salida del importante sector industrial de la ciudá. Tres la decayencia de la industria la ciudá reorientose hacia una economía de servicios; l'hospital Johns Hopkins y la universidá homónima son, anguaño, les dos empreses nes que más xente trabaya. La zona nomada ''Downtown Baltimore'' ye'l centru económicu del área metropolitana y la zona demográficamente más dinámica. Nun radiu d'una milla alredor de les cais Pratt y Light hai 103.000 emplegos, 42.000 habitantes y 18.000 estudiantes; ye la octava del país con mayor densidá residencial y la decimoquinta en densidá d'emplegu. == Historia<ref>Los datos d'esti apartáu tán sacaos del llibru ''Cities of the United States, 5th edition''. Thomson Gale, Detroit, 2006</ref> == ===De la fundación a la Guerra Civil=== La estructura xeolóxica de la desembocadura del ríu Patapsco determinó la llocalización de la ciudá. Esti ríu forma un gran puertu natural, y les corrientes que se formen na zona ficiéronla ideal pa la instalación de molinos d'agua. Esto, xunta l'abondanza de viesques, una tierra fértil y un clima templáu facíenla ideal pa l'agricultura. En [[1632]] el rei [[Carlos I d'Inglaterra|Carlos I]] concedió a George Calvert (Lord Baltimore) una bona estensión de tierres na América colonial que habría convertise nel condáu de Baltimore en [[1659]]. Demientres la década de 1660 l'Asamblea Xeneral de Maryland unvió a la zona comisionaos pa garantizar los derechos sobre la tierra y el desarrollu económicu de la mesma a los colonos. Estos convivieron coles tribus Piscataway y Susquehannock nos primeros tiempos, pero malpenes quedaben, pa [[1700]], dellos miles de nativos americanos en Maryland, una y bones foron diezmaos poles lluches ente ellos y pol espartimientu d'enfermedaes trayíes d'Europa polos colonos. Les llanures arenoses qu'arrodien la ensenada de Chesapeake yeren ideales pal cultivu del [[tabacu]], que convirtióse na base de la economía de la zona. Un terrenu de 550 [[acre|acres]], que recibía'l nome de Cole's Harbor, foi vendíu a unos propietarios de tierres de Baltimore, Daniel y Charles Carroll, en [[1696]]. Estos parceláronla en llotes d'un acre d'estensión y vendiéronlos a colonos pa que los desarrollaran. Estes parceles convirtiéronse'n Baltimore town, que medró rápidamente en tamañu y en volume de comerciu. Pa [[1742]] yá salíen con regularidá barcos cargaos de tabacu hacia Europa del puertu de Baltimore. [[Imaxe:Baltimore_Fire_1904_-_West_from_Pratt_and_Gay_Streets_3a.jpg|right|thumb|300px|El gran incendiu de 1904 redució a escombru más de 70 manzanes del centru de la ciudá.]] Nos afluentes del ríu Patapsco teníense instalao tamién bien de molinos, que la producción de so (granu, farina) taba orientada a la esportación a les colonies azucareres ingleses del [[mar Caribe|Caribe]]. La [[Revolución de les trece colonies|revolución de les colonies americanes]] escontra'l dominiu inglés finó con esi comerciu, lo que perxudicó enforma a Baltimore. Esti perxuiciu amenorgose al permitir el Congresu d'Estaos Xuníos, en [[1776]], que los ciudadanos particulares armaran y equiparan los sos barcos pa la guerra; l'actividá corsaria entamó a ser una industria con puxu na ciudá, que yá d'aquella yera un importante centru de construcción naval. L'actividá antibritánica de los sos ciudadanos ganó pa la ciudá una reputación de radicalismu políticu que persistió demientres el [[sieglu XIX]]. Baltimore foi'l llugar nel que s'axuntó'l Congresu Continental tres de la ocupación de [[Filadelfia]] polos británicos en [[1777]]. Tres de la independencia d'Estaos Xuníos la ciudá algamó l'estatus de ciudá de [[1797]], y reinició l'actividá esportadora de granu, especialmente haza América del Sur. El desplome del so comerciu marítimu, a primeros del sieglu XIX, favoreció la construcción del primer ferrocarril públicu del país en 1828; esto conectó a la ciudá con otres partes del país, permitiendo d'esa forma medrar les sos posibilidaes comerciales. Demientres la [[Guerra de Secesión]] Maryland, pese a ser un estáu que reconocía la esclavitú, foi unionista, pero la ciudá dividióse. Esto fizo desaparecer el comerciu colos estaos de la Confederación y perxudicó enforma el que caltenía colos estaos de la Unión, magar que Baltimore supo sacar provechu de la so condición de centru d'entrenamientu militar. Amás, la xera de reconstrucción de la ciudá tres de la guerra traxo a la ciudá una de les sos dómines de mayor prosperidá. ===Sieglu XX=== El [[sieglu XX]] entamó con una desgracia. En [[1904]] la ciudá foi devastada por un fuéu que, orixináu nún almacén d'algodón, espardióse pola ciudá hasta quemar más de 2.000 edificios. Na reconstrucción ameyoráronse les cais y el puertu, y construyóse un sistema d'alcantarilláu que foi ún de los más modernos del momentu. La prosperidá volvió a la ciudá demientres la [[Primer Guerra Mundial]], y la depresión económica de los años 1930 nun afectó tanto a Baltimore como a otres rexones del país. Amás, la so condición de centru d'abastecimientu militar demientres la [[Segunda Guerra Mundial]] permitió-y siguir medrando. En [[1947]] entamó la renovación urbana de la ciudá, tres de comprobase que'l deterioru arquiteutónicu de la ciudá yera tan importante qu'había más de 45.000 viviendes con males condiciones d'habitabilidá. El so númberu reduciose a 25.000 pa [[1954]]. En [[1955]] formóse un consorciu público-priváu, el Greater Baltimore Committee, qu'axuntó los esfuercios de diverses empreses privaes y del ayuntamientu pa desarrollar programes de desarrollu urbanu. Nes décades de 1970 y 1980 la renovación de les viviendes completose cola construcción d'una zona comercial en Harbor Place y de delles instituciones como'l Maryland Science Center, el National Aquarium o'l American Visionary Art Museum; amás, desarrollose, al empar, un sistema d'infraestructures viaries que facilitó la comunicación cola zona suburbana. Na década de 1990, por último, afrontose la modernización de la fachada marítima de la ciudá, con una renovación de los barrios más deterioraos que puso, nostante, procuru en conservar los testimonios arquiteutónicos más importantes del pasáu urbanu. Esa década foi, tamién, la del declive demográficu. Como munches de les árees urbanes del nordeste d'Estaos Xuníos en Baltimore viviose un abandonu de los centros urbanos en favor de viviendes nos suburbios que fizo perder a la ciudá'l 11,5% de la so población. Esta tendencia parez qu'entama a cambiar nos caberos años, los del entamu del sieglu XXI. ==Economía== La privilexada situación estratégica de la ciudá, nel centru del área más poblada y desarrollada económicamente del nordeste de los Estaos Xuníos, y la renovación desarrollada nel so [[distritu financieru (downtown)|downtown]] faen d'ella ún de los llugares más atractivos del país pa la instalación d'empreses. De resultes d'ello, el predominiu de l'actividá industrial, que se caltuvo hasta la década de 1980, foi sustituyíu por un dominiu de les empreses de servicios de sectores como'l sanitariu, les finances, l'entretenimientu, el turismu o'l comerciu marítimu, con un espoxigue importante nos caberos años nel sector de l'alta teunoloxía (electrónica, teunoloxíes de la información, telecomunicaciones, investigación aerospacial...). Na ciudá tienen la so sede dos de los establecimientos d'investigación sanitaria más avanzaos del mundu, el [[Hospital Johns Hopkins|Johns Hopkins Hospital]] y l'hospital universitariu de la Universidá de Maryland. [[Imaxe:Baltimore_Aerial.JPG|right|thumb|300px|Vista aérea de Baltimore y el so puertu.]] Son importantes tamién la industria turística, con una medría constante del númberu de turistes y de congresistes, y la construcción naval. Na so área metropolitana tienen la sede trés de les 500 mayores empreses de los Estaos Xuníos: la distribuidora alimentaria U.S. Foodservice Inc., la empresa de ferramientes Black & Decker Corp. y la empresa enerxética Constellation Energy. No que cinca al so puertu, ye'l quintu mayor d'Estaos Xuníos. La so situación, 250 km más cerca de los mercaos del Mediu Oeste que cualquier otru puertu, fai que los costes de tresporte seyan menores dende elli y, poro, sea'l preferíu pal tráficu de mercancies de la rexón. El puertu tien, amás, la ventaya de tener dos rutes d'accesu a elli: una dende'l norte, al traviés del Chesapeake & Delaware Canal, y otra dende'l sur, al traviés de la ensenada de Chesapeake. [[Ficheru:Bmore-Skyline1.jpg|center|thumb|700px|Vista nocturna del ''Baltimore Inner Harbor'']] == Xeografía == === Clima === Baltimore asítiase na desembocadura del ríu Patapsco, na ensenada de Chesapeake. Esta y l'océanu Atlánticu al este, y los Apalaches al oeste, determinen que nun haya variaciones importantes nel clima a lo llargo del añu. Nun suele xelar ente mediaos d'abril y finales d'ochobre, y la lluvia distribúise uniformemene ente tolos meses, magar que ye más abondante en veranu (temporada de tormentes) y al entamar la seronda (temporada d'huracanes). {{llocalidaes hermaniaes}} == Ver tamién == {{cat persones}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Maryland]] rzlnz6x2azjv1z80we21l1qxhvu12yh 4775690 4775689 2026-11-04T09:45:16Z Amasuela 32214 incendiu>fuéu 4775690 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Baltimore''' ye la ciudá más grande del [[Estaos d'Estaos Xuníos|estáu]] de [[Maryland]] ([[Estaos Xuníos]]), y la ventena cuarta mayor del país. Allúgase na fastera central del estáu, a la vera del [[ríu Patapsco]] na [[ensenada de Chesapeake]]. Ye una ciudá independiente; poro, munches veces apaez col nome de '''Baltimore City''' pa estremala del [[condáu de Baltimore]], que la arrodia. Recibió'l so nome n'honor de [[Lord Baltimore]], fundador de la colonia británica de Maryland. La so población ye de {{persones|unidá=habitantes}}. En [[2012]] ganó 1.100 habitantes con respectu al añu anterior dempués de cuasi sesenta años perdiendo población, que tuvo'l so cumal en [[1950]]. Na so [[área metropolitana de Baltimore|área metropolitana]], la ventena primera mayor del país, vivíen en [[2015]] 2.797.407 persones. La ciudá ye, tamién, la mayor de la [[Conurbación Washington-Baltimore|conurbación Baltimore-Washington]], qu'axunta a 8,4 millones de persones. Fundada en [[1729]], la ciudá ye'l segundu mayor puertu de la fachada atlántica del país, y ye'l más averáu a los mercaos del Mediu Oeste de tolos de la costa este de los Estaos Xuníos. El so puertu foi nel pasáu el segundu que más recibía del país, y puertu de salida del importante sector industrial de la ciudá. Tres la decayencia de la industria la ciudá reorientose hacia una economía de servicios; l'hospital Johns Hopkins y la universidá homónima son, anguaño, les dos empreses nes que más xente trabaya. La zona nomada ''Downtown Baltimore'' ye'l centru económicu del área metropolitana y la zona demográficamente más dinámica. Nun radiu d'una milla alredor de les cais Pratt y Light hai 103.000 emplegos, 42.000 habitantes y 18.000 estudiantes; ye la octava del país con mayor densidá residencial y la decimoquinta en densidá d'emplegu. == Historia<ref>Los datos d'esti apartáu tán sacaos del llibru ''Cities of the United States, 5th edition''. Thomson Gale, Detroit, 2006</ref> == ===De la fundación a la Guerra Civil=== La estructura xeolóxica de la desembocadura del ríu Patapsco determinó la llocalización de la ciudá. Esti ríu forma un gran puertu natural, y les corrientes que se formen na zona ficiéronla ideal pa la instalación de molinos d'agua. Esto, xunta l'abondanza de viesques, una tierra fértil y un clima templáu facíenla ideal pa l'agricultura. En [[1632]] el rei [[Carlos I d'Inglaterra|Carlos I]] concedió a George Calvert (Lord Baltimore) una bona estensión de tierres na América colonial que habría convertise nel condáu de Baltimore en [[1659]]. Demientres la década de 1660 l'Asamblea Xeneral de Maryland unvió a la zona comisionaos pa garantizar los derechos sobre la tierra y el desarrollu económicu de la mesma a los colonos. Estos convivieron coles tribus Piscataway y Susquehannock nos primeros tiempos, pero malpenes quedaben, pa [[1700]], dellos miles de nativos americanos en Maryland, una y bones foron diezmaos poles lluches ente ellos y pol espartimientu d'enfermedaes trayíes d'Europa polos colonos. Les llanures arenoses qu'arrodien la ensenada de Chesapeake yeren ideales pal cultivu del [[tabacu]], que convirtióse na base de la economía de la zona. Un terrenu de 550 [[acre|acres]], que recibía'l nome de Cole's Harbor, foi vendíu a unos propietarios de tierres de Baltimore, Daniel y Charles Carroll, en [[1696]]. Estos parceláronla en llotes d'un acre d'estensión y vendiéronlos a colonos pa que los desarrollaran. Estes parceles convirtiéronse'n Baltimore town, que medró rápidamente en tamañu y en volume de comerciu. Pa [[1742]] yá salíen con regularidá barcos cargaos de tabacu hacia Europa del puertu de Baltimore. [[Imaxe:Baltimore_Fire_1904_-_West_from_Pratt_and_Gay_Streets_3a.jpg|right|thumb|300px|El gran fuéu de 1904 redució a escombru más de 70 manzanes del centru de la ciudá.]] Nos afluentes del ríu Patapsco teníense instalao tamién bien de molinos, que la producción de so (granu, farina) taba orientada a la esportación a les colonies azucareres ingleses del [[mar Caribe|Caribe]]. La [[Revolución de les trece colonies|revolución de les colonies americanes]] escontra'l dominiu inglés finó con esi comerciu, lo que perxudicó enforma a Baltimore. Esti perxuiciu amenorgose al permitir el Congresu d'Estaos Xuníos, en [[1776]], que los ciudadanos particulares armaran y equiparan los sos barcos pa la guerra; l'actividá corsaria entamó a ser una industria con puxu na ciudá, que yá d'aquella yera un importante centru de construcción naval. L'actividá antibritánica de los sos ciudadanos ganó pa la ciudá una reputación de radicalismu políticu que persistió demientres el [[sieglu XIX]]. Baltimore foi'l llugar nel que s'axuntó'l Congresu Continental tres de la ocupación de [[Filadelfia]] polos británicos en [[1777]]. Tres de la independencia d'Estaos Xuníos la ciudá algamó l'estatus de ciudá de [[1797]], y reinició l'actividá esportadora de granu, especialmente haza América del Sur. El desplome del so comerciu marítimu, a primeros del sieglu XIX, favoreció la construcción del primer ferrocarril públicu del país en 1828; esto conectó a la ciudá con otres partes del país, permitiendo d'esa forma medrar les sos posibilidaes comerciales. Demientres la [[Guerra de Secesión]] Maryland, pese a ser un estáu que reconocía la esclavitú, foi unionista, pero la ciudá dividióse. Esto fizo desaparecer el comerciu colos estaos de la Confederación y perxudicó enforma el que caltenía colos estaos de la Unión, magar que Baltimore supo sacar provechu de la so condición de centru d'entrenamientu militar. Amás, la xera de reconstrucción de la ciudá tres de la guerra traxo a la ciudá una de les sos dómines de mayor prosperidá. ===Sieglu XX=== El [[sieglu XX]] entamó con una desgracia. En [[1904]] la ciudá foi devastada por un fuéu que, orixináu nún almacén d'algodón, espardióse pola ciudá hasta quemar más de 2.000 edificios. Na reconstrucción ameyoráronse les cais y el puertu, y construyóse un sistema d'alcantarilláu que foi ún de los más modernos del momentu. La prosperidá volvió a la ciudá demientres la [[Primer Guerra Mundial]], y la depresión económica de los años 1930 nun afectó tanto a Baltimore como a otres rexones del país. Amás, la so condición de centru d'abastecimientu militar demientres la [[Segunda Guerra Mundial]] permitió-y siguir medrando. En [[1947]] entamó la renovación urbana de la ciudá, tres de comprobase que'l deterioru arquiteutónicu de la ciudá yera tan importante qu'había más de 45.000 viviendes con males condiciones d'habitabilidá. El so númberu reduciose a 25.000 pa [[1954]]. En [[1955]] formóse un consorciu público-priváu, el Greater Baltimore Committee, qu'axuntó los esfuercios de diverses empreses privaes y del ayuntamientu pa desarrollar programes de desarrollu urbanu. Nes décades de 1970 y 1980 la renovación de les viviendes completose cola construcción d'una zona comercial en Harbor Place y de delles instituciones como'l Maryland Science Center, el National Aquarium o'l American Visionary Art Museum; amás, desarrollose, al empar, un sistema d'infraestructures viaries que facilitó la comunicación cola zona suburbana. Na década de 1990, por último, afrontose la modernización de la fachada marítima de la ciudá, con una renovación de los barrios más deterioraos que puso, nostante, procuru en conservar los testimonios arquiteutónicos más importantes del pasáu urbanu. Esa década foi, tamién, la del declive demográficu. Como munches de les árees urbanes del nordeste d'Estaos Xuníos en Baltimore viviose un abandonu de los centros urbanos en favor de viviendes nos suburbios que fizo perder a la ciudá'l 11,5% de la so población. Esta tendencia parez qu'entama a cambiar nos caberos años, los del entamu del sieglu XXI. ==Economía== La privilexada situación estratégica de la ciudá, nel centru del área más poblada y desarrollada económicamente del nordeste de los Estaos Xuníos, y la renovación desarrollada nel so [[distritu financieru (downtown)|downtown]] faen d'ella ún de los llugares más atractivos del país pa la instalación d'empreses. De resultes d'ello, el predominiu de l'actividá industrial, que se caltuvo hasta la década de 1980, foi sustituyíu por un dominiu de les empreses de servicios de sectores como'l sanitariu, les finances, l'entretenimientu, el turismu o'l comerciu marítimu, con un espoxigue importante nos caberos años nel sector de l'alta teunoloxía (electrónica, teunoloxíes de la información, telecomunicaciones, investigación aerospacial...). Na ciudá tienen la so sede dos de los establecimientos d'investigación sanitaria más avanzaos del mundu, el [[Hospital Johns Hopkins|Johns Hopkins Hospital]] y l'hospital universitariu de la Universidá de Maryland. [[Imaxe:Baltimore_Aerial.JPG|right|thumb|300px|Vista aérea de Baltimore y el so puertu.]] Son importantes tamién la industria turística, con una medría constante del númberu de turistes y de congresistes, y la construcción naval. Na so área metropolitana tienen la sede trés de les 500 mayores empreses de los Estaos Xuníos: la distribuidora alimentaria U.S. Foodservice Inc., la empresa de ferramientes Black & Decker Corp. y la empresa enerxética Constellation Energy. No que cinca al so puertu, ye'l quintu mayor d'Estaos Xuníos. La so situación, 250 km más cerca de los mercaos del Mediu Oeste que cualquier otru puertu, fai que los costes de tresporte seyan menores dende elli y, poro, sea'l preferíu pal tráficu de mercancies de la rexón. El puertu tien, amás, la ventaya de tener dos rutes d'accesu a elli: una dende'l norte, al traviés del Chesapeake & Delaware Canal, y otra dende'l sur, al traviés de la ensenada de Chesapeake. [[Ficheru:Bmore-Skyline1.jpg|center|thumb|700px|Vista nocturna del ''Baltimore Inner Harbor'']] == Xeografía == === Clima === Baltimore asítiase na desembocadura del ríu Patapsco, na ensenada de Chesapeake. Esta y l'océanu Atlánticu al este, y los Apalaches al oeste, determinen que nun haya variaciones importantes nel clima a lo llargo del añu. Nun suele xelar ente mediaos d'abril y finales d'ochobre, y la lluvia distribúise uniformemene ente tolos meses, magar que ye más abondante en veranu (temporada de tormentes) y al entamar la seronda (temporada d'huracanes). {{llocalidaes hermaniaes}} == Ver tamién == {{cat persones}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Maryland]] b8veqqq6tje0krpcp8zqmus9lekfq79 0 22496 4775715 4572810 2026-11-04T10:14:07Z Omarete 35 4775715 wikitext text/x-wiki {{Llocalidá}} '''Atlanta''' ye la capital, y ciudá más poblada, del estáu d'[[Estaos Xuníos]] de [[Georgia]]. Con una población de {{persones}}, ye'l centru cultural y económicu del [[área metropolitana d'Atlanta]], la novena mayor del país con 5,8 millones d'habitantes. Atlanta ye la sede del condáu de Fulton, y parte del so territoriu urbanu estiéndese tamién hacia l'este pel condáu de DeKalb. Atlanta foi fundada en [[1837]], como un nudu de tresportes, na interseición de dos llinies de ferrocarril. Destruida práuticamente por completu demientres la [[Guerra de Secesión]], la ciudá resurdió de les sos povises hasta convertise nún centru comercial d'importancia nacional y na capital oficiosa de lo que se nomo el ''Nuevu Sur''. Na década de 1960 la ciudá foi ún de los centros más activos del movimientu polos derechos civiles, nel que munchos de los sos fíos ([[Martin Luther King]], [[Ralph David Abernathy]]...) tuvieron un papel destacáu. La ciuda, con fama de progresista dientru d'un entornu, el del sur de los Estaos Xuníos, mayormente conservador, tien convirtióse nún de los principales nudos de tresporte aereu del mundu: el so aeropuertu internacional (''Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport'') tien sío'l de mayor tráficu del mundu dende [[1998]]. La economía de la ciudá ye variada, con sectores punteros como la loxística, los servicios profesionales y de negocios y les teunoloxíes de la información. == Datos xeográficos == Atlanta ta situada aproximadamente 320 metros (1050 pies) sobre'l nivel de la mar. L'aeropuertu d'Atlanta ta a 308 m (1010 pies) sobre'l nivel de la mar. Atlanta ta elevada a una cierta altura respeutu al [[ríu Chattahoochee]]. Atlanta ye la tercera ciudá más alta, por debaxo de [[Phoenix]], y tamién de [[Denver]] (1 milla o 1.600 m). == Demografía == La distribución d'étnies ye la siguiente: 61,39% negros, 33,22% europeoamericanos, 4,49% hispanoamericanos, 1,93% asiáticoamericanos, 1,24% mestizos, 0,18% [[amerindiu|amerindios]], 0,04% oceánicos, 1,99% otres races. == Barrios == Atlanta divídese en 138 barrios. [[Archivu:Downtown atlanta night.jpg|thumb|center|500px|Vista nocturna del ''[[distritu financieru (downtown)|downtown]]'' d'Atlanta]] {{llocalidaes hermaniaes}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces llocalidá}} *[http://www.atlantaga.gov Páxina web oficial de la ciudá] {{en}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Georgia]] 28lwgakr6oot5x8tceduumd4w7n8qgt 0 23712 4775630 4762874 2026-11-04T03:06:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775630 wikitext text/x-wiki {{ficha de software | captura = Gufw-005.png | asturianu = {{sí}} }} '''Gufw''' ye una interface gráfica pal '''ufw''' ('''U'''ncomplicated '''F'''ire'''W'''all), asoleyáu per primer vegada n'[[Ubuntu]] 8.04. Ubuntu ''Hardy Heron'' introduxo la ferramienta '''ufw''' de llinia de comandos que facilitaba la configuración de les regles de ''Iptables''. Sicasí la llinia de comandos de '''ufw''' entá ye pa muncha xente enforma complexa. Ye por ello qu'apaeció '''Gufw''' que tien asoleyada la versión 11.04 (disponible n'asturianu), d'esta miente, pue usase '''ufw''' de miente cenciella con interface gráfica. Con Gufw se puede prescindir de la consola, usando'l motor de ufw. Ye percenciello activar/desactivar el tornafueos, añader regles que tornen/permitan programes o servicios predeterminaos, asina como puertos/ips o desaniciar conxuntos de regles creaes. == Instalación == Ta nos repositorios oficiales. La instalación facese fácilmente col paquete debian incluyíu nel área de descargues de la web oficial. Ye necesario l'usu d'Ubuntu 8.04 Hardy Heron o superior, que ye onde se inclúi per primer vegada ''ufw''. Tamién ye posible facelo dende un ficheru [[Debian]] installer baxáu dende la [http://gufw.org web] del proyeutu. == Xestión de recursos == Gufw fai usu de [https://launchpad.net/gui-ufw Launchpad] pa la xestión de los recursos. Nella puede facese un siguimientu o avisu de bugs, idees, roadmap y torna a llingües. == Implementación == Ta fecho en llinguaxe Python, xunto con Glade pal diseñu gráficu, polo que la so integración ye perbona con [[GTK]]. == Ver tamién == *[[Software llibre]] *[[Softastur]] *[http://gufw.org/ Web oficial] *[https://web.archive.org/web/20260917125319/https://help.ubuntu.com/community/Gufw Documentación oficial] *[http://identi.ca/gufw Identi.ca] *[http://webchat.freenode.net/?channels=gufw Sala IRC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820185519/http://webchat.freenode.net/?channels=gufw |date=2011-08-20 }} == Referencies == {{llistaref}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Software llibre]] [[Categoría:Software en llingua asturiana]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 03vxaiwyeaidxf6z8r22axfvsrxdhbg 0 25898 4775606 4498755 2026-11-03T22:47:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775606 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''Google LLC''' ye la empresa propietaria de la marca '''Google''', cuyu principal productu ye'l [[motor de gueta]] del mesmu nome. Fundóse'l [[7 de setiembre]] de [[1998]] por [[Larry Page]] y [[Sergey Brin]], dos estudiantes de doctoráu en Ciencies de la Computación de la Universidá de Stanford.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|enllazautor=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|añu=1998|títulu=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|url-status=live|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X|issn=0169-7552|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150927004511/http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|fechaarchivu=September 27, 2015|fechaaccesu=April 7, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927004511/http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|archivedate=2015-09-27}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |títulu=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |issn=0272-1732 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> Magar que'l so principal productu ye'l [[guetador]], la empresa ufre tamién ente otros servicios: un comparador de precios denomáu Froogle, magar que llueu pasó a denomase ''Google Product Search'', un motor de gueta pa material atroxáu en discos llocales ''Google Desktop Search'', y un serviciu de [[corréu electrónicu]] denomáu [[Gmail]], que pon a disposición pa los sos usuarios más de 7 [[Gigabyte|GB]] (24 de [[setiembre]] de [[2008]]) d'espaciu y va xorreciendo constantemente a razón aproximada de 36 [[byte]]s por segundu. Tamién ye famosu el so programa [[Google Earth]], mapamundi en 3D con imáxenes d'alta resolución. Recientemente llanzó la versión beta de un serviciu de [[mensaxería nel intre]] basáu en [[Jabber]]/[[XMMP]] denomáu [[Google Talk]]. == Referencies == {{llistaref}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Google]] [[Categoría:Premiu Princesa d'Asturies de Comunicación y Humanidaes]] hgccyerbccd3bkkbzs5q8z7c79f1rl2 0 32554 4775618 4730760 2026-11-04T00:36:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775618 wikitext text/x-wiki {{ficha de deporte}} La '''Grulla Blanca de Fujian''' (福建白鶴拳) o '''Boxéu de la Grulla Blanca''' ye un estilu sureñu d'[[Artes marciales de China|artes marciales chines]] con orixe na provincia de [[Fujian]] (福建) y qu'anguaño se prautica en tol mundu. Según delles tradiciones orales, la creación del estilu débese a una muyer, Fang Qiniang (方七娘). Ye un estilu d'imitación de [[Shaolin Kung Fu|Boxéu Shaolin]] basáu n'observar los movimientos, habilidaes de llucha y actitú de les grulles. Solamente hai otros cuatro animales nel Boxéu Shaolin, que son el [[Kung Fu del Tigre Negru|Tigre]], el [[Kung Fu del Lleopardu|Lleopardu]], la [[Shequan|Culiebra]] y el [[Kung Fu del Dragón|Dragón]]. L’estilu carauterízase por posiciones bien baxes y fites, téuniques de mano complexes y combate sobre too a distancia curtia, como asonsañando a un páxaru picotiando. Sicasí’l boxéu de la Grulla Blanca tien una farracada téuniques de distancia llarga, masque prefiera’l combate zarráu emplegando les manes, como simulando un bater d'ales. Delles escueles de Grulla Blanca usen tamién mui bien d'armes tradicionales, mientres qu'otres dexaron esti tipu de práutica. ==La lleenda de la Grulla Blanca== La familia Fang vivía na provincia [[China|china]] de [[Fujian]] (Fukien), nun llugar onde había manches grulles. El padre de Qiniang conocía los estilos sureños de les [[Artes marciales de China|artes marciales chines]] y aprendió-ylos a la fía. Un día, tando Qiniang a los sos llabores, amiyó una grulla a la vera. Qiniang quixo espantala usando un palu y les habilidaes qu'aprendiera de so padre, pero nun yera pa facer un movimientu que nun tornara la grulla. Qiniang tentó de cuti-y na cabeza, pero’l páxaru safóla y paró’l palu coles ales. Qiniang tentó entós de da-y nes ales, pero la grulla echóse a un llau y bloquió coles garres. Otra vuelta tentó Qiniang de solmenar a la grulla en cuerpu, pero ésta echóse p'atrás y dio-y un picotazu al palu. Dende esa Qiniang estudió con procuru los movimientos de les grulles, y combinólos colos movimientos d'artes marciales qu'aprendiera del padre, creando asina l'estilu Grulla Blanca de Fujian. Esta llenda tien munches versiones; en dalgunes la grulla nun bloquiaba’l palu de Qiniang, pero safábase y contratacaba. Esti estilu considera importante nun se centrar muncho nel usu de la fuercia física, sinón nos escapes y nos ataques a árees febles, como los puntos [[kyusho]]. Los recursos de combate de la Grulla Blanca son populares, sobre too pa la [[defensa personal]] femenina, darréu que por exemplu los rápidos movimientos de picotiar nun dependen de la fuercia. ==Rames== Col tiempu la Grulla Blanca dixebróse en cinco estilos: {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" !style="background-color:#CCCCCC; "| &nbsp; !!style="background-color:#CCCCCC; "| [[Chinu]] !!style="background-color:#CCCCCC; "| [[Pinyin]] !!style="background-color:#CCCCCC; "| Dialeutu de Fujian !!style="background-color:#CCCCCC; "| &nbsp; |- !Boxéu de la Grulla que Duerme |align=center| 宿鶴拳 ||align=center| sù hè quán ||align=center| siok4 hoh8 kun5 || tamién conocíu como Grulla que Blinca o Grulla Ancestral |- !Boxéu de la Grulla que Llora |align=center| 鳴鶴拳 ||align=center| míng hè quán ||align=center| beng5 hoh8 kun5 || tamién conocíu como Grulla qu'Apella, que Glaya o que Grita |- !Boxéu de la Grulla que Come |align=center| 食鶴拳 ||align=center| shí hè quán ||align=center| chiah8 hoh8 kun5 || tamién conocíu como Grulla de la Mañana |- !Boxéu de la Grulla qu'Esnala |align=center| 飛鶴拳 ||align=center| fēi hè quán ||align=center| hui1 hoh8 kun5 || tamién conocíu como fei hok kuen |- !Boxéu de la Grulla que Tiembla |align=center| 縱鶴拳 ||align=center| zong hè quán ||align=center| hui1 hoh8 kun5 || tamién conocíu como jun hok kuen |} == Historia == El maestru Jwing Ming Yang, de la Grulla que Duerme, data la creación de la Grulla Blanca de Fujian pal 1700 aproximadamente. Según les tradiciones de la rama de la familia Lee del mesmu estilu, Fang Qiniang nació a mediaos del sieglu XVIII. Según esto, el llinaxe d'Ong Gong Shr Wushuguan de la ciudá de Yongchun, na prefeutura de Quanzhou, provincia de [[Fujian]] anició cuando Fang Qiniang aprendió a los sos fundadores en tiempos del emperador Ming Jiazheng. Pero nun hubo emperador talu, anque sí un emperador Ming llamáu Jiajing, que reinó de 1521 a 1566. Nesta zona de Yongchun dizse que tamién tán los biltos del [[Wing Chun]] y del [[Kárate]]. Li Wenmao, históricu actor d'ópera y cabezaleru de la Rebelión del Turbante Bermeyu de 1854-1855, prauticó al paecer l'estilu Yongchun de Grulla Blanca. L’estilu Xu Xi Dao de Grulla Blanca, según lu enseña Chen Zuo Zhen, descríbese en www.chinesemartialarts.eu > White Crane Style. L’estilu Xu Xi Dao deriva del Zhong Ho “Grulla Saltarica” y foi desendolcáu en Taiwán por Huang Lao Yang nos años 1950. ==Téunica== Nel Boxéu de la Grulla Blanca les manes golpien imitando’l picu de la grulla. Los movimientos surden del espinazu. Hai poques téuniques de pie/pierna. Les formes usen como arma partes estremaes (coldos, deos, piernes, manes, puños) nel contestu de movimientos de defensa personal coordinaos, flexibles y potentes. Evítase la oposición al ataque del contrariu, al envís de dililu y atopar apertures pa solmenar golpes destructivos. Les formes, de boxéu en curtio sobre too a mano vacía, desendólquense na práutica del combate. ==Influyencies== La Grulla Blanca de Fujian ye ún de los estilos que formaren los [[Cinco Ancestros]]. Los Cinco Ancestros, asina como dellos estilos de [[Kárate]] (sobre too [[Goju-ryu]], [[Chito-ryu]] y [[Uechi-ryu]]), recibieron la forma San Chian/San Zhan de la Grulla Blanca de Fujian. La forma San Chian conozse más pola pronunciación [[Xaponés|xaponesa]] del nome: [[Sanchin]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20130523061626/http://baihequan.com/ Grulla Blanca de Su Yin Han] * [http://www.whitecranemartialarts.co.uk White Crane Martial Arts] * [http://www.southerncranekungfu.com Southern Crane Kungfu & Tai Chi U.K.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224201757/http://www.southerncranekungfu.com/ |date=2011-02-24 }} * [http://www.fwckungfu.com FuJian White Crane Kung Fu club] * [http://www.shaolinwhitecranekungfu.com Kung Fu Grulla Blanca] * [http://www.whitecranefightingarts.com White Crane Fighting Arts] * [http://www.allmasters.ca All Masters Martial Arts Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114121218/http://www.allmasters.ca/ |date=2010-11-14 }} * [http://www.daitoryu-taiwan.com/shihequan/sh_form.htm Feeding Crane - Taiwan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120924201011/http://www.daitoryu-taiwan.com/shihequan/sh_form.htm |date=2012-09-24 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Artes marciales de China]] mfn5k00py4fd81503j72ead9cht8psc 14 35521 4775695 1100609 2026-11-04T09:49:52Z Omarete 35 Omarete treslladó la páxina "[[Categoría:Gnoseoloxía]]" a "[[Categoría:Noseoloxía]]" 1100609 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Disciplines filosófiques]] hpg2pp36vc6pv3sejj1k1nptbyj2nhm 0 36947 4775572 4741837 2026-11-03T17:27:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775572 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Gambelia}} {{ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Asteridae]] | ordo = [[Scrophulariales]] | familia = [[Scrophulariaceae]] | genus = '''Gambelia''' | genus_authority = | subdivision_ranks = [[Especie|Especies]]. | subdivision =Ver testu. }} '''''Gambelia''''' ye un [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] con 19 [[especie|especies]] de [[planta|plantes]] de [[flor|flores]] perteneciente a la familia [[Scrophulariaceae]]. == Especies escoyíes == *''[[Gambelia glabrata]]'' *''[[Gambelia juncea]]'' *''[[Gambelia rupicola]]'' *''[[Gambelia speciosa]]'' == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies|Scrophulariaceae}} {{commonscat|Scrophulariaceae}} *https://web.archive.org/web/20130711170000/http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/ * http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/ Site oficial * https://web.archive.org/web/20081029224525/http://www.ppp-index.de/ * [http://www.homolaicus.com/scienza/erbario/utility/botanica_sistematica/index.htm Botánica sistemática] {{entamu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Scrophulariaceae]] l5dvbxw0olbve6wkfjeucne0uy8ajjm 0 49466 4775524 4614440 2026-11-03T12:53:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775524 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Formicivora grisea}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name="IUCN">{{IUCN |id =22701595/0 |asesores = [[BirdLife International]]|añu = 2012 |títulu = Formicivora grisea|edición IUCN = 2014.1|consultáu = 23 de xunu de 2014}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | subordo = [[Tyranni]] | infraordo = [[Tyrannides]] | superfamilia = [[Furnarioidea]] | familia = [[Thamnophilidae]] | genus = ''[[Formicivora]]'' | species = '''''F. grisea''''' | binomial = ''Formicivora grisea'' | binomial_authority = ([[Pieter Boddaert|Boddaert]], [[1783]]) | synonyms = ''Turdus griseus''<ref name=ibc></ref><br />''Formicivora Entemedia'' | subdivision_ranks = subspecies | subdivision = <center>Ver testu</center> }} '''''Formicivora grisea''''' ye una [[Especie (bioloxía)|especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Formicivora]]'' qu'integra la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Thamnophilidae]]. Vive en [[Suramérica]]. == Descripción == Mide de media 12,7&nbsp;[[cm]] y pesa 9,4&nbsp;[[gramu|g]]. Los machos tienen el llombu y el [[pileu (ornitoloxía)|pileu]] de color pardu buxu, y son de de color negru la so cara, pechu, banduyu, ales y la cola. Presenten una franxa blanca qu'enmarca les zones negres de cara y pechu. Amás tienen dos franxes blanques que crucien les ales. Les plumes de la cola tamién tienen les puntes blanques. Les partes cimeres de les femes presenten coloraciones bien similares a les de los machos. Sicasí les femes de les poblaciones sureñes tienen les partes inferiores de color anaranxáu y presenten una [[llista superciliar]] tamién naranxa; ente que les femes de les poblaciones del norte tienen les partes inferiores de color ablancazáu con llixos escuros.{{ensin referencies}} Estes diferencies de coloración amás de les diferencies qu'esisten ente los cantares lleven a dalgunos a considerar a les poblaciones del norte como una especie estreme: ''[[Formicivora entemedia]]''.<ref>{{aut|Hilty, Steven L.}} (2003): ''Birds of Venezuela''. Helm Identification Guides, London. {{ISBN|0-7136-6418-5}}</ref> El picu ye llargu y afiláu.<ref name=TS/> == Distribución y hábitat == Alcuéntrase en [[Bolivia]], [[Brasil]], [[Colombia]], la [[Guayana francesa]], [[Guyana]], [[Panamá]], [[Surinam]], [[Trinidá y Tobagu]] y [[Venezuela]].<ref name="IUCN" /> <small>Ver detalles en ''Subespecies''.</small><br /> Habita nuna variedá d'ambientes de les rexones tropical y subtropical, como [[monte secundariu|montes secundarios]], carbes y montes secos, hábitats del [[gordón mariniegu]], [[montes de galería]] y hasta [[manglar]]es. Estes aves viven en rexones baxes hasta los 1000 [[msnm]].<ref name=RR>{{aut|Ridgely, Robert and Guy Tudor}}, Formicivora grisea, p. 353, en Field guide to the songbirds of South America: the passerines – 1st ed. – (Mildred Wyatt-World series in ornithology). {{ISBN|978-0-292-71748-0}}</ref> En dellos llugares ye sintópico col '''hormiguerito dorsirrufo''' (''[[Formicivora rufa]]'') y col '''hormiguerito ventrinegro''' (''[[Formicivora melanogaster]]'').<ref name=TS/> == Comportamientu == Percuerre la vexetación trupa, saltando de forma metódica, mientres mueve la cola abierta pa los llaos.<ref name=apc>{{aut|Gwyne, John, Ridgely, Robert, Tudor, Guy & Argel, Martha}}, 2010.''Formicivora grisea'', p. 202, n'Aves do Brasil Vol.1 Pantanal e Cerrado. Editora Horizonte. {{ISBN|978-85-88031-29-6}}</ref> Suelen atopase en pareyes territoriales. Siguen bandaes mistes y dacuando, regueros de [[formiga|formigues]].<ref name=TS>{{aut|Sigrist, Tomas}}. Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira – São Paulo: Avis Brasilis, 2013; p.350. {{ISBN|978-85-60120-25-3}}</ref> === Alimentación === Aliméntase de pequeños [[inseutu|inseutos]] y otros [[artrópodu|artrópodos]] qu'atrapen so la foyarasca.<ref name = v&dp2005>{{aut|Venturini, Ana Cristina & de Paz, Pedro Rogerio}} (2005): Observações sobre a distribuição geográfica de ''Formicivora'' spp. (Aves: Thamnophilidae), no Estado do Espírito Santo, sureste do Brasil. ''Revista Brasileira de Ornitologia'' '''13'''(2): 169-175. [http://www.ararajuba.org.br/sbo/ararajuba/artigos/Volume132/ara132not1.pdf Testu íntegru en PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102013748/http://www.ararajuba.org.br/sbo/ararajuba/artigos/Volume132/ara132not1.pdf |date=2010-11-02 }}</ref> === Reproducción === Les femes suelen poner dos güevos de color crema con llixos violacees que son guaraos por dambos sexos. Los niales tán fabricaos con yerbes en forma de concu y tán asitiaos nes partes baxes de los árboles o los arbustos. A pesar de la vixilancia y defensa de los padres los niales son dacuando escalaos por pequeños depredadores, como'l [[Callithrix jacchus|tití común]].<ref>{{aut|de Lyra-Nieves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior,Wallace R. & do Santos, Ednilza M.}} (2007): Comportamentos interespecíficos ente ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) y algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716 [Portugués con resume n'inglés]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf Testu íntegru en PDF].</ref> === Vocalización === Emite un cantar caltriante y seco, un “chip” repitíu 20 vegaes o más, dacuando variando pa un “chidip”.<ref name=apc/> == Estáu de caltenimientu == L'[[IUCN]] nun considera qu'esta especie tea amenazada globalmente.<ref name="IUCN" /> Sicasí la so capacidá p'aguantar l'alteración humana de les sos hábitats nun ye bien grande, y en delles rexones siguir cuntando cola so presencia podría depender de la proteición de los hábitats.<ref name = v&dp2005 /> == Sistemática == === Descripción orixinal === La especie ''F. grisea'' describióse per primer vegada pol naturalista [[Países Baxos|neerlandés]] [[Pieter Boddaert]] en [[1783]] sol nome científicu ''Turdus griseus''; llocalidá tipu «Cayenne, Guayana francesa».<ref name=ibc>[http://ibc.lynxeds.com/species/white-fringed-antwren-formicivora-grisea (''Formicivora grisea'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 23 de xunu de 2014.</ref> === Taxonomía === Estudio [[Morfoloxía (bioloxía)|morfolóxicos]], de vocalización y moleculares indiquen que, con esceición de la [[especie]] ''[[Formicivora iheringi]]'', toles especies asitiaes nel presente [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] formen un grupu bien definíu. Estudios morfolóxicos y de vocalización recién y estensivos suxeren que los parientes más próximos de la presente especie son ''[[Formicivora rufa]]'' y ''[[Stymphalornis acutirostris]]''; con esti postreru la rellación ta soportada por estudios [[Xenética|xenéticos]]. Diferencies xeográfiques na vocalización y bultables diferencies nel plumaxe de les femes suxeren fuertemente que dalgunes [[subespecie|subespecies]] representen especies separaes; ríquense más estudios. Per otru llau, ''fumosa'' posiblemente nun s'estreme de ''Entemedia''. La forma descrita ''deluzae'' conocida por un únicu exemplar de [[Rio de Janeiro]] (Brasil), lo que posiblemente representaría una subespecie distinta, ta considerada como non confirmada por dellos autores<ref name=ibc/> y reconocida por Clements Checklist 6.9.<br /> El grupu politípico ''Entemedia'' ta consideráu como la especie separada ''[[Formicivora entemedia]]'' pol [[Congresu Ornitolóxicu Internacional|IOC]], como suxeríu por Zimmer y Isler (2003),<ref name=ZyI>{{aut|Zimmer, K. J., y M. L. Isler}}. 2003. Family Thamnophilidae (typical antbirds). Pp. 448-681 in "Handbook of the Birds of the World, Vol. 8. Broadbills to tapaculos." (J. del Fuexu et al., eds.). Lynx Edicions, Barcelona.</ref> col [[South American Classification Committee|SACC]] aguardando propuesta.<ref>{{aut|Gill, F & D Donsker (Eds)}}. 2014. IOC World Bird List (v 4.2). Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/antbirds IOC – World Birds names Antbirds]. Consultada'l 23 de xunu de 2014.</ref> === Subespecies === Clements Checklist 6.9 reconoz 9&nbsp;[[subespecies]] estremaes en 2 grupos,<ref name=cle>{{aut|Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014}}. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Baxáu de: [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}</ref> cola so correspondiente distribución xeográfica:<ref name=ibc/><br /> Grupu [[politípico]] ''grisea'': *''Formicivora grisea grisea'' ({{aut|Boddaert}}, 1783) - [[Guyana]], mariña de [[Surinam]] y [[Guayana francesa]], y norte y este de [[Brasil]] (cuenques de los ríos [[Ríu Branco (Roraima)|Branco]], baxu [[Ríu Negro (Amazones)|Negru]] al este hasta [[Amapá]] y, al sur del [[Ríu Amazones|Amazones]], al este dende'l [[Ríu Madeira|Madeira]] amás de unos pocos rexistros esvalixaos al oeste d'aquel, hasta l'oeste del Amazones, y al sur hasta [[Mato Grosso]], [[Estáu de Goias|Goiás]], [[Estáu de Bahia|Bahia]] y, llocalmente hasta l'este de [[Minas Gerais]] y norte de [[Estáu de Rio de Janeiro|Rio de Janeiro]]. *''Formicivora grisea rufiventris'' {{aut|[[Melbourne Armstrong Carriker Jr.|Carriker]]}}, 1936 - este de Colombia ([[Departamentu de Meta|Meta]] y [[Departamentu de Guainía|Guainía]] al sur hasta [[Departamentu de Caquetá|Caquetá]]) y el sur de Venezuela (oeste d'[[Amazones (Venezuela)|Amazones]] sacante l'estremu norte). * ''Formicivora grisea deluzae'' {{aut|[[Édouard Ménétries|Ménétries]]}}, 1835 - un únicu espécime en Rio de Janeiro (Brasil). Grupu politípico ''Entemedia'': *''Formicivora grisea Entemedia'' ({{aut|[[Jean Cabanis|Cabanis]]}}, 1847) - norte de Colombia ([[Departamentu de Magdalena|Magdalena]], [[Departamentu de La Guajira|La Guajira]], [[Departamentu de Cesar|César]]) y Venezuela (norte de Zulia al este hasta [[Sucre (Venezuela)|Sucre]] y [[Monagas]], incluyendo la [[Islla Margarita (Venezuela)|Islla Margarita]]); y les islles [[isla Chacachacare|Chacachacare]] en [[Islla Trinidá|Trinidá]]. *''Formicivora grisea alticincta'' ({{aut|[[Outram Bangs|Bangs]]}}, 1902) - [[archipiélagu de les Perlles]], al sur de [[Panamá]]. *''Formicivora grisea hondae'' ({{aut|[[Frank Michler Chapman|Chapman]]}}, 1914) - noroeste de [[Colombia]] ([[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] al sur hasta'l norte d'[[Departamentu d'Antioquia|Antioquia]] y [[Departamentu de Bolivar|Bolívar]], al sur nel [[Ríu Magdalena|valle del Magdalena]] hasta [[Departamentu de Huila|Huila]]). *''Formicivora grisea tobagensis'' ({{aut|[[Raymond Comte de Dalmas|Dalmas]]}}, 1900) - [[Tobagu]], daqué mayor que los sos conxéneres continentales. *''Formicivora grisea fumosa'' ({{aut|[[Charles Barney Cory|Cory]]}}, 1913) - bordia la base de los [[Andes]] pol nordeste de Colombia (al este hasta'l norte de [[Departamentu de Santander|Santander]] y Venezuela (sur de [[Zulia (Venezuela)|Zulia]] y [[Trujillo (Venezuela)|Trujillo]] al sur hasta [[Táchira]]). *''Formicivora grisea orenocensis'' {{aut|([[Carl Edward Hellmayr|Hellmayr]]}}, 1904) - sur de Venezuela (al sur del [[Ríu Orinoco|Orinoco]] en [[Estáu Bolívar|Bolívar]] y estremu norte d'Amazones). == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{aut|Basto, Natalia; Rodríguez, Oscar A.; Marinkelle, Cornelis J.; Gutierrez, Rafael & Matta, Nubia Estela}} (2006): Haematozoa in birds from la Macarena National Natural Park (Colombia). ''Caldasia'' '''28'''(2): 371-377 [Inglés con resume en castellanu]. [http://www.scielo.org.co/pdf/cal/v28n2/v28n2a16.pdf PDF fulltext] * {{aut|ffrench<!---not capitalised--->, Richard; O'Neill, John Patton & Eckelberry, Don R.}} (1991): ''A guide to the birds of Trinidad and Tobago'' (2ª edición). Comstock Publishing, Ithaca, N.Y.. {{ISBN|0-8014-9792-2}} * {{aut|Londono, Aurora; Pulgarin-R., Paulo C. & Blair, Silva}} (2007): Blood Parasites in Birds From the Lowlands of Northern Colombia. ''[[Caribbean Journal of Science|Caribb. J. Sci.]]'' '''43'''(1): 87-93. [http://caribjsci.org/June07/43_87-93.pdf Testu íntegru en PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725141323/http://caribjsci.org/June07/43_87-93.pdf |date=2011-07-25 }} == Enllaces esternos == {{Wikispecies}} {{Commonscat}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/white-fringed-antwren-formicivora-grisea Videos, semeyes y soníos de '''''Formicivora grisea'''''] en The Internet Bird Collection. * {{Enllaz rotu|1=Semeyes y soníos de '''''Formicivora grisea''''' |2=http://www.wikiaves.com.br/papa-formiga-pardu |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} en Wikiaves. * [http://www.xeno-canto.org/species/formicivora-grisea Soníos y mapa de distribución de '''''{{PAGENAME}}'''''] en xeno-canto. * [http://www.flickr.com/photos/tags/formicivoragrisea/ Semeyes de ''Formicivora grisea''] en Flickr {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aves d'América del Sur]] [[Categoría:Formicivora|grisea]] [[Categoría:Animales descritos en 1783]] [[Categoría:TBSpecies]] 9024vl4lj7q5t6adybn20en4vkbeap6 0 49468 4775525 4668917 2026-11-03T12:53:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775525 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Formicivora rufa}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | Hormiguerito dorsirrufo | image = Formicivora rufa - Rusty-backed Antwren (female).jpg | image_caption = Exemplar fema de hormiguerito dorsirrufo (''Formicivora rufa'') en [[Dourado (São Paulo)|Dourado]], [[Estáu de São Paulo]], [[Brasil]] | image2 = Formicivora rufa - Rusty-backed antwren (male).jpg | image2_caption = Exemplar machu de hormiguerito dorsirrufo (''Formicivora rufa''). | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Thamnophilidae]] | genus = ''[[Formicivora]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formicivora rufa'' | binomial_authority = ([[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied-Newied]], [[1831]])<ref>''Beitrage zur Naturegeschichte von Brasilien'' 3: 1095.</ref> | synonyms = ''Myiothera rufa''<ref name=ibc>[http://ibc.lynxeds.com/species/rusty-backed-antwren-formicivora-rufa Rusty-backed Antwren (''Formicivora rufa'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 2 d'abril de 2015.</ref> | subdivision_ranks = subspecies | subdivision = <center>3, ver testu }} '''''Formicivora rufa''''', tamién denomináu '''formigueru de llombu coloráu''', '''hormiguerito d'envés acoloratáu''' ([[Perú]]), '''batará cola negra''' ([[Paraguái]]), '''choro ñanandy''' (Paraguái) o '''papa-formiga-vermelho''' (en portugués, [[Brasil]])<ref>[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&avibaseid=03ED8C2C4063133D Hormiguerito Dorsirrufo ''Formicivora rufa'' (zu Wied, 1831)] en Avibase. Consultada'l 2 d'abril de 2015.</ref> ye una [[Especie (bioloxía)|especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Formicivora]]'' qu'integra la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Thamnophilidae]]. Ye nativu de [[Suramérica]]. == Distribución y hábitat == Alcuéntrase en [[Bolivia]], [[Brasil]], [[Paraguái]], [[Perú]] y [[Surinam]].<ref name=iucn/> <small>Ver detalles en ''Subespecies''.</small><br /> Los sos [[hábitat]]s naturales son les rexones de carba seca subtropicales o tropicales, [[Provincia fitoxeográfica del Cerrado|zarraos]] y los yerbazales estacionalmente inundables. Tamién puede vivir nos antiguos montes bien degradaos.<ref name=iucn/> Hasta los 1450&nbsp;[[msnm]] nel sur de Perú.<ref name=RR>{{aut|Ridgely, Robert and Guy Tudor}}, ''Formicivora rufa'', p. 354, en Field guide to the songbirds of South America: the passerines /– 1st ed. – (Mildred Wyatt-World series in ornithology). {{ISBN|978-0-292-71748-0}}</ref> == Descripción == Mide 12,5 [[cm]] de llargor. El machu ye pardu ablondu penriba con una [[llista superciliar]] blanca dende la base del picu que s'enllarga hasta una faxa blanca a los llaos del cuerpu; cobertoras de les ales con muncho negru y pintes blanques; les plumes de la cola con puntes blanques y les plumes esternes orladas de blancu; pembaxo ye negru con lladrales blancos. La fema ye paecida, pero blanca pembaxo, gargüelu y pechu rayaos de negru colos lladrales pardos.<ref name=apc>{{aut|Gwyne, John, Ridgely, Robert, Tudor, Guy & Argel, Martha}}, 2010. ''Formicivora rufa'', p. 202, n'Aves do Brasil Vol.1 Pantanal e Cerrado. Editora Horizonte. {{ISBN|978-85-88031-29-6}}</ref> == Comportamientu == Nun entra n'árees de vexetación más alta, permaneciendo nos sos cantos. Anda siempre en pareyes o en pequeños grupos, probablemente los xuveniles de la estación anterior.<ref name=sesc/> === Alimentación === Aliméntase d'[[inseutu|inseutos]] y otros [[artrópodu|artrópodos]], que busca bien viviegamente nes cañes interiores d'árboles y arbustos.<ref name=sesc>SESC - Guia d'Aves do Pantanal - disponible en [http://www.avespantanal.com.br/paginas/195.htm ''Formicivora rufa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125094921/http://www.avespantanal.com.br/paginas/195.htm |date=2019-01-25 }} Consultada'l 2 d'abril de 2015.</ref> === Reproducción === El nial, en formatu de cestu, ye fechu de camperes en forquetes horizontales nos arbustos, escondíos pola xamasca.<ref name=sesc/> === Vocalización === A cualquier señal de peligru, emite'l so llamáu más característicu, un matraqueo baxu, de notes rápides y de llarga duración. Machu y fema respuenden mutuamente, cada vegada con llamaos más llargos.<ref name=sesc/> Esti llamáu ye un “tididi” rápidu y aspru, repitíu de 12 a 15 vegaes, dacuando tan rápido que paez un trinado. El cantar ye un trinado secu “trrrrr!” enfáticu.<ref name=apc/> == Sistemática == === Descripción orixinal === La especie ''F. rufa'' describióse per primer vegada pol naturalista [[Alemaña|alemán]] [[Maximilian zu Wied-Neuwied]] en [[1831]] sol nome científicu ''Myiothera rufa''; llocalidá tipu «interior de Bahia, Brasil».<ref name=ibc/> === Taxonomía === Los estudios [[Morfoloxía (bioloxía)|morfolóxicos]], [[Xenética molecular|moleculares]] y de vocalización indiquen que, con esceición de ''[[Formicivora iheringi]]'', toles [[especie|especies]] asitiaes nel presente [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] formen un grupu bien definíu. D'alcuerdu a amplios estudios [[Morfoloxía (bioloxía)|morfolóxicos]] y de voz, la presente especie ta más próxima a ''[[Formicivora grisea]]'' y a ''[[Stymphalornis acutirostris]]''; la rellación con esta postrera tamién ta soportada por estudios [[Xenética|xenéticos]]. Asoceden variaciones de plumaxe ente les subespecies como anguaño definíu, la nominal y ''chapmani'' posiblemente crúciense; posiblemente esistan variaciones rexonales nel repertoriu vocal pero precísense más estudios.<ref name=ibc/> === Subespecies === Según la clasificación del [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]] (IOC) (Versión 5.1, 2015)<ref name=ioc>{{aut|Gill, F & D Donsker (Eds). 2015}}. IOC World Bird List (v 5.1). doi : 10.14344/IOC.ML.5.1. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/antbirds / IOC – World Birds names - Antbirds]. Consultada'l 2 d'abril de 2015.</ref> y Clements Checklist 6.9,<ref name=cle>{{aut|Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014}}. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Baxáu de: [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}</ref> reconócense 3&nbsp;[[subespecies]], cola so correspondiente distribución xeográfica:<ref name=ibc/> * ''Formicivora rufa urubambae'' {{aut|[[John Todd Zimmer|J. T. Zimmer]]}}, 1932 - este de [[Perú]] (llocalmente na fastera oriental de los [[Andes]] en [[Departamentu de San Martín|San Martín]] y [[Departamentu de Cusco|Cuzco]]). * ''Formicivora rufa chapmani'' {{aut|[[George Kruck Cherrie|Cherrie]]}}, 1916 - sur de [[Surinam]] y norte de [[Brasil]] (llocalmente n'[[Amapá]], [[Pará]], [[Maranhão]] y [[Piauí]]). * ''Formicivora rufa rufa'' ({{aut|Wied}}, 1831) - centro sur y este de Brasil (del sur d'[[Estáu d'Amazones|Amazones]] y estremu este d'[[Estáu d'Acre|Acre]] escontra l'este hasta [[Mato Grosso]] y [[Estáu de Goiás|Goiás]], y dende la mariña de [[Pernambuco]], al sur hasta [[Mato Grosso do Sul]] y norte de [[Estáu de São Paulo|São Paulo]]) al sur hasta l'estremu sureste de Perú (estremu este de [[Departamentu de Madre de Dios|Madre de Dios]]), esti de [[Bolivia]] ([[Departamentu del Beni|Beni]], [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|La Paz]], nordeste de [[Departamentu de Cochabamba|Cochabamba]], [[Departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]]), y centru y nordeste de [[Paraguái]] (llocalmente a lo llargo del [[ríu Paraguái]] y nel norte d'[[Departamentu de Amambay|Amambay]]). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://ibc.lynxeds.com/species/rusty-backed-antwren-formicivora-rufa Videos, semeyes y soníos de '''''{{PAGENAME}}'''''] en The Internet Bird Collection. * [http://www.wikiaves.com.br/papa-formiga-vermelho Semeyes y soníos de '''''{{PAGENAME}}'''''] en Wikiaves. * [http://www.xeno-canto.org/species/formicivora-rufa Soníos y mapa de distribución de '''''{{PAGENAME}}'''''] en xeno-canto. *[http://www.ib.usp.br/ceo/images/for_ruf.JPG Semeya de resolución mediu]; [http://www.ib.usp.br/ceo/imag_sons/fvthamn2.htm Artículu] ib.usp.br&mdash;"Thamnophilidae" {{wikispecies}} {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Formicivora|rufa]] [[Categoría:Aves d'América del Sur]] [[Categoría:Animales descritos en 1831]] [[Categoría:TBSpecies]] dg677yqgpfh7i6j2vt12ioniqqbbfid 0 49474 4775547 4638806 2026-11-03T14:41:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775547 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Fringilla coelebs}} {{referencies|t=20081208}} {{Ficha de taxón | status = LC | status_ref = <ref>{{IUCN|asesores = BirdLife International|añu = 2012|edición IUCN = 2012.2 - 3.1|consultáu = 7 de mayu de 2013}}</ref> | image2 = FringillaCoelebsFemale.jpg | image2_caption = Fema de pimpín {{audiu|Fringilla coelebs short.ogg|El so cantar}} | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Fringillidae]] | genus = ''[[Fringilla]]'' | species = '''''F. coelebs''''' | binomial = ''Fringilla coelebs'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | subdivision_ranks = [[Subespecie|Subespecies]] | subdivision = <center> [[Fringilla coelebs#Subespecies|Ver el testu]] | range_map = Rangemap-pinson.PNG | range_map_caption = Países nos que s'atopa }} {{noaves}} El {{iniTaxon}} ye ún de los [[Passeriformes]] más comunes d'[[Europa]], tando tamién presente n'[[Asia]], [[Norte d'África]] y [[Macaronesia]]. == Hábitat == Vive nun gran ámbitu de llugares, pero prefier les zones montiegues, anque tamién lo atopa en xardinos y granxes. Fai niales nos árboles y decora l'esterior con [[mofu]] y [[liques|lique]] (como mediu de ocultamiento). Pon de permediu 6 güevos. El pimpín nun ye una ave migratoria, pero busca los llugares templaos pel hibiernu. La parte ''coelebs'' del so nome científicu significa 'solteru'. Esta especie foi bautizada por [[Linnaeus]], nel so país natal [[Suecia]], onde les [[fema|femes]] salen pel hibiernu y los [[machu|machos]] quédense. == Alimentación == Polo xeneral aliméntense de granes, pero a diferencia de la mayoría de los pinzones, los mozos peracaben [[inseutu|inseutos]]. == Cantar == El so poderosu [[cantar de les aves|cantu]] ye bien conocíu, polo qu'a él debe'l so nome n'[[idioma inglés|inglés]] (fink). Los machos tienen ente 2 y 3 tipos de cantares, y tamién tienen dialeutos rexonales. == Subespecies == Reconócense les siguientes subespecies:<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100821172048/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist |fechaarchivu=2010-08-21 |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist |títulu=Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2012. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.}}</ref> * ''F. c. africana'', noroeste d'África (dende Marruecos al noroeste de Túnez). * ''F. c. alexandrovi'', norte d'Irán. * ''F. c. balearica'', Península Ibérica y Baleares. * ''F. c. canariensis'', Islles Canaries (La Gomera, Tenerife y Gran Canaria). * ''F. c. coelebs'', Eurasia. * ''F. c. gengleri'', Islles Britániques. * ''F. c. maderensis'', Madeira. * ''F. c. moreletti'', Azores. * ''F. c. palmae'', Islles Canaries (La Palma). * ''F. c. ombriosa'', Islles Canaries (El Hierro). * ''F. c. sarda'', Cerdeña. * ''F. c. schiebeli'', Creta. * ''F. c. solomkoi'', Cáucasu y Península de Crimea. * ''F. c. spodiogenys'', norte d'África (este de Túnez y noroeste de Libia). * ''F. c. syriaca'', Xipre y Llevante mediterraneu. * ''F. c. transcaspica'', nordés d'Irán. == Galería == <gallery> Chaffinch Madeira.jpg|''F. c. maderensis'' Fringilla coelebs palmae 2.jpg|''F. c. palmae'' Pinson des arbres – Fringilla coelebs moreletti – Flamengos Fayal Açores 222.jpg|Güevos de ''Fringilla coelebs'' </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{wikispecies}} * [http://www.mma.es/secciones/biodiversidad/especies_amenazadas/catalogo_especies/vertebrados_aves/pdf/ver339.pdf Ficha del Ministeriu de Mediu Ambiente d'España] * [http://www.ibercajalav.net/img/426_Fringilla_coelebs.pdf Identificación de sexos y edaes] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aves d'Asia]] [[Categoría:Aves d'África]] [[Categoría:Aves d'Europa]] [[Categoría:Fringilla|Coelebs]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Animales descritos en 1758]] [[Categoría:TBSpecies]] f5xyukmxgyiovg5bd2c8l7skcfzbucr 0 49486 4775563 4613685 2026-11-03T15:52:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775563 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Furnarius figulus}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | Forneru colibandeado | image = Furnarius figulus - Wing-banded Horneo.JPG | image_caption = Exemplar de forneru colibandeado (''Furnarius figulus'') en [[Cambuí]], [[estáu de Minas Gerais]], [[Brasil]]. | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Furnariidae]] | genus = [[Furnarius]] | genus_authority = | species = '''F. figulus''' | binomial = '''Furnarius figulus''' | binomial_authority = ([[Martin Lichtenstein|Lichtenstein, MHK]], [[1823]]) | synonyms = ''Turdus figulus''<ref name=ibc>[http://ibc.lynxeds.com/species/wing-banded-forneru-furnarius-figulus Wing-banded Forneru (''Furnarius figulus'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 18 de payares de 2014.</ref> | subdivision_ranks = subspecies | subdivision = <center>2, vease testu. }} '''''Furnarius figulus''''', tamién denomináu '''forneru de banda blanca''' o '''casaca-de-couro-da-lama''' (en portugués, [[Brasil]])<ref name=AB> [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&avibaseid=F733C7281A4DC28B Forneru Colibandeado (''Furnarius figulus'') (Lichtenstein, 1823)] en Avibase. Consultada'l 18 de payares de 2014.</ref> ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Furnarius]]'' qu'integra la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Furnariidae]]. Ye [[Endemismu|endémicu]] de [[Brasil]]. == Descripción == Mide 16,5&nbsp;[[cm]]. Les sos piernes son abuxaes. La subespecie amazónica ye ablondu canela penriba cola corona y face de contrastante pardu escuru y marcante [[llista superciliar]] blanca. Primaries corites y plumes de la cola con puntes variablemente negres. Gargüelu ablancazáu y pembaxo pardu amarellentáu apagáu. Nel este la corona ye cuasi uniformemente pardu ablonda. Ye bien asemeyáu a ''[[Furnarius leucopus]]''.<ref name=RR/> == Distribución y hábitat == Les dos [[subespecie|subespecies]] distribuyir na baxa [[cuenca amazónica]] y nel este de [[Brasil]], dende'l norte haste el sureste.<ref name=ibc/> Habita en matos riberanos, palmerales de [[babaçu]] (''Attalea speciosa''), güelgues tropicales y subtropicales,<ref name=TS>Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira / Tomas Sigrist; ilustráu por Tomas Sigrist – São Paulo: Avis Brasilis, 2013. P. 310 ''Furnarius figulus''. ISBN 978-85-60120-25-3</ref> y tamién n'árees de montes altamente degradaos y pastajes de ganáu;<ref name=iucn/> hasta los 600&nbsp;[[msnm]].<ref name=RR>Ridgely Robert, ''Furnarius figulus'', p. 267, en Field guide to the songbirds of South America: the passerines / Robert Ridgely and Guy Tudor. – 1st ed. – (Mildred Wyatt-World series in ornithology). ISBN 978-0-292-71748-0</ref> == Comportamientu == Ye vistu solu o a los pares, caminando pel suelu cola cabeza balanzando p'alantre y pa tras.<ref name=RR/> === Alimentación === Busca'l so alimentu picotiando'l suelu o la yerba, delles vegaes revolviendo fueyes, pero se encarama llibremente en barganales y cañes baxes d'árboles y arbustos.<ref name=RR/> === Reproducción === Nun constrúi la so [[Nial d'aves|nial]] na forma clásica de fornu de folla de la so [[xéneru (bioloxía)|xéneru]], sinón en forma de taza fecha con yerbes y fibres vexetales sofitada en fueyes de palmera [[babaçu]] o en [[bromeliacees]].<ref name=TS/> === Vocalización === El so cantar ye una serie esplosiva de notes que gradualmente se faen más lentes y descendientes nel compás.<ref name=RR/> == Sistemática == === Descripción orixinal === La especie ''F. figulus'' describióse per primer vegada pol naturalista alemán [[Martin Heinrich Carl Lichtenstein]] en [[1823]] sol nome científicu ''Turdus figulus''; llocalidá tipu «Bahia, Brasil».<ref name=ibc/> === Taxonomía === Ye'l miembru más aberrante del so [[xéneru (bioloxía)|xéneru)]] con al respective de tipu de [[Nial d'aves|nial]] y delles caraterísticas de plumaxe. La distinta [[subespecie]] ''pileatus'' ta considerada posiblemente una especie separada por dellos autores.<ref name=ibc/> === Subespecies === Según la clasificación del Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC) (Versión 4.4, 2014)<ref name=ioc>Gill, F & D Donsker (Eds). 2014. IOC World Bird List (v 4.4). doi:10.14344/IOC.ML.4.4. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/ovenbirds/ IOC – World Birds names - Ovenbirds & woodcreepers]. Consultada'l 18 de payares de 2014.</ref> y Clements Checlist 6.9,<ref name=cle>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}</ref> reconócense 2&nbsp;[[subespecies]], cola so correspondiente distribución xeográfica:<ref name=ibc/> * ''Furnarius figulus pileatus'' <span style="font-variant: small-caps">[[Philip Lutley Sclater|P. L. Sclater]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1878</span> - centro este de [[Brasil]] dende l'este d'[[Estáu d'Amazones|Amazones]] escontra l'este hasta'l centru de [[Pará]] y noroeste de [[Estáu de Goiás|Goiás]] (alto [[Ríu Araguaia]]). * ''Furnarius figulus figulus'' <span style="font-variant: small-caps">(M. H. K. Lichtenstein), 1823</span> - esti de Brasil (al este dende [[Maranhão]] escontra'l sur estender hasta l'estremu sureste de [[Estáu de São Paulo|São Paulo]].<ref>[http://www.wikiaves.com.br/casaca-de-couro-da-llamba Casaca-de-couro-da-lama] en Wikiaves. Consultada'l 18 de payares de 2014.</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/wing-banded-forneru-furnarius-figulus Videos, semeyes y soníos de '''''Furnarius figulus'''''] en The Internet Bird Collection. * {{Enllaz rotu|1=Semeyes y soníos de '''''Furnarius figulus''''' |2=http://www.wikiaves.com.br/casaca-de-couro-da-llamba |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} en Wikiaves. * [http://www.xeno-canto.org/species/Furnarius-figulus Soníos y mapa de distribución de '''''Furnarius figulus'''''] en xeno-canto. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Furnarius|figulus]] [[Categoría:Aves de Brasil]] [[Categoría:Animales descritos en 1823]] [[Categoría:TBSpecies]] es3mvncl42vr3kbvztjnqria0xv8k5a 0 49504 4775576 4718629 2026-11-03T17:44:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775576 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref>{{IUCN|asesores=[[BirdLife International]]|año=2012|edición IUCN=2015.4|consultado=1 de abril de 2016}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Corvidae]] | genus = [[Garrulus]] | species = '''Garrulus glandarius''' | species_authority = ([[Carlos Linneo|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = [[Subespecie]]s | subdivision = <center>Ver testu</center> }} {{noaves}} El {{iniTaxon}} ye una especie d'[[ave]] [[paseriforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] de los [[Corvidae|córvidos]] (Corvidae), llargamente distribuyíu pol [[Vieyu Mundu]]. Vuela n'asturies. == Nome común == Nel [[dominiu llingüísticu asturllionés|dominiu llingüísticu]] conozse comúnmente como berrón, gabu, gayu y glayu.<ref>{{cita web |url=https://diccionariu.alladixital.org/index.php?tipu=contenios&pallabra=Garrulus+glandarius |títulu=Garrulus glandarius |autor=[[DALLA]]}}</ref> == Taxonomía == El glayu foi una de les especies descrites por [[Linneo|Carlos Linneo]] nel sieglu XVIII. N'el so descripción xunir a los [[Corvus|cuervos]] llamándo-y ''Corvus glandarius''. Darréu acabó siendo creáu'l xéneru ''[[Garrulus]]'', onde se-y incluyó. El so nome común "glayu" provién del [[llatín]] ''gaius''. === Subespecies === [[Archivu:Garrulus glandarius albipectus.jpg|thumb|''G. g. albipectus'']] [[Archivu:Orvani Be Israel.JPG|thumb|Exemplar n'Israel, con cabeza escura.]] [[Archivu:Eurasian Jay.jpg|thumb|''G. g. japonicus'', cola cara escura.]] Hai una gran disparidad ente les [[subespecie|subespecies]] aceptaes d'esta especie, que s'estremen en patrones de plumaxe. Según distintes autoridaes hai ente 35 y 40 subespecies.<ref name=zoonomen>{{cita web |url = http://www.zoonomen.net/avtax/frame.html |títulu = Birds of the World -- current valid scientific avian names. |fechaaccesu = 20 d'ochobre de 2009 |autor = Zoonomen |idioma = inglés}}</ref><ref name=clements>{{cita web |url = http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |títulu = Clement's Checklist 6.3 |fechaaccesu = 20 d'ochobre de 2009 |autor = Cornell Lab of Ornithology |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivu = 2009-12-13}}</ref> * ''G. g. glandarius'' <small>([[Linnaeus]], 1758)</small> - Norte y centru d'Europa. * ''G. g. rufitergum'' <small>Hartert, 1903</small> - [[Gran Bretaña]] y norte de [[Francia]]. * ''G. g. hibernicus'' <small>Witherby & Hartert, 1911</small> - [[Irlanda]]. * ''G. g. lusitanicus'' <small>Voous, 1953</small> - Norte de la [[Península Ibérica]]. Non aceptada por toles fontes (incluyida en ''G. g. fasciatus'').<ref name=zoonomen/> * ''G. g. fasciatus'' <small>(Brehm AE, 1857)</small> - Sur y centru d'[[España]]. * ''G. g. corsicanus'' <small>Laubmann, 1912</small> - [[Córcega]]. * ''G. g. ichnusae'' <small>Kleinschmidt O., 1903</small> - [[Cerdeña]] * ''G. g. albipectus'' <small>Kleinschmidt O., 1920</small> - [[Italia]], [[Dalmacia|mariña dálmata]] y [[islles Xóniques]]. * ''G. g. jordansi'' <small>Keve, 1966</small> - [[Sicilia]]. Non aceptada por toles fontes.<ref name=zoonomen/> * ''G. g. graecus'' <small>Keve-Kleiner, 1939</small> - Sur de los [[Balcanes]], de Bulgaria y [[Grecia]]. * ''G. g. cretorum'' <small>Meinertzhagen, 1920</small> - [[Creta]]. * ''G. g. ferdinandi'' <small>Keve-Kleiner, 1944</small> - [[Turquía]] y [[Bulgaria]]. * ''G. g. severtzowi'' <small>Bogdanov, 1871</small> - [[Escandinavia]] y oeste de Rusia. Non aceptada por toles fontes.<ref name=zoonomen/> * ''G. g. brandtii'' <small>Eversmann, 1842</small> - [[Urales]], [[Siberia]], [[llagu Baikal]], [[montes Sayanes]] y [[Montes d'Altái|montes Altái]] * ''G. g. bambergi'' <small>Lönnberg, 1909</small> - [[Mongolia]], [[islles Kuriles]], [[isla de Sakhalín]], [[Hokkaido]] y [[Corea]] * ''G. g. kansuensis'' <small>Stresemann, 1928</small> - Oeste de [[China]] y [[Kazakstán]]. * ''G. g. krynicki'' <small>Kaleniczenko, 1839</small> - Cáucasu y norte d'[[Asia menor]]. * ''G. g. iphigenia'' <small>Sushkin & Ptuschenko, 1914</small> - [[Crimea]]. * ''G. g. anatoliae'' <small>Seebohm, 1883</small> - [[Anatolia]], les islles griegues ([[Rodes]], [[Lesbos]], [[Kos]]), [[Iraq]] y suroeste d'Irán. * ''G. g. samios'' <small>Keve-Kleiner, 1940</small> - Islles griegues ([[Samos]] y rexón d'[[Icaria]]). * ''G. g. atricapillus'' <small>Geoffroy Saint-Hilaire, 1832</small> - [[El Líbanu]], [[Siria]], [[Israel]] y [[Xordania]]. * ''G. g. cervicalis'' <small>Bonaparte, 1853</small> - [[Tunicia]] y nordeste d'[[Arxelia]]. * ''G. g. whitakeri'' <small>Hartert, 1903</small> - Norte de Marruecos y noroeste d'Arxelia. * ''G. g. minor'' <small>Verreaux J, 1857</small> - [[Atles (cordal)|Atles]]. * ''G. g. glaszneri'' <small>Madarász, 1902</small> - [[Xipre]]. * ''G. g. hyrcanus'' <small>Blanford, 1873</small> Montes del [[Caspiu]] [[Irán|iranín]] y [[montes Elburz]]. * ''G. g. japonicus'' <small>Temminck & Schlegel, 1847</small> - [[Xapón]], sacantes [[Hokkaido]]. * ''G. g. hiugaensis'' <small>Momiyama, 1927</small> - [[Península d'Isu]], [[Kagoshima]] y [[Kyushu]] * ''G. g. tokugawae'' <small>Taka-Tsukasa, 1931</small> - Islla de [[Sado (Niigata)|Sado]]. * ''G. g. orii'' <small>Kuroda, 1923</small> - [[Yakushima]] ([[Ryukyu]]) . * ''G. g. namiyei'' <small>Kuroda, 1922</small> — Islles [[Islla de Tsushima|Tsushima]]. Non aceptada por toles fontes.<ref name=zoonomen/> * ''G. g. bispecularis'' <small>Vigors, 1831</small> [[Himalaya|Himalayes]], de [[Caxmir (rexón)|Caxmir]] a [[Nepal]]. * ''G. g. sinensis'' <small>Swinhoe, 1871</small> - Oeste de China, norte de [[Yunnan]] y nordeste de [[Myanmar]]. * ''G. g. leucotis'' <small>Hume, 1874</small> - Yunnan, Myanmar, [[Tailandia]] y [[Vietnam]]. * ''G. g. oatesi'' <small>Sharpe, 1896</small> - Myanmar central. * ''G. g. haringtoni'' o ''barringtoni'' <small>Rippon, 1905</small> [[Myanmar]]. * ''G. g. persaturatus'' <small>Hartert, 1918</small> Norte de la [[India]]. * ''G. g. pekingensis'' <small>Reichenow, 1905</small> - Norte de China y suroeste de [[Manchuria]]. * ''G. g. interstinctus'' <small>Hartert, 1918</small> - Este de los Himalayes y sureste de [[Tíbet]]. * ''G. g. taivanus'' <small>Gould, 1863</small> - [[Taiwán]]. == Descripción == [[Archivu:Eichelhäher Federn 01.jpg|thumb|Pluma carauterística.]] Ye una ave de tamañu mediu: llargor de 32 a 35 cm y envergadura alar de 54 a 58 cm.<ref name=sven>{{Cita llibru | autor = Mullarney,K.; Svensson, L.; Zetterström, D; y Grant, P.J. | editorial = Editorial Omega | títulu = Guía de Campu de les Aves d'España y d'Europa | añu = 2003 | isbn = 84-282-1218-X }}</ref> Ye inconfundible, tien un [[plumaxe]] bien llamativu, anaranxáu con un panel azul claro nel [[pliegue alar]], nes [[pluma de vuelu|plumes terciaries]]. Tien amás un [[obispillo]] blancu bien llamativu, que ye'l detalle básicu pa identificala en vuelu.<ref name=sven/> Nun presenta [[dimorfismu sexual]]. == Distribución y hábitat == Tien un área de distribución estensa, habitando por práuticamente toa [[Europa]] y [[Asia]], con esceición de les zones más septentrionales, como'l norte d'[[Escandinavia]] y [[Rusia]]. Tampoco apaez nes estepes y desiertos d'[[Asia central]], nin nos d'[[Oriente Mediu]]. Ye un [[córvidu]] principalmente forestal, habita tanto en montes de coníferes como en montes de caducifolies, anque prefier estes postreres pola cantidá d'alimentu. Añera n'árboles. == Comportamientu == Ye una ave bien ruidosa, con un [[reclamu]] bien carauterísticu; anque cobarde, ye abondo bono de ver. Como'l restu de córvidos ye [[omnívoru]], siendo ún de los sos principales alimentos les abiyotes, que escuende y almacena soterrándoles mientres la seronda pal so consumu pel hibiernu.<ref name=vertebraos>{{cita publicación |url =http://www.vertebradosibericos.org/aves/trofico/garglatr.html |títulu = Glayu – Garrulus glandarius |fechaaccesu = 1 d'avientu de 2009 |autor = Alonso, C. L. |fecha = 2006 |publicación=Enciclopedia Virtual de los Vertebraos Españoles |editor=Carrascal, L. M., Salvador, A |editorial=Muséu Nacional de Ciencies Naturales |ubicación=Madrid}}</ref> Nun ye ún córvidu bien sociable, de normal muévese en pequeños grupos familiares, anque s'arrexunta más en primavera. Ye una ave bien abondosa, ensin problemes xenerales de población y que de fechu nos últimos tiempos aumentó la so población enforma, como'l restu de los córvidos. [[File:Garrulus glandarius rufitergum MHNT 232 Weymouth.jpg |thumb|'' Garrulus glandarius '']] La [[fema]] pon ente 3 y 6 güevos de color verdosu, ente abril y xunu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Garrulus|glandarius]] [[Categoría:Aves d'Europa]] [[Categoría:Aves d'Asia]] [[Categoría:Animales descritos en 1758]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] l2llcc64orjq461t05hjsezc47kz0zo 0 49506 4775585 4743096 2026-11-03T18:32:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775585 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Geocerthia serrana}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Furnariidae]] | genus = '''''Geocerthia''''' | genus_authority = [[R. Terry Chesser|Chesser, RT]] & [[Santiago Claramunt|Claramunt]], 2009<ref>Zoonomen Nomenclatural data (2013) Alan P. Peterson. [http://www.zoonomen.net/avtax/pa05.html Furnariidae]. Accesu: 6 d'ochobre de 2014.</ref> | species = '''''G. serrana''''' | binomial = ''Geocerthia serrana'' | binomial_authority = ([[Taczanowski]]), 1875<ref name=iucn/> | synonyms = ''Upucerthia serrana''<ref name=iucn/> }} '''''Geocerthia serrana'''''<ref name=AB>[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&avibaseid=C9BE0C1B79EBF8FE Bandurrita Estriada (''Upucerthia serrana'') Taczanowski, 1875] en Avibase. Consultada'l 6 d'ochobre de 2014.</ref> ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]], la única del [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[monotípicu]] '''''Geocerthia''''' qu'integra la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Furnariidae]]. Ye [[Endemismu|endémicu]] de los [[Andes]] de [[Perú]]. == Descripción == Mide 20,5&nbsp;[[cm]]. Picu bastante llargu y curvu (pero menos que n'otres '''bandurritas''' del xéneru ''[[Upucerthia]]''). Penriba ye pardu buxu con una [[llista superciliar]] estrecha ablancazada y un estriáu maciu na corona y parte cimera del envés; ales y cola n'ablondu contrastante. El gargüelu ye blanca, pembaxo ye pardu buxu con estriáu ablancazáu prominente.<ref name=RR/> Piernes negres y robustes.<ref name=neo>Schulenberg, Thomas S., and Tom Johnson. 2012. Neotropical Birds Online (T. S. Schulenberg, Editor). Ithaca: Cornell Lab of Ornithology; baxáu de Neotropical Birds Online: [http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=326461 Striated Earthcreeper (''Geocerthia serrana'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305200259/http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=326461 |date=2012-03-05 }}</ref> == Distribución y hábitat == Distribúise de norte a sur nos [[Andes]] peruanos.<ref name=ibc>[http://ibc.lynxeds.com/species/striated-earthcreeper-upucerthia-serrana Striated Earthcreeper (''Upucerthia serrana'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 7 d'ochobre de 2014.</ref><br /> Habita en carbes de faldeos predresos y en fragmentos de montes de [[queñual]] ente los 2800&nbsp;y 4200&nbsp;[[msnm]].<ref name=RR>Ridgely Robert, ''Upucerthia serrana'', p. 268, en Field guide to the songbirds of South America: the passerines / Robert Ridgely and Guy Tudor. – 1st ed. – (Mildred Wyatt-World series in ornithology). ISBN 978-0-292-71748-0</ref> == Comportamientu == Atopada solitaria o a los pares, xurgando nel suelu cola cola usualmente llevantada. Delles vegaes xube a arbustos y árboles baxos.<ref name=RR/> === Reproducción === El [[Nial d'aves|nial]] ye típicamente asitiáu en llurigues escavaes en terremplenes.<ref name=RR/> === Vocalización === El cantar ye ún trinado aspru con delles notes introductories, “kiip, kip, kip trrrrrrr-r-r-r”.<ref name=RR/> == Sistemática == === Descripción orixinal === La especie ''G. serrana'' describióse per primer vegada pol zoólogu polacu [[Władysław Taczanowski]] en [[1875]] sol nome científicu ''Upucerthia serrana''; llocalidá tipu «Junín y Acancocha, Perú» === Taxonomía === En 2010, siguiendo a Chesser ''et al'' (2009)<ref>CHESSER, R. T., S. C. CLARAMUNT, Y. DERRYBERRY, AND R. T. BRUMFIELD. 2009. Geocerthia, a new genus of terrestrial ovenbird (Aves: Passeriformes: Furnariidae). Zootaxa 2213: 64-68.</ref> foi aprobada la Propuesta N° 424 al [[South American Classification Committee]] (SACC) reconociento el nuevu [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[monotípicu]] '''''Geocerthia''''' y dixebrando la presente [[especie]] de ''[[Upucerthia]]''.<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop424.html Propuesta (424) al South American Classification Committee: Reconocer ''Geocerthia'' Chesser and Claramunt, 2009] n'inglés.</ref> === Subespecies === Reconócense 2 [[subespecie|subespecies]]<ref>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ |date=2018-04-03 }}</ref><ref>Gill, F & D Donsker (Eds). 2014. IOC World Bird List (v 4.3). doi:10.14344/IOC.ML.4.3. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/ovenbirds/ IOC – World Birds names - Ovenbirds and woodcreepers]. Consultada'l 7 d'ochobre de 2014.</ref> cola so correspondiente distribución xeográfica:<ref name=ibc/> * ''Geocerthia serrana serrana'' <span style="font-variant: small-caps">Taczanowski, 1875</span> - [[Andes]] del norte y centru de [[Perú]] ([[Departamentu de Cajamarca|Cajamarca]] al sur hasta [[Departamentu de Lima|Lima]] y [[Departamentu de Junín|Junín]]). * ''Geocerthia serrana huancavelicae'' <span style="font-variant: small-caps">[[Alastair Robin Gwyn Morrison|Morrison]], 1938</span> - Andes del sur de Perú ([[Departamentu de Huancavelica|Huancavelica]]). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies|Upucerthia serrana}} {{commonscat}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/striated-earthcreeper-upucerthia-serrana Videos, semeyes y soníos de '''''Upucerthia serrana'''''] en The Internet Bird Collection. * [http://www.xeno-canto.org/species/Geocerthia-serrana Soníos y mapa de distribución de '''''Geocerthia serrana'''''] en xeno-canto. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Furnariidae]] [[Categoría:Aves de Perú]] [[Categoría:Animales descritos en 1875]] [[Categoría:Xéneros monotípicos d'aves]] [[Categoría:TBSpecies]] dg0n5k7nmufc319jo9voggibw4hak66 0 49524 4775589 4284025 2026-11-03T18:45:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775589 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Geothlypis nelsoni}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | Mascarita matorralera | status = LC | image width = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Parulidae]] | genus = ''[[Geothlypis]]'' | genus_authority = | species = '''''G. nelsoni''''' | binomial = ''Geothlypis nelsoni'' | binomial_authority = ([[Charles Wallace Richmond|Richmond]], [[1900]]) | range_map = Geothlypis nelsoni map.svg | range_map_legend = }} '''''Geothlypis nelsoni'''''<ref>Sada, Phillips y Ramos, 1984</ref> ye una [[especie]] d'[[ave]] de la familia de los [[Parulidae|parúlidos]] qu'habita en tierres altes de [[Méxicu]]. ==Descripción== Mide 12 o 13 cm de llonxitú permediu na so edá adulta. Ye de carauterístiques similares a otres especies del so xéneru. Como en toes éstes, el machu presenta una carauterística mázcara negra. Estrémase porque esta mázcara ta delimitada na so parte cimera por evidente una raya gris. Les partes dorsales son pardu olivacees y les ventrales mariellu brilloso, con daqué d'oliva nes bandes. La fema escarez de mázcara. La cara ye olivácea, con un [[aniellu ocular]] y una llista superciliar, dambos de color mariellu maciu. El restu del cuerpu ye similar al machu: partes dorsales olivacees, y ventrales marielles. Ye difícil estremala de les femes d'otres especies del xéneru. Los xuveniles son similares a la fema adulta. ==Distribución y hábitat== Ye un endemismu mexicanu. Rexistróse a lo llargo de la [[Sierra Madre Oriental]], dende [[Coahuila]] y [[Nuevo León]] hasta [[Puebla]], na parte central y oriental del [[Exa Neovolcánico]], na [[Sierra Mixteca]], y na [[Sierra Madre del Sur]] (estáu d'[[Oaxaca]]). Habita en carbes de tierres altes, ente 1.500 y 3.000 m snm, en zones grebes o semihúmedas de clima templáu a secu. Nun ta tan rellacionada a los cuerpos d'agua como'l restu de les especies de ''[[Geothlypis]]''. == Subespecies == Conócense dos [[subespecie|subespecies]] de ''Geothlypis nelsoni'':<ref name=cle>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivu=2009-12-13 |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |títulu=Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology}}</ref> * ''[[Geothlypis nelsoni nelsoni]]'' ([[Charles Wallace Richmond|Richmond]], 1900). Distribuyir na Sierra Madre Oriental, de Coahuila a Puebla y Veracruz. * ''[[Geothlypys nelsoni karlenae]]'' ([[Robert Thomas Moore|Moore]], 1946). Presente na Exa Neovolcánico, Puebla y Oaxaca. == Referencies == {{llistaref}} == Referencies == * [[Roger Tory Peterson|Peterson, Roger Tory]], y Edward L. Chalif. 2008. ''Aves de México''. Guía de campu. Editorial Diana, Méxicu. ISBN 9789681332075 * Sada, A.M.; Phillips, R., y Ramos, M.A. 1984. {{lang|es|''Nombres en castellano para las aves mexicanas''}}. Publicación de Divulgación Non. 17. Institutu Nacional d'Investigaciones sobre Recursos Bióticos. Méxicu. Citáu por Peterson y Chalif (2008). * Howell, Steve N.G., y Sophie Webb. 2007. ''A guide to the birds of Mexico and northern Central America''. Oxford University Press, Estaos Xuníos. ISBN 9780198540120 * {{cita web | url=https://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/106009143/0 | títulu=''Geothlypis nelsoni'' [[Llista Colorada de la IUCN]]| fechaaccesu=30 de payares de 2011 | autor=[[UICN]] | idioma=inglés}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Geothlypis|nelsoni]] [[Categoría:Aves d'América del Norte]] [[Categoría:Aves de Méxicu]] [[Categoría:TBSpecies]] 25duqfy3s2h7q5419qohig0qxxjbh06 0 55742 4775732 4655640 2026-11-04T11:30:03Z Mr. Lechkar 97608 4775732 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{persona}} '''Daveigh Elizabeth Chase''' {{nym}} foi una actriz d'[[Estaos Xuníos]]. Empecipió la so carrera como actriz infantil interpretando'l papel de Samantha Darko na película ''[[Donnie Darko]]'' (2001), Lilo na serie de ''[[Lilo & Stitch]]'' (2002–2006) y Samara Morgan en ''[[The Ring (película)|The Ring]]'' (2002).<ref>{{Cita web|url=https://as.com/meristation/cine/muere-daveigh-chase-a-los-35-anos-actriz-estrella-de-the-ring-donnie-darko-y-lilo-y-stitch-f202606-n/|títulu=Muere Daveigh Chase a los 35 años, actriz estrella de 'The Ring', 'Donnie Darko' y 'Lilo y Stitch'|fechaaccesu=2026-11-04|fecha=2026-06-17|idioma=es|obra=Diario AS}}</ref> En 2003, foi reconocida pol so trabayu nesta última película col [[Premio MTV Movie]] al “[[Meyor Villanu]]” . En 2007 apaez na segunda temporada de ''[[Big Love]]'', como l'adolescente de complexa personalidá y mentirosa patolóxica, Rhonda Volmer, siendo este'l so papel más importante nuna serie hasta la fecha. Actuó por última vez en 2016, interpretando tamién Kiwako Seto na versión inglesa del videoxuegu ''[[Let It Die]]''.<ref>{{Cita web|url=https://fandomwire.com/daveigh-chase-last-10-roles-in-movies-and-shows-ranked/|títulu=Daveigh Chase's Last 10 Roles in Movies and Shows, Ranked|fechaaccesu=2026-11-04|author=Bhargav Rao|fecha=2026-06-18|idioma=en|obra=FandomWire}}</ref> Finó a los 35 años por [[meninxitis]], [[sida]] y infeiciones del [[aparatu circulatoriu]] el [[16 de xunu]] de [[2026]], debíu a un llargu [[abusu de sustancies]].<ref>{{Cita web|url=https://deadline.com/2026/06/daveigh-chase-cause-of-death-aids-1236970345/|títulu=Daveigh Chase Cause Of Death Revealed|fechaaccesu=2026-11-04|autor=Denise Petski|fecha=2026-06-29|idioma=en|obra=Deadline}}</ref> == Filmografía == * 2016: [[Jack Goes Home]] * 2010: In Between Days * 2009: [[Psych]] * 2009: [[S. Darko]] de [[Chris Fisher]] * 2007: [[Big Love]] de [[Will Scheffer]] y [[Mark V. Olsen]]. * 2006: [[Leroy & Stitch]] de [[Tony Craig]] y [[Robert Gannaway]]. * 2005: [[The Ring Two]] de [[Hideo Nakata]]. * 2004: [[La Quinta de Beethoven]] ([[Beethoven’s 5th]]) de [[Mark Griffiths]]. * 2003: [[Stitch! La Película]] de [[Tony Craig]]. * 2003: [[Carolina (película)]] de [[Marleen Gorris]]. * 2002: [[Aguarones (película)]] de [[John Lafia]]. * 2002: [[The Ring (película)|The Ring]] de [[Gore Verbinski]]. * 2002: [[El Silenciu d'un inocente]] de [[Tom Whitus]]. * 2002: [[Lilo & Stitch]] de [[Dean Deblois]]. * 2001: [[Donnie Darko]] de [[Richard Kelly]]. * 2001: [[Intelixencia artificial (película)|A. I. Intelixencia artificial]] de [[Steven Spielberg]]. * 2001: [[El Viaxe de Chihiro]] de [[Hayao Miyazaki]]. * 1999: Michael Landon: El padre que conocí de [[Michael Landon Jr]]. * 1999: Asesinatu perfeutu de [[Roxanne Messina Captor]]. == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1990|2026|Chase, Daveigh}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices d'Oregón]] [[Categoría:Persones de Las Vegas]] capaj2rmjl4cetwxp8o0k0twi2on6l2 0 57252 4775704 4545038 2026-11-04T09:58:17Z Omarete 35 /* Enllaces esternos */ 4775704 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Amy Jo Johnson}} {{persona}} '''Amy Jo Johnson''' {{nym}} ye una [[actriz]], [[cantante]], compositora y [[músicu]] d'[[Estaos Xuníos]]. Johnson conformó el repartu orixinal de la serie televisiva d'aventures ''[[Mighty Morphin Power Rangers]]'' onde interpretó a Kimberly Hart, la primera Power Ranger rosa. Amás, interpretó con gran ésitu a Julie na serie televisiva ''[[Felicity]]''. Anguaño trabaya nel drama policial canadianu [[Flashpoint (serie de televisión)|Flashpoint]], onde interpreta a Jules Callaghan. <ref>{{cita noticia|títulu= Amy Jo Johnson in the Flashpoint|work= IGN|date= |url= http://uk.tv.ign.com/articles/887/887837p2.html|fechaaccesu= 15 d'agostu de 2010|archiveurl= https://web.archive.org/web/20120327081814/http://uk.tv.ign.com/articles/887/887837p2.html|archivedate= 2012-03-27}}</ref> == Biografía == Fía de Greig Johnson, un vendedor de coches, y la so esposa Christine, quien alministraba una tienda de ropa. Interesar pola ximnasia artística, y tres cuatros años d'entrenamientu, consiguió aportar a los [[Xuegos Olímpicos]]. Participó en numberoses competiciones de [[Ximnasia_artistica#Aparatos|barras asimétriques]], percorriendo pa ello gran parte d'[[Estaos Xuníos]] y [[Europa]]. Desgraciadamente, el frayatu d'unu de los güesos del so coldu, acabó cola so carrera deportiva.<ref>{{cita web|url=http://amyjo.com/index.php?l=press/ajj/1999_12_00 |títulu=Amy Jo Johnson |publisher=Amyjo.com |date= |fechaaccesu=2 de payares de 2013}}</ref> Al rematar la [[educación secundaria]] nel institutu Dennis-Yarmouth, Amy viaxó a [[Nueva York]] pa estudiar interpretación na [[American Academy of Dramatic Arts]] (Academia Americana d'Arte Dramático) y nel [[Lee Strasberg Theatre and Film Institute]] (Institutu de teatru y cine de Lee Strasberg). Años más tarde, camudar a [[Los Angeles]] pa trabayar na serie televisiva [[Power Rangers]], con [[Austin St. John]], [[David Yost]], [[Thuy Trang]] y [[Walter Jones]]. El so personaxe yera [[Kimberly Hart]] y foi la primer actriz n'interpretar a la [[Power Rangers|Power Ranger]] rosa. Na tercer temporada, Amy retirar pa dexar el puestu a [[Catherine Sutherland]]. En [[1997]] tornó a los Power Rangers pa participar na película [[Turbo: A Power Rangers Movie]], anque esta vegada interpretó a Kimberly Hart ensin tresformar. Participó con gran ésitu na serie televisiva ''[[Felicity]]'', onde interpretaba'l papel de Julie Embrick, la meyor amiga de la protagonista que daba nome a la serie. Tuvo a puntu de refugar esti papel, yá que tenía que curiar a la so madre, a quién-y detectaren [[cáncer d'úteru]] selmanes enantes, finando 10 meses más tarde por causa d'este. En 2001, Amy despidió a la so compañera y amiga, l'actriz Thuy Trang, quien morrió nun accidente de tráficu y quien trabayara xunto a ella como Power Ranger mariellu. Tocantes a la so carrera musical, Johnson tamién grabó dos discos como vocalista del grupu de música [[country]] "Valhalla", y publicando l'álbum en solitario ''The Trans-American Treatment''. Nel cine pudo vése-y na película ''[[Interstate 60]]'', protagonizada por [[James Marsden]], más conocíu como [[Cíclope_(Marvel_Comics)|Cíclope]] en [[X-Men]]. Hubo rumores de que participaría en ''[[Power Rangers Fuercia Místico]]'' como la Power Ranger Místicu Blanco, pero finalmente refugóse, llogrando'l papel l'actriz [[Peta Rutter]]. Amy viaxó a [[Arxentina]] pa convertila nel so llugar de residencia, pero n'última instancia terminó camudándose a [[Canadá]], onde mora anguaño. Más tarde esplicó los motivos del so cambéu d'opinión: ''"Cuando terminó la temporada pensé que me quedaría, porque namoré y tuvi una neña, amás de que creo que ye un llugar fantásticu pa ella. Yo enantes yera una especie de xitana, taba viviendo en Montreal y nun sabía a ónde dir, creo qu'atopé la mio casa en Toronto"''. Formó parte del repartu de la serie ''[[Flashpoint (serie de televisión)|Flashpoint]]'', na que se narra la vida d'una unidá especial de rescate de la policía canadiana, onde interpreta a Julianna "Jules" Callaghan, miembru de dicha unidá. Apaeció nun programa especial de [[Vh1]], tituláu ''"Yo amo los 90"'', onde yera recordada la década de los 90 y el pasu de Amy Jo Johnson pola serie Mighty Morphins Power Rangers. En 2010, la canal de televisión [[ABC Kids]] reestrenó esta mesma serie n'[[Alta definición|HD]], onde se-y ve como la Power Ranger rosa orixinal. En 2012 siguió trunfando en Flashpoint hasta'l so finalización na 5ª temporada dempués d'un gran ésitu, con 22 premios y 68 nominaciones. == Filmografía == === Cine === * 1995 ''[[Mighty Morphin Power Rangers: The Movie]]'' - Kimberly Hart * 1995 ''[[Susie Q]]'' - Susie Q * 1997 ''[[Turbo: A Power Rangers Movie]]'' - Kimberly Hart * 1997 ''[[Perfect Body]]'' - Andie * 1997 ''[[Killing Mr. Griffin]]'' - Susan McConnell * 1998 ''[[Without Limits]]'' - Iowa's finest * 1999 ''[[Cold Hearts]]'' - Alicia * 2001 ''[[Pursuit of Happiness]]'' - Tracy * 2001 ''[[Enguedeyar's Club]]'' - Karen * 2002 ''[[Interstate 60]]'' - Laura * 2002 ''[[Infested]]'' - Jesse * 2006 ''[[Islander]]'' - Cheryl * 2006 ''[[Magma: Volcanic Disaster -TV Movie]]'' - Brianna Chapman * 2007 ''[[Veritas, Prince of Truth]]'' - Marty Williams * 2011 ''[[Summer Song]]'' - Jenni * 2012 ''[[Tiger Eyes]]'' - Gwen Wexler === Televisión === * 1993-1995 ''[[Mighty Morphin Power Rangers]]'' - Power Ranger rosa * 1998-2002 ''[[Felicity]]'' - Julie Emrick * 2003-2004 ''[[The Division]]'' - Stacy Reynolds * 2005-2007 ''[[Wildfire]]'' - Tina Sharp * 2006 ''[[What About Brian?]]'' - Karen * 2008-2012 ''[[Flashpoint (serie de televisión)|Flashpoint]]'' - Jules Callaghan * 2013 ''[[Cracked]]'' - Sydney Reid * 2014 ''[[Covert Affairs]]'' - Hayley Price === Curtiumetraxes === * 2005 ''[[Adjusting Arbie]]'' - Fairy * 2013 ''[[Bent (curtiumetraxe)|Bent]]'' - Amelia * 2014 ''[[Lines]]'' == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1970||Johnson, Amy Jo}} [[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Massachusetts]] [[Categoría:Ximnastes d'Estaos Xuníos]] b0wstvmcgcwao79rk99s3djkxha63ms 0 57424 4775691 4624911 2026-11-04T09:45:20Z Omarete 35 /* Enllaces esternos */ 4775691 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Adrienne King}} '''Adrienne King''' {{nym}} ye una [[actriz]], [[baillarina]] y [[pintora]] d'[[Estaos Xuníos]]. Ye conocida pol so papel de Alice Hardy na película [[Friday the 13th I| Friday the 13th]] (1980) y [[Friday the 13th Part 2]] (1981). {{persona}} == Carrera == '''Adrienne King''' apaeció nun anunciu de televisión cuando tenía 6 meses d'edá, estudió cantar y danza en London Royal Academy. El so primer papel llograr a los 5 años d'edá en 1965 nun episodiu de la serie de televisión [[Hallmark Hall of Fame]]. Participó como baillarina en 1977 na película [[Saturday Night Fever]]. En 1980 protagonizó la clásica película d'horror [[Friday the 13th I| Friday the 13th]] onde interpretó'l papel de Alice Hardy. Tres l'ésitu de [[Friday the 13th I| Friday the 13th]] foi escorrida por un acosador. El acosador, trató de romper la puerta del so apartamentu. Espantada por dicha esperiencia, ella decidió tomar un descansu de l'actuación y centrase na pintura. Actuó en 1981 na película [[Friday the 13th Part 2]], pero namái actuó pocu tiempu na película. Mientres la década de los 90 fixo funciones de voz en delles películes como [[What's Eating Gilbert Grape?]] (1993), [[Jerry Maguire]] (1996), [[Titanic (película)| Titanic]] (1997), [[Almost Famous]] (2000), ente otres. Dempués de dellos años ensin actuar, Adrienne torna al cine nel añu 2010 na película [[Walking Distance]]. == Filmografía == === Películes === * [[The Butterfly Room]] (2010) .... Rachel * [[Walking Distance]] (2010) .... Louise Strack * [[Friday the 13th Part 2]] (1981) .... Alice Hardy * [[Friday the 13th (1980)| Friday the 13th]] (1980) .... Alice Hardy * [[Hair]] (1979) .... Baillarina * [[Saturday Night Fever]] (1977) .... Baillarina * [[Between the Lines]] (1977) .... Mocina === Series de televisión === * [[Hallmark Hall of Fame]] .... Melinda (1 episodiu: Inherit the Wind, 1965) === Películes con funciones de voz === * [[Almost Famous]] (2000) * [[Mousehunt]] (1997) * [[Titanic (película)| Titanic]] (1997) * [[Jerry Maguire]] (1996) * [[While You Were Sleeping]] (1995) * [[Wolf (película de 1994)|Wolf]] (1994) * [[Philadelphia (película)| Philadelphia]] (1993) * [[The Pelican Brief]] (1993) * [[What's Eating Gilbert Grape?| What's Eating Gilbert Grape]] (1993) * [[The Good Son (película)|The Good Son]] (1993) * [[The Man Without a Face]] (1993) * [[The Night We Never Met]] (1993) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1960||King, Adrienne}} [[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Baillarinos y baillarines d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Long Island]] 8paabvb7hyci2u4a5s9rcl0ud6vb7dx 0 58316 4775720 4598760 2026-11-04T10:20:17Z Omarete 35 /* Enllaces esternos */ 4775720 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|B.J. Novak}} {{persona}} '''Benjamin Joseph Manaly "B.J." Novak''' {{nym}} ye un [[actor]], [[cómicu]], [[guionista]] y [[Direutor de televisión|direutor]]. Como actor apaeció en películes como ''[[Knocked Up]]'' y ''[[Inglourious Basterds]]'', ya interpreta a [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ryan_Howard_(The_Office)&oldid=646332561 Ryan Howard] na serie de la [[National Broadcasting Company|NBC]] ''[[The Office]]'', de la que ye tamién guionista y co-productor executivu. == Primeros años == William Novak, el padre de Benjamin, ye un [[escritor]] anónimu y co-editor de ''The Big Book of Jewish Humor''.<ref>{{cita noticia|autor=Uriel Heilman|títulu=Better than Pork, Isn't it? Jewish Joke Book turns 25|url=http://jta.org/news/article/2006/11/19/14678/Betterthanp|obra=JTA|fecha=19 de payares de 2006|fechaaccesu=13 de marzu de 2009}}</ref> Novak tien dos hermanos pequeños, Jesse y Lev.<ref name=CC /> Novak creció en [[Newton, Massachusetts]], [[Massachusetts]]<ref>{{cita noticia|autor=Courtney Hollands|títulu=Molly Goodson has stars in her eyes - and on her blogue|url=http://www.boston.com/lifestyle/fashion/articles/2007/12/20/shes_got_stars_in_her_eyes___and_on_her_blog/|obra=The Boston Globe|fecha=20 d'avientu de 2007|fechaaccesu=6 de marzu de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151107080707/http://www.boston.com/lifestyle/fashion/articles/2007/12/20/shes_got_stars_in_her_eyes___and_on_her_blog/|archivedate=2015-11-07}}</ref> y estudió na [[Newton South High School]] col so futuru compañeru de repartu en [[The Office]] [[John Krasinski]],<ref name=BG>{{cita noticia|autor=Christopher Muther|títulu=Class reunion|url=http://www.boston.com/ae/tv/articles/2005/12/06/class_reunion/|obra=The Boston Globe|fecha=6 d'avientu de 2005|fechaaccesu=6 de marzu de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407222728/http://www.boston.com/ae/tv/articles/2005/12/06/class_reunion/|archivedate=2012-04-07}}</ref> con quien se graduó en [[1997]].<ref name=BG /> Darréu, entró na [[Universidá de Harvard]], onde trabayu pal [[Harvard Lampoon]] y especializóse en lliteratura inglesa y española. Amás d'en el ''Lampoon'', actuó dacuando nun show cómicu llamáu ''The B.J. Show'' en compañía d'un amigu so y tamién estudiante de Harvard, [[B.J. Averell]].<ref name=BG /> Novak escribió la so tesis sobre les películes de [[Hamlet]] de [[William Shakespeare|Shakespeare]].<ref>[https://www.imdb.com/name/nm1145983/bio B.J. Novak - Biography]</ref> == Carrera == Graduóse en [[Harvard University|Harvard]] en [[2001]]. Dempués se mudu a [[Los Angeles]] y empezó a trabayar en locales como risible de monólogos. La so primer actuación en direuto foi nel mes d'ochobre de 2001 nel [[Hollywood]] Youth Hostel. Foi designáu pola revista ''[[Variety (magacín)|Variety]] como unu de los '' "Ten Comedians To Watch" (10 cómicos que tienes de ver) en [[2003]].<ref name=CC>{{cita web | títulu=B.J. Novak: Videos, Jokes, Tour Dates, Biography and more | url=http://www.comedycentral.com/comedians/browse/n/bj_novak.jhtml | obra=Jokes.com | editorial=ComedyCentral | fecha=2009 | fechaaccesu=11 de marzu de 2009}}</ref> Novak foi'l guionista de la comedia de la [[The WB Television Network|The WB]] ''[[Raising Dad]]''.<ref name=BG /> Tamién trabayu pa otra comedia de la [[Comedy Central]] llamada ''[[Premium Blend]]'' y nel show de [[Conan O'Brien]]: ''[[Late Night with Conan O'Brien]]''.<ref name=CC /> La so carrera como actor de televisión empezó na [[MTV]], pal show ''[[Punk'd]]'' xunto a [[Ashton Kutcher]], [[Hilary Duff]], [[Usher (entertainer)|Usher]], y [[Mýa]]. [[Ficheru:BJNovakApr08.jpg|240px|thumb|Novak en 2008.]] Dempués de ve-y nuna actuación, el productor executivu [[Greg Daniels]] decidió incluyilo nel so proyeutu de llevar a la pantalla americana una adautación de la ''sitcom'' británica ''[[The Office (versión británica)|The Office]]''. Novak interpretó a Ryan Howard, siendo'l primer fichaxe oficial del [[remake]].<ref name=BG /> Tamién ye guionista y co-productor de la serie. Novak foi'l qu'escurrió la famosa frase de la serie ''"that's what she said,"'' (''eso dixo ella''), que se convirtió nuna chancia recurrente na serie.<ref>{{cita noticia|apellíu=Carlson|nome=Daniel|títulu=Q&A: Greg Daniels: Showrunner paid his dues at other TV comedy hits before taking the corner 'Office'|obra=[[The Hollywood Reporter]]|fecha=13 de mayu de 2009|url=https://web.archive.org/web/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/features/interviews_profiles/y3iacbc03133413785f3322bdff543bb54c?pn=1|fechaaccesu=17 de mayu de 2009}}</ref> Amás de les sos aportaciones televisives, Novak apaeció en películes como ''[[Unaccompanied Minors|Peligru! menores sueltos]]'', ''[[Reign Over Me|En dalgún llugar de la memoria]]'', ''[[Llíu embarazoso]]'', el filme [[bélicu]] de [[Quentin Tarantino]] ''[[Inglourious Basterds]]'',,<ref>[http://ausiellofiles.ew.com/2008/11/bj-novak-leavin.html B.J. Novak Takes 'Office' Leave]</ref> ''[[Saving Mr. Banks]]'' y como [[Alistair Smythe]] en ''[[The Amazing Spider-Man 2]]''. == Filmografía == === Actor === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 88%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu ! Película ! Rol ! Notes |- |rowspan="1"| 2003 |''[[Punk'd]]'' || Field Agent || TV series |- |- |rowspan="1"| 2005–2012, 2013 |''[[The Office]]'' || Ryan Howard || ''Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Comedy Series'' (2006, 2007)<br/>Nomáu: ''Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Comedy Series'' (2008)<br/>Nomáu: ''Prism Award for Best performance in a Comedy Series'' (2009) |- |rowspan="1"| [[Cine en 2006|2006]] |''[[Unaccompanied Minors]]'' || Asistente de vuelu || |- |rowspan="2"| [[Cine en 2007|2007]] |''[[Reign Over Me]]'' || Mr. Fallon || |- |''[[Knocked Up]]'' || Unnamed Doctor || |- |rowspan="1"| [[Cine en 2009|2009]] |''[[Inglourious Basterds]]'' || Pfc. Smithson Utivich || ''Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture'' |- |rowspan="1"| [[Cine en 2011|2011]] |''[[Los Pitufos (película)|Los Pitufos]]'' || [[Personaxes de Los pitufos|Pitufo panaderu]] || |- |rowspan="1"| [[Cine en 2012|2012]] |''[[El dictador]]'' || || |- |rowspan="1"| [[Cine en 2013|2013]] |''[[The Mindy Project]]'' || Jaime || (3 episodes) |- |rowspan="1"| [[Cine en 2013|2013]] |''[[The Internship]]'' || Entrevistador || |- |rowspan="1"| [[Cine en 2013|2013]] |''[[Saving Mr. Banks]]'' || [[Robert B. Sherman]] || |- |rowspan="1"| [[Cine en 2014|2014]] |''[[The Amazing Spider-Man 2]]'' || [[Alistair Smythe]] || |} === Guionista === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu ! Títulu ! Notes |- |rowspan="1"| 2001–2002 |''[[Raising Dad]]'' || 2 episodios |- |rowspan="1"| 2005–2012 ||''[[The Office]]'' || ''Writers Guild of America Award for Comedy Series'' (2006)<br/> Nomáu: ''Writers Guild of America Award for a Comedy Series'' (2005, 2007, 2008)<br/> Nomáu: ''Writers Guild of America Award for a New Series'' (2005)<br/> Nomáu: ''Writers Guild of America Award for an Episodic Comedy'' (2005, 2007) |- |rowspan="1"| 2013 |''[[The Mindy Project]]'' || 1 episodiu |} === Direutor === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu ! Títulu ! Notes |- |rowspan="1"| 2009 |''[[The Office]]'' – ''Blackmail'' episodio web || 4 episodios |- |rowspan="1"| 2009 |''The Office'' – ''Scott's Tots'' || emitíu 12/03/09 |- |rowspan="2"| 2011 |''The Office'' - ''The Seminar'' || emitíu 1/27/11 |- |''The Office'' - ''The List'' || emitíu 9/22/11 |- |rowspan="1"| 2012 |''The Office'' – ''Trivia'' || emitíu 01/12/12 |- |rowspan="1"| 2013 |''[[The Mindy Project]]'' – ''Mindy's Minute'' || emitíu 02/19/13 |- |rowspan="1"| 2013 |"[[The Mindy Project]]" - "Santa Fe" || emitíu 04/09/13 |} == Premios y nomamientos == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Añu ! Grupu ! Premiu ! Ganador ! Trabayu |- |rowspan="3"| 2005 |rowspan="3"| [[Writers Guild of America Awards]] | [[Writers Guild of America Awards 2005#New Series|New Series]] | style="background: #ffdddd" | Non |rowspan="13"| ''[[The Office]]'' |- | [[Writers Guild of America Awards 2005#Episodic Comedy|Episodic Comedy]] - pol episodiu ''[[Diversity Day (The Office episode)|Diversity Day]]'' | style="background: #ffdddd" | Non |- | [[Writers Guild of America Awards 2005#Comedy Series|Comedy Series]] | style="background: #ffdddd" | Non |- |rowspan="2"| 2006 | [[Screen Actors Guild Awards]] | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Comedy Series#2000s|Outstanding Performance by an Ensemble in a Comedy Series]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071116125104/http://www.sagawards.com/PR_070128.htm Screen Actors Guild Honors Outstanding Film and Television Performances...], a January 2007 press release from the SAG Awards website</ref> | style="background: #ddffdd" | Si |- | [[Writers Guild of America Awards]] | [[Writers Guild of America Awards 2006#Comedy Series|Comedy Series]] | style="background: #ddffdd" | Si |- |rowspan="4"| 2007 | [[Screen Actors Guild Awards]] | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Comedy Series#2000s|Outstanding Performance by an Ensemble in a Comedy Series]]<ref>[http://www.tvweek.com/news/2008/01/screen_actors_guild_honors_its.php 'Sopranos,' 'The Office' Win SAG Ensemble Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904085527/http://www.tvweek.com/news/2008/01/screen_actors_guild_honors_its.php |date=2009-09-04 }}, a January 2008 ''[[TVWeek]]'' article</ref> | style="background: #ddffdd" | Si |- | [[Emmy Awards]] | [[Primetime Emmy Award for Outstanding Comedy Series#2000s|Outstanding Comedy Series]] | style="background: #ffdddd" | Non |- |rowspan="2"| [[Writers Guild of America Awards]] | [[Writers Guild of America Awards 2007#Episodic Comedy|Episodic Comedy]] - for episode ''[[Local Ad]]'' | style="background: #ffdddd" | Non |- | [[Writers Guild of America Awards 2007#Comedy Series|Comedy Series]] | style="background: #ffdddd" | Non |- |rowspan="3"| 2008 | [[Screen Actors Guild Awards]] | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Comedy Series#2000s|Outstanding Performance by an Ensemble in a Comedy Series]] | style="background: #ffdddd" | Non |- | [[Emmy Awards]] | [[Primetime Emmy Award for Outstanding Comedy Series#2000s|Outstanding Comedy Series]] | style="background: #ffdddd" | Non |- | [[Writers Guild of America Awards]] | [[Writers Guild of America Awards 2008#Comedy Series|Comedy Series]] | style="background: #ffdddd" | Non |- |rowspan="1"| 2009 | [[Prism Awards]] | Performance in a Comedy Series | style="background: #ffdddd" | Non |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1979||Novak, B.J.}} [[Categoría:Persones de Massachusetts]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Guionistes de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Humoristes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] mrr3l73joyaohuz3nc865xr9w8c9naf 0 58335 4775587 3798159 2026-11-03T18:38:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775587 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|George O'Brien}} {{persona}} [[Ficheru:George O'Brien-Heather Angel in Daniel Boone (1936).jpg|275px|thumb|'''<small><center>Parte d'una semeya publicitaria de la película de 1936 ''Daniel Boone'', de David Howard (1896 - 1941): George O'Brien y [[Heather Angel]].<ref>Pal personaxe que da títulu a la película, vease "[[Daniel Boone]]".</ref></center></small>''']] '''George O´Brien''' {{nym}} foi un [[actor]] de cine d'[[Estaos Xuníos]]. == Biografía == El so padre yera xefe de policía, polo que George pasaba munches hores alredor de les cortes de los caballos, por cuenta de lo cual convirtióse nun esperimentáu caballeru. Nel ''Colexu de Santa Clara'' ([[California]]) destacó en [[atletismu]]. En [[1917]] apuntar na [[Marina d'Estaos Xuníos]], ganando ciertos honores y medayes n'aiciones de guerra. Al rematar la [[Primer Guerra Mundial]] probó en dellos trabayos hasta qu'acabó en [[Hollywood]], onde conoció al vaqueru [[Tom Mix]]. [[John Ford]] afitar nél y dio-y un papel nel [[western]] ''[[The Iron Horse]]''. Nesta película hai una escena na qu'engarra col actor [[Fred Kohler]], poniendo al descubiertu'l so torso, lo que dio llugar a que se-y conociera a partir d'entós como ''The Chest'' pola so bona forma física. En [[1927]], el direutor alemán [[F.W. Murnau]] escoyer nun [[casting]] pa interpretar el papel de ''L'Home'' na gallardoniada película ''[[Sunrise: A Song of Two Humans (película)|Sunrise: A Song of Two Humans]]'', onde formó pareya con [[Janet Gaynor]]. Collaboró de nuevu con Ford en ''[[Tres homes malos]]'' y otros films, pero se indispuso col direutor mientres un viaxe que dambos realizaron al [[Estremu Oriente]], motivu pol cual aquél prescindió de los servicios d'O'Brien mientres años. Mientres los años '30 goció de gran popularidá como protagonista de [[western]]s de baxu presupuestu. Cuando la so estrella apagábase, se enroló na [[Armada de los Estaos Xuníos|Armada]], participando na [[Segunda Guerra Mundial]], la [[Guerra de Corea]] y la [[Guerra de Vietnam]]. Siguió trabayando nel cine, magar en papeles de repartu. [[John Ford]] volvió cuntar con él en ''[[Fort Apache]]'' (1948) y en ''[[She Wore a Yellow Ribbon]]'' (1949). La so última apaición na gran pantalla ´foi nel filme de Ford ''[[Cheyenne Autumn]]'' (1964), en que la so fase final del rodaxe llegó a sustituyir a Ford por cuenta de los problemes de salú del direutor. George O'Brien morrió'l 4 de setiembre de 1985 por cuenta de un [[ataque al corazón]]. ==Ver tamién== * ''[[The Iron Horse]]'' * ''[[Tres homes malos]]'' * [[John Ford]] == Bibliografía == * David Menefee, ''George O'Brien: A Man's Man in Hollywood'' (BearManor Media). 2010 == Notes == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Category:George O'Brien (actor)|George O'Brien}} {{IMDb nome|0639563}} * {{IBDB nome|387374}} * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=759 Fotografíes de George O'Brien] * [https://web.archive.org/web/20130620092151/http://oliveborden.com/ George O'Brien & Olive Borden] * [http://www.briansdriveintheater.com/georgeobrien.html Perfil con fotografíes] {{NF|1899|1985|O'Brien, George}} [[Categoría:Persones de San Francisco]] [[Categoría:Persones de California]] [[Categoría:Actores y actrices de cine mudu]] ocmf5dvy84quolxtxpe6lcodtk962ez 0 59790 4775564 4581086 2026-11-03T16:36:32Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775564 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Gabby West}} {{persona}} '''Gabrielle D. "Gabby" West''' {{nym}}<ref>https://www.imdb.com/name/nm3982833/bio</ref> ye una [[actuación|actriz]] d'[[Estaos Xuníos]]. Ganó un papel en ''[[Saw 3D]]'' nuna competencia nel reality show ''[[Scream Queens (telerrealidad)|Scream Queens]]''. == Vida y carrera == West nació en [[Bismarck (Dakota del Norte)|Bismarck, Dakota del Norte]]; graduóse de Century High School en 2003.<ref name="TBT">{{cita publicación|apellíu=Bauer|nome=Tonya|títulu=CHS grad wins 'Scream Queen' title|url=http://www.bismarcktribune.com/news/local/article_43b87924-cb4b-11df-a82d-001cc4c03286.html|publicación=[[The Bismarck Tribune]]|place=[[North Dakota]]|páxines=B1–B4|fecha=28 de setiembre de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101112050358/http://www.bismarcktribune.com/news/local/article_43b87924-cb4b-11df-a82d-001cc4c03286.html|archivedate=2010-11-12|fechaaccesu=2015-10-22}}</ref> Asistió un semestre a la Universidá del Estáu de Dakota del Norte, con especialización en [[lliteratura en llingua inglesa]], y un añu na universidá en [[Bozeman (Montana)|Bozeman, Montana]]. En 2005, foi una asistente de producción na mini- serie ''Into The West''. En 2006, interpretó a Suzy nel curtiumetraxe ''New Beginnings''. En 2007, camudar a Los Angeles, California, pa escorrer una carrera como actriz.<ref name="TBT2">{{cita web|apellíu=Kemmet|nome=Kay|títulu=A N.D. 'Scream Queen': Century High grad on VH1 reality program|url=http://www.bismarcktribune.com/news/local/article_fa025b18-9df2-11df-aa76-001cc4c03286.html|obra=The Bismarck Tribune|location=North Dakota|fecha=2 d'agostu de 2010|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140529183213/http://bismarcktribune.com/news/local/article_fa025b18-9df2-11df-aa76-001cc4c03286.html|fechaarchivu=2014-05-29}}</ref> Esi mesmu añu, apaeció nel curtiumetraxe ''Linda'', como Beautiful y foi una asistente de producción pa la película ''3:10 to Yuma''. En 2008, foi convidada estrella en ''Tim and Eric Nite Live'' mientres yera asistente de producción nes mini-series ''Comanche Moon'' y ''Appaloosa''. En 2009, apaeció en ''[[Brüno (película)|Brüno]]'' como German,<ref>http://www.horrorsociety.com/2011/02/13/interview-with-saw-3ds-gabby-west/</ref> y depués foi escoyida ente 36,000 solicitantes<ref>{{cita web|url=http://actionflickchick.com/superaction/interview-vh1s-scream-queens-2-the-winner|títulu=Interview: VH1’s Scream Queens 2 – The Winner!|obra=[[Action Flick Chick]]|fecha=30 d'agostu de 2010|fechaaccesu=30 d'agostu de 2010}}</ref> na serie de [[VH1]] ''[[Scream Queens (telerrealidad)|Scream Queens]]'', y depués ganó un papel na pelícual d'horror de 2010 ''[[Saw 3D]]''. West foi escoyida nel remake de 2011 de ''Fright Night'' pero dexó'l papel, diciendo a DreadCentral, "Fui escoyida en ''Fright Night'' (el remake), pero desafortunadamente el papel camudó, y lo que queríen que yo faiga, yo nun taba dispuesta a faelo."<ref name= "Scream Queens">{{cita noticia | url=http://blog.vh1.com/2010-09-27/the-celebreality-interview-gabby/#more-145026 | editorial=[[VH1]] | títulu=The Celebreality Interview: Gabby | fecha=27 de setiembre de 2010 | fechaaccesu=27 de setiembre de 2010<!--|archiveurl=http://www.webcitation.org/5t4b5uTKK |archivedate=September 28, 2010--> | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101001115329/http://blog.vh1.com/2010-09-27/the-celebreality-interview-gabby#more-145026 | archivedate=2010-10-01 }}</ref> West foi escoyíu nel segmentu de [[Tim Sullivan]] de ''I was a Teenage Werebear'', parte de la serie ''Chillerama'' pa ser estrenada en 2011. Interpreta a Peggy Lou un "personaxe [[Sandra Dee]] de la dómina de los '60, que se vuelve lloca."<ref>{{cita web|url=http://www.killerfilm.com/interviews/read/exclusive-gabby-west-is-more-than-just-a-scream-queen-49894|títulu=Exclusive – Gabby West is more than just a Scream Queen|apellíu=Bene|nome=Jason|editorial=Killer Film|fecha=29 d'ochobre de 2010|fechaaccesu=3 de payares de 2010}}</ref> == Filmografía == {| class="wikitable sortable" |+ Llista de películes y papeles |- ! scope="col" | Añu ! scope="col" | Títulu ! scope="col" | Papel ! scope="col" class="unsortable" | Notes |- | 2006 |''New Beginnings'' | Suzy | Curtiumetraxe |- | 2007 | ''Linda, as in Beautiful'' | Amiga en Tienda | Curtiumetraxe |- |2008 | ''[[Brüno (película)|Brüno]] '' | German | Non acreitada |- | 2010 | ''[[Saw 3D]]'' | Kara | |- | 2011 | ''[[Chillerama]]'' |Peggy Lou | Segmentu "I Was A Teenage Werebear" |} {| class="wikitable sortable" |+ Llista d'apaiciones en televisión y papeles |- ! scope="col" | Añu ! scope="col" | Títulu ! scope="col" | Papel ! scope="col" class="unsortable" | Notes |- | 2008 | ''Tim and Eric Nite Live'' | Blonde | Episodiu 9 |- | 2010 | ''The Odds'' | Tanesha | Piloto non salíu al aire |- | 2010 | ''[[Scream Queens (telerrealidad)|Scream Queens]]'' | Ella mesma Ganadora |} == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1985||West, Gabby}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] 3ejkp4f7akayd7fz4aelfcr4puesg33 0 62788 4775610 4770893 2026-11-03T22:53:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775610 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Tradubot|Gottfried Leibniz}} {{redirixe|Leibnitz|Leibnitz (cráter llunar)|el cráter llunar}} {{persona}} '''Gottfried Wilhelm Leibniz''', dacuando von Leibniz {{nym}} foi un [[filósofu]], [[lóxicu]], [[matemáticu]], [[xurista]], [[bibliotecariu]] y [[políticu]] [[Alemaña|alemán]]. Foi ún de los grandes pensadores de los sieglos XVII y XVIII, y reconózse-y como "L'últimu xeniu universal". Realizó fondes ya importantes contribuciones nes árees de [[metafísica]], [[epistemoloxía]], [[lóxica]], [[filosofía de la relixón]], según na matemática, física, xeoloxía, xurisprudencia y historia. Inclusive [[Denis Diderot]], el filósofu deísta francés del sieglu XVIII, que les sos opiniones nun podríen tar en mayor oposición a les de Leibniz, nun podía evitar sentise apavoriáu ante los sos llogros, y escribió na ''[[Enciclopedia]]'': "Quiciabes nunca haya un home lleíu tantu, estudiáu tantu, meditáu más y escritu más que Leibniz... Lo qu'ellaboró sobre'l mundu, sobre Dios, la naturaleza y l'alma ye de la más sublime elocuencia. Si les sos idees fueren espresaes col olfatu de Platón, el filósofu de Leipzig nun vencería en nada al filósofu d'Atenes."<ref>Diderot, Vol. 9, páx. 379.</ref> Ello ye que el tonu de Diderot ye casi d'esperecimientu n'otra observación, que contién igualmente muncha verdá: "Cuando unu compara los sos talentos colos de Leibniz, unu tien la tentación de tirar tolos sos llibros y dir morrer silenciosamente na escuridá de dalgún rincón escaecíu." La reverencia de Diderot oldea colos ataques qu'otru importante filósofu, [[Voltaire]], llanzaría contra'l pensamientu filosóficu de Leibniz. A pesar de reconocer la vastedad de la obra d'ésti, Voltaire sostenía qu'en toa ella nun había nada útil que fuera orixinal, nin nada orixinal que nun fuera absurdu y risible. Ocupa un llugar igualmente importante tantu na [[historia de la filosofía]] como na de [[historia de les matemátiques|la matemática]]. Inventó'l [[cálculu infinitesimal]], ensin conocer trabayu dalgunu de [[Isaac Newton|Newton]], y el so notación ye la que s'emplega dende entós. Tamién inventó'l [[sistema binariu]], fundamentu virtualmente de toles arquitectures de los ordenadores actuales. Foi ún de los primeros intelectuales europeos que reconocieron el valor y la importancia del pensamientu chinu y de [[República Popular China|China]] como potencia dende tolos puntos de vista. [[René Descartes]], [[Baruch Spinoza]] y Leibniz integren la terna de los trés grandes [[racionalismu|racionalistes]] del sieglu XVII. La so filosofía vencéyase tamién cola tradición [[escolástica]] y antemana la [[lóxica]] moderna y la [[filosofía analítica]]. Leibniz fixo coles mesmes contribuciones a la teunoloxía y antemanó nociones qu'apaecieron muncho más tarde en [[bioloxía]], [[medicina]], [[xeoloxía]], [[teoría de la probabilidá]], [[sicoloxía]], [[inxeniería]] y [[Ciencies de la información (teunoloxía)|ciencies de la computación]]. Les sos contribuciones a esta vasta llista de temes recoyer en diarios y en decenes de miles de cartes y manuscritos inéditos. Hasta'l momentu, nun se realizó una edición completa de los sos escritos, y por ello nun ye posible entá facer un recuentu integral de los sos llogros. == Biografía == Curtia esbozu de la vida y obra de Leibniz: * 1646-1666: Años formativos. * 1666–1674: Principalmente al serviciu del [[Obispos de Mainz|Obispu]] [[Eleutoráu de Mainz|Eleutor de Mainz]], [[Schönborn|Juan Felipe de Schönborn]], amás del so ministru, el [[Barón von Boineburg]]. ** 1672–1676. Residencia en París, realiza dos viaxes importantes a Londres. * 1676–1716. Serviciu a la [[Casa de Hanover]]. ** 1677–1698. Cortesanu, primero de Juan Federico, Duque de [[Brunswick-Luneburgu]], dempués del so hermanu, el Duque y más tarde Eleutor [[Ernesto Augusto de Brunswick-Luneburgu|Ernesto Augusto de Hanover]]. *** 1687–1690. Viaxa estensamente per Alemaña, Austria ya Italia, investigando un llibru comisionado pol Eleutor sobre la historia de la casa de Brunswick. ** 1698–1716: Cortesanu del Eleutor [[Xurde I de Gran Bretaña|Jorge Luis de Hanover]]. *** 1712–1714. Residencia en [[Viena]]. Nomáu conseyeru de la Corte Imperial en 1713 por [[Carlos VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], na corte de los [[Habsburgu]] en [[Viena]]. ** 1714–1716: Jorge Luis, al convertise en [[Xurde I de Gran Bretaña]], prohíbelu a Leibniz siguilo a Londres. Leibniz termina los sos díes nun relativu olvidu y abandonu. === Primeros años === Gottfried Leibniz nació'l [[1 de xunetu]] de [[1646]] en [[Leipzig]], dos años primero que terminara la [[Guerra de los Trenta Años]], fíu de Federico Leibniz, xurista y profesor de filosofía moral na [[Universidá de Leipzig]], y Catherina Schmuck, fía d'un profesor de lleis. Siendo adultu, frecuentemente roblaba como "von Leibniz" y numberoses ediciones póstumes de les sos obres nomar como "Freiherr [Barón] G. W. von Leibniz"; sicasí, nun s'atopó documentu dalgunu que confirme que se-y concediera un títulu nobiliariu.<ref>Aiton 1985: 312</ref> El so padre finó cuando tenía seis años, de cuenta que la so educación quedó en manes de la so madre, del so tíu, y según les sos propies pallabres, de sigo mesmu. Al morrer el so padre, dexó una biblioteca personal de la que Leibniz pudo facer usu llibremente a partir de los siete años, y dio en beneficiase del so conteníusobremanera los volúmenes d'historia antigua y de los Padres de la Ilesia. Pa cuando tenía 12 años aprendiera por sigo mesmu [[llatín]], que utilizó mientres el restu de la vida, y empezara a estudiar [[idioma griegu|griegu]]. En 1661, a la edá de 14 años, matricular na [[Universidá de Leipzig]] y completó los sos estudios a los 20 años, especializándose en lleis y amosando dominiu de los clásicos, lóxica y [[filosofía escolástica]]. Sicasí, la so educación en matemátiques nun taba al altor de franceses o británicos. En 1666 publicó'l so primer llibru y tamién la so tesis de [[habilitación]] ''Sobre l'arte de les combinaciones''. Cuando la universidá tornó l'asegura-y un puestu docente en lleis tres la so graduación, Leibniz optó por apurrir la so tesis a la [[Universidá de Altdorf]] y llogró el so doctoráu en cinco meses. Tornó dempués la ufierta d'un puestu académicu en Altdorf y dedicó el restu de la vida al serviciu de dos prominentes families de la nobleza alemana. === 1666–1674 === El primer puestu de Leibniz foi como [[Alquimia|alquimista]] asalariáu en [[Núremberg]], anque nun tenía nenguna conocencia sobre la tema. Entró en contautu con [[Johann Christian von Boineburg]] (1622–1672), antiguu [[ministru]] en xefe del eleutor de [[Mainz]], [[Juan Felipe von Schönborn]], quien lo contrató como asistente y pocu dempués presentar al eleutor, en reconciliándose con él. Leibniz dedicó-y un ensayu al eleutor cola esperanza de llograr un emplegu. La estratexa funcionó, pos l'eleutor solicitó-y ayuda pa una nueva redaición del códigu llegal del so eleutoráu, y en 1669 foi nomáu asesor de la Corte d'Apelaciones. Anque von Boineburg morrió en 1672, permaneció al serviciu de la so vilba hasta 1674. Von Boineburg fixo enforma por promover la so reputación, y el so serviciu col eleutor llueu tomó un rol más [[diplomáticu]]. Publicó un ensayu sol [[seudónimu]] d'un noble [[Polonia|polacu]], nel qu'argumentaba (ensin ésitu) en favor del candidatu [[Alemaña|alemán]] a la corona polaca. El principal factor na [[xeopolítica]] europea mientres la so vida adulta fueron les ambiciones de [[Lluis XIV de Francia]], sofitaes pol so exércitu y el so poderíu económicu. La [[Guerra de los Trenta Años]] había dexáu exhausta a la Europa de fala alemana, amás d'estazada y económicamente atrasada. Leibniz propunxo protexela distrayyendo a [[Lluis XIV]] de la siguiente manera: Convidar a Francia a tomar [[Exiptu]] como un primer pasu escontra una eventual conquista de les [[Indies Orientales Holandeses]]. A cambéu, Francia comprometer a nun alteriar a Alemaña nin a [[Holanda]]. El plan recibió un sofitu cautelosu del eleutor. En 1672 el [[Francia|gobierno francés]] convidó a Leibniz a [[París]] pal so discutiniu, pero'l plan viose llueu superáu polos acontecimientos y tornóse irrelevante. La fracasada invasión de [[Napoleón]] a Exiptu puede interpretase como una realización involuntaria del plan de Leibniz. D'esta forma Leibniz empecipió una estancia de dellos años en París, mientres la cual amontó considerablemente les sos conocencies de matemátiques y física y empezó a realizar contribuciones en dambes disciplines. Conoció a [[Malebranche]] y a [[Antoine Arnauld]], el principal filósofu francés de la dómina, estudió los escritos de [[René Descartes|Descartes]], de [[Blaise Pascal|Pascal]], tantu los publicaos como los inéditos y entabló amistá col matemáticu alemán [[Ehrenfried Walther von Tschirnhaus]], con quien caltuvo correspondencia hasta'l final de la vida. Especialmente oportunu foi'l conocer al físicu y matemáticu holandés [[Christiaan Huygens]], quien daquella tamién s'atopaba en París. Al llegar a París, Leibniz recibió un duru espertar, pos les sos conocencies de física y matemátiques yeren fragmentarios. Con Huygens como mentor, empecipió un programa autodidacta que llueu resultó na realización de grandes contribuciones en dambos campos, incluyendo'l descubrimientu de la so versión del [[cálculu diferencial]] y el so trabayu nes [[serie infinita|series infinites]]. [[Ficheru:Leibnitzrechenmaschine.jpg|thumb|250px|La ''Stepped Reckoner''.]] A principios de 1673, cuando quedó claro que Francia nun llevaría alantre la so parte del plan de Leibniz respectu d'Exiptu, l'eleutor unvió al so propiu sobrín, acompañáu por Leibniz, nuna misión diplomática ante'l [[Gran Bretaña|gobierno británicu]]. En [[Londres]] Leibniz conoció a [[Henry Oldenburg]] y a [[John Collins]]. Dempués d'amosar ante la [[Royal Society]] una máquina capaz de realizar [[cálculu|cálculos]] [[Arimética|aritméticos]] conocida como la ''[[Stepped Reckoner]]'', que tuviera diseñando y construyendo dende 1670, la primer máquina d'esti tipu que podía executar los cuatro “operaciones aritmétiques básiques”, la [[Sociedá]] nomó-y miembru esternu. La misión concluyó abruptamente al recibir la noticia de la muerte del eleutor. Leibniz tornó darréu a París y non a Mainz, como tenía entamáu. La muerte repentina de los dos [[Mecenalgu|mecenes]] de Leibniz nel mesmu iviernu significó que tenía de buscar un nuevu aldu pa la so carrera. A esti respectu, foi oportuna una invitación del duque de [[Brunswick-Lüneburg|Brunswick]] en 1669 pa visitar Hanover. Ellí tornó la invitación, pero empezó a escribise col duque en 1671. En 1673 este ufiertó-y un puestu de conseyeru, qu'aceptó con renuencia dos años más tarde, namái dempués de que tuviera claro que nun llograría nengún emplegu en París (que'l so estímulu intelectual apreciaba) o na corte imperial de los [[Habsburgu]]. === Casa de Hanover 1676–1716 === Llogró retrasar la so apuerto a Hanover hasta finales de [[1676]], dempués d'otru curtiu viaxe a Londres, onde posiblemente-y amosaron dalgunes de les obres ensin publicar de Newton, anque la mayor parte de los historiadores de les matemátiques afirmen agora que Newton y Leibniz desenvolvieron les sos idees de forma independiente: Newton desenvolvió les idees primeru y Leibniz foi'l primeru en publicar. Nel viaxe de Londres a Hanover detener en [[L'Haya]], onde conoció a [[Anton van Leeuwenhoek|Leeuwenhoek]], quien ameyoró'l [[microscopiu]] y afayó los [[microorganismu|microorganismos]]. Igualmente dedicó dellos díes d'intensu discutiniu con [[Baruch Spinoza|Spinoza]], quien apocayá concluyera la so obra maestra, ''[[Ética (Spinoza)|Ética]]''. Leibniz sentía respetu pol poderosu intelectu de Spinoza, pero taba ablayáu poles sos conclusiones, que contradicíen la [[ortodoxa]] [[cristianismu|cristiana]]. En [[1677]] foi promovíu, por mesmu pidimientu, a conseyeru priváu de Xusticia, cargu que caltuvo mientres el restu de la vida. Leibniz sirvió a trés gobernantes consecutivos de la [[Casa de Brunswick]] como historiador, conseyeru políticu y como bibliotecariu de la [[Bibliotheca Augusta|Biblioteca Ducal]]. Dende entós emplegó la so pluma nos diversos asuntos políticos, históricos y teolóxicos qu'arreyaben a la Casa de Brunswick; los documentos resultantes constitúin una parte pervalible de los rexistros históricos del periodu. Ente les poques persones qu'acoyeron a Leibniz nel norte d'Alemaña cuntaben la eleutora, la so fía [[Sofía Carlota de Hannover]] (1630–1714), la reina de Prusia y el so discípulu confeso, y [[Carolina de Ansbach]], la consorte del so nietu, el futuru [[Xurde II de Gran Bretaña|Xurde II]]. Pa caúna d'estes muyeres, Leibniz foi correspondiente, conseyeru y amigu. Caúna d'elles acoyer con más calidez de lo que lo fixeron los sos respeutivos maríos y el futuru rei [[Xurde I de Gran Bretaña]].<ref>Pa un estudiu recién de la correspondencia de Leibniz con [[Sofía Carlota]], vease [http://www.philosophy.leeds.ac.uk/GMR/homepage/sophiec.html MacDonald Ross] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614201005/http://www.philosophy.leeds.ac.uk/GMR/homepage/sophiec.html |date=2008-06-14 }} (1998).</ref> Hanover cuntaba entós namái con unos 10&nbsp;000 habitantes y el so provincianismu ofendía a Leibniz. Sicasí, ser un cortesanu importante na Casa de [[Brunswick-Lüneburg|Brunswick]] constituyía un gran honor, especialmente en vista del meteóricu ascensu nel prestíu de felicidá Casa mientres duró la rellación de Leibniz con ella. En 1692, el [[duque de Brunswick]] convertir n'eleutor hereditariu del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. La [[Acta d'Establecimientu|Llei d'Asentamientu de 1701]] designó a la eleutora Sofía y a la so descendencia como la familia real del Reinu Xuníu, una vegada que tanto'l rei [[Guillermu III d'Inglaterra|Guillermu III]] como la so cuñada y socesora, la [[Ana de Gran Bretaña|reina Ana]], morrieren. Leibniz participó nes iniciatives y negociaciones que conducieron a la Llei, pero non siempre de manera eficaz. Por casu, daqué que publicó n'Inglaterra, pensando que promovería la causa de Brunswick, foi formalmente censuráu pol [[Parllamentu Británicu]]. Los Brunswick toleraron los enormes esfuercios que dedicaba Leibniz a los sos proyeutos intelectuales ensin rellación colos sos deberes de cortesanu, proyeutos tales como'l perfeccionamiento del [[cálculu]], los sos escritos sobre matemátiques, lóxica, física y filosofía, y el caltenimientu d'una vasta correspondencia. Empezó a trabayar en cálculu en 1674, y pa 1677 tenía yá ente manes un sistema coherente, pero nun lu publicó hasta 1684. Los sos documentos más importantes de matemátiques salieron a lluz ente 1682 y 1692, polo xeneral nuna revista qu'él y [[Otto Mencke]] fundaren en 1682, la ''[[Acta Eruditorum]]''. Dicha revista xugó un papel clave nos progresos de la so reputación científico y matemático, que de la mesma amontó la so eminencia na diplomacia, n'historia, en teoloxía y en filosofía. L'eleutor [[Ernesto Augusto de Brunswick-Luneburgu|Ernesto Augusto]] -y comisionó a Leibniz una xera d'enorme importancia, la historia de la Casa de Brunswick, remontándose a la dómina de [[Carlomagno]] o enantes, cola esperanza de que'l llibru resultante ayudaría a les sos ambiciones dinástiques. Ente 1687 y 1690 Leibniz viaxó estensamente per Alemaña, Austria ya Italia en busca de materiales d'archivu de relevancia pa esti proyeutu. Pasaron les décades y el llibru nun llegaba, de cuenta que'l siguiente eleutor amosóse abondo cafiante ante la evidente falta de progresos. Leibniz nunca concluyó'l proyeutu, en parte por causa de la so enorme producción n'otros ámbitos, pero tamién por cuenta de la so insistencia n'escribir un llibru meticulosamente investigáu y eruditu basáu en fontes d'archivu. Los sos patrones quedaríen abondo satisfechos con un curtiu llibru popular, un llibru que fuera quiciabes un pocu más qu'una [[xenealoxía]] comentada, a ser completada en tres años o menos. Nunca supieron que, ello ye que llevara a cabu un bona parte de la xera asignada: cuando los escritos de Leibniz publicar nel sieglu XIX, el resultáu fueron tres volúmenes. En [[1711]] [[John Keill]], al escribir na revista de la [[Real Sociedá de Londres]] y, cola supuesta bendición de Newton, acusó a Leibniz de plaxar el cálculu de Newton, dando entamu d'esta manera [[el discutiniu de Newton v. Leibniz|a la disputa sobre la paternidá del cálculu]]. Empezó una investigación formal per parte de la Real Sociedá (na cual Newton foi participante reconocíu) en respuesta a la solicitú de retraición de Leibniz, sofitando d'esta forma les acusaciones de Keill. Esi mesmu añu, mientres un viaxe pel norte d'Europa, el [[zar]] rusu [[Pedru I de Rusia|Pedro'l Grande]] detener en Hanover y axuntóse con Leibniz, quien dempués amosó interés polos asuntos rusos mientres el restu de la vida. En [[1712]] Leibniz empecipió una estancia de dos años en [[Viena]], onde se-y nomó conseyeru de la Corte Imperial de los Habsburgu. Tres la muerte de la reina Ana en [[1714]], l'eleutor Jorge Luis convertir nel rei [[Xurde I de Gran Bretaña]] so los términos de la [[Acta d'Establecimientu|Llei d'Asentamientu de 1711]]. Anque Leibniz fixera abondo pa favorecer dicha causa, nun habría de ser la so hora de gloria. A pesar de la intervención de la princesa de Gales [[Carolina de Ansbach]], Xurde I prohibiólu a Leibniz axuntase con él en Londres hasta que completara a lo menos un volume de la historia de la familia Brunswick encargada pol so padre casi 30 años tras. Amás, la inclusión de Leibniz na so corte de Londres resultaría insultante pa Newton, quien yera vistu como'l trunfador de la disputa sobre la prioridá del cálculu y que la so posición nos círculos oficiales británicos nun podría ser meyor. Finalmente, la so quería amigo y defensor, la dignataria eleutora [[Sofía de Wittelsbach]], morrió en [[1714]]. Leibniz finó en Hanover en [[1716]]: aquel día, taba tan fuera del favor na Corte que nin Xurde I (quien s'atopaba cerca de Hanover nesi momentu) nin nengún otru cortesanu, más que'l so secretariu personal, asistieron al funeral. Entá cuando Leibniz yera miembru vitaliciu de la Real Sociedá y de l'[[Academia Prusiana de les Ciencies]], nenguna de les dos entidaes consideró conveniente honrar la so memoria. La so tumba permaneció nel anonimatu hasta que Leibniz foi aponderáu por [[Bernard -y Bovier de Fontenelle|Fontenelle]] ante l'[[Academia de Ciencies de Francia]], que almitir como miembru estranxeru en 1700. La esaltación redautar a pidimientu de la [[Isabel Carlota del Palatináu|duquesa d'Orleans]], nieta de la eleutora Sofía. == Obra == Leibniz escribió principalmente en tres idiomes: llatín escolásticu (ca. 40&nbsp;%), francés (ca. 35&nbsp;%) y alemán (menos del 25&nbsp;%). Mientres la so vida publicó munchos panfletos y artículos académicos, pero namái dos llibros filosóficos, ''De Ars combinatoria'' y la ''[[Théodicée]]''. Publicó numberosos panfletos, con frecuencia anónimos, en nome de la Casa de Brunswick, ente los que se destacar ''De jure suprematum'', una importante consideranza sobre la naturaleza de la [[soberanía]]. Otru llibru sustancial apaeció póstumamente: el so ''[[Nouveaux essais sur l'entendement humain]]'' (''Nuevos ensayos sobre l'entendimientu humanu''), que evitara publicar tres la muerte de [[John Locke]]. Hasta 1895, cuando Bodemann completó'l so catálogu de los manuscritos y la correspondencia de Leibniz, nun s'esclarió la enorme estensión del so legáu: aproximadamente 15&nbsp;000 cartes a más de 1000 destinatarios, amás de 40&nbsp;000 ítems adicionales, ensin cuntar que munches de diches cartes tienen la estensión d'un ensayu. Gran parte de la so vasta correspondenciasobremanera les cartes fechaes dempués de 1685, permanecen inédites, y enforma de lo que se publicó ser apenes en décades recién. La cantidá, la variedá y el desorde de los escritos de Leibniz son el resultáu predecible d'una situación qu'él describió de la siguiente manera: {{cita|Nun puedo terminar de dici-yos lo extraordinariamente distrayíu y esvalixáu que soi. Toi intentando topar delles coses nestos archivos; busco papeles antiguos y voi detrás de documentos ensin publicar. Con esto espero refundiar dalguna lluz sobre la historia de la Casa de Brunswick. Recibu y respuendo una inmensa cantidá de cartes. Coles mesmes tengo tantos resultaos matemátiques, pensamientos filosóficos y otres innovaciones lliteraries, que nun se debe dexar que s'esmorezan, que de cutiu nun sé per ónde empezar. (1695, carta a [[Vincent Placcius]] en [[Gerhardt]])}} Les partes esistentes de los escritos en [https://web.archive.org/web/20031106013947/http://www.leibniz-edition.de/ edición crítica] de Leibniz tán entamaes de la siguiente manera: * Serie 1. ''Correspondencia política, histórica y xeneral''. 25 vols. 1666-1701. * Serie 2. ''Correspondencia filosófica''. 1 vol. 1663-1685. * Serie 3. ''Correspondencia matemática, científica y téunica''. 8 vols. 1672-1696. * Serie 4. ''Escritos políticos''. 7 vols. 1667-1699. * Serie 5. ''Escritos históricos y llingüísticos''. Inactivu. * Serie 6. ''Escritos filosóficos''. 5 vols. 1663-1690 y ''[[Nouveaux essais sur l'entendement humain]]''. * Serie 7. ''Escritos matemáticos''. 6 vols. 1672-1676. * Serie 8. ''Escritos científicos, médicos y téunicos''. 1 vol. 1668-1676. La catalogación de la totalidá del legáu de Leibniz empecipiar en 1901. Dos guerres mundiales (col holocaustu xudíu pel mediu, incluyendo a un emplegáu del proyeutu y otres consecuencies personales) y décades de división alemana (do Estaos estremaos por una [[cortina de fierro]], que dixebraron a los académicos y esvalixaron tamién partes del so legáu lliterariu) atrabancaron grandemente l'ambiciosu proyeutu d'edición que tien de tratar col emplegu de siete idiomes en cerca de 200&nbsp;000 páxines de material impreso. En 1985 foi reorganizáu ya incluyíu nun programa conxuntu d'academies federales y estatales alemanes. Dende entós les cañes en [[Potsdam]], [[Münster]], [[Hannover]] y [[Berlín]] publicaron en xunto 25 volúmenes de la edición crítica (hasta 2006), con un permediu de 870 páxines por volume (comparáu colos 19 volúmenes dende 1923), más la preparación d'índices y el llabor de [[concordanza (llingüística)|concordanza]]. == Celebridá póstuma == Al momentu de finar Leibniz, la so reputación taba en cayente; recordábase-y namái por un llibru, la ''Théodicée'', que'l so supuestu argumentu central foi caricaturizáu por [[Voltaire]] nel so ''[[Candide]]''. La descripción que fizo Voltaire de les idees de Leibniz foi tan influyente que munchos la tomaron como una descripción precisa (esta malinterpretación puede siguir asocediendo ente ciertes persones legues). De cuenta que Voltaire tien daqué de responsabilidá nel fechu de que munches de les idees de Leibniz sigan ensin ser entendíes. Amás, Leibniz tuvo un encesu discípulu, el filósofu [[Christian Wolff]], que la so apariencia dogmática y superficial contribuyó a estropiar considerablemente la reputación de Leibniz. En tou casu, el movimientu filosóficu taba estremándose del racionalismu y de la construcción de sistemes del sieglu XVII, del cual Leibniz fuera un gran esponente. El so trabayu en derechu, diplomacia y historia foi percibíu como efímeru nel so interés, y la vastedad y la riqueza de la so correspondencia pasar por altu. Gran parte d'Europa llegó a duldar de qu'afayara'l cálculu independientemente de Newton, y per ende desprecióse la totalidá del so trabayu en matemátiques y física. Voltaire, quien almiraba a Newton, tamién escribió'l so ''[[Candide]]'', siquier en parte, pa desacreditar la aseveración de Leibniz del so descubrimientu del cálculu y la so opinión de que la teoría de la gravitación universal de Newton yera incorreuta. El surdimientu de la relatividá y el trabayu subsiguiente na historia de les matemátiques asitiaron la posición de Leibniz so una lluz más favorable. El llargu percorríu de Leibniz hasta la so gloria presente empezó cola publicación en 1765 de les sos ''Nouveaux Essais'', que fueron lleíos rigorosamente por [[Kant]]. En 1768 Dutens publicó la primer edición en dellos volúmenes de la obra de Leibniz, siguida nel sieglu XIX por delles más, incluyendo la d'[[Erdmann]], [[Foucher de Careil]], [[Gerhardt]], [[Gerland]], [[Klopp]] y [[Mollat]], según la publicación de la so correspondencia con personaxes notables, como [[Antoine Arnauld]], [[Samuel Clarke]], [[Sofía de Wittelsbach|Sofía de Hanover]] y la fía d'ésta, [[Sofía Carlota de Hannover]]. En 1900 [[Bertrand Russell]] publicó un estudiu críticu alrodiu de la [[metafísica]] de Leibniz, y pocu dempués [[Louis Couturat]] publicó un importante {{Enllaz rotu|1=estudio |2=http://philosophy2.ucsd.edu/~rutherford/Leibniz/introhtm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} de Leibniz y editó un volume d'escritos hasta entós non sopelexar, principalmente de [[lóxica]]. Anque diches conclusiones, especialmente les de Russell, poner en dulda y de cutiu refugar, diéron-y a Leibniz daqué más de respetabilidad ente los filósofos analíticu y llingüísticu del sieglu XX del mundu de fala inglesa (Leibniz fuera yá de gran influyencia pa dellos alemanes, como [[Bernhard Riemann]]). Sicasí, la lliteratura secundaria en fala inglesa sobre Leibniz nun florió realmente hasta dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], na bibliografía de Brown.<ref>Gregory Brown's [http://www.gwleibniz.com/ Bibliography]</ref> Menos de trenta de les entraes n'inglés publicaron enantes de 1946. [[Nicholas Jolley]] {{Harv|Jolley|217–19}} dixo que la reputación de Leibniz como filósofu ye quiciabes agora más alta de lo que lo foi en cualquier momentu dende la dómina de Leibniz, poles siguiente razones: * El trabayu na [[historia de les idees]] de los sieglos XVII y XVIII reveló con mayor claridá la "Revolución intelectual" que precedió a la más conocida [[Revolución industrial]] y comercial de los sieglos XVIII y XIX. * El faigo de menos de la [[metafísica]], carauterísticu de la [[filosofía analítica]] y [[llingüística]], atenuóse. * La filosofía analítica contemporánea sigui recurriendo a idees diverses de Leibniz alrodiu de la [[identidá (filosofía)|identidá]], la [[individuación]], los [[mundos posibles]]. * Vése-y agora como un importante allongamientu del poderosu esfuerciu empecipiáu por [[Platón]] y [[Aristóteles]]: el [[universu]] y el llugar del home nél ye atribuyible a la [[razón]] humana. En 1985 el gobiernu alemán instituyó el [[Premiu Gottfried Wilhelm Leibniz|Premiu Leibniz]], qu'añalmente apurre 1,55 millones d'euros pa resultaos esperimentales y 770&nbsp;000 euros pa resultaos teóriques (el premiu más importante a nivel mundial pa les contribuciones científiques). En [[1970]] la [[Unión Astronómica Internacional|UAI]] decidió llama-y nel so honor «[[Leibnitz (cráter llunar)|Leibniz]]» a un [[astroblema]] allugáu nel hemisferiu sur del [[llau escuru de la Lluna]].<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureNameDetail.jsp?feature=63504 Ficha del cráter llunar «Leibnitz», Gazeteer of Planetary Nomenclature] Enllaz consultáu'l 10 de xunetu de 2009.</ref> En 2006, la [[Universidá de Hanover]] foi nomada "Gottfried Wilhelm Leibniz" nel so honor. == Filosofía == El pensamientu filosóficu de Leibniz apaez de forma estazada, yá que los sos escritos filosóficos consisten principalmente nun ensame de testos curtios: artículos de revistes, manuscritos publicaos muncho depués de la so muerte y gran cantidá de cartes con personaxes múltiples. Escribió namái dos trataos de filosofía, y el que se publicar mientres la so vida, la ''Théodicée'' de 1710, ye tanto teolóxicu como filosóficu. El mesmu Leibniz fecha'l so entamu como filósofu col so ''[[Discursu sobre la metafísica]]'', que ellaboró en 1686 como un comentariu a una disputa ente [[Malebranche]] y [[Antoine Arnauld]]. Esto condució a una estensa y pervalible disputa con Arnauld (Ariew & Garber|69, Loemker|§§36,38); dichu comentariu y el discursu nun se publicar sinón hasta'l sieglu XIX. En 1695 Leibniz realizó la so entrada pública a la filosofía europea con un artículu tituláu ''Nuevu sistema de la naturaleza y comunicación de les sustancies'' ({{Harvnb|Ariew & Garber|138}}, {{Harvnb|Loemker|§47}}, {{Harvnb|Wiener|II.4}}). Nel periodu 1695-1705 ellaboró los sos ''[[Nuevos ensayos sobre l'entendimientu humanu]]'', un estensu comentariu sobre ''[[An Essay Concerning Human Understanding]]'' (1690) de [[John Locke]], pero al enterase de la muerte de Locke en 1704 perdió'l deséu de publicar, de cuenta que los ''Nuevos ensayos'' nun se publicar sinón hasta 1765. La ''[[Monadoloxía|Monadologie]]'', otra de les sos obres importantes, compuesta en 1714 y publicada póstumamente, consta de noventa [[aforismu|aforismos]]. Leibniz conoció a Spinoza en 1676 y lleó dalgunos de los sos escritos ensin publicar, y abarrúntase dende entós que s'apoderó de delles de les sos idees. A diferencia de Descartes, Leibniz y Spinoza teníen una educación filosófica rigorosa. La disposición [[filosofía escolástica|escolástica]] y [[Aristóteles|aristotélica]] de la so mente revelen la fuerte influyencia d'ún de los sos profesores en [[Leipzig]], Jakob Thomasius, quien supervisó amás la so tesis de grau. Leibniz tamién lleó vorazmente a [[Francisco Suárez]], el [[xesuita]] español respetáu inclusive nes universidaes [[Luteranismu|luteranes]]. Tenía un fondu interés polos nuevu métodos y conclusiones de [[Descartes]], [[Christiaan Huygens|Huygens]], [[Isaac Newton|Newton]] y [[Robert Boyle|Boyle]], pero reparaba los sos trabayos dende una perspeutiva bastante influyida poles nociones escolástiques. Sicasí, sigue siendo notable'l que los sos métodos y esmoliciones antemanen con frecuencia la [[lóxica]] y la filosofía analítica y llingüística del sieglu XX. === Los principios === Leibniz recurría de forma llibre a unu o otru de siete principios fundamentales (Mates 1986: 7.3, 9; y Mercer 2001: 473–84): * [[Identidá (filosofía)|Identidá]]/[[contradicción]]. Si una proposición ye verdadera, entós la so negación ye falsa, y viceversa. * [[Sustancia]]. La sustancia ye aquello que nun predicáu corresponder col suxetu, y qu'individualiza el mundu. Ye la unidá individual básica del mundu, que tien capacidá de perceición y apetencia y que los sos atributos namái pueden venir causaos por sigo mesma (autocausados, yá que ye sustancia). * [[Identidá de los indiscernibles]]. Dos cuesas son idéntiques si y namái si comparten les mesmes propiedaes, independientemente de qu'ocupen llugares distintos nel espaciu. * [[Principiu de razón abonda]]. «Tien De esistir una razón abonda (de cutiu namái por Dios conocida) por que cualquier cosa esista, por que cualquier eventu prodúzase, por que cualquier verdá pueda llograse». (LL 717) * [[Harmonía preestablecida]].<ref>Jolley (1995: 129–31), Woolhouse y Francks (1998), y Mercer (2001).</ref> «La naturaleza apropiada de cada sustancia fai que lo que-y asocede a una correspuenda a lo que-y asocede a les otres, ensin que sicasí actúen ente elles direutamente». (''Discursu sobre la metafísica'', XIV). «Un vasu que se cai faise añicos porque “sabe” que tocó'l suelu, y non porque l'impautu col suelu lo «compela» a partise». * [[Mecánica del continuu|Continuidá]]. ''[[Natura non facit saltum]]''. Un conceutu análogu en matemátiques a esti principiu sería'l siguiente: Si una [[función (matemátiques)|función]] describe una [[función matemática|tresformamientu]] o daqué a lo cual aplícase la continuidá, entós la so [[dominiu de definición|dominio]] y el so [[rangu (matemátiques)|rangu]] van ser dambos [[conxuntu trupu|conxuntos trupos]]. * [[Optimismu]]. «De xuru Dios siempres escueye lo meyor». (LL 311). * [[Plenitú]]. «El meyor de los mundos posibles actualizaría cada posibilidá xenuina, y el meyor de los mundos posibles va contener toles posibilidaes, cola nuesa esperiencia finita de la eternidá que nun aprove razones p'apostar la perfeición de la naturaleza». * Principiu de conveniencia: o «la eleición de lo meyor», qu'a diferencia de la lóxica que parte del principiu de la necesidá, ésta tien como base la continxencia (''Monadoloxía'', 46). Al segundu principiu llámase-y con frecuencia [[Identidá de los indiscernibles|llei de Leibniz]] [http://plato.stanford.edu/entries/identity-indiscernible/]. Dichu principiu foi oxetu de grandes discutiniossobremanera de la filosofía corpuscular y la [[mecánica cuántica]]. === Les mónaes === La contribución más importante de Leibniz a la metafísica ye la so teoría de les [[monismo|mónaes]], tal como la espunxo na ''[[Monadoloxía|Monadologie]]''. Les mónaes son al ámbitu metafísicu, lo que los átomos, al ámbitu físicu/fenomenal; les mónaes son los elementos últimos del [[universu]]. Son “formes del ser substanciales” coles consiguientes propiedaes: son eternes, nun pueden descomponese, son individuales, tán suxetes a les sos propies lleis, nun son interactivas y caúna ye un reflexu de too l'universu nuna harmonía preestablecida (un exemplu históricamente importante de [[pansiquismo]]). Les mónaes son centros de [[fuercia]];<ref>Nel sentíu de [[dinamismu]] o [[:wikt:actividá|actividá]]</ref> la sustancia ye fuercia, mientres l'[[espaciu (física)|espaciu]], la [[materia]], y el [[movimientu (física)|movimientu]] son puramente fenomenales. L'espaciu ye fenoménicu y non absolutu,<ref>Scruton, R. (2003). ''Historia de la filosofía moderna. De Descartes a Wittgenstein''. Barcelona: Ediciones Península, páxs. 117-119</ref> sinón relativu, y consiste na perceición de les rellaciones espaciales ente unes mónaes y otres (o conxuntu d'elles). Asina, la espacialidá dase cuando atalanto que una siella ta frente a una mesa, la mesa nel centru de les parés de l'habitación, la ventana nuna d'elles, etcétera. Nun puede ser absolutu porque nun hai una razón abonda pa considerar que l'universu ta asitiáu nun área y non n'otra. Tocantes a la materialidá o estensión de les mónaes, nun esiste porque entós habríamos d'aceptar qu'un oxetu, al estremase en dos por daqué esternu, ta siendo modificáu por una causa ayena a sigo, lo qu'entraría en contradicción cola autocausación inherente de la sustancia (esto resuélvese, no que al mundu fenoménicu concierni (esto ye, el mundu de la ciencies naturales), en col principiu d'harmonía preestablecida, na que tou asocede según un orde simultaneu y coherente de “reflexos”). La esencia [[ontoloxía|ontolóxica]] d'una mónada ye la so simplez irreductible. A diferencia de los átomos, les mónaes nun tener un calter material o espacial. Tamién difieren de los átomos na so completa independencia mutua, de cuenta que les interaiciones ente mónaes son namái aparentes. Otra manera, en virtú del principiu de l'harmonía preestablecida, cada mónada obedez un conxuntu particular de “instrucciones” preprogramadas, de cuenta que una mónada “sabe” qué facer en cada momentu. (Estes instrucciones” pueden entendese como análogues a les [[lleis científiques]] que gobiernen a les [[partícules subatómiques]].) En virtú d'estes instrucciones intrínseques, cada mónada ye como un pequeñu espeyu del universu. Les mónaes son necesariamente “pequeñes”; p. ex., cada ser humanu constitúi una mónada, y nesi casu el [[llibre albedríu]] tórnase problemáticu. Igualmente, [[Dios]] ye una mónada, y la so [[esistencia de Dios|existencia]] puede inferise de l'harmonía prevaleciente ente les mónaes restantes; Dios desea l'harmonía preestablecida. Supónse que les mónaes desfixéronse de lo problemático: * de la interaición ente la [[mente]] y el [[cuerpu humanu|cuerpu]] (vease'l [[problema mente cuerpu]] que surde nel sistema de Descartes); * de la falta d'[[individuación]] inherente al sistema de Spinoza, que presenta a les criatures individuales como puramente [[accidental]]es. La monadoloxía foi vista como arbitraria, escéntrica inclusive, na dómina de Leibniz y dende entós. === La ''Teodicea'' y l'optimismu === (Tener presente que'l términu “optimismu” ye utilizáu equí nel sentíu de óptimo, y non nel más común de la pallabra, esto ye, estáu d'ánimu contrariu al pesimismu). La ''Teodicea'' intenta xustificar les evidentes imperfecciones del mundu, afirmando que se trata del [[meyor de los mundos posibles]]. Tien que ser el meyor y más equilibráu de los mundos posibles, yá que foi creáu por un Dios perfeutu. En ''Rutherford'' ([[1998]]) alcuéntrase un estudiu académicu detalláu alrodiu de la ''[[Teodicea]]'' de Leibniz. La conceición de “el meyor de los mundos posibles” toma la so xustificación so un Dios con capacidá ordenadora, non moral sinón matemáticamente. Pa Leibniz, este ye'l meyor de los mundos posibles, ensin entender “meyor” d'una manera moralmente bona, sinón matemáticamente bonu, yá que Dios, de les infinites posibilidaes de mundos, atopó la más estable ente variedá y homoxeneidá. Ye'l mundu matemática y físicamente más perfeutu, yá que les combinaciones (seyan moralmente bones o males, nun importa) son los meyores posibles. Leibniz reescribe a la fin d'esti llibru una fábula que vien simbolizar esto mesmu: la perfeición matemática d'esti mundu real frente a tolos posibles, que siempre s'atopen na imperfección y descompensación de hetereogeneidad y homoxeneidá, siendo l'infiernu'l máximu homoxeneu (los pecaos repitir eternamente) y el paraísu'l máximu heteroxeneu. L'afirmación de que “vivimos nel meyor de los mundos posibles” atráxo-y burlles, más notablemente de [[Voltaire]], quien lo caricaturizó na so novela risible ''[[Candide]]'', al introducir un personaxe'l [[Dr. Pangloss]] (una parodia de Leibniz) que la repite como un [[mantra]]. D'ende provién l'axetivu “panglosiano”, pa describir a daquién tan inocente como pa creyer que'l nuesu mundu ye'l meyor de los mundos posibles. El matemáticu [[Paul du Bois-Reymond]] escribió, nos sos ''Pensamientos de Leibniz sobre la ciencia moderna'', que Leibniz pensaba en Dios como un matemáticu.<blockquote> {{cita|Como se sabe, la [[teoría de máximos y mínimos]] de les [[función (matemátiques)|funciones]] ta en delda con él pol progresu, gracies al descubrimientu del métodu de les [[Tanxente (xeometría)|tanxentes]]. Con éses, concibe a Dios na creación del mundu como un matemáticu resolviendo un problema de mínimos, o más bien, na nuesa fraseoloxía moderna, un problema nel [[cálculu de les variaciones]] — siendo la cuestión determinar, ente un númberu infinitu de mundos posibles, aquél nel cual embrívese la suma del [[mal]] necesariu.</blockquote>}} Una defensa cautelosa del [[optimismu]] de Leibniz recurriría a ciertos principios científicos que remanecieron nos dos sieglos dende la so muerte y que tán agora establecíos: el [[principiu de la menor aición]], la [[caltenimientu de la masa]] y la [[caltenimientu de la enerxía]]. == Conocencia == '''Perceición y apercepción'''. Les mónaes tienen [[perceición|perceiciones]]. Pueden ser clares o escures. Les coses tienen perceiciones ensin [[conciencia]]. Cuando les perceiciones tienen claridá y conciencia y a un tiempu van acompañaes pola [[Memoria (procesu)|memoria]], son [[apercepción]], mesma de les [[alma|almes]]. Les humanes pueden conocer verdaes universales y necesaries. Asina, l'alma ye [[almq|espíritu]]. Nel cume de la escala de les mónaes ta la divina. Una bona fonte p'afondar esto postreru atópase na ''Monadoloxía''. Leibniz estrema ente [[verdaes de razón]] y [[verdaes de fechu]]. Les primeres son necesaries. Les segundes nun se xustifiquen ''[[a priori]]'', ensin más. Dos y dos son cuatro ye una verdá de razón. “Colón afayó América” ye una verdá ello ye que porque pudo ser d'otra manera, esto ye, “Colón nun afayó América”. Pero Colón afayó América porque ello taba nel so ser individual, Colón (mónada). Les verdaes de fechu tán incluyíes na esencia de la mónada. Pero solamente Dios conoz toles verdaes ello ye que porque na so [[Dios|omnisciencia]] y [[omnipotencia]] nun puede haber distinciones de verdaes de razón y de fechu de cada mónada. Namái Dios puede entender les verdaes ello ye que pos ello presupon un análisis [[infinitu]]. Leibniz, nel orde del [[conocencia]], va afirmar un tipu d'[[innatismu]]. Toles idees ensin esclusión vienen de l'actividá interna que-y ye mesma a cada mónada. Les idees, por ello, son innates. Leibniz va oponer a [[Locke]] y a tol [[empirismu]] inglés. == Principiu de razón abonda == El [[principiu de razón abonda]], enunciáu na so forma más acabada por Gottfried Leibniz na so ''Teodicea'', afirma que nun se produz nengún fechu ensin qu'haya una razón abonda por que seya asina y non otra manera. D'esa manera, sostién que los eventos consideraos [[azar]]osos o [[continxente]]s paecen tales porque nun disponemos d'una conocencia acabada de les causes que la motivaron. Cita de la siguiente manera: «Agora tenemos de remontanos a la metafísica, sirviéndonos del gran principiu polo común pocu emplegáu, qu'afirma que nada se fai ensin razón abonda, ye dicir que nada asocede ensin que-y fora imposible a quien conociera abondo les coses, dar una razón que seya abonda pa determinar por qué ye esto asina y non d'otra manera. Enunciáu'l principiu, la primer cuestión que se tien derechu a plantegar va ser: por qué hai daqué más bien que nada. Pos la nada ye más simple y más fácil que daqué. Amás, supuestu que tengan d'esistir coses, ye precisu que pueda dase razón de por qué tienen d'esistir d'esa manera y non d'otru». (''Principios de la naturaleza'', 7). El principiu de razón abonda ye complementariu del [[principiu de non contradicción]], y el so terrén d'aplicación preferente son los enunciaos de fechu; l'exemplu tradicional ye l'enunciáu “César pasó'l Rubicón”, del cual afírmase que, si tal cosa asocedió, daqué tuvo de motivalo. D'alcuerdu a la conceición racionalista, el principiu de razón abonda ye'l fundamentu de toa verdá, porque nos dexa establecer cuál ye la condición —esto ye, la razón— de la verdá d'una proposición. Pa Leibniz, ensin una razón abonda nun puede afirmase cuándo una proposición ye verdadera. Y yá que tolo qu'asocede asocede por daqué, esto ye, si tolo qu'asocede respuende siempre a una razón determinante, conociendo esa razón podría sabese lo que va asoceder nel futuru. Ésti ye'l fundamentu de la [[ciencia]] esperimental. Sicasí, daos les llendes del intelectu humanu, hemos de llindanos a aceptar que nada asocede ensin razón, a pesar de que diches razones bien de cutiu nun pueden ser conocíes por nós. Una de les consecuencies xenerales pa la física del principiu de razón abonda foi entestada por Leibniz en forma d'[[aforismu]]: «Nel meyor de los mundos posibles la naturaleza nun da saltos y nada asocede de golpe», lo cual venceya dichu principiu col problema del [[continuu]] y de la infinita divisibilidad de la materia. == Matemática == Anque la noción matemática de [[Función (matemática)|función]] taba implícita na trigonometría y les tables logarítmiques, que yá esistíen nos sos tiempos, Leibniz foi'l primeru, en 1692 y 1694, n'emplegales explícitamente para denotar dalgunu de los varios conceutos xeométricos derivaos d'una curva, tales como ascisa, ordenada, tanxente, cuerda y perpendicular.<ref>Struik (1969), 367</ref> Nel sieglu XVIII, el conceutu de “función” perdió estes asociaciones puramente xeométriques. Leibniz foi'l primeru en ver que los coeficientes d'un sistema d'ecuaciones lliniales podíen ser entamaos nun arreglu, agora conocíu como [[Matriz (matemática)|matriz]], que podía ser manipoliáu p'atopar la solución del sistema, si haber. Esti métodu foi conocíu más tarde como [[Eliminación gaussiana|“eliminación gaussiana”]]. Leibniz tamién fixo apurras nel campu del [[Álxebra de Boole|álxebra booleana]] y la [[Lóxica matemática|lóxica simbólica]]. === Cálculu infinitesimal === La invención del [[cálculu infinitesimal]] ye atribuyida tanto a Leibniz como a [[Isaac Newton|Newton]]. Acordies colos cuadiernos de Leibniz, el 11 de payares de 1675 tuvo llugar un acontecimientu fundamental, esi día emplegó per primer vegada'l cálculu integral p'atopar l'área so la curva d'una función ''y''=''f(x)''. Leibniz introdució delles notaciones usaes na actualidá, tal como, por casu, el signu integral” ∫, que representa una [[S llarga|S allargada]], deriváu del llatín ''summa'', y la lletra "d" pa referise a los diferenciales”, del llatín ''differentia''. Esta atélite y suxerente notación pal cálculu ye probablemente'l so legáu matemáticu más perdurable. Leibniz nun publicar nada alrodiu del so ''Calculus'' hasta 1684.<ref>Puede atopase una traducción al inglés d'esta publicación en Struik (1969: 271–84), quien tamién tradució partes d'otros dos trabayos fundamentales de Leibniz sobre ''calculus''.</ref> La [[Regla del productu (cálculu)|regla del productu]] del cálculu diferencial ye entá denomada “regla de Leibniz pa la derivación d'un productu”. Amás, el teorema que diz cuándo y cómo estremar sol símbolu integral, llámase la regla de Leibniz pa la derivación d'una integral”. Dende 1711 hasta la so muerte, la vida de Leibniz tuvo emponzoñada con una llarga disputa con John Keill, Newton y otros sobre si inventara'l cálculu independientemente de Newton, o si puramente inventara otra notación pa les idees de Newton.<ref>Hall (1980) brinda un discutiniu eruditu de la disputa ente Leibniz y Newton sobre la invención del cálculu matemáticu.</ref> Leibniz pasó entós el restu de la vida tratando de demostrar que nun plaxara les idees de Newton. Anguaño emplégase la notación del cálculu creada por Leibniz, non la de Newton. === Topoloxía === Leibniz foi'l primeru n'utilizar el términu ''analysis situs'', que depués s'utilizaría nel sieglu XIX pa referise a lo que se conoz como [[topoloxía]]. == Ver tamién == * [[Númberu π#F.C3.B3rmulas que contienen a .CF.80|Fórmula de Leibniz que ye igual a Pi]] * [[Notación de Leibniz]] * [[Regla de Leibniz]] * [[Serie de Leibniz]] * [[Criteriu de Leibniz]] * [[La garra del lleón]] * [[Metafísica]] * [[Monadoloxía]] * [[Vis viva]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Gottfried Wilhelm Leibniz, ''Obres filosófiques y científiques'', coord. Juan Antonio Nicolás, Granada: Comares, 2007ss. (publicaos: volume 2, "Metafísica" (2010); volume 5, "Llingua universal, carauterística y lóxica" (2013); volume 8, "Escritos Científicos" (2009); volume 10: "Ensayos de Teodicea" (2012); volume 14: "Correspondencia I: Arnauld - Des Bosses" (2007); volume 16: "Correspondencia III: Johann Bernoulli - De Volder" (2011)). * {{Cita llibru|autor=Gottfried Leibniz|títulu=Obra completa|otros=''Escritos metodolóxicos y epistemolóxicos; Escritos filosóficos; Escritos lóxicu-matemáticos; Escritos sobre máquines y ciencies físicu-naturales; Escritos xurídicos, políticos y sociales; Escritos teolóxicos y relixosos; Apéndiz: esbozu autobiográficu''|añu=2011|editor=Javier Echeverría|editorial=[[Editorial Gredos]]|ubicación=Madrid|serie=[[Biblioteca de Grandes Pensadores]]|isbn=9788424921309}} * Gottfried Wilhelm Leibniz: ''Discursu sobre la teoloxía natural de los chinos'', edición billingüe. Traducción, introducción y notes por Lourdes Rensoli Laliga. Buenos Aires: Biblioteca universal Martin Heidegger, 2000 (reimpr. Buenos Aires: Prometeo, 2005). * Gottfried Wilhelm Leibniz, ''Escritos filosóficos'', Madrid: Mínimu Tránsitu / Antonio Machado Llibros, 2003. * Gottfried Wilhelm Leibniz, "Escritos filosóficos", edición de Ezequiel de Olaso, traducción de Roberto Torretti, Tomás Y. Zwanck, y Ezequiel de Olaso Llamargues, Buenos Aires, 1982. * Gottfried Wilhelm Leibniz, "Teodicea", traducción Eduardo Ovejero y Amaury, Aguilar, Madrid,1596. ;Sobre Leibniz * Allison Coudert, Richard Henry Popkin, Gordon M. Weiner, ''Leibniz, mysticism, and religion'', Kluwer Academics Publishers, Netherlands, 1998. * Cerqueiro Daniel, ''Leibnitz y la ciencia del infinitu'', Ediciones P.Ven., Buenos Aires, 2014. * [[Martin Heidegger]]: ''La proposición del fundamentu'', Ediciones del Alcafresnu, Barcelona, 1991. Trad. de Félix Duque y Jorge Pérez de Tudela. * Nicholas Jolley, (ed.): ''The Cambridge Companion to Leibniz'', Cambridge University Press, Nueva York, 1995. * Michael-Thomas Liske: ''Gottfried Wilhelm Leibniz'', Beck, Münich, 2000. * [[Felipe Martínez Marzoa]]: ''Cálculu y ser: (aproximamientu a Leibniz)'', Madrid, 1991. * Juan Antonio Nicolás: ''Razón, verdá y llibertá en G. W. Leibniz'', Granada: Universidá de Granada, 1995. * Orio de Miguel, Bernardino, ''Leibniz y la tradición teosóficu-kabbalística: Francisco Mercuriu van Helmont'', Universidá Complutense, Madrid, 1987. * [[José Ortega y Gasset]]: ''La idea de principiu en Leibniz y la evolución de la teoría deductiva''. En ''Obres completes'', Vol. VIII, Alianza/Revista d'Occidente, Madrid, 1983. * [[Lourdes Rensoli]]: ''El problema antropolóxicu na concepción filosófica de Gottfried Wilhelm Leibniz'', Valencia: UPV,2002. * Manuel Sánchez Rodríguez y Sergio Rodero (ed.): ''Leibniz na filosofía y la ciencia modernes'', Granada: Comares, 2010. == Enllaces esternos == {{commons|Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Leibniz}} {{wikisource|Gottfried Leibniz}} {{wikiquote|Gottfried Leibniz}} * [http://www.leibniz.es Proyeutu d'Investigación "Leibniz n'español"], dedicáu a la traducción y edición crítica de les ''Obres filosófiques y científiques'' de Leibniz en 20 vols. (Granada: Comares, 2007ss.). * [http://www.bibliotecahispanicaleibniz.es Biblioteca Hispánica Leibniz]. Base de datos pa busques bibliográfiques de materiales de Leibniz y sobre Leibniz, nel mundu académicu iberoamericanu. Cuenta con unos 1500 documentos, y bona parte de los mesmos pueden ser descargaos direutamente o recibíos per corréu electrónicu. Xestión: Rede Iberoamericana Leibniz y Universidá de Granada. * {{Cervantes Virtual author|id=2082|Gottfried Leibniz}} * [http://www.leibniz.es/auipprincipal.htm Rede Iberoamericana Leibniz, de la AUIP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502111051/http://www.leibniz.es/auipprincipal.htm |date=2012-05-02 }}. * [http://www.nlb-hannover.de/Leibniz/Leibniz-Nachlass/index.htm Dellos testos de Leibniz n'orixinal según la edición de la Akademie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910175954/http://www.nlb-hannover.de/Leibniz/Leibniz-Nachlass/index.htm |date=2015-09-10 }} * [http://www.helicon.es/pen/8542205.htm ''Monadoloxía'' n'español, versión gratuita en PDF.] * [http://www.infosoftware.de/leibniz_im_kontext.html La edición de Gerhardt de les obres de Leibniz] * [http://www.mercaba.org/Filosofia/leibniz.htm Julián Marías: Conferencia sobre ''Leibniz''] * [http://filosofia.org/hem/199/19980423.htm Julián Marías: Amistá con ''Leibniz''] * (n'inglés) [http://plato.stanford.edu/entries/leibniz-mind/ Artículu enciclopédicu de la Universidá Stanford sobre Leibniz (Stanford Encyclopedia of Philosophy)] * [http://www.gobiernodecanarias.org/educacion/3/Usrn/fundoro/web_fcohc/005_publicaciones/actes_congresos/CongresoAsociadoLeibniz.html ''Leibniz: teoría y práutica de la interdisciplinariedad.''] Actes del Congresu Asociáu Leibniz 2009, entamáu pola Fundación Canaria Orotava d'Historia de la Ciencia. ISSN: 0210-8365. Thémata. Revista de Filosofía. Númberu 42. 2009. Edición dixital. {{NF|1646|1716|Leibniz, Gottfried}} [[Categoría:Escritores en llatín]] [[Categoría:Idealistes]] [[Categoría:Lóxicos y lóxiques]] [[Categoría:Matemáticos y matemátiques d'Alemaña]] [[Categoría:Metafísicos y metafísiques]] [[Categoría:Sinólogos d'Alemaña]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Alemaña]] [[Categoría:Racionalistes]] [[Categoría:Bibliotecarios y bibliotecaries]] [[Categoría:Aforistes]] [[Categoría:Polímates]] [[Categoría:Filósofos y filósofes d'Alemaña]] [[Categoría:Deterministes]] [[Categoría:Calculadores mecániques]] [[Categoría:Persones de Leipzig]] [[Categoría:Miembros de la Royal Society]] bpqc1r8ao44wwn8664t9f5812obzcne 0 65189 4775518 4735634 2026-11-03T12:07:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775518 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Flaveria trinervia}} {{ficha de taxón |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Asteraceae]] |genus = ''[[Flaveria]]'' |species = '''''F. trinervia''''' |binomial = ''Flaveria trinervia'' |binomial_authority = ([[Curt Polycarp Joachim Sprengel|Spreng.]]) [[Charles Theodore Mohr|C.Mohr]] |}} La '''Yerba de la fuécara''' o '''''Flaveria trinervia''''' ye una [[especie]] de planta [[fanerógama]] perteneciente a la familia de les [[asteracees]]. [[Ficheru:Starr 020116-0070 Flaveria trinervia.jpg|thumb|240px|Vista de la planta]] [[Ficheru:Starr 070515-7001 Flaveria trinervia.jpg|thumb|Hábitat]] == Descripción == Ye nativa d'[[América]], incluyendo'l sureste y el suroeste d'[[Estaos Xuníos]], la mayor parte de [[Méxicu]], y partes del [[Caribe (rexón)|Caribe]], pero sábese qu'en munchos otros llugares apaez como una especie introducida y, de cutiu ye una [[meruxa]] nociva , como en [[Hawai]]. Crez fácilmente en munchos tipos d'hábitat húmedos, incluyendo salines y suelos alcalinos y hábitat bien alteriaos. == Descripción == Trátase d'una yerba añal erecta y sábese que supera los dos metros d'altor máximu. Tien les fueyes ovalaes en forma de llanza, cada unu d'hasta 15 centímetros de llargu y dispuestes de forma opuesta en pares alredor del tarmu, les sos bases dacuando fundíos. Los cantos de les fueyes xeneralmente tienen pequeños dientes bien espaciaos. La inflorescencia ye un gran grupu trupu de munches cabeces de flores, dacuando más de 300 nun grupu. Cada cabeza de la flor ye irradiada, llevando una flor ligulada amarellentáu sola o discoide, teniendo unu o dos floretes del discu de menor tamañu. == Propiedaes == Esta planta exhibe [[Vía de 4 carbono|fijación del carbonu C4]]. N'[[Aguascalientes]], aprovéchase'l cocimientu de tola planta pa soliviar el dolor de reñón y el dolor de pulmón. En [[Durango]] usar contra'l [[dolor de llombu]]. Tamién s'utiliza pa tratar el runfíu d'oyíu. La so forma de preparación ye'l cocimientu de tola planta que s'alministra una vegada al día o como agua d'usu.<ref>[http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Yerba_de_la fuécara&id=7971 En Medicina tradicional mexicana] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=fuécara&id=7971 En Medicina tradicional mexicana |2=http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Yerba_de_la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Taxonomía == ''Flaveria trinervia'' describióse por ([[Curt Polycarp Joachim Sprengel|Spreng.]]) [[Charles Theodore Mohr|C.Mohr]] y espublizóse en ''[[Contributions from the United States National Herbarium]]'' 6: 810. 1901.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/2702506 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=15 de marzu de 2014 |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Brotera contrayerba'' Spreng. * ''Brotera sprengelii'' Cass. * ''Brotera trinervata'' (Willd.) Pers. * ''Broteroa trinervata'' DC. * ''Flaveria repanda'' Lag. * ''Flaveria trinervata'' (Willd.) Baill. * ''Oedera trinervia'' Spreng.<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-155458 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson. # Cronquist, A.J. 1980. Asteraceae. 1: i–xv, 1–261. In Vasc. Fl. S.E. U. S.. The University of North Carolina Press, Chapel Hill. # Davidse, G., M. Sousa-Peña, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. 2014. Asteraceae. 5(2): ined. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, Méxicu. # Flora of North America Editorial Committee, e. 2006. Magnoliophyta: Asteridae, part 8: Asteraceae, part 3. Fl. N. Amer. 21: i–xxii + 1–616. # Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. # Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hokche, O., P. E. Berry & O. Huber. (eds.) 2008. Nuevu Cat. Fl. Vasc. Venezuela 1–860. Fundación Instituto Botánicu de Venezuela, Caracas. # Long, R. W. & O. K. Lakela. 1971. Fl. Trop. Florida i–xvii, 1–962. University of Miami Press, Coral Cables. # Martínez Salas, E. M., M. Sousa Sánchez & C. H. Ramos Álvarez. 2001. Rexón de Calakmul, Campeche. Llistaos Floríst. Méxicu 22: 1–55. # Munz, P. A. 1968. Suppl. Calif. Fl. 1–224. University of California Press, Berkeley. == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20150906111707/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?609,1224,1225 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FLTR USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430105039/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FLTR |date=2013-04-30 }} * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?417517 GRIN Species Profile] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=250066777 Flora of North America] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Flaveria|trinervia]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1901]] [[Categoría:TBSpecies]] 6t5mxlmc3aesfcfru6fk3u2pju5gnsd 0 65236 4775577 4501265 2026-11-03T17:47:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775577 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Garrya fremontii}} {{ficha de taxón |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Garryales]] |familia = [[Garryaceae]] |genus = ''[[Garrya]]'' |species = '''''Garrya fremontii''''' |species_authority = [[John Torrey|Torr.]] |synonyms = }} '''''Garrya fremontii''''' ye una [[especie]] de planta [[fanerógama]] perteneciente a la familia [[Garryaceae]]. [[Ficheru:Garrya fremontii 1.jpg|thumb|240px|Detalle de la planta]] == Distribución y hábitat == ''G. fremontii'' ye nativu de la mariña oeste de los [[Estaos Xuníos]] dende [[Washington (estáu)|Washington]] a [[California]]. Puede atopase nuna serie de hábitats, dende montes de monte y chaparrales en cañones y fasteres. == Descripción == Trátase d'un arbustu qu'algama un altor máximu de trés a cuatro metros. Les fueyes son de forma ovalada, de 2 a 12 centímetros de llargu y alredor de la metá d'anchu, y el verde nidiu, escasamente con pelos nel viesu. La planta ye [[dioica]], con plantes masculines y femenines que producen munchos recímanos de flores de color rosáu amarellentáu. El frutu ye una baga esférica, empezando verde y convirtiendo de color rosa y moráu. El frutu ye comíu poles aves y los mamíferos, qu'esvalixen les granes. La planta tamién puede brotar de la so corona del raigañu. Al igual que munches otres especies de chaparral, ye rápido pa recuperase de les quemes forestales . == Usos == Na [[medicina tradicional]] úsase como [[febrífugo]].<ref name = Lin>{{cita web |url=http://www.plantasutiles.info/plut.html |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=4 d'abril de 2014 |formatu= |obra= Plantes útiles: Linneo}}</ref> == Taxonomía == ''Garrya fremontii'' describióse por [[John Torrey]] y espublizóse en ''[[Reports of explorations and surveys : to ascertain the most practicable and economical route for a railroad from the Mississippi River to the Pacific Ocean, made under the direction of the Secretary of War]]'' 4(5): 136. 1857.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/8700071 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=4 d'abril de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Garrya''''': nome xenéricu dau n'honor de [[Nicholas Garry]] (1782-1856) de la [[Compañía de la Badea de Hudson]], que foi asistente de [[David Douglas]] nes sos esploraciones de la [[Pacific Northwest]].<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageG.html En Páxines Botániques]]</ref> '''''fremontii''''': [[epítetu]] que foi dau n'honor del [[botánicu]] [[John C. Frémont]]<ref name=mlc>{{cita web |url=http://www.calflora.net/botanicalnames/pageF.html |títulu=Botanical Names: F |autor=Michael L. Charters |obra=California Plant Names: Latin and Greek Meanings and Derivations |allugamientu=[[Sierra Madre, California|Sierra Madre, CA]] |fechaaccesu=24 de setiembre de 2009}}</ref> ;Sinonimia: * ''Garrya rigida'' Eastw.<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-246728 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Planta melecinal]] * [[Fitoterapia]] * [[Usos melecinales de los raigaños]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20150906055948/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4366,4367,4372 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GAFR USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023070740/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GAFR |date=2012-10-23 }} * [http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/garfre/all.html Ecology] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Garrya+fremontii Photo gallery] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Garrya|fremontii]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes descrites en 1857]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites por Torrey]] [[Categoría:TBSpecies]] 32pvwu87p9e5icnlogi1x3fzgvh5fsw 0 65242 4775579 4537810 2026-11-03T18:03:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775579 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Gaura coccinea}} {{ficha de taxón |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Anxospermes]] |unranked_classis = [[Eudicotyledoneae]] |unranked_subclassis = [[Rosidae]] |ordo = [[Myrtales]] |familia = [[Onagraceae]] |genus = ''[[Gaura]]'' |species = '''''Gaura coccinea''''' |species_authority = [[Thomas Nuttall (botánicu)|Nutt.]] ex [[Frederick Traugott Pursh|Pursh]] |synonyms = |}} La '''yerba del golpe''' o '''''Gaura coccinea''''' ye una [[especie]] de planta [[fanerógama]] perteneciente a la familia [[Onagraceae]]. [[Ficheru:Gaura coccinea 1.jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Ficheru:Gaura coccinea (3646972360).jpg|thumb|Detalle de les flores]] == Distribución y hábitat == Ye nativa de la mayor parte d'[[América del Norte]], especialmente les seiciones occidentales y centrales. Puede atopase en munchos hábitats, y de xemes en cuando ye una maleza urbana. == Descripción == Ye una yerba perenne que crez dende una base maderiza con raigaños fuertes. Los tarmos pueden llegar dende los 10 centímetros d'altor a más d'un metro y n'espansión, y de cutiu tán cubiertos de pequeños pelos, ríxidos. Los tarmos son delgaos pa gruesos y tán cubiertos de fueyes en forma llinial a un tanto en forma d'óvalu con ente seis y cincuenta y nueve centímetros de llargu. A lo cimero de los tarmu atopen les inflorescencies de delles flores caúna. La flor tien cuatro llargos y ríxidos sépalos los que s'abrir y estrémense de la flor pa retirase pegaos escontra'l tarmu. Tien cuatro pétalos en forma de cuyar que son de color blancu a amarellentáu y pueden volvese de color rosáu cola edá. Cada flor tien ocho llargos estames de color coloráu, rosáu o anteres amarellentaes dispuestes alredor d'un llargu estigma . El frutu ye una cáusula maderiza d'un centímetru de llargu. ño, y ensúgase pa un usu posterior. == Propiedaes == Ye común el so usu en contusiones, sobre les que s'apliquen fomentos col cocimientu de tola planta. Pa sanar golpes internos, bébese'l cocimientu entemecíu con [[Crescentia alata|''huaje'' cirial]] (sp. n/r), álamu machu (''[[Populus]]'' sp.) y palu coloráu (''[[Quercus eduardii]]''). Otros usos melecinales que se-y asignen a esta especie son: pa llavar firíes, contra gastritis y mordedura de víbora.<ref>{{Cita web |url=http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Yerba_del |títulu=golpe&id=7693 En Medicina tradicional mexicana |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309175729/http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Yerba_del |fechaarchivu=2016-03-09 }}</ref> == Taxonomía == ''Gaura coccinea'' describióse por [[Thomas Nuttall (botánicu)|Nutt.]] ex [[Frederick Traugott Pursh|Pursh]] y espublizóse en ''[[Flora Americae Septentrionalis]]''; or, . . . 2: 733. 1814[1813].<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/23200475 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=6 d'abril de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Gaura bracteata'' Ser. * ''Gaura epilobioides'' Kunth * ''Gaura glabra'' Lehm. * ''Gaura induta'' Wooton & Standl. * ''Gaura linearis'' Wooton & Standl. * ''Gaura marginata'' Lehm. * ''Gaura multicaulis'' Raf. * ''Gaura odorata'' Lag. * ''Gaura parvifolia'' Torr. * ''Gaura spicata'' Sessé & Moç. * ''Gaura suffrutescens'' Moç. & Sessé ex Ser. * ''Oenothera suffrutescens'' (Ser.) W.L. Wagner & Hoch * ''Schizocarya kunthii'' Spach<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2818134 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Onagraceae#Descripción|Carauterístiques de les onagracees]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20150906050841/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?5263,5448,5449 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GACO5 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501012352/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GACO5 |date=2013-05-01 }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Gaura+coccinea Photo gallery] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Onagraceae]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Flora de Méxicu]] [[Categoría:Plantes descrites en 1814]] [[Categoría:Plantes descrites por Nuttall]] [[Categoría:Plantes descrites por Pursh]] [[Categoría:TBSpecies]] 4brhxngrrnsif8y5bo84ap5kwp5x3dv 0 65266 4775597 4743994 2026-11-03T19:38:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775597 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Geum aleppicum}} {{Ficha de taxón | superregnum = [[Eukaryota]] | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | subfamilia = [[Rosoideae]] | tribus = [[Colurieae]] | genus = '''[[Geum]]''' | species = ''G. aleppicum'' | binomial = ''Geum aleppicum'' | binomial_authority = [[Jacq.]] }} '''''Geum aleppicum''''' <small>[[Jacq.]]</small> ye una [[especie]] de [[planta yerbácea]] perteneciente a la familia de les [[rosácees]]. Ye natural del [[hemisferiu norte]] templáu n'[[Europa]], [[Asia]] y [[América del Norte]]. [[Ficheru:Yellow Avens (Geum aleppicum) 5718.JPG|thumb|240px|Detalle de la flor]] [[Ficheru:Geum aleppicum MS3928.JPG|thumb|240px|Vista de la planta]] == Descripción == Ye una planta [[yerba|yerbácea]] [[Planta perenne|perenne]] qu'algama un metru d'altor con [[fueya|fueyes]] [[Foliolu|pinna]]das. Les flores tienen un diámetru de 2 cm y son de color mariellu con cinco [[pétalu|pétalos]]. Los raigaños son fasciculaes, fibroses. Los tarmos erectos, con fueyes de 5-15 cm de llargor, incluyendo'l peciolu, xeneralmente con 2-6 pares de [[foliolu|foliolos]], dambes superficies pilosas pocu ríxides, el foliolu terminal más grande, la base llargamente cordada a cuneada, el marxe irregular toscamente serráu, el ápiz obtusu o agudu. La [[inflorescencia]] ye terminal, laxa, con flores de 1-1,7 cm de diámetru. Pétalos de color mariellu. El frutu n'[[aqueniu|aquenios]] obovoides. Fl. y fr. Xunetu-ochobre.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=3&taxon_id=200010864 ''{{PAGENAME}}'' en Flora de China]</ref> == Distribución y hábitat == Alcuéntrase nos [[monte|montes]], nos llugares abiertos nos montes, fasteres cubiertes de yerba de los montes, los ríos y regueros,a una altitú de 200 - 3500 metros en [[Gansu (China)|Gansu]], [[Guizhou]], [[Heilongjiang]], [[Henan]], [[Hubei]], [[Jilin]], [[Liaoning]], [[Mongolia Interior]], [[Shaanxi]], [[Shandong]], [[Shanxi]], [[Sichuan]], [[Xinjiang]], [[Xizang]], [[Yunnan]] de [[China]] y tamién xeneralizada na zona templada del [[Hemisferiu Norte]]. == Usos == Esta especie utilízase como [[planta melecinal]] y como una fonte d'[[aceite esencial]]. == Taxonomía == ''Geum aleppicum'' describióse por [[Nikolaus Joseph von Jacquin]] y espublizóse en ''[[Icones Plantarum Rariorum]] 1: 10, pl. 93'', nel añu 1786.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27800066 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Geum''''': nome xenéricu que remanez del [[llatín]]: ''gaeum(geum)'' = nome d'una planta, en [[Pliniu'l Vieyu]], con finos raigaños negros y de bon golor, que se supunxo yera la yerba de San Benitu (''[[Geum urbanum]]'' L.)<ref>[http://www.floravascular.com/index.php?xenero=Geum En Flora Vascular]</ref> '''''aleppicum''''': [[epítetu]] xeográficu qu'alude a la so llocalización n'[[Aleppo (provincia)|Aleppo]] ;Variedaes aceptaes: *''Geum aleppicum var. decurrens'' (Rydb.) W.A. Weber ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Geum intermedium'' <small>[[Ledeb.]] </small> * ''Geum potaninii'' <small>[[Juz.]] </small> * ''Geum ranunculoides'' <small>[[Ser.]] </small> * ''Geum strictum'' <small>[[Sol.]] </small> * ''Geum strictum var. bipinnata'' <small>[[Batalin]] </small> * ''Geum strictum var. decurrens'' <small>([[Rydb.]]) [[Kearney]] & [[Peebles]]</small><ref>Sinónimos en [http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4340557 Catalogue of life] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Catalogue of life |2=http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=4340557 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-27800066 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]/</ref> ;''var. decurrens'' (Rydb.) W.A. Weber *''Geum decurrens'' Rydb. *''Geum strictum var. decurrens'' (Rydb.) Kearney & Peebles<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-50087990 ''var. decurrens'' en PlantList]/</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Rosaceae#Descripción|Carauterístiques de les rosácees]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Ca. nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Flora of China Editorial Committee. 2003. Fl. China 9: 1–496. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. == Enllaces esternos == * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/rosa/geum/geumalev.jpg Distribution map] * [https://web.archive.org/web/20150906053330/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6677,6727,6728 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GEAL3 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510205940/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GEAL3 |date=2013-05-10 }} {{Wikispecies|Geum aleppicum}} {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aceite esencial]] [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Plantes descrites en 1786]] [[Categoría:Geum|aleppicum]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:TBSpecies]] gybsh0f98036du50rv86ojgh884u9g7 0 65267 4775598 4653615 2026-11-03T19:41:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775598 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Geum macrophyllum}} {{Ficha de taxón | ''Geum macrophyllum'' | image = Geum_macrophyllum_10068.JPG | superregnum = [[Eukaryota]] | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | subfamilia = [[Rosoideae]] | tribus = [[Colurieae]] | genus = '''[[Geum]]''' | species = ''G.macrophyllum'' | binomial = ''Geum macrophyllum'' | binomial_authority = Willd. | synonyms = * ''Geum fauriei'' H.Lév. * ''Geum oregonense'' (Scheutz) Rydb. * ''Geum perincisum'' Rydb. * ''Geum sachalinense'' H.Lév. }} El ''Geum macrophyllum'' ye una [[planta yerbácea]] perteneciente a la familia [[Rosaceae]]. Alcuéntrase n'[[América del Norte]], al oeste nos [[Montes Rocosos]] llegando hasta [[Méxicu]] onde crez a un altor de más de 3.300 [[msnm]]. [[Ficheru:Geum macrophyllum 9461.JPG|thumb|240px|Vista de la planta]] == Descripción == Ye una planta con [[tarmu]] qu'algama los 20-100 cm d'altor con [[fueya|fueyes]] de 10-45 cm de llargu y con dos a cuatro lóbulos per llau y el terminal de 8-10 cm, son cordaes y reniformes colos márxenes irregularmente dentaos. Les [[inflorescencia|inflorescencies]] con [[pedicelu|pedicelos]] contienen de 3 a 10 flores caúna, de color mariellu con [[sépalu|sépalos]] de 3-5 mm y [[pétalu|pétalos]] de 3-7 mm. El [[frutu]] ye ún [[aqueniu]] de 2-3'5 mm de llargu. == Taxonomía == ''Geum macrophyllum'' describióse por [[Carl Ludwig Willdenow]] y espublizóse en ''[[Enumeratio Plantarum Horti Botanici Berolinensis]], . . . 1: 557'', nel añu 1809.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27800276 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-27800276 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]/</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Geum''''': nome xenéricu que remanez del [[llatín]]: ''gaeum(geum)'' = nome d'una planta, en [[Pliniu'l Vieyu]], con finos raigaños negros y de bon golor, que se supunxo yera la yerba de San Benitu (''[[Geum urbanum]]'' L.)<ref>[http://www.floravascular.com/index.php?xenero=Geum En Flora Vascular]</ref> '''''macrophyllum''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "con fueyes grandes". ;Variedaes: Esisten dos variedaes: * ''Geum macrophyllum macrophyllum * ''Geum macrophyllum perincisum == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Rosaceae#Descripción|Carauterístiques de les rosácees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Great Plains Flora Association. 1986. Fl. Great Plains i–vii, 1–1392. University Press of Kansas, Lawrence. # Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hultén, E. 1968. Fl. Alaska i–xxi, 1–1008. Stanford University Press, Stanford. # Kearney, T. H. & R. H. Peebles. 1960. Arizona Fl. (ed. 2) 1032 pp. # Moss, E. H. 1983. Fl. Alberta (ed. 2) i–xii, 1–687. University of Toronto Press, Toronto. # Munz, P. A. 1974. Fl. S. Calif. 1–1086. University of California Press, Berkeley. # Munz, P. A. & D. D. Keck. 1959. Cal. Fl. 1–1681. University of California Press, Berkeley. # Scoggan, H. J. 1978. Dicotyledoneae (Saururaceae to Violaceae). 3: 547–1115. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa. # Voss, E. G. 1985. Michigan Flora. Part II Dicots (Saururaceae-Cornaceae). Bull. Cranbrook Inst. Sci. 59. xix + 724. # Welsh, S. L. 1974. Anderson's Fl. Alaska Adj. Parts Canada i–xvi, 1–724. Brigham Young University Press, Provo. == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Wikispecies|Geum macrophyllum}} * [https://web.archive.org/web/20150906054621/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6677,6727,6729 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=XEMA4 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250809235621/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=XEMA4 |date=2025-08-09 }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Geum+macrophyllum Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1809]] [[Categoría:Geum|macrophyllum]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Flora de Méxicu]] [[Categoría:Flora alpina]] [[Categoría:Flora del Árticu]] [[Categoría:TBSpecies]] d28647bfc5v1dm0g78bg1sl0eu89z3v 0 65275 4775600 4533922 2026-11-03T19:50:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775600 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | ''Gillenia'' | image = Gillenia stipulata BB.jpg | superregnum = [[Eukaryota]] | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | subfamilia = [[Amygdaloideae]]<ref name=Potter>{{cita publicación |autor=D. Potter, T. Eriksson, R. C. Evans, S. Oh, J. E. E. Smedmark, D. R. Morgan, M. Kerr, K. R. Robertson, M. Arsenault, T. A. Dickinson & C. S. Campbell |añu=2007 |títulu=Phylogeny and classification of Rosaceae |publicación=[[Plant Systematics and Evolution]] |volume=266 |númberu=1–2 |páxines=5–43 |url=http://biology.umaine.edu/Amelanchier/Rosaceae_2007.pdf |formatu=[[PDF]] |doi=10.1007/s00606-007-0539-9 |idioma=inglés}} Nótese qu'esta publicación ye anterior al [[Congresu Internacional de Botánica]] de 2011 que determinó que la subfamilia combinada, a la qu'esti artículu refierse como Spiraeoideae, [http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art19#Ex.5 tenía de denominase Amygdaloideae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043344/http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art19#Ex.5 |date=2016-03-04 }}.</ref> | tribus = [[Gillenieae]] | genus = '''''Gillenia''''' | genus_authority = [[Conrad Moench|Moench]] | species = '''''Gillenia stipulacea''''' | species_authority = [[Trel.]] ex [[Branner]] & [[Coville]] | synonyms = * ''Porteranthus'' <small>([[Nathaniel Lord Britton|Britton]] ex [[John Kunkel Small|Small]])</small> }} '''''Gillenia''''', ye un [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[monotípicu]] de [[planta|plantes]] [[yerba|yerbácea]] [[Planta perenne|perennes]] perteneciente a la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Rosaceae]]. La so única [[especie]] ''Gillenia stipulacea'' ye [[endemismu|endémica]] de les arbolees seques de suelu ácidu del este d'[[América del Norte]]. ==Descripción== [[Archivu:Gillenia trifoliata0.jpg|thumb|Flores de ''Gillenia trifoliata'']] Son subarbustos con [[fueya|fueyes]] de márxenes dentaos, les fueyes baxes son palmotiaes estremaes en cinco lóbulos. Les [[flor|flores]] tienen cinco [[pétalu|pétalos]] de color blancu y maurecen en pequeñes [[Cáusula (frutu)|cáusules]]. Estes plantes son cultivaes como [[planta ornamental]] y p'usu melecinal como remediu herbariu. == Taxonomía == El xéneru foi descritu por [[Conrad Moench]] y espublizóse en ''[[The Genera of North American Plants]]'' 1: 307. 1818.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/50187129 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ''Gillenia stipulacea'' describióse por [[Trel.]] ex [[Branner]] & [[Coville]] y espublizóse en ''[[Vegetable materia medica of the United States]]'' 1: 71. 1817.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/27803109 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;Sinonimia: * ''Gillenia stipulacea'' Nutt.<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-24332 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2014}}</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Rosaceae#Descripción|Carauterístiques de les rosácees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson. # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S.. New York Botanical Garden, New York. # Radford, A. E., H. E. Ahles & C. R. Bell. 1968. Man. Vasc. Fl. Carolinas i–lxi, 1–1183. University of North Carolina Press, Chapel Hill. == Enllaces esternos == {{commonscat|Gillenia}} {{wikispecies}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GILLE2 USDA PLANTS Database: ''Gillenia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024154437/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GILLE2 |date=2012-10-24 }} * [http://www.pfaf.org/database/search_name.php?ALLNAMES=gillenia Plants for a Future database: ''Gillenia''] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Flora d'América del Norte]] [[Categoría:Plantes descrites en 1818]] [[Categoría:Plantes descrites por Trelease]] [[Categoría:Plantes descrites por Branner]] [[Categoría:Plantes descrites por Coville]] [[Categoría:Gillenieae]] [[Categoría:Plantes melecinales]] eq7ooyhq2urgjw0e8jzs0wrjgsbd0yx 0 65313 4775634 4701635 2026-11-04T03:39:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775634 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Gutierrezia sarothrae}} {{ficha de taxón |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_subclassis = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Asteraceae]] |genus = ''[[Gutierrezia]]'' |species = '''''Gutierrezia sarothrae''''' |binomial_authority = ([[Frederick Traugott Pursh|Pursh]]) [[Nathaniel Lord Britton|Britt.]] & [[Henry Hurd Rusby|Rusby]] |synonyms_ref = |}} '''''Gutierrezia sarothrae''''' ye una [[especie]] de planta [[fanerógama]] perteneciente a la familia de les [[asteracees]]. Ye un subarbusto nativu de gran parte de la metá occidental d'[[América del Norte]], dende l'oeste de [[Canadá]] al centru de [[Méxicu]] , y puede atopase nuna serie de zones grebes, hábitat de pacionales y de monte. Puede ser tóxica pal ganáu en grandes cantidaes, debíu principalmente a la presencia de [[saponina|saponines]] . [[Ficheru:Gutierrezia sarothrae 8.jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Ficheru:Gutierrezia sarothrae 9.jpg|thumb|Flores]] ''G. sarothrae'' confundir comúnmente colos ''[[Chrysothamnus]]'', pero estremar pola presencia de rayos florales, que les plantes ''Chrysothamnus'' nun tienen.<ref name=USU>{{cita web|títulu=Broom Snakeweed|url=http://extension.usu.edu/range/woody/snakeweed.htm|obra=Range Plants of Utah|editorial=Utah State University|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121203081520/http://extension.usu.edu/range/woody/snakeweed.htm|fechaarchivu=2012-12-03}}</ref> == Descripción == ''G. sarothrae'' ye un perenne subarbusto que bazcuya de 20 a 100 centímetros d'altor. Los tarmos son de color verde a marrón, trupu, y herbal, y la caña escontra riba dende una base maderiza.<ref name=USU/> Los tarmos muerren cayendo mientres la llatencia, dando a la planta una apaición como d'escoba.<ref name=USU/> Estender de nidiu a tener dalgún pelo curtiu y pueden ser resinoses y polo tanto pegañoses al tactu.<ref name=USDA>{{cita web|títulu=Broom Snakeweed: ''Gutierrezia sarothrae'' Pursh|url=http://plants.usda.gov/plantguide/pdf/cs_gusa2.pdf|obra=Plant Guide|editorial=United States Department of Agriculture Natural Resources Conservation Service|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012|fecha=30 de mayu de 2002|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111015225424/http://plants.usda.gov/plantguide/pdf/cs_gusa2.pdf|fechaarchivu=2011-10-15}}</ref> Los trupos recímanos de pequeños rayos de flores marielles formen recímanos nel estremu de los tarmos dende mediaos de xunetu a setiembre.<ref name=USU/><ref name="Nebraska Wildflowers">{{Cita llibru|apellíos=Farrar|nome=Jon|títulu=Field Guide to Wildflowers of Nebraska and the Great Plains|añu=2011|editorial=University of Iowa Press|allugamientu=Iowa City|isbn=978-1-60938-071-7|páxines=140–141|url=https://books.google.ca/books?id=ctAZv6EQTsMC&pg=PA140|edición=2nd|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012}}</ref> Como los tarmos tán a puntu el mesmu llargor, esto fai que la planta de cutiu apaecen en forma de cúpula o cuando'l floriamientu en forma d'abanicu.<ref name="Nebraska Wildflowers"/> Les fueyes son alternes y llinial, y de 5 a 60 milímetros (0,20 a 2,36 pulgaes) de llargu y 1 a 3 milímetros (0,039 a 0,118 pulgaes) d'anchu.<ref name=USDA/> Les fueyes inferiores son polo xeneral refundien enantes de les flores de plantes.<ref name="Nebraska Wildflowers">{{Cita llibru|apellíos=Farrar|nome=Jon|títulu=Field Guide to Wildflowers of Nebraska and the Great Plains|añu=2011|editorial=University of Iowa Press|allugamientu=Iowa City|isbn=978-1-60938-071-7|páxines=140–141|url=https://books.google.ca/books?id=ctAZv6EQTsMC&pg=PA140|edición=2nd|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012}}</ref> Mientres el so primer añu de crecedera, ''G. sarothrae'' produz una llarga y maderizu raigañu principal y numberosos raigaños llaterales dende la que la planta madura.<ref name="USFS Botanical">{{cita web|títulu=Botanical and Ecological Characteristics|url=http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/gutsar/all.html#BOTANICAL%20AND%20ECOLOGICAL%20CHARACTERISTICS|obra=Species: Gutierrezia sarothrae|editorial=United States Forest Service|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012}}</ref> [[Ficheru:Gutierrezia_sarothrae_6.jpg|thumb|Flores de ''Gutierrezia sarothrae'']] Les flores de ''G. sarothrae'' son polinizaes por inseutos distintos, dando llugar a un frutu ovaláu cubiertu con escames.<ref name=USU/> La planta reproducir a partir de granes, que son brilloses, densamente vellosas, y tremaes pol vientu.<ref name=USU/><ref name="USFS Botanical"/> Una sola planta ye capaz de la producción de más de 9.000 granes al añu, anque la mayoría de les granes madures cayen per debaxo de la planta madre.<ref name="USFS Botanical"/> Les granes pueden permanecer vidables nel suelu mientres dellos años; so condiciones de llaboratoriu, les granes permanecieron vidables mientres siquier dos años.<ref name="USFS Botanical"/> [[Ficheru:Artemisia tridentata wyomingensis (3702719889).jpg|thumb|Nel so hábitat]] [[Ficheru:Gutierrezia sarothrae 1.jpg|thumb|Xamasca]] == Hábitat == ''G. sarothrae'', una planta nativa d'[[América del Norte]], alcuéntrase en tol oeste de [[Canadá]], l'oeste de los [[Estaos Xuníos]], y el centru de [[Méxicu]]<ref>{{cita web|títulu=Distribution|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=gusa2#distribution|obra=Plants Profile: ''Gutierrezia sarothrae'' (Pursh) Britton & Rusby|editorial=United States Department of Agriculture Natural Resources Conservation Service|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130426143904/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GUSA2#distribution|fechaarchivu=2013-04-26}}</ref><ref name="USFS Distribution">{{cita web|títulu=Xeneral Distribution|url=http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/gutsar/all.html#XENERAL%20DISTRIBUTION|obra=Species: Gutierrezia sarothrae|editorial=United States Forest Service|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012}}</ref> Por cuenta del so usu eficiente del agua y la tolerancia a la seca, ye capaz de sobrevivir en zones grebes y semiáridas sitios secos, tales como llanures predreses, llombes seques, los cumes, fasteres de los montes, y nos valles semi-desérticos.<ref name=USU/><ref name="USFS Botanical"/> ''G. sarothrae'' ye bien adautables, y puede atopase nuna variedá d'eco-región , incluyendo montes de enebros-piñoneros, carbes desérticos y praos d'artumisa.<ref name="USFS Botanical"/> Puede sobrevivir nuna amplia variedá de tipos de suelu con plenu sol y bon drenaxe,,<ref name=USDA/> pero la crecedera ye meyor en suelos francos magrizos aluviales en pendientes y suelos pocu fondos, predresos, arenosos, y ye probe en solución salina o suelos alcalinos.<ref name="USFS Botanical"/> == Propiedaes == En [[Baxa California Sur]] usar pa combatir el plasmu (dolor abdominal o d'estómagu, que suel ser bien intensu y que nun se quitar) causáu por enfriamientu; encamiéntase tomar un té preparáu coles cañes tienres d'esta yerba o aplicar les cañes vieyes como emplastu caliente na parte dolorida. Coles mesmes, emplégase'l cocimientu de les cañes pa llavar les firíes.<ref>{{Cita llibru|apellíos=Stevenson|nome=Matilda Coxe|títulu=Thirtieth annual report of the Bureau of American Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution: 1908–1909|añu=1915|editorial=Government Printing Office|ubicación=Washington|páxina=53|url=http://www.swsbm.com/Ethnobotany/Ethnobotany_of_Zuni.PDF|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2013|capítulu=Ethnobotany of the Zuñi Indians}}</ref> ;Química: De les cañes de ''Gutierrezia sarothrae'' estrayer un [[aceite esencial]] nel que s'identificaron los monoterpenos [[acetatu de bornilo]], [[limoneno]], [[mirentol]], [[nopinona]], cis-pin-3-en-2-ol, alfa y beta-[[pineno]], trans-[[pinocarveol]], [[pinocarvona]], trans-[[verbenol]] y [[verbenona]]. Otros componentes de les cañes son los diterpenos [[ácidu 3-alfa-hidroxi-dianiélico]], los derivaos hidroxi- y dihidroxi-deoxilaos del [[danielol]], [[gutierrezial]], un deriváu del labda-dieno, [[nivenólido]], [[ácidu peliáticoy]] dellos derivaos del [[ácidu pilialtóico]]; los flavonoides [[apigenín]], [[calicopterín]], eriodictiol-7-metil-éter, trés derivaos hidroxi-metoxilaos de la flavona, [[jaceidín]], [[luteolín]], los 3 y 4- éteres-metílicos, [[nepetín]], [[quercetín-3-metil-éter]], [[espenacetín]] y [[rudequetín]]; los [[sesquiterpenos]], [[cariofileno-1-10-epóxido]], [[germacreno|germacreno D]].<ref name = Mtm/> Los aceites esenciales llograos del tarmu y de les fueyes contienen los monoterpenos [[geraniol]], [[linalol]], [[mirceno]], alfa-pineno, cis y trans-verbenol, verbenona; los sesquiterpenos [[cariofileno]] y [[gamma-humuleno]]. Nel raigañu detectóse un triterpeno, el [[óxidu de bacarín]].<ref name = Mtm/> ;Farmacoloxía: Demostróse l'actividá antitumoral d'un estractu aguacientu del raigañu en mure con sarcoma 180, cuando s'alministró per vía intraperitoneal. Tamién s'investigó l'actividá antiviral y citotóxica d'un estractu etanólico llográu de les fueyes sobre'l virus de influenza PR8 y célules d'endocardiu de bovín, con resultaos negatives.<ref name = Mtm>{{Cita web |url=http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Yerba_del |títulu=plasmu&id=7578 En Medicina tradicional mexicana |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309175729/http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=Yerba_del |fechaarchivu=2016-03-09 }}</ref> == Taxonomía == ''Gutierrezia sarothrae'' describióse por ([[Frederick Traugott Pursh|Pursh]]) [[Nathaniel Lord Britton|Britt.]] & [[Henry Hurd Rusby|Rusby]] y espublizóse en ''[[Transactions of the New York Academy of Sciences]] 7(1–2): 10. 1887<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/2700827 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=14 de setiembre de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;Sinonimia: {| | * ''Brachyris divaricata'' * ''Galinsoga linearifolia'' * ''Gutierrezia corymbosa'' * ''Gutierrezia digyna'' * ''Gutierrezia divaricata'' * ''Gutierrezia diversifolia'' * ''Gutierrezia euthamiae'' * ''Gutierrezia fasciculata'' * ''Gutierrezia filifolia'' * ''Gutierrezia fulva'' * ''Gutierrezia furferacea'' * ''Gutierrezia globosa'' * ''Gutierrezia goldmanii'' * ''Gutierrezia greenei'' * ''Gutierrezia haenkei'' * ''Gutierrezia ionensis'' * ''Gutierrezia juncea'' | * ''Gutierrezia laricina'' * ''Gutierrezia lepidota'' * ''Gutierrezia linearifolia'' * ''Gutierrezia linearis'' * ''Gutierrezia linoides'' * ''Gutierrezia longifolia'' * ''Gutierrezia longipappa'' * ''Gutierrezia myriocephala'' * ''Gutierrezia pomariensis'' * ''Gutierrezia scoparia'' * ''Gutierrezia tenuis'' * ''Solidago sarothrae'' [[basónimu]] * ''Xanthocephalum digynum'' * ''Xanthocephalum longipappum'' * ''Xanthocephalum sarothrae'' * ''Xanthocephalum tenue''<ref>{{cita web|títulu=''Gutierrezia sarothrae'' (Pursh) Britton & Rusby|url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=37483|editorial=Integrated Taxonomic Information System|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012}}</ref><ref>{{cita web|títulu=''Gutierrezia sarothrae'' (Pursh) Britton & Rusby|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/gcc-137518|editorial=The Plant List|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2013}}</ref> |} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Asteraceae#Descripción|Carauterístiques de les asteracees]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Cronquist, A.J. 1994. Asterales. 5: 1–496. In A.J. Cronquist, A. H. Holmgren, N. H. Holmgren, J. L. Reveal & P. K. Holmgren (eds.) Intermount. Fl.. Hafner Pub. Co., New York. # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Flora of North America Editorial Committee, e. 2006. Magnoliophyta: Asteridae, part 7: Asteraceae, part 2. Fl. N. Amer. 20: i–xxii + 1–666. # Gleason, H. A. 1968. The Sympetalous Dicotyledoneae. vol. 3. 596 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S.. New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A.J. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Great Plains Flora Association. 1986. Fl. Great Plains i–vii, 1–1392. University Press of Kansas, Lawrence. # Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hitchcock, C. H., A.J. Cronquist, F. M. Ownbey & J. W. Thompson. 1984. Compositae. Part V.: 1–343. In C. L. Hitchcock Vasc. Pl. Pacif. N.W.. University of Washington Press, Seattle. # Lane, M. A. 1985. Taxonomy of Gutierrezia (Compositae: Astereae) in North America. Syst. Bot. 10(1): 7–28. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [https://web.archive.org/web/20150906044410/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?609,1273,1276 The Jepson Manual: ''G. sarothrae'' (Pursh) Britton & Rusby] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=250066828 Flora of North America: ''Gutierrezia sarothrae''] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Gutierrezia+sarothrae Photo gallery of ''Gutierrezia sarothrae''] * [http://www.swcoloradowildflowers.com/Yellow%20Enlarged%20Photo%20Pages/gutierrezia.htm ''Gutierrezia'' at Southwest Coloriáu Wildflowers] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Astereae]] [[Categoría:Flora de Méxicu]] [[Categoría:Flora de Canadá]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1887]] [[Categoría:Plantes descrites por Pursh]] [[Categoría:Plantes descrites por Britton]] [[Categoría:Plantes descrites por Rusby]] [[Categoría:TBSpecies]] coxsrk8g1k91rhv52hmjrnyfiix6nsj 0 65365 4775651 4762471 2026-11-04T06:14:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775651 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Heteromeles arbutifolia}} {{Ficha de taxón | ''Chamaemeles'' | image = Heteromeles arbutifolia 1.jpg | superregnum = [[Eukaryota]] | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | subfamilia = [[Amygdaloideae]]<ref name=Potter>{{cita publicación |autor=D. Potter, T. Eriksson, R. C. Evans, S. Oh, J. E. E. Smedmark, D. R. Morgan, M. Kerr, K. R. Robertson, M. Arsenault, T. A. Dickinson & C. S. Campbell |añu=2007 |títulu=Phylogeny and classification of Rosaceae |publicación=[[Plant Systematics and Evolution]] |volume=266 |númberu=1–2 |páxines=5–43 |url=http://biology.umaine.edu/Amelanchier/Rosaceae_2007.pdf |formatu=[[PDF]] |doi=10.1007/s00606-007-0539-9 |idioma=inglés}} Nótese qu'esta publicación ye anterior al [[Congresu Internacional de Botánica]] de 2011 que determinó que la subfamilia combinada, a la qu'esti artículu refierse como Spiraeoideae, [http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art19#Ex.5 tenía de denominase Amygdaloideae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043344/http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art19#Ex.5 |date=2016-03-04 }}.</ref> | tribus = [[Maleae]] | genus = '''''Heteromeles''''' | genus_authority = [[M.Roem.]] | species = '''''Heteromeles arbutifolia''''' | binomial_authority = ([[Lindl.]]) [[M.Roem.]] | range_map = Heteromeles arbutifolia range map.jpg | range_map_caption = Distribución natural }} '''''Heteromeles''''' ye un [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[monotípicu]] de [[planta|plantes]] , perteneciente a la familia de les [[rosácees]]. La so única [[especie]]: ''[[Heteromeles arbutifolia]]'', ye orixinaria de [[California]] hasta [[Baxa California]], onde ye un componente importante de la comunidá vexetal del [[carba]] de la mariña y una parte del [[chaparral]] afechu a la seca. [[Ficheru:Heteromeles arbutifolia 01.jpg|thumb|Frutos]] == Descripción== ''Heteromeles arbutifolia'' de normal algama un tamañu de 2-5 m d'altor y tien una parte cimera arredondiada a irregular. Les sos fueyes son [[perennifolia|perennifolies]], alternes, fuertemente dentaes, con curtios [[peciolu|peciolos]] , y miden 5-10 cm de llargor y 2-4 cm d'anchu. A principios del branu produz pequeñes [[flor|flores]] blanques de 6-10 mm de diámetru, en mestos [[Corimbu|corimbos]] terminales. El [[frutu]] ye un pequeñu [[pomo (frutu)|pomo]], de 5.10 d'anchu de color coloráu brillante. ==Cultivu== Puede cultivase nel xardín domésticu en suelu bien drenáu, y cultívase como [[planta ornamental]] dende'l norte hasta'l sur d'[[Inglaterra]]. Puede sobrevivir a temperatures tan baxes como -12 ° C. El arbustu produz [[Baga|bayes]] de color coloráu brillante nel iviernu (que les aves suelen comer vorazmente). == Usos== Les bagues siempre fueron alimentu pa los nativos americanos, tales como les tribus [[Chumash]], [[Tongva]] y [[Tataviam]]. Coles bagues tamién pueden facese nuna gelatina. Los nativos americanos tamién facíen un té de les fueyes como remediu estomacal. La mayoría yeren ensugaes y almacenaes, y darréu cocíes en papiella o tortas. == Taxonomía == ''Heteromeles arbutifolia'' describióse por ([[Lindl.]]) [[M.Roem.]] y espublizóse en ''[[Familiarum Naturalium Regni Vegetabilis Monographicae]] 3: 105'', nel añu 1847.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27800909 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Crataegus arbutifolia'' W.T. Aiton * ''Heteromeles salicifolia'' (C. Presl) Abrams * ''Heteromeles fremontiana'' Decne. * ''Photinia arbutifolia'' Lindl. * ''Photinia salicifolia'' C. Presl<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-27801500 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Rosaceae#Descripción|Carauterístiques de les rosácees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Abrams, L. 1944. Buckwheats to Kramerias. 2: 635 pp. In L. Abrams Ill. Fl. Pacific States. Stanford University Press, Stanford. # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Ca. nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Munz, P. A. 1974. Fl. S. Calif. 1–1086. University of California Press, Berkeley. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Maleae]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Flora de Méxicu]] [[Categoría:Plantes descrites en 1847]] [[Categoría:Plantes descrites por Lindley]] [[Categoría:Plantes descrites por M.Roem.]] [[Categoría:TBSpecies]] i97dtrigcgf6njyl1kda57dxlwbf4pt 0 66034 4775531 4657957 2026-11-03T14:03:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775531 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Rhamnus californica}} {{Ficha de taxón | ''Frangula californica'' | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Fanerógama]] [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rhamnaceae]] | genus = ''[[Frangula]]'' | species = '''''californica''''' | binomial = '''''Rhamnus californica''''' | binomial_authority = [[Johann Friedrich von Eschscholtz|Eschsch.]] | synonyms = '''''Rhamnus californica''''' <small>Eschsch.</small> }} '''''Frangula californica''''' (d'antiguo clasificada como ''Rhamnus californica'') ye un [[arbustu]] orixinariu de [[California]] y del suroeste d'[[Oregón]]. Tamién se-y llama '''bagues de café''' por cuenta de los sos [[grana|granes]] paecíes al [[café]]. Nomes vulgares n'[[Idioma español|español]]: Artu o Espín Cerval de California.{{ensin referencies}} == Descripción == Ye un arbustu [[siempreverde]] de 2 a 5 m d'altor, con [[caña|cañes]] coloráu escures. Les [[fueya|fueyes]] tienen de 2 a 8 [[centímetru|cm]] de llargor, verdes bien corites, y curvaes nos cantos. Les [[flor|flores]] son pequeñes y blancu verdoses, con cinco pétalos; producen ramos de 5 a 60 xuntos. El [[frutu]] ye una [[drupa]] de 10 a 15 mm de diámetru, que torna a colloráu, depués a púrpura y finalmente negru nel branu. Estes [[planta|plantes]] crecen n'árees airoses, onde usualmente nun entepasa'l metro o dos n'alto o anchu, pero n'árees protexíes como cañones, pueden tener 8 m d'anchu. Crez hasta 2300 [[msnm]]. == Usos == Delles tribus de California usar como yerba [[llaxante]], solo en pequeñes cantidaes, por ser demasiada poderosa y peligrosa. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Ca. nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley. == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Frangula+californica Calflora Database: ''Frangula californica'' (California coffeeberry)] *[http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=FRCA12 USDA Plants Profile for ''Frangula californica'' (California buckthorn)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521234030/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=FRCA12 |date=2021-05-21 }} *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=26041 Jepson eFlora (TJM2) treatment of ''Frangula californica''] **[https://web.archive.org/web/20060905143920/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Rhamnus+californica Jepson Manual (TJM93) archived page: ''Rhamnus californica''] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi-bin/img_query?where-taxon=Frangula+californica&where-anno=1 ''Frangula californica'' — UC Photos gallery] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Rhamnus|californica]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora de California]] [[Categoría:Plantes descrites en 1826]] [[Categoría:Plantes descrites por Eschscholtz]] [[Categoría:TBSpecies]] ffmzzcba0poh5msj9a3pqw2d1xwpzo1 0 67787 4775568 4297868 2026-11-03T17:14:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775568 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Galium mollugo}} {{Ficha de taxón | ''Galium mollugo'' | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Asteridae]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Rubiaceae]] | subfamilia = [[Rubioideae]] | tribus = [[Rubieae]] | genus = ''[[Galium]]'' | species = '''''Galium mollugo''''' | binomial_authority = [[L.]] }} La {{iniTaxon}} ye una [[especie]] de [[planta yerbácea]] de la familia [[Rubiaceae]]. Ye atopa nel [[Hemisferiu Norte]]. [[Ficheru:Wiesenlabkrautblatt unten.jpg|thumb|Detalle de les fueyes]] [[Ficheru:201306012Galium mollugo.jpg|thumb|Vista de la planta]] == Descripción == Ye una [[planta yerbácea]] [[perennifolia]], erecta , qu'algama un tamañu de 3-12 dm d'altor, dacuando glabres, con tarmu fuerte , ± enchíu nos nodos. Les fueyes en [[verticilu|verticilos]]s polo xeneral en númberu de 7, oblanceolaes a obovaes. La [[inflorescencia]] ye una [[panoja]] con munches flores bisexuales. El frutu ye una [[núcula]].<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151221063155/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6934,6994 |fechaarchivu=2015-12-21 |url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6934,6994 |títulu=''{{PAGENAME}}'' en JEPSON}}</ref> ==Distribución== Distribúise per [[Eurasia]] y [[América del Norte]]. == Taxonomía == ''Galium mollugo'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]] 1: 107'', nel añu 1753.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27900093 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Galium''''': nome xenéricu que deriva de la pallabra [[griegu antiguu|griega]] ''gala'' que significa "lleche", n'alusión al fechu de que delles especies fueron utilizaes pa cuayar la lleche.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageG.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''mollugo''''': [[epítetu]] que significa "similar al xéneru ''[[Mollugo]]''". ;[[Citoloxía]]: El númberu de [[cromosoma|cromosomes]] ye de: 2 n = 22,44<ref>Númberos cromosómicos pa la flora española, 556-591. Pastor Díaz, J. & al. (1990) Lagascalia 15(2): 269-282</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *'''[[Sinónimos de Galium mollugo|Llista de sinónimos de ''Galium mollugo]]'''<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-86839 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]/</ref> == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Rubiaceae#Descripción|Carauterístiques de les rubiacees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Abrams, L. & R. S. Ferris. 1960. Bignonias to Sunflowers. 4: 732 pp. In L. Abrams Ill. Fl. Pacific States. Stanford University Press, Stanford. # Bacigalupo, N. M., Y. L. Cabral & C. M. Taylor. 2008. Rubiaceae, En: F.O. Zuloaga, O. Morrone & M.J. Belgrano, eds., Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(3): 2871–2920. # Böcher, T. W. 1978. Greenlands Flora 326 pp. # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Gleason, H. A. 1968. The Sympetalous Dicotyledoneae. vol. 3. 596 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–lxxv, 1–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hitchcock, C. L., A. Cronquist, M. Ownbey & J. W. Thompson. 1984. Ericaceae through Campanulaceae. Part IV. 510 pp. In Vasc. Pl. Pacific N.W.. University of Washington Press, Seattle. # Munz, P. A. & D. D. Keck. 1959. Cal. Fl. 1–1681. University of California Press, Berkeley. # Radford, A. E., H. E. Ahles & C. R. Bell. 1968. Man. Vasc. Fl. Carolinas i–lxi, 1–1183. University of North Carolina Press, Chapel Hill. # Scoggan, H. J. 1979. Dicotyledoneae (Loasaceae to Compositae). Part 4. 1117–1711 pp. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa. # Voss, E. G. 1996. Michigan Flora, Part III: Dicots (Pyrolaceae-Compositae). Cranbrook Inst. of Science, Ann Arbor. # Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur (Arxentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguay y Uruguái). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * {{GRIN|nome =''{{PAGENAME}}''|id=103278|07-Oct-06}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Flora d'Asia]] [[Categoría:Flora d'América del Norte]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Galium|mollugo]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] ixhg09qz2hqkd537tp3xwceljrkjij7 0 67789 4775569 4466154 2026-11-03T17:18:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775569 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Galium parisiense}} {{Ficha de taxón | ''Galium parisiense'' | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Asteridae]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Rubiaceae]] | subfamilia = [[Rubioideae]] | tribus = [[Rubieae]] | genus = ''[[Galium]]'' | species = '''''Galium parisiense''''' | binomial_authority = ([[L.]]) }} [[Ficheru:Galium parisiense MHNT.BOT.2009.13.46.jpg|thumb|''Galium parisiense'']] '''''Galium parisiense''''' <small>([[L.]])</small>, ye una [[planta]] [[yerba|yerbácea]] [[caducifolia|añal]] de la familia de les [[rubiacees]]. == Descripción == Ye planta polimorfa, similar a ''[[Galium divaricatum]]'' [[Pourr.]] ex [[Lam.]], a la que dellos autores consideren subordinada,<ref>(O. BOLÒS & VIGO, Fl. Països Catalans, 3. 1996; ORTEGA-OLIVENCIA & DEVESA, Acta Bot. Malacitana, 29. 2004)</ref> y de la que s'estrema fundamentalmente poles sos [[pedúnculu|pedúnculos]] 1-3 vegaes más llargos que los [[pedicelu|pedicelos]], que s'amuesen divaricaos tres l'[[antesis]] y relativamente ríxidos, con [[fueya|fueyes]] llanceoláu-lineares, a la fin reflexes. [[Inflorescencia]] oblonga, estrecha, relativamente trupa, coles ramificaciones llaterales curties, erecto-patentes, y [[frutu|frutos]] polo xeneral cubiertos de pelos ganchudos, dacuando glabros. == Distribución y hábitat == Ye una especie d'amplia distribución por [[macaronesia]], rexón [[mediterránea]], y qu'ocupa el sur, oeste y centru d'[[Europa]] y espándese hasta [[Irán]]. Alcuéntrase partida por práuticamente tola [[Península Ibérica]]. N'[[Aragón]] apaez per bona parte del so territoriu, anque siendo más escasa o nula en zones d'altu monte del [[Sistema Ibéricu]] y [[Pirineos|Altu Pirinéu]]. Forma parte de comunidaes terofíticas nitrófilas que s'instalen en cantos de caminos, campos, turries, y, polo xeneral, sobre suelos alteriaos o removíos, secos y soleyeros, de naturaleza caliar a un altor de 130 a 1500 [[msnm]]. == Taxonomía == ''Galium parisiense'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]] 1: 108'', nel añu 1753.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27900097 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Galium''''': nome xenéricu que procede del [[idioma griegu|griegu]] ''galion, gala'', que significa "lleche", aludiendo a un supuestu usu d'estes plantes pa cuayar la lleche. '''''parisiense''''': [[epítetu]] xeográficu qu'alude a [[París]]. ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Galium parisiense'' (Fam. Rubiaceae) y taxones infraespecíficos: 2n=64-66, c.66<ref>Studies on the flora of the Balearic Islands, I. Dahlgren, R., Th. Karlsson & P. Lassen (1971) Bot. Not. 124: 249-269</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Aparine parisiensis'' (L.) [[John Hill (botánicu)|Hill]] (1770). * ''Aparinella parisiensis'' (L.) [[Fourr.]] (1868). * ''Galium anglicum subsp. parisiense'' (L.) Nyman (1879). * ''Galium spurium'' [[All.]] (1773), nom. illeg. * ''Galium rubrum'' [[Pollich]] (1776), nom. illeg. * ''Galium anglicum'' [[Huds.]] (1778). * ''Galium perpusillum'' [[Gaterau]] (1789). * ''Galium parviflorum'' [[Moench]] (1794). * ''Galium minutiflorum'' [[Brot.]] (1804). * ''Galium litigiosum'' [[DC.]] in [[Lam.]] & [[A.DC.]] (1805). * ''Galium tenerum'' [[Pers.]] (1805). * ''Galium gracile'' [[Wallr.]] (1822). * ''Galium axillare'' [[C.Presl]] ex [[Guss.]] (1827). * ''Galium litigiosum var. nanum'' DC. (1830). * ''Galium scabrum'' [[Spreng.]] (1832), nom. illeg. * ''Galium decipiens'' [[Jord.]] (1846). * ''Galium tenellum'' Jord. (1846). * ''Galium parisiense var. nudum'' [[Gren.]] & [[Godr.]] (1850). * ''Galium parisiense var. vestitum'' Gren. & Godr. (1850). * ''Galium ruricolum'' Jord. (1852). * ''Galium chamaeaparine'' [[Willk.]] & [[Mariña]] (1859). * ''Aparinella decipiens'' (Jord.) [[Fourr.]] (1868). * ''Aparinella litigiosa'' ([[DC.]]) Fourr. (1868). * ''Aparinella ruricola'' (Jord.) Fourr. (1868). * ''Galium intricatum'' [[Lowe]] * ''Galium parisiense var. lasiocarpum'' [[Reut.]] in [[Willk.]] & [[Johan Martin Christian Lange|Lange]] (1868). * ''Galium anglicum var. chamaeaparine'' ([[Willk.]] & [[Mariña]]) Nyman (1879). * ''Galium anglicum subsp. decipiens'' (Jord.) [[Nyman]] (1879). * ''Galium anglicum var. ruricolum'' (Jord.) Nyman (1879). * ''Galium willkommianum'' [[Batt.]] (1886), pro syn. * ''Galium parisiense var. anglicum'' ([[Huds.]]) [[Günther von Mannagetta und Lërchenau Beck|Beck]] (1893). * ''Galium parisiense subsp. anglicum'' (Huds.) [[Georges C.Chr. Rouy|Rouy]] in G.Rouy & Foucaud (1903) * ''Galium parisiense f. decipiens'' (Jord.) Rouy in G.Rouy & Foucaud (1903) * ''Galium parisiense var. gracile'' ([[Wallr.]]) Rouy in Rouy & Foucaud (1903) * ''Galium parisiense var. ruricolum'' (Jord.) Rouy in Rouy & Foucaud (1903) * ''Galium parisiense subsp. tenellum'' (Jord.) Rouy in [[Georges C.Chr. Rouy|Rouy]] & Foucaud (1903) * ''Galium intricatulum'' [[Briq.]] (1908).<ref>Sinónimos en [http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?accepted_id=87107&repSynonym_id=-9998&name_id=87107&status=true Kew]</ref><ref name=RJB /><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-87107 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]/</ref> == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Gleason, H. A. 1968. The Sympetalous Dicotyledoneae. vol. 3. 596 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–lxxv, 1–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hitchcock, C. L., A. Cronquist, M. Ownbey & J. W. Thompson. 1984. Ericaceae through Campanulaceae. Part IV. 510 pp. In Vasc. Pl. Pacific N.W.. University of Washington Press, Seattle. # Marticorena, C. & M. Quezada. 1985. Catálogu de la Flora Vascular de Chile. Gayana, Bot. 42: 1–157. # Munz, P. A. 1974. Fl. S. Calif. 1–1086. University of California Press, Berkeley. # Munz, P. A. & D. D. Keck. 1959. Cal. Fl. 1–1681. University of California Press, Berkeley. # Radford, A. E., H. E. Ahles & C. R. Bell. 1968. Man. Vasc. Fl. Carolinas i–lxi, 1–1183. University of North Carolina Press, Chapel Hill. # Small, J. K. 1933. Man. S.E. Fl. i–xxii, 1–1554. Published by the Author, New York. # Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur (Arxentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguay y Uruguái). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348. == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat}} * {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.ipe.csic.es/floragon/ficha.php?xenero=Galium&especie=parisiense&subespecie=&varied%C3%A1= |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} *[https://web.archive.org/web/20151221063226/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6934,7004 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GAPA5 USDA Plants Profile] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Galium+parisiense Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Galium|parisiense]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] 4begickjlrrsiibc11vdkmn3r68vjhf 0 67794 4775570 4501255 2026-11-03T17:21:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775570 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Galium tricornutum}} {{Ficha de taxón | ''Galium tricornutum'' | image = Galium tricornutum BB-1913.jpg | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Gentianales]] | familia = [[Rubiaceae]] | subfamilia = [[Rubioideae]] | tribus = [[Rubieae]] | genus = ''[[Galium]]'' | species = '''''G. tricornutum''''' | binomial = ''Galium tricornutum'' | binomial_authority = [[James Edgar Dandy|Dandy]] | synonyms = }} '''''Galium tricornutum''''', ye una [[planta]] [[yerba|yerbácea]] [[caducifolia|añal]] de la familia [[Rubiaceae]]. [[Ficheru:Galium tricornutum - Flora batava 1893.png|thumb|240px|Vista de la planta]] ==Descripción== Difier de ''[[Galium aparine]]'' y ''[[Galium spurium]]'' en tener inflorescencia y cabillos florales curvaos escontra adientro tres el floriamientu. Frutu verrugosu. [[Fueya|Fueyes]] glabres percima.<ref>{{Cita llibru|apellíu=Polunin|nome=O|títulu=Guía fotográfica de las Flores Silvestres de España y de Europa|editorial=Barcelona:Omega|añu=1989|id=ISBN 84-282-0857-3}}</ref> Ye una yerba añal trepadora, con tarmos d'hasta unos 35 centímetros de llargor. Forma mases enredaes. Los tarmos son dacuando cuasi cuadraos en seición tresversal. Les fueyes tán dispuestes en [[verticilu|verticilos]]s de 6-8 sobre'l tarmu y son estreches y apuntiaes, y arrodiaes d'escayos. Les flores apaecen en recímanos delgaos coles [[corola|coroles]] blanques. Los frutos son [[núcula|núcules]] esfériques que cuelguen en pares nes axiles de les fueyes. Esta planta ye dacuando una [[meruxa]] de los campos de [[cebera|ceberes]]. ==Distribución y hábitat == Sur, oeste y centru d'[[Europa]]. Casual nel restu. Campos cultivaos y terrenales baldíos. == Taxonomía == ''Galium tricornutum'' describióse por [[James Edgar Dandy]] y espublizóse en ''[[Watsonia (periódicu)|Watsonia]] 4(1): 47–48'', nel añu 1957.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27900109 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Galium''''': nome xenéricu que deriva de la pallabra [[griegu antiguu|griega]] ''gala'' que significa "lleche", n'alusión al fechu de que delles especies fueron utilizaes pa cuayar la lleche.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageG.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''tricornutum''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "con tres cuernos".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.180.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Galium tricornutum'' (Fam. Rubiaceae) y taxones infraespecíficos: 2n=44.<ref>Chromosome atlas of flowering plants. Darlintong, C. D. & A. P. Wylie (1955)</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Galium borbonicum'' [[Cordem.]] *''Galium kurramensis'' [[Nazim.]] *''Galium spurium'' [[Huds.]] *''Galium tehranicum'' [[M.Moussavi]], [[Ghahr.]] & [[Attar]] *''Galium tricorne var. laeve'' [[Texidor]] *''Galium tricorne var. microcarpum'' [[Gren.]] & [[Godr.]] *''Galium tricornutum subsp. longipedunculatum'' Nazim. *''Valantia spuria'' [[Pers.]] *''Valantia triflora'' [[Lam.]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-87741 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]/</ref> == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Rubiaceae#Descripción|Carauterístiques de les rubiacees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Abrams, L. & R. S. Ferris. 1960. Bignonias to Sunflowers. 4: 732 pp. In L. Abrams Ill. Fl. Pacific States. Stanford University Press, Stanford. # Bacigalupo, N. M., Y. L. Cabral & C. M. Taylor. 2008. Rubiaceae, En: F.O. Zuloaga, O. Morrone & M.J. Belgrano, eds., Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(3): 2871–2920. # Flora of China Editorial Committee. 2011. Fl. China 19: 1–884. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hitchcock, C. L., A. Cronquist, M. Ownbey & J. W. Thompson. 1969. Vascular Cryptogams, Gymnosperms, and Monocotyledons. 1: 1–914. In Vasc. Pl. Pacific N.W.. University of Washington Press, Seattle. # Marticorena, C. & M. Quezada. 1985. Catálogu de la Flora Vascular de Chile. Gayana, Bot. 42: 1–157. # Munz, P. A. 1968. Suppl. Calif. Fl. 1–224. University of California Press, Berkeley. # Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi. # Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur (Arxentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguay y Uruguái). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348. ==Enllaces esternos == {{commonscat}} *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6934,7018 Jepson Manual Treatment] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Jepson Manual Treatment |2=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6934,7018 |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GATR6 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505095317/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GATR6 |date=2013-05-05 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Galium+tricornutum Photo gallery] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Galium|tricornutum]] [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes descrites en 1957]] [[Categoría:Plantes descrites por Dandy]] [[Categoría:TBSpecies]] 0n2wkjhsei5zxa51daslu39e601xkrq 0 67808 4775590 4575938 2026-11-03T18:54:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775590 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Geranium dissectum}} {{Ficha de taxón | ''Geranium dissectum'' | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Rosopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Geraniales]] | familia = [[Geraniaceae]] | genus = [[Geranium]] | species = G. dissectum | binomial = Geranium dissectum | binomial_authority = [[Carlos Linneo|L.]] | synonyms = }} La {{iniTaxon}} ye una [[especie (bioloxía)|especie]] perteneciente a la [[familia (botánica)|familia]] de les [[geraniacees]]. [[Ficheru:Geranium dissectum — Flora Batava — Volume v7.jpg|thumb|240px|Ilustración]] [[Ficheru:(MHNT) Geranium dissectum - Flowers.jpg|thumb|240px|Detalle de la flor]] ==Descripción== Ye una especie botánica que difier de ''[[Geranium columbinum]]'' <small>([[L.]]) [[Garsault]]</small> nos sos [[cabillos]] más curtios que les [[fueya|fueyes]] de debaxo. Pelosa, [[añal]], de [[tarmu|tarmos]] ramosos ascendentes d'hasta 6 [[dm]] . [[Fueya|Fueyes]] estremaes hasta la base en 7 lóbulos estrechos, dentaos. [[Flor|Flores]] arrosaes o moraes; [[pétalu|pétalos]] aproximadamente de 5 mm; [[sépalu|sépalos]] 5-6 mm, densamente pelosos, con punta curtia. [[Frutu]] pelosu. Floria en primavera y branu. ==Hábitat== Habita en tierres cultivaes, [[prau|praos]] de siega, [[devesa|deveses]], en [[suelu|suelos]] húmedos. ==Distribución== En toa [[Europa]] sacante n'[[Islandia]]. == Nome común == {{nome común taxón}} == Taxonomía == ''Geranium dissectum'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Centuria I. Plantarum]]'' ... 21. 1755.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/13900012 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=29 de payares de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Geranium dissectum'' (Fam. Geraniaceae) y taxones infraespecíficos: 2n=22<ref>Cytotaxonomy of spanish plants. IV.-Dicotyledons: Caesalpinacea-Asteracea. Löve, A. & E. Kjellqvist (1974) Lagascalia 4(2): 153-211</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Geranium''''': nome xenéricu que remanez del [[griegu antiguu|griegu]]: ''geranion'', que significa "grulla", aludiendo a l'apariencia del frutu, que recuerda al picu d'esta ave.<ref>{{Cita web |url=http://www.floradecanarias.com/geranium.html |títulu=En Flora de Canaries |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170307125800/http://www.floradecanarias.com/geranium.html |fechaarchivu=2017-03-07 }}</ref> '''''dissectum''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "finamente cortáu".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.78.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Geranium angustifolium'' [[Gilib.]] *''Geranium baumgartenianum'' [[Philipp Johann Ferdinand Schur|Schur]] *''Geranium furcatum'' (Schur) R.Knuth *''Geranium laxum'' [[Hanks]] ex Hanks & [[Small]] *''Geranium navieri'' [[Jord.]] ex [[Gren.]]<ref name = RJB/><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2823166 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Geraniaceae#Descripción|Carauterístiques de les geraniacees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Forzza, R. C. 2010. Llista d'especies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botánicu do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. # Gibbs Russell, G. E., W. G. M. Welman, E. Retief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. Van Wyk & A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Mem. Bot. Surv. S. Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2). # Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A.J. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hitchcock, C. H., A.J. Cronquist, F. M. Ownbey & J. W. Thompson. 1961. Saxifragaceae to Ericaceae. Part III: 614pp. In Vasc. Pl. Pacif. N.W.. University of Washington Press, Seattle. # Luteyn, J. L. 1999. Pandoriales, a checklist of plant diversity, geographical distribution, and botanical literature. Mem. New York Bot. Gard. 84: viii–xv, 1–278. == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20151221063654/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4416,4426,4431 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GEDI USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425112006/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GEDI |date=2013-04-25 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Geranium+dissectum Photo gallery] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Geranium|dissectum]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes descrites en 1755]] [[Categoría:TBSpecies]] 45eg5u1oli9zbhlmsogczkdxmysb7lp 0 67810 4775591 4743510 2026-11-03T18:55:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775591 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Geranium molle}} {{Ficha de taxón | Xeraniu de los caminos | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Geraniales]] | familia = [[Geraniaceae]] | genus = ''[[Geranium]]'' | species = '''''G. molle''''' | binomial = ''Geranium molle'' | binomial_authority = [[Carlos Linneo|L.]] }} El {{iniTaxon}} ye una [[especie]] perteneciente a la [[familia (botánica)|familia]] [[Geraniaceae]]. [[Ficheru:Geranium molle Sturm4.jpg|thumb|240px|Ilustración]] [[Ficheru:Geranium molle IMG 2481.jpg|thumb|240px|Detalle de la flor]] [[Ficheru:Geranium molle2 W.jpg|thumb|240px|Detalle de la fueya]] == Descripción == Ye una planta bien ramosa, densamente pelosa, [[añal]], verdegris, con dellos [[tarmu|tarmos]] estendíos o ascendentes d'hasta 40&nbsp;cm. [[Fueya|Fueyes]] [[basal]]es estremaes hasta 2/3 partes de 5-7 lóbulos ovaos con trés curtios segmentos terminales, les fueyes más altes sentaes, toes selemente peloses. [[Flor|Flores]] moráu-rosácees; [[pétalu|pétalos]] bien esmorniaos nel so [[ápiz]], de 3-7&nbsp;mm; [[sépalu|sépalos]] con punta curtia, 4-5&nbsp;mm. [[Frutu]] [[glabro]], xeneralmente con crestes tresversales. Floria en primavera y branu. == Hábitat == Habita en llugares baldíos, zones [[yerbácea|yerbácees]] desiertes , [[duna|dunes]] y [[prau|praos]] de siega. == Distribución == En toa [[Europa]], sacante n'[[Islandia]]. == Taxonomía == ''Geranium molle'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 2: 682. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/13900016 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=29 de payares de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Geranium''''': nome xenéricu que remanez del [[griegu antiguu|griegu]]: ''geranion'', que significa "grulla", aludiendo a l'apariencia del frutu, que recuerda al picu d'esta ave.<ref>{{Cita web |url=http://www.floradecanarias.com/geranium.html |títulu=En Flora de Canaries |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170307125800/http://www.floradecanarias.com/geranium.html |fechaarchivu=2017-03-07 }}</ref> '''''molle''''': [[epítetu]] ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Geranium luganense'' [[Chenevard]]<ref>Sinónimos de Catalogue of life [http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=3706077] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=3706077 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> *''Geranium abortivum'' [[De Not.]] ex [[Ces.]] *''Geranium brutium [b] micranthum'' [[N.Terracc.]] *''Geranium brutium'' [[Gasp.]] *''Geranium calabrum'' [[Ten.]] *''Geranium leiocaulon'' [[Ledeb.]] *''Geranium x luganense'' [[Chenevard]] *''Geranium macropetalum'' ([[Boiss.]]) [[Posp.]] *''Geranium x oenense'' Borbás ex Hallier *''Geranium pollinense'' N.Terracc. ex A.Terracc. *''Geranium pseudovillosum'' Schur *''Geranium punctatum'' Kanitz *''Geranium pyrenaicum subsp. villosum'' (Ten.) Nyman *''Geranium stipulare'' Kunze *''Geranium villosum var. gracile'' Sennen *''Geranium villosum var. villosissimum'' Ten. *''Geranium villosum'' Ten.<ref name = RJB/> == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Geraniaceae#Descripción|Carauterístiques de les geraniacees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Gibbs Russell, G. E., W. G. M. Welman, E. Retief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. Van Wyk & A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Mem. Bot. Surv. S. Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2). # Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A.J. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hitchcock, C. H., A.J. Cronquist, F. M. Ownbey & J. W. Thompson. 1961. Saxifragaceae to Ericaceae. Part III: 614pp. In Vasc. Pl. Pacif. N.W.. University of Washington Press, Seattle. # Marticorena, C. & M. Quezada. 1985. Catálogu de la Flora Vascular de Chile. Gayana, Bot. 42: 1–157. # Munz, P. A. 1974. Fl. S. Calif. 1–1086. University of California Press, Berkeley. == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies|Geranium}} *[http://www.kuleuven-kortrijk.be/bioweb/?lang=en&detail=169 Universiteit Leuven Photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003094732/http://www.kuleuven-kortrijk.be/bioweb/?lang=en&detail=169 |date=2011-10-03 }} *[https://web.archive.org/web/20210226033949/https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4416,4426,4432 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=XIMO USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508213244/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=XIMO |date=2025-05-08 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Geranium+molle Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Geranium|molle]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:TBSpecies]] t43yxzvhqt9wa7t3jeqdlk1bdp7q290 0 67844 4775722 4569477 2026-11-04T10:25:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775722 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Hypochaeris glabra}} {{Ficha de taxón | ''Hypochaeris glabra'' | image = Hypochoeris glabra — Flora Batava — Volume v8.jpg | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Asteridae]] | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Asteraceae]] | subfamilia = [[Cichorioideae]] | tribus = [[Cichorieae]] | subtribus = [[Hypochaeridinae]] | genus = ''[[Hypochaeris]]'' | species = '''''H. glabra''''' | binomial = ''Hypochaeris glabra'' | binomial_authority = [[L.]] }} '''''Hypochaeris glabra''''' ye una planta de la [[familia (bioloxía)|familia]] de les [[asteracees]]. == Descripción == '''''Hypochaeris glabra''''' ye una especie nativa d'[[Eurasia]] y norte d'[[África]], normamente [[añal]], con [[roseta]] [[basal]] de fueyes brilloses casi glabres, y [[tarmu|tarmos]] espaciadamente ramosos de 10-40 cm, con poques escames en fueyes estreches. [[Fueya|Fueyes]] oblanceolaes a acucharaes, dentaes a llixeramente lobulaes. [[Capítulu (botánica)|Capítulos]] de 0,5-1,5 cm de diámetru, con [[flor|flores]] ligulaes marielles non más llargues que l'[[arreyo]], que tien [[bráctea|bráctees]] apuntiaes [[llanceolada|llanceolaes]] en delles fileres. Floria dende primavera y hasta la seronda. == Hábitat == Habita en campos yerbosos, [[brezo|brezal]] y [[duna|dunes]]. En terrenos cascayosos, arenosos y en [[encina]]res. == Taxonomía == ''Hypochaeris glabra'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 2: 811. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/2700924 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=15 d'agostu de 2012 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Hypochaeris glabra'' (Fam. Compositae) y taxones infraespecíficos: 2n=10<ref>Númberos cromosomáticos de plantes occidentales, 533-538. Izuzquiza, A. (1989) Añales Jard. Bot. Madrid 45(2): 509-513</ref> ;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Hypochaeris capensis'' [[Less.]] *''Hyoseris tenella'' [[Thunb.]]<ref name = JBG>{{cita web |url=http://www.ville-ge.ch/musinfo/bd/cjb/africa/details.php?langue=an&id=100152 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=12 de payares de 2010 |formatu= |obra= [[Conservatoriu y Xardín Botánicu de Xinebra]]: Flora africana}}</ref><ref name = JBG2>{{cita web |url=http://www.ville-ge.ch/musinfo/bd/cjb/africa/details.php?langue=an&id=137925 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=12 de payares de 2010 |formatu= |obra= [[Conservatoriu y Xardín Botánicu de Xinebra]]: Flora africana}}</ref> *''Achyrophorus balbisii'' Hornem. *''Crepis molokaiensis'' H.Lév. *''Cycnoseris australis'' Endl. *''Hypochaeris balbisii'' Rchb. *''Hypochaeris minima'' Willd. ex d'Urv. *''Hypochaeris pumila'' Phil. *''Hypochaeris radicata subsp. glabra'' (L.) Mateo & Figuerola *''Hypochaeris simplex'' Mérat<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/gcc-105693 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Nome común == {{nome común taxón}} ==Galería== <gallery> Image:Hypochoeris_glabra_capitulum_2003-05-19.jpg|Flor Image:Hypochoeris_glabra_fruits_2003-05-19.jpg|frutu Image:Hypochaeris glabra Sturm40.jpg|Ilustración </gallery> == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== * BATTANDIER, J. A. & TRABUT, M. (1888). Flore de l'Algérie. Dicotyledones. [1-184] Monocotyledones par L. Trabut. [p.535] * JAHANDIEZ, Y. & R. MAIRE (1934). Catalogue des Plantes du Maroc. [vol. 3] Minerva, Lechevalier éds., Alger. [p.831] * QUÉZEL, P. & S. SANTA (1963). NOUVELLE FLORE DE L'ALGÉRIE et des régions désertiques méridionales. vol. [2] CNRS., Paris. [p.1057] * TUTIN, T. G. & al. (ed.) (1976). Flora Europaea. (vol.4) Cambridge University Press, Cambridge. [p.309] * POTTIER-ALAPETITE, G (1981). Flore de la Tunisie [vol. 2]. Publié par les soins d'A. NABLI. Ministère de l'Enseign. Sup. et de la Rech. Scient. et Ministère de l'Agric. Tunis. [p.1089] * ALI, S. I., S. M. H. JAFRI & A. EL GADI (ed.) (1989). Flora of Libya. Al Faateh University. Tripoli. [p.346] * VALDES, B., S. TALAVERA & Y. FERNANDEZ-GALIANO (ed.) - (1987). Flora Vascular d'Andalucía Occidental, vol. 3 Ketrès éditoria, Barcelona. [p.104] * HANSEN, A. & P. SUNDING (1993). Flora of Macaronesia. Checklist of vascular plants. 4. revised edition. Sommerfeltia 17: [1-295] == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} * [https://web.archive.org/web/20151221070743/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?609,1446,1447 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HYGL2 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508102057/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HYGL2 |date=2013-05-08 }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Hypochaeris+glabra Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hypochaeris|glabra]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Flora d'Asia]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] i1a8itzn6p2cs23qa0rv4s1vp8ibvzk 0 71671 4775538 4515397 2026-11-03T14:23:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775538 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20210430064204}} {{revref|t=20210430064158}} {{Ficha de taxón | status = LC | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Suliformes]] | familia = [[Fregatidae]] | genus = [[Fregata]] | species = '''F. magnificens''' | binomial = Fregata magnificens | binomial_authority = [[Gregory Macalister Mathews|Mathews]], 1914 | status_ref= <ref>[https://www.iucnredlist.org/details/22697724/0 Fregata magnificens (Magnificent Frigatebird)] (n'inglés)</ref> | status_system= uicn3.1 }} [[Ficheru:Magnificent Frigate female RWD6.jpg|thumb|Fema en vuelu]] [[Ficheru:Fregata magnificens MHNT.ZOO.2010.11.2.16.jpg|thumb| ''Fregata magnificens'']] {{noaves}} La {{iniTaxon}} ye una [[especie]] d'[[ave]] [[suliforme]] de la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Fregatidae]].<ref name=cle>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, and C. L. Wood. 2010. ''[http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist The Clements checklist of birds of the world: Version 6.5.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721104427/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist |date=2010-07-21 }}'' Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology</ref><ref name=pet>Peterson, A. P. 2010. [http://www.zoonomen.net/avtax/suli.html Birds of the World -- current valid scientific avian names]. Consultáu en Xineru de 2011.</ref> Ta llargamente estendida nel [[océanu Atlánticu]] tropical, criándose en colonies arbórees en [[Florida]], les [[Antilles]] ya islles de [[Cabu Verde]]. Tamién s'atopa nes mariñes del [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]] [[América|americanu]], dende [[Méxicu]] a [[Ecuador]], incluyendo les [[islles Galápagos]]. Atopóse como divagante en 1998, na [[Islla de Man]], en [[Dinamarca]] y n'[[España]]. Un machu foi topáu derrangáu en [[Winterborne Whitchurch]], a muncha distancia marina, en payares de 2005. Esti exemplar llevóse al "Zoo de Chester", pero morrió díes dempués.<ref>[https://books.google.es/books?id=u__UBAAAQBAJ&pg=PA93&lpg=PA93&dq=chester+fregata+magnificens&source=bl&ots=wQXs791tse&sig=ACfU3U1-yYi3LfrFYM9FbemYlXeFQWmswA&hl=es&sa=X&ved=2ahUKEwimnP31rKXwAhWzAGMBHeDYCPcQ6AEwD3oECBEQAw#v=onepage&q=chester%20fregata%20magnificens&f=false The Status of Birds in Britain and Ireland {{en}}]</ref> == Descripción == Mide 1 [[metru|m]] de llargor y 2,2 m de valumbu, y pesa 1,2 [[Quilogramu|kg]] el machu y 1,7&nbsp;kg la fema. El machu adultu ye coritu; presenta a lo sumo una leve franxa parduza cruzada nes coberteres alares cimeres. Tien el picu gris. La so piel orbital ye corita. La so [[bolsa gular]] ye rosada encendida (colorada ya inflada nos espliegues nel periodu de reproducción). Les sos pates son de corites a castañes. La fema tien tiesta y pescuezu negros, pechu blancu, y una franxa castaña clara llamativa nes coberteres alares superiores. La so piel orbital ye azul violáceu. La so bolsa gular ye de buxu a morada. Les sos pates son acolorataes. Los exemplares nuevos presenten tiesta y pechu blancos, y una franxa clara llamativa sobre l'ala. El so picu, piel orbital y pates son de color azul claru. Esta especie ye bien asemeyada a otres [[Fregata|fragates]] (''Fregata''), sacante'l [[Fregata ariel|rabiforcáu mozu]] (''Fregata ariel''). Sicasí, la fregata magnífica escarez del escamáu blancu axilar, y los mozos amuesen un parche de forma de diamante nel bandullu. Ye diagnóstica la posible presencia d'un escamáu blancu nos axilares. == Conducta y alimentación == Ye silente en vuelu, pero fai dellos soníos nel so nial. Come principalmente [[Pisces|pexes]], y tamién ataca a otres [[ave marina|aves marines]] pa forzales a regurxitar la so comida. Enxamás acuatiza, siempres prinda les sos preses en vuelu. Por cuenta de los curties de les sos pates, esta ave duerme en llugares altos lo que-y facilita entamar vuelu. D'aterrizar en nivel baxu sería-y cuasi imposible entamar vuelu. == Notes y referencies == {{llistaref}} * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|añu=2004|id=49663|títulu=Fregata magnificens|downloaded=[[12 de mayu]] [[2006]]}} Database entry includes justification for why this species is of least concern * ''Guía de les aves de Costa Rica'', Stiles & Skutch ISBN 0-8014-9600-4 * ''Aves marines: Guía d'Identificación'', Harrison, Peter ISBN 0-7470-1410-8 * ''Aves de Venezuela'', Hilty, ISBN 0-7136-6418-5 *{{cita llibru | apellíos = ffrench<!--this name should not be capitalized--> | nome = Richard | títulu = A Guide to the Birds of Trinidad and Tobago | url = https://archive.org/details/guidetobirdsoftr0000ffre_h0u7| edición = 2ª ed. | añu = 1991 | editorial = Comstock Publishing | isbn = 0-8014-9792-2 }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fregatidae]] [[Categoría:Aves del océanu Atlánticu]] 8zrbyl1n6o9u7yhnhr36msie15g4efk 0 71675 4775561 4766352 2026-11-03T15:37:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775561 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Fulica americana}} {{Ficha de taxón | Focha Americana | status = LC | status_ref =<ref name=iucn>BirdLife International 2008. [https://www.iucnredlist.org/details/143928/0 ''Fulica americana'']. In: IUCN 2009. [[Llista Colorada de la UICN|IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.1]]</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Gruiformes]] | familia = [[Rallidae]] | genus = ''[[Fulica]]'' | species = '''''F. americana''''' | binomial = ''Fulica americana'' | binomial_authority = [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], [[1789]] | synonyms = ''Fulica hesterna'' ([[Hildegarde Howard|Howard]], [[1963]]) | range_map = American Coot-map-localisation-fr.svg | range_map_caption = Mariellu zona de nidificación, verde la zona de residencia y azul la d'ivernada. }} '''''Fulica americana''''', tamién conocíu como '''gallareta''', '''topeta''' y ''' hayno''', ye una [[especie]] d'[[ave]] [[gruiforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Rallidae]] llargamente estendida dende [[Alaska]] al norte d'[[América del Sur]]. == Carauterístiques == Los adultos tienen un picu blancu gruesu y curtiu y un proteutor fronteru blancu, con un puntu acoloratáu cerca de la base del picu ente los güeyos. Mide ente 45 y 50 cm; el color del so [[pluma]]je ye gris apizarrado, más foscu na cabeza y el pescuezu que nel restu del cuerpu. Les pates son amarellentaes, con deos semipalmeados. Los pitucos tienen cuerpos negros, cola cabeza y el picu coloraos brillantes, y plumes anaranxaes alredor del pescuezu. == Historia natural == Críen nos [[banzáu|banzaos]], tanto al sur de [[Quebec]] como a lo llargo del [[Pacíficu]] n'[[América del Norte]] y el norte de [[Suramérica]], hasta'l [[Perú]]. Añeren en llugares bien cubiertos por cañes altes. Frecuentemente vése-yos nadando n'agües abiertes. Migren pa pasar l'iviernu en zones más templaes. Son aves forníes que requieren abondo esfuerciu volar, pedalien al traviés del agua colos sos pates enantes d'alzase. Ante una amenaza llevanten un vuelu rasante, dando la impresión de caminar sobre l'agua. La forma como les sos cabeces ximiélguense cuando caminen o naden ganó-yos el llamatu de "pita del fango". Sicasí, anque paecen aviadores débiles, como la mayoría de les zancudes tienen considerable puxanza, estabilidá y resistencia una vegada tán en vuelu. [[Ficheru:Gathering of Coots KSC00pp0238.jpg|thumb|250px|Gallaretas n'agües de la Reserva Nacional de fauna de la [[isla Merritt]], abellugu de vida selvaxe.]] Vése-yos somorguiase pa buscar l'alimentu, pero tamién busquen alimentu en tierra. Son [[omnívoru|omnívores]], comen cachos de plantes, inseutos, peces, y otros animales acuáticos. La so llamada ye un bocinazo chirriante y agudu similar a un "uk, uk, uk", paecíu al del gansu pero más buecu. Son altamente territoriales mientres la estación de crianza y tanto machos como femes lluchen colos vecinos pa caltener un territoriu pequeñu, onde llogren tol so alimentu. Reproduzse tol añu, poniendo hasta 6 güevos ablancazaos con pintes grises, castañes y pardes. Les femes traten de poner los güevos nos niales de les sos vecines (parasitismu coespecífico de la crianza); contrariamente a lo que puede esperase, esti comportamientu ye más frecuente ente quien yá tienen un nial. == Subespecies == Conócense dos [[subespecie|subespecies]] de ''Fulica americana'':<ref name=cle>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivu=2009-12-13 |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |títulu=Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology}}</ref> * ''[[Fulica americana americana]]'' - [[Alaska]] a NO [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Xamaica]] y [[Gran Caimán]]. * ''[[Fulica americana columbiana]]'' - [[Andes]] de [[Colombia]] a N [[Ecuador]]. == Referencies == {{llistaref}} * Jehl, Joseph R. Jr. (1967): Pleistocene Birds from Fossil Lake, Oregon. ''Cóndor'', '''69'''(1): 24-27. [http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v069n01/p0024-p0027.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307225519/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v069n01/p0024-p0027.pdf |date=2008-03-07 }} * Lyon, Bruce Y. (1993): Conspecific brood parasitism as a flexible female reproductive tactic in American coots. ''Animal Behaviour'', '''46'''(5): 911-928. {{DOI|10.1006/anbe.1993.1273}} (HTML abstract) * Olson, Storrs L. (1974): The Pleistocene Rails of North America. ''Cóndor'', '''76'''(2): 169-175. [http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v076n02/p0169-p0175.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080830092035/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v076n02/p0169-p0175.pdf |date=2008-08-30 }} == Enllaces esternos == {{commons|Fulica americana}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fulica]] [[Categoría:Aves d'Arxentina]] [[Categoría:Aves de Perú]] [[Categoría:Aves del Neárticu]] [[Categoría:TBSpecies]] 4inzskl2wr37jz62k5g7b6n515s9u56 0 71682 4775562 4051665 2026-11-03T15:38:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775562 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Fulica rufifrons}} {{Ficha de taxón | Gallareta escudete coloráu | status = LC | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Gruiformes]] | familia = [[Rallidae]] | genus = ''[[Fulica]]'' | species = '''''F. rufifrons''''' | binomial = ''Fulica rufifrons'' | binomial_authority = [[Rodolfo Amando Philippi|Philippi]] & [[Christian Ludwig Landbeck|Landbeck]], [[1861]]. }} '''''Fulica rufifrons''''', del [[llatín]] ''rufi'', "coloráu" y ''frons'', frente) ye una [[especie]] d'[[ave]] [[gruiforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Rallidae]] mesma de [[Suramérica]]: [[Brasil]], [[Paraguái]], [[Chile]], [[Uruguái]], [[Arxentina]]. Nun se conocen [[subespecie|subespecies]].<ref name=cle>Clements, J. F., Schulenberg, T. S., Iliff, M. J. Sullivan, B.L. & Wood. C. L. 2009. ''The Clements checklist of birds of the world: Version 6.4.'' Cornell University Press. [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist Downloadable from Cornell Lab of Ornithology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721104427/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist |date=2010-07-21 }}</ref> ==Carauterístiques== El so tamañu ye entemediu ente ''[[Fulica leucoptera]]'' y ''[[Fulica armillata]]'', con un llargor total de 47 [[centímetru|cm]]. La so coloración, como'l de les otres gallaretas ye cabeza y pescuezu negros, más intensu que'l restu del cuerpu que ye coritu cenicientu, siendo daqué más claro'l pechu y abdome. Les subcaudales llaterales son blanques. El so [[Escudu fronteru|escudete fronteru]] ye afináu, termináu en punta y de color coloráu intensu escuru; la parte cimera del picu (culmen) hasta les fueses nasales y el maxilar inferior d'esti tamién ye coloráu. El restu del picu ye mariellu fuerte. Pates mariellu verdoses. Iris coloráu. ==Historia natural== Vive en bandaes de la especie o conxuntamente con otros conxéneres como son ''Fulica armillata'' o ''Fulica leucoptera''. La diferenciación con ''Fulica armillata'' ye fácil, yá que tien un escudu fronteru coloráu sobre'l picu, a diferencia del picu de ''Fulica armillata'' que ye mariellu verdosu y con bien pocu colloráu na comisura del picu. Los niales son similares a ''Fulica armillata'', pero los güevos son distintos, una y bones los de ''Fulica rufifrons'' son llixeramente menores y de coloración abuxada clara en llugar de castañal clara. Tanto esta especie como ''Fulica armillata'' son parasitadas pol coríu de cabeza negra (''[[Heteronetta atricapilla]]'' que deposita los sos güevos nel nial por que les gallaretas guarar. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fulica]] [[Categoría:Aves d'América del Sur]] [[Categoría:TBSpecies]] ompw9coyd4gpn4sh545ekqlw0271nhh 0 71709 4775580 4627466 2026-11-03T18:04:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775580 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Gavia arctica}} {{Ficha de taxón | | status = LC | image = Plongeon_arctique_nid.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Gaviiformes]] | familia = [[Gaviidae]] | genus = ''[[Gavia]]'' | species = '''''G. arctica''''' | binomial = ''Gavia arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | range_map = Gavia arctica distribution map.png | range_map_caption = Distribución del colimbo árticu }} [[Ficheru:Gavia arctica MHNT.ZOO.2010.11.36.5.jpg|thumb| ''Gavia arctica'']] {{noaves}} El {{iniTaxon}} ye una [[especie]] d'[[ave]] [[gaviforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Gaviidae]] mesma del [[hemisferiu norte]]. == Descripción == Los adultos maduros tienen de 63 a 75 cm de llargor, con 1 a 1,3 m d'envergadura alar, de forma más pequeña que'l ''[[Gavia immer]]''; pesen hasta 3,4 [[kg]], el machu ye más grande que la fema. Tienen cabeza gris, pescuezu negru, banduyu blancu y conxugáu blancu-negru nel restu. == Distribución == El colimbo árticu habita l'hemisferiu Norte. En primavera y branu reproducir n'[[América del Norte]] y en [[Eurasia]]. Nesta temporada ta n'[[Alaska]], [[Siberia]], [[Finlandia]], norte de [[Gran Bretaña]], y otres rexones ártiques y semiárticas. Ausentar de Groenlandia. Envierna al sur, pero ensin llegar al [[trópicu de Cáncer]]. == Reproducción == El colimbo árticu añera una vegada per añu, con un nial d'acumuladura de vexetales, cerca del agua en veres y nes islles de llagos. La niarada son dos güevos (d'unu a trés), color castañu escuru o verduzco. Poles oscilaciones del nivel del agua, piérdense munchos güevos. Guara 30 díes, efeutuada por dambos padres. Los pichones son nidífugos, como los páticos, y al segundu día yá toquen l'agua. A los dos meses yá vuelen. Tienen abondosos depredadores como foinos y fuines, cuervos y gaviluetes. Si la niarada perder na incubación, ye posible que la pareya vuelva tratar de criar esa mesma temporada. La mortalidá de los pichones ye alta, la metá de los nacíos muerren enantes d'abandonar el nial. == Conducta y alimentación == L'alimentación basar de peces. A los pichones tamién-y ufierten invertebraos acuáticos. La [[especie]] ye especialista na pesca, prindándolos so l'agua, en plenu vuelu. Vuela col pescuezu estendíu. El colimbo árticu ye una de les especies nel ''Alcuerdo sobre'l Caltenimientu de los coríos migratorios d'África-Eurasia'' ([[AEWA]]). Esisten instrucciones pa construyir y dexar castros artificiales pa da-yos a los Colimbos oportunidaes de nidificación. == Subespecies == Reconócense dos [[subespecie|subespecies]] de ''Gavia arctica'':<ref name=cle>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivu=2009-12-13 |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |títulu=Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology}}</ref> * ''[[Gavia arctica arctica]]'' W [[Paleárticu]], al este hasta'l [[ríu Lena (Rusia)|ríu Lena]]; invernante hasta'l NO y S [[Europa]]. * ''[[Gavia arctica viridigularis]]'' - Y Paleárticu y W [[Alaska]]; invernante hasta [[China]], [[Xapón]], [[Corea]], y probablemente al S hasta [[Baxa California]]. == Ver tamién == * [[ Aves de la península ibérica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * IUCN: 2006, asesores: '''BirdLife International''', 2004. ID: 49672. Gavia arctica. 9 de mayu de 2006. Database inclúi xustificación de porque esta especie merez consideranza * Hancock, Mark (2000): Artificial floating islands for nesting Black-throated Divers ''Gavia arctica'' n'Escocia: construcción, usu y efeutos sobre l'ésitu de la cría. ''Bird Study'' '''47''': 165-175. [http://www.ingentaconnect.com/content/bto/bird/2000/00000047/00000002/472165 HTML abstract] * Harrison, Peter (1988): ''Seabirds'' (2a. ed.). Helm Identification Guides [[Christopher Helm]], Londres ISBN 0-7470-1410-8 * [[National Geographic Society]] (2002): ''Guía de Campu de les Aves de Norteamérica''. National Geographic, Washington DC. ISBN 0-7922-6877-6 == Enllaces esternos == {{Commons|Gavia arctica}} {{wikispecies|Gavia arctica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gaviiformes]] [[Categoría:Animales descritos en 1758]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Aves migratories del hemisferiu oriental]] [[Categoría:Aves d'Eurasia]] [[Categoría:TBSpecies]] 7i621n4oqe84522c04y3mgxnmrn9fn5 0 71712 4775581 4553695 2026-11-03T18:04:37Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775581 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20200329125329}} {{Ficha de taxón | | status = LC | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=[[BirdLife International]]|añu=2008|id=144814|títulu=Gavia stellata|downloaded=15 feb 2011}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Gaviiformes]] | familia = [[Gaviidae]] | genus = ''[[Gavia]]'' | species = '''''G. stellata''''' | binomial = ''Gavia stellata'' | binomial_authority = ([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], [[1763]]) | range_map = Gavia stellata map.png | range_map_caption = <div style="text-align:left;">{{lleenda|#FFFF00|Zones d'añerada pel branu|cantu=1px solid #aaa}} {{lleenda|#0000FF|Zones d'ivernada|cantu=1px solid #aaa}} }} {{noaves}} El {{iniTaxon}} ye una [[especie]] d'[[ave]] [[gaviforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Gaviidae]] que comúnmente s'atopa en [[llamarga|llamargues]] d'[[agua duce]], más davezu nel interior que na [[mariña]]. N'[[iviernu]] los exemplares son sobre manera marinos. Nun se reconocen [[subespecie|subespecies]].<ref name=cle>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivu=2009-12-13 |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |títulu=Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology}}</ref> Ye una especie abondosa, anque la so población ta menguando amodo en delles zones por cuenta de la destrucción del so hábitat y otres amenaces causaes pol home. Ta protexida por dellos trataos internacionales. == Descripción == [[Archivu:Gavia stellata 070226 BAS.jpg|thumb|left|Un adultu cola so llibrea iverniza.|alt=Adultu en llibrea d'ivernada.]] Ye'l más pequeñu de tolos [[Gaviidae|calones]], con ente 55 y 67 centímetros de llargor y ente 91 y 110 de valumbu pesando unos 1,4 quilos. Les femes son llixeramente más pequeñes que los machos. Estrémase pol so [[Picu (zooloxía)|picu]] delgáu y cónicu con fueses nasales estreches y llargues. Ésti ta llixeramente curvaú escontra riba, a diferencia del del [[Gavia arctica|calón árticu]]<ref>{{nomenclator|gavia arctica}}</ref>{{NOA}} que ye rectu. Mientres el [[branu]] tienen l'envés pardu buxu y la cabeza gris, con una mancha de color coloráu parduzu nel gargüelu. N'[[iviernu]] son más difíciles d'estremar d'otros calones o, inclusive, del [[Uria aalge|aráu común]]<ref>{{nomenclator|uria aalge}}</ref>{{NOA}}, teniendo un plumaxe más monótonu, cola cara y pechu blancu y llibrea más escura que pel branu con pequeñes manches blanques que xustifiquen el so nome taxonómicu. Los pitucos tienen al nacer un plumón marrón escuru nel banduyu y buxu escuru nel envés. Esti plumaxe sustitúise por un segundu plumón más claru y de siguío poles plumes xuveniles. El so cuerpu ta afechu pal bucéu coles pates asitiaes en posición bien retrasada nel tueru. El güeyu ye acoloratáu, sobre manera na dómina d'apareamientu. == Comportamientu == [[Archivu:Plongeon catmarin oisillon.jpg|thumb|left|Adultu con dos pitucos.|alt=pitinos con adultu na agua.]] [[File:Gavia stellata MHNT.ZOO.2010.11.36.1.jpg|thumb|left| ''Gavia stellata'']] Pel hibiernu allóñase de la mariña y añera n'agua duce, en llamargues y zones con agües estancaes, de cutiu probes en vexetación tantu en llanures como en zones de monte, anque dacuando puede añerar en zones abellugaes de la mariña. Produz un variáu númberu de vocalizaciones. Na parada nupcial producen un cantar inusual oyible a una gran distancia, qu'empieza con soníos curtios que se van acelerando hasta tresformase nuna lletanía quexumbrosa. Esto acompáñase d'una danza que tien llugar sobre l'agua. Pa comunicase colos sos conxéneres o en vuelu produz un gazníu curtiu con unos 5 cacarexaes per segundu. Los mozos mendigueen con un gazníu estridente y agudu. Ye una especie monógama na que dambos miembros de la pareya collaboren na construcción del nial y el cuidu de los pitucos. Les pareyes añeren de xebradamente unes d'otres o formando pequeñes colonies. Tres l'apareamientu copuln en tierra con frecuencia hasta'l momentu de la puesta. El so [[nial]] ye un cestu de plantes acuátiques construyíu sobre l'agua o na vera y tien forma de taza somera, nel que pon dos [[güevu (bioloxía)|güevos]] de 75x46 mm y unos 83 gramos, de color verde oliva o pardu con manches escures, cuasi negros, en cada niarada, d'[[abril]] a [[xunu]]. Estos son guaraos principalmente pola fema darréu tres la puesta, polo que los pitucos nacen desincronizaos, dependiendo de qué güevu se punxo primero. Los pitucos tán llistos pa nadar a les 10 o 12 hores de la [[eclosión]] y cuarenta díes más tarde yá tienen les plumes de contorna. [[Archivu:Plongeon catmarin en vol vectorisé.svg|thumb|left|La carauterística figura del colimbo chicu en vuelu.|alt=diagrama de colimbo chicu en vuelu.]] Ye un arteru buceador que s'alimenta merguyando mientres aproximao 1 minutu y prindando [[pexe|pexes]], pequeños crustáceos, moluscos o inseutos acuáticos grandes remaneciendo a cierta distancia del llugar d'inmersión. Por cuenta de la posición retrasada de les sos pates, afeches a la inmersión, tien dificultaes pa caltener l'equilibriu en tierra, onde suel movese esmuciéndose sobre'l banduyu. sicasí, por cuenta del so menor tamañu, a diferencia d'otros calones ye a desapegar dende tierra. Ye un volador eficiente que cubre llargues distancies nes sos migraciones siendo cronometráu hasta a 75-79 km/h. Éstes fáense de día ya individualmente o en grupos irregulares. El so aletéu ye más rápidu y ampliu que'l d'otros miembros del so xéneru. En vuelu tien una figura carauterística, cola tiesta más baxa que'l cuerpu y les pates colgando. Al igual qu'otros calones, tres la migración muda'l so plumaxe perdiendo les sos plumes de vuelu, polo que permanez ensin capacidá de volar mientres 3 o 4 selmanes. == Distribución == Ye una ave migratoria qu'habita nel Hemisferiu Norte na zona de [[tundra]] y parcialmente na de montes d'[[Eurasia]] y [[América del Norte]] dende marzu o abril, llegando dacuando cuando los llagos entá tán xelaos. L'área d'añeramientu inclúi [[Escandinavia]], [[Siberia]] y el norte de [[Rusia]] hasta [[Kamchatka]], el norte de les islles britániques, [[Islandia]], [[Alaska]], les zones llibres de xelu de [[Groenlandia]] y el norte de [[Canadá]]. Ente ochobre y avientu muévese escontra'l sur conforme xélense les agües au s'alimenta, asitiándose principalmente nes mariñes y cada vegada vése-y con menos frecuencia nel interior, sobre manera a lo llargo de les víes d'agua próximes a la mariña. Puede permanecer próximu a les zones de cría o prosiguir el so viaxe escontra'l sur, n'Europa llega hasta'l [[mar Negru]], el [[Caspio]] y el [[Mediterraneu]], siendo un morador habitual de les mariñes españoles. Dacuando puede llegar a zones tan meridionales como [[Marruecos]], [[Tunicia]] o inclusive [[Gambia]]. En Norteamérica llega hasta [[Baxa California]] en [[Méxicu]], y dacuando hasta'l [[estáu d'Hidalgo]]. N'[[Asia]] muévese hasta les mariñes de [[China]] y [[Taiwán]]. == Ver tamién == * [[ Aves de la península ibérica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Hume. Rob. 2002. ''Guía de campu de les aves d'España y Europa''. Ediciones Omega ISBN 84-282-1317-8 * Karel Šťastnŷ, 1990, ''La Gran Enciclopedia de les Aves''. Aventium, Praga == Enllaces esternos == {{Commonscat|Gavia stellata}} {{Wikispecies|Gavia stellata}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gaviiformes]] [[Categoría:Aves marines]] [[Categoría:Aves d'Europa]] [[Categoría:Aves d'Asia]] [[Categoría:Aves d'América del Norte]] [[Categoría:Aves del Neárticu]] [[Categoría:Animales descritos en 1763]] [[Categoría:TBSpecies]] 9px02w5qdu0aogghcz8txb1wjbi3pi9 0 71730 4775592 4542753 2026-11-03T18:57:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775592 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Geranospiza caerulescens}} {{Ficha de taxón | status = LC | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN |asesores=BirdLife International |añu=2012 |edición IUCN=2012.1 |consultáu=21 d'ochobre de 2012}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Accipitriformes]] | familia = [[Accipitridae]] | subfamilia = [[Circinae]] | genus = ''[[Geranospiza]]'' | species = '''''G. caerulescens''''' | binomial = ''Geranospiza caerulescens'' | binomial_authority = ([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817) | subdivision_ranks = Subespecies | subdivision =Ver el testu }} '''''Geranospiza caerulescens''''' ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Accipitriformes|accipitriforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Accipitridae]], qu'habita les selves, montes y sabanes de [[Centroamérica|Centro]] y [[Suramérica]]. Ye l'únicu representante del [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] '''''Geranospiza'''''.<ref name=cle>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivu=2009-12-13 |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |títulu=Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology}}</ref> Ye una [[ave rapaz]] d'aproximadamente 46 cm de llargor, confiada, que salta ente les cañes de los árboles. Realiza vuelos curtios. Presenta una coloración gris celeste. Cola llarga y angosta, corita barreada de canela y blancu. Ventralmente tien un finu barreado blancu. Pates llargues anaranxaes. En vuelu presenta una notable media lluna blanca, base de les primaries color negru. == Subespecies == Reconócense seis [[subespecies]] de ''Geranospiza caerulescens '':<ref name=cle/> * ''[[Geranospiza caerulescens nigra]]''. [[Méxicu]] (sacante'l norte y oeste), zona sur de la [[Canal de Panamá]]. L'adultu ye negru con una tonalidá glauca. La cola tien una punta blanca y dos barras blanques prominentes. El banduyu, zanques y cobertoria de les ales tienen les puntes blanques indistintes. La veleta interna de cada primaria tien una mancha blanca, formando una barra cuando l'ala estiéndese. Los güeyos son carmesís; la pates son negros; les ceres son fondamente grises; les piernes coloráu-anaranxáu. * ''[[Geranospiza caerulescens livens]]'': Méxicu norte y occidental ye más grande y más pálidu; fondu gris en llugar del negru abuxáu. * ''[[Geranospiza caerulescens baizarensis]]'': Pacíficu; distribuyir dende l'oriente de [[Panamá]], el norte occidental de [[Perú]] ye similar a ''G. c. livens'', pero más pequeñu. El mozu ye más marcáu col banduyu blancu debaxo. * ''[[Geranospiza caerulescens caerulescens]]'': de [[Colombia]] oriental y [[Ecuador]], [[Venezuela]], [[Guayana]], y [[Brasil]] (Valle del [[Amazones (Brasil)|Amazones]]) ye más pálidu que cualesquier de les subespecies precedentes; con o ensin dalgún apexar ablancazáu nel banduyu y zanques. El mozu ye bien motudu debaxo col pulidor amarellentáu. * ''[[Geranospiza caerulescens gracilis]]'': mora en [[Brasil]] nel Norte oriental, hasta'l sur de Bahai. Ye uniformemente y agudamente gris y blancu ventralmente (ta ausente del gargüelu y pechu). Hai menos negru, y más marrón na cola. * ''[[Geranospiza caerulescens fiexipes]]'' de Brasil al sur, [[Paraguái]], norte d'[[Arxentina]] y [[Bolivia]]; ye más grande y más pálida que ''G. c. gracilis''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Accipitridae]] [[Categoría:Aves del Neotrópicu]] [[Categoría:Xéneros monotípicos d'aves]] [[Categoría:TBSpecies]] pjnuvviq7rvo8b6c7tqkxutxvm59bph 0 73575 4775551 4765682 2026-11-03T14:56:03Z Antgartor 151852 /* */ 4775551 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Ficha xenérica}} El '''terrorismu''' ye l'usu sistemáticu de l'[[horror]]<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/terrorism Terrorism], nel Diccionariu Merriam-Webster OnLine</ref> para [[Coacción|coaccionar]] a [[sociedá|sociedaes]] o [[gobiernu|gobiernos]], utilizáu por una amplia gama de pseudoorganizaciones polítiques na promoción de los sos oxetivos, tanto por [[partíu políticu|partíos políticos]] [[nacionalista|nacionalistes]] y non nacionalistes, de [[Derecha política|derecha]] como d'[[Izquierda política|izquierda]], según tamién por [[corporacion]]es, [[Yihadismu|grupos relixosos]], [[racista|racistes]], [[colonialismu|colonialistes]], [[independencia|independentistes]], [[revolución|revolucionarios]], [[Conservadorismu|conservadores]] y [[Terrorismu patrocináu per Estaos|gobiernos nel poder]].<ref name="britannica">{{cita web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9071797|títulu=Terrorism|fechaaccesu=26 d'avientu de 2008|editorial=Encyclopædia Britannica|páxines=3}}</ref> El terrorismu, como [[táutica]], ye una forma de [[violencia]] que s'estrema del [[terrorismu d'Estáu]] pol fechu de que nesti últimu casu los sos autores pertenecen a [[Estáu|entidaes gubernamentales]]. Estrémase tamién de los actos de [[guerra]] y de los [[crímenes de guerra]] en que se produz n'ausencia de guerra.<ref>[http://www.ict.org.il/var/119/17070-Def%20Terrorism%20by%20Dr.%20Boaz%20Ganor.pdf, Boaz Ganor, Definiendo'l terrorismu (n'inglés)] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Boaz Ganor, Definiendo'l terrorismu (n'inglés) |2=http://www.ict.org.il/var/119/17070-Def%20Terrorism%20by%20Dr.%20Boaz%20Ganor.pdf, |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> La presencia d'actores non estatales en conflictos armaos creó discutiniu con al respective de l'aplicación de les [[lleis]] de [[guerra]]. La pallabra «terrorismu» tien fuertes connotaciones polítiques y tien elevada carga emocional y esto enzanca consensuar una definición precisa. Ye común l'usu de la pallabra per parte de gobiernos p'acusar a los sos opositores.<ref>{{Cita llibru|apellíos=Nosiglia|nome=Julio E.|títulu=[http://www.abuelas.org.ar/material/documentos/botin_guerra.pdf Botín de guerra]|añu=1985|editorial=Buenos Aires: Cooperativa Tierra Fértil, páx. 184}}</ref><ref name=penelopes /> Tamién ye común que les organizaciones ya individuos que lu practiquen refuguen el términu por inxustu o imprecisu.<ref>[http://www.germanguerilla.com/red-army-faction/index.htm, Manifestos and press releases of RAFl] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Manifestos and press releases of RAFl |2=http://www.germanguerilla.com/red-army-faction/index.htm, |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Tanto los unos como los otros suelen entemecer el conceutu cola llexitimidá o illexitimidá de los motivos propios o del so antagonista. A nivel académicu, optar por atender puramente a la naturaleza de los incidentes ensin especular sobre los motivos nin xulgar a los autores. Dellos medios de comunicación como la británica [[BBC]], que deseyen enfatizar la so imparcialidá, suxeren nos sos guíes d'estilu evitar el términu ''terrorista'' y ''terrorismu''.<ref>[https://web.archive.org/web/20060326100057/https://www.bbc.co.uk/guidelines/editorialguidelines/assets/advice/guidanceontheuseoflanguagewhenreportingterrorism.doc BBC - Guidance on the use of language when reporting terrorism] (inglés)</ref><ref>{{cita web|títulu=La BBC advierte a su redacción del empleo del término 'terrorista'|autor=El Mundo|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2005/12/16/comunicacion/1134734591.html|fecha=16 d'avientu de 2005}}</ref> == Definiciones == El Diccionariu de la [[Real Academia Española]], na meyora de la so ventena tercer edición modifica l'anterior incluyendo una tercer aceición, define'l términu ''«terrorismu»'' como: {{cita|'''Terrorismu'''<br />1. m. Dominación pol terror.<br />2. m. Socesión d'actos de violencia executaos pa infundir terror.<br />3. m. Actuación criminal de bandes entamaes, que, reiteradamente y polo común de manera indiscriminada, pretende crear alarma social con fines políticos.<ref>[http://buscon.rae.es/draeI/SrvltObtenerHtml?orixe=RAI&IDLEMA=68265&NEDIC=Si ''Terrorismu'', Diccionariu de la Real Academia Española]</ref>}} El DRAE tamién recueye dos aceiciones pa la pallabra ''«terrorista»'', a saber: {{cita|'''Terrorista'''<br />1. adj. Que practica actos de terrorismu. Apl. a pers., u. t. c. s.<br />2. adj. Perteneciente o relativu al terrorismu.}} El [[Códigu Penal d'Arxentina|Códigu Penal Arxentín]] establecía una definición implícita de terrorismu nel so artículu 213 ter (amestáu en [[2007]] por llei 26.268 y derogáu en [[2011]] por llei 26.734): {{cita|«...tomara parte d'una asociación ilícita que'l so propósitu sía, por aciu la comisión de delitos, apavorar a la población o obligar a un gobiernu o una organización internacional, a realizar un actu o abstenese de faelo, siempres qu'ella axunta les siguientes carauterístiques:<br />a) Tener un plan d'aición destináu al espardimientu del odiu étnicu, relixosu o políticu;<br />b) Tar entamáu en redes operatives internacionales;<br />c) Disponer d'armes de guerra, esplosivos, axentes químicos o bacteriolóxicos, o cualesquier otru mediu aparente pa poner en peligru la vida o la integridá d'un númberu indetermináu de persones.»<ref>[http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dip/Nuevu/antiterrorista.pdf ''Proyeutu de Llei Antiterrorista] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Proyeutu de Llei Antiterrorista |2=http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dip/Nuevu/antiterrorista.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>}} El [[Códigu Penal d'España|Códigu Penal Español]] de [[1995]] nel artículu 571, onde tipifica el [[delitu]] de terrorismu, define terrorista como: {{cita|«Los que perteneciendo, actuando al serviciu o collaborando con bandes armaes, organizaciones o grupos que la so finalidá seya la de subvertir l'orde constitucional o alteriar gravemente la paz pública, cometan los delitos d'estragos o de quemes tipificados nos Artículos 346 y 351, respeutivamente, van ser castigaos cola pena de prisión de quince a venti años, ensin perxuiciu de la pena que-yos correspuenda si produxérase mancadura pa la vida, integridá física o salú de les persones.»}} Los [[EE. XX.]] dende 1983, con propósitos estadísticos y analíticos, utilizaron les siguientes definiciones referentes al terrorismu que se recueyen nel Títulu 22 del Códigu de los Estaos Xuníos, seición 2656f(d) {{cita|«Terrorismu: Violencia antemanada y con motivos políticos perpetada contra oxetivos civiles por grupos subnacionales o axentes clandestinos, xeneralmente col enfotu de influyir a un públicu determináu.»}} Coles mesmes, según Pedro Carrasco Jiménez, aplicando una perspeutiva sistémica y, col enfotu de algamar una definición del '''terrorismu''' que seya xeneral, global, precisa y senciella, propón definir el terrorismu como:<ref>P. Carrasco Jiménez, La definición del terrorismu dende una perspeutiva sistémica. Plaza y Valdés, Madrid, 2009, p. 206.</ref> {{cita|«l'aición violenta executada por persones al serviciu d'una organización, col enfotu de infundir mieu a un sector de la sociedá, y utilizar esti mieu pa tratar d'algamar un fin políticu.»}} Pela so parte, Fernando Reinares definió'l conceutu específicu de '''terrorismu internacional''', como'l que:<ref>[http://www.realinstitutoelcano.org/analisis/766.asp Revista ARI, núm. 82 de 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011182247/http://realinstitutoelcano.org/analisis/766.asp |date=2007-10-11 }}. Artículu publicáu por Fernando Reinares. Real Institutu Elcano d'Estudios Internacionales y Estratéxicos.</ref> {{cita|«de primeres, ... prauticar cola apostada intención d'afectar la estructura y distribución del poder en rexones enteres del planeta o inclusive a escala mesma de la sociedá mundial. En segundu términu, aquel que los sos actores individuales y coleutivos estendieren les sos actividaes por un significativu númberu de países o árees xeopolítiques, d'acordies col algame de los propósitos declaraos»}} === Definición del términu realizada por elementos de les dictadures militares de Llatinoamérica === [[Chile]] nel so [[Constitución Política de Chile|Constitución]], caltién un artículu onde establez sanciones particulares contra'l tеrrоrismu dictada mientres el gobiernu de facto ([[dictadura militar]]) d'[[Augusto Pinochet]]. Señala l'artículu 9º: {{cita|«Art. 9. El terrorismu, en cualesquier de les sos formes, ye por esencia contrariu a los derechos humanos. Una llei de quórum calificáu va determinar les conductes terroristes y la so penalidá. Los responsables d'estos delitos van quedar inhabilitaos pol plazu de quince años pa exercer funciones o cargos públicos, seyan o non d'eleición popular, o de rector o direutor d'establecimientu d'educación, o pa exercer nellos funciones d'enseñanza; pa esplotar un mediu de comunicación social o ser direutor o alministrador del mesmu, o pa desempeñar nél funciones rellacionaes cola emisión o espardimientu d'opiniones o informaciones; nin van poder ser dirixentes d'organizaciones polítiques o rellacionaes cola educación o de calter vecinal, profesional, empresarial, sindical, estudiantil o gremial polo xeneral, mientres dichu plazu. Lo anterior entender ensin perxuiciu d'otres inhabilidades o de les que por mayor tiempu estableza la llei. Los delitos a que se refier l'incisu anterior van ser consideraos siempres comunes y non políticos pa tolos efeutos llegales y nun va proceder respectu d'ellos l'indultu particular, salvu pa conmutar la pena de muerte pola de presidiu perpetuu.»}} Na [[Arxentina]], el daquella [[dictador]] Xeneral [[Jorge Rafael Videla]] definía en [[1978]] los algames del términu ''terrorismu'' al declarar al Times de Londres lo siguiente: {{cita|Un terrorista nun ye solamente daquién con una arma de fueu o una bomba, sinón tamién daquién qu'espubliza idees contraries a la civilización occidental y cristiana.<ref>Diariu The Times, Londres, edición 4 de xineru de 1978</ref>}} == Evolución del términu == [[Ficheru:WTC-remnant highres.jpg|thumb|170px|[[11 de setiembre]] de [[2001]]: Un bomberu de Nueva York repara lo que queda de la Torre Sur.]] P'aportar a una mayor comprensión de la naturaleza del terrorismu, ye conveniente un analís más detalláu, de la evolución nel usu del términu. La pallabra «terror» provién del idioma [[llatín]] «''terror''» o «''terroris''», sinónimu de «Deimos». Na [[Antigua Grecia]], [[Ares (mitoloxía)|Ares]], Dios de la Guerra, tenía dos fíos: [[Fobos (mitoloxía)|Phobos]] y [[Deimos (mitoloxía)|Deimos]] (Mieu y Horror). [[Maquiavelo]] encamentaba nel so clásicu llibru ''[[El Príncipe]]'' (1532) que «''ye más seguru ser tarrecíu qu'amáu''».<ref>Maquiavelo, ''El Príncipe'', Cap. XVII: ''«De la crueldá y la clemencia; y si ye meyor ser amáu que tarrecíu, o ser tarrecíu qu'amáu»''.</ref> Estos encamientos políticos de Maquiavelo rellacionar col conceutu modernu de «[[terrorismu d'Estáu]]», aplicáu a les autoridaes públiques cuando busquen apavorar a la población. La frase «''l'árbol de la llibertá tien de ser regáu col sangre de los patriotes y de los tiranos''», atribuyida a [[Thomas Jefferson]], tómase como una apoloxía del tiranicidio y ye ún de los [[Estereotipu|tópicos]] de la [[Guerra d'Independencia de los Estaos Xuníos|Independencia d'Estaos Xuníos]] (1776). El '''terrorismu''', como actu realizáu polos [[ciudadanu|ciudadanos]] o los [[súbditu|súbditos]], atopa los sos antecedentes nes doctrines del [[tiranicidio]] y el [[derechu a la resistencia]], d'antiguos oríxenes (ej. [[sic semper tyrannis]]), pero que se consolidaron como tales na [[Edá Moderna]], como respuesta de los particulares a los abusos de poder del [[Estáu]]. El derechu al tiranicidio, esto ye, el que se-y reconoz a cualquier persona pa matar a un gobernante [[tiranu]], provién de l'[[Antigua Grecia]], anque'l so desenvolvimientu como teoría empieza na [[escolástica]] medieval europea con apurrir de [[Tomás d'Aquino]] (1225-1274) nun contestu determinao pero solo nesos casos qu'asocedíen na edá media, y en determinaos casos na Edá Moderna coles reflexones de [[Juan de Mariana]] (1536-1623) afirmando que'l rei tamién tien de cumplir llei moral y del estáu y nun ser un tiranu. El «'derechu al tiranicidio» ta consideráu tamién unu de los precedentes intelectuales de les [[revoluciones burgueses]], al xustificar moralmente la desobediencia contra un poder opresivo y promover inclusive l'asesinatu del rei. El [[derechu a la resistencia derechu a la resistencia o derechu de rebelión]], íntimamente rellacionáu cola xustificación del tiranicidio, atopa tamién les sos primeres formulaciones teóriques na escolástica europea, retomando les reflexones de [[San Isidoro de Sevilla]] (560-636) y [[Santu Tomás d'Aquino]]. La pallabra «terrorismu» (según «terrorista» y «apavorar») apaeció per primer vegada en [[Francia]] mientres la [[Revolución francesa]] ente (1789-1799), cuando'l gobiernu [[xacobín]] encabezáu por [[Robespierre]] executaba o encarcelaba a los opositores, ensin respetar les garantíes del [[debíu procesu]]. El términu empezó a ser utilizáu polos monárquicos, como [[propaganda]] negativa aplicada al gobiernu [[Revolución|revolucionariu]]. Al igual que los conseyos de Maquiavelo en ''El Príncipe'', el [[Reináu del Horror]] (1793-1794), ye una manifestación del [[horrorismu d'Estáu]], primero que del horrorismu de los ciudadanos. El horror, como arma política de los ciudadanos, apaeció en [[Rusia]] na segunda metá del sieglu XIX, ente dellos grupos opositores al réxime [[zar]]ista, tomando como inspiración el [[horrorismu d'Estáu]] de la Revolución francesa. En [[1862]], Piotr Zaichnevski redactó'l manifiestu tituláu ''Joven Rusia'' proclamando: {{cita|Estudiemos la historia d'Occidente y sacáu les sos lleiciones: vamos ser más consecuentes que los llastimosos revolucionarios franceses de 1848; pero vamos saber dir más lloñe que los grandes campeones del terror de 1792. Nun vamos recular, inclusive si pa baltar l'orde establecíu fainos falta vertir tres veces más sangre que los xacobinos franceses.<ref>Heller, Michel (1985), ''L'home nuevu soviéticu. De la utopía a la realidá.'', Barcelona, Suramericana-Planeta, ISBN 950-37-0180-5, páx. 17</ref>}} Les primeres crítiques teóriques ellaboraes contra al horrorismu, y la distinción del conceutu colos de «derechu a la resistencia» y «tiranicidio», provienen del propiu campu de los revolucionarios rusos antizaristas, como [[Georgi Plejánov]] nel so llibru ''Anarquismu y socialismu'' (1894),<ref>Plejánov (1969). ''Contra l'anarquismu'', Calden, Buenos Aires.</ref> [[Lenin]] nel capítulu “¿Qué hai de común ente l'economismu y el terrorismu?” incluyíu nel so famosu llibru ''[[¿Qué facer?]]'' (1902),<ref>Lenin, Vladimir Ilich (1902). “¿Qué hai de común ente l'economismu y el terrorismu?”, en ''¿Qué facer?. Problemes ingrientes del nuesu movimientu'', n'Obres Escoyíes [1974], Buenos Aires: Cartago, Tomu I, pp 458-461.</ref> y sobre manera [[León Trotsky]], que publicó ''Terrorismu y comunismu'' en 1905. Nel so sentíu actual, el términu foi acuñáu extensivamente pola [[propaganda]] [[nazi]] pa facer referencia a los movimientos de [[Práutiques de resistencia|resistencia]] de los países ocupaos pol exércitu [[Alemaña|alemán]] y consolidáu poles [[dictadura|dictadures]] [[América Llatina|llatinomericanes]] de les décades [[años 1970|del 70]] y [[años 1980|del 80]] y los [[Estaos Xuníos]], nel marcu de la [[Doctrina de la Seguridá Nacional]] desenvuelta dende la [[Escuela de les Amériques]]. En dambos casos fixo patente qu'esisten rellaciones estreches ente'l '''terrorismu''' realizáu por ciudadanos y el [[horrorismu d'Estáu]], siendo aquel, munches vegaes, la xustificación d'ésti.<ref>Woods, Alan (2003). [http://www.engels.org/bolxev/cap1/1_4.htm "La nacencia del marxismu rusu"] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1="La nacencia del marxismu rusu" |2=http://www.engels.org/bolxev/cap1/1_4.htm |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, ''Historia del Partíu Bolxevique dende los sos empiezos hasta la Revolución d'Ochobre'', Marid: Fundación Federico Engels, ISBN 84-932118-3-4.</ref> Un estudiu de 2003 realizáu pol exércitu d'Estaos Xuníos<ref>Estudiu sobre definiciones de terrorismu ellaboráu pol exércitu de los EE.XX. [http://www.carlisle.army.mil/ssi/pubs/2003/bounding/bounding.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050906014439/http://www.carlisle.army.mil/ssi/pubs/2003/bounding/bounding.pdf |date=2005-09-06 }}</ref> afirma qu'esisten más de 100 definiciones de horrorismu. Por toos estos factores, munchos especialistes consideren la pallabra ''terrorismu'' un términu que nel so usu aportó nun conceutu puramente propagandísticu pa descalificar al enemigu más que definir una situación de forma oxetiva. === Naciones Xuníes === A pesar de la reconocencia y de la so conveniencia, nun foi nunca posible algamar un consensu sobre la definición de horrorismu, básicamente pola imposibilidá de consiguir una definición rigorosa que nun incluya les aiciones horroristes de los estaos. El primer intentu de definición producir en 1937 en tiempos entá de la [[Sociedá de Naciones]]: :{{cita|«Cualquier actu criminal dirixíu contra un estáu y empuestu a o calculáu pa crear un estáu de terror nes mentes de persones particulares, d'un grupu de persones o del públicu polo xeneral.»<ref name="unodc">[https://web.archive.org/web/20071012230930/http://www.unodc.org/unodc/terrorism_definitions.html Copia archivada] del [http://www.unodc.org/unodc/terrorism_definitions.html orixinal] ''Definitions of Terrorism'', United Nations, Office on Drugs and Crime]</ref>}} La resolución 51/210, «Midíes pa esaniciar el terrorismu internacional», adoptada na 88ª Asamblea Plenaria de 17 d'avientu de 1996, proclama nel puntu I.2<ref>[http://www.un.org/documents/ga/res/51/a51r210.htm Testu completu de la resolución 51/210, «Midíes pa esaniciar el terrorismu internacional», de les Naciones Xuníes]</ref> que l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes: :{{cita|«Repite que los actos criminales empuestos o calculaos pa provocar un estáu de terror nel públicu xeneral, un grupu de persones o persones particulares pa propósitos políticos son inxustificables en cualquier circunstancia, cualesquier que seyan les considerancies polítiques, filosófiques, ideolóxiques, raciales, étniques, relixoses o de cualesquier otra naturaleza que puedan ser invocaes pa xustificalos.»}} Nun informe a la ONX l'especialista A.P Schmid<ref name="unodc" /> propunxo tomar como puntu de partida'l conceutu de [[crime de guerra]], considerando que, si la so definición estiéndese a la de paz, algámase una bien funcional definición de los actos de terrorismu como los equivalentes en tiempu de paz a los crímenes de guerra». Dientro del conxuntu de definiciones esploraes una de les más recién foi la formulada'l [[1 d'avientu]] de [[2004]] incluyida nel informe final del Grupu d'espertos d'Altu Nivel sobre les Amenaces, los Desafíos y los Cambeos, nomáu pol Secretariu Xeneral de Naciones Xuníes: :{{cita|Cualquier actu, amás de los yá especificaos nos convenios y convenciones vixentes sobre determinaos aspeutos del terrorismu, los convenios de Xinebra y el Resolvimientu 1566 del Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes (2004), destináu a causar la muerte o mancadures corporales graves a un civil o a un non combatiente cuando'l propósitu de dichu actu, pola so naturaleza o contestu, seya amedranar a una población o obligar a un gobiernu o a una organización internacional a realizar una aición o abstenese de faela.<ref>[http://cumbre.clubmadrid.org/ Cume Internacional Sobre la Democracia, Terrorismu y la Seguridá]</ref>}} Esiste amás lo que se describió como un consensu académicu, un alcuerdu ente los especialistes, que según la formulación de Schmid (1988) puede espresase asina:<ref name="unodc" /> :{{cita|«El terrorismu ye un métodu productor d'ansiedá basáu na aición violenta repitida per parte d'un individuu o grupu (semi) clandestín o por axentes del estáu, por motivos idiosincráticos, criminales o políticos, nos que —a diferencia del asesinatu— los blancos direutos de la violencia nun son los blancos principales. Les víctimes humanes inmediates de la violencia son xeneralmente escoyíes al azar (blancos d'oportunidá) d'una población blancu, y son usaes como xeneradores d'un mensaxe. Los procesos de comunicación basaos na amenaza —y na violencia— ente'l terrorista (la organización terrorista), les víctimes puestes en peligru y los blancos principales son usaos pa manipoliar a les audiencies blancu, convirtiéndoles en blancu de terror, blancu de demandes o blancu d'atención, según que se busque primariamente la so intimidación, la so coerción o la propaganda.»}} <!-- Terrorism is an anxiety-inspiring method of repeated violent action, employed by (semi-) clandestine individual, group or state actors, for idiosyncratic, criminal or political reasons, whereby - in contrast to assassination - the direct targets of violence are not the main targets. The immediate human victims of violence are generally chosen randomly (targets of opportunity) or selectively (representative or symbolic targets) from a target population, and serve as message generators. Threat- and violence-based communication processes between terrorist (organization), (imperilled) victims, and main targets are used to manipulate the main target (audience(s)), turning it into a target of terror, a target of demands, or a target of attention, depending on whether intimidation, coercion, or propaganda is primarily sought" (Schmid, 1988). --> == Preseos del terrorismu == Dientro de los preseos utilizaos pa implementar dichu mecanismu, o actos terroristes, inclúyense diverses formes de [[violencia]] física contra les persones, como'l [[secuestru]], la [[tortura]] o la execución estraxudicial; diverses formes de violencia moral, como l'amenaza de les anteriores o la presión social; diverses formes de violencia contra los bienes privaos y públicos, como la destrucción de los mesmos con materiales esplosivos o incendiarios. Finalmente, unu de los preseos más utilizaos polos grupos terroristes ye'l [[atentáu]] con esplosivos contra blancos militares o civiles pa provocar muertes indiscriminaes o non{{ensin referencies}}. Pa James Piazza, el terrorismu ye un resultáu del orde democráticu y de la debilidá nel sistema políticu. Pela so parte, l'especialista xunta a la idea qu'una democracia con instituciones débiles demuestra mayor propención n'apostrar a ciertos grupos quien se tresformen el "terroristes".<ref>Piazza, J. "Terrorism and Party Sistems in the States of India". University of North Caroline. Security Studies</ref> Nel casu del [[horrorismu d'estáu]], pueden citase como exemplu los bombardeos aéreos de ciudaes. El Códigu Aereu de L'Haya de [[1923]] estableció que ''«ta prohibíu'l bombardéu aereu al envís d'apavorar a la población civil...»''.<ref>[http://www.fac.mil.co/recursos_user/documento/doctrina_fac.pdf?PHPSESSID=...67bc89b67fbff609069aee1db ''Doctrina de les Operaciones Aérees nel Marcu del Derechu Internacional Humanitariu y los Derechos Humanos'', Fuercies Aérea Colombianes] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Doctrina de les Operaciones Aérees nel Marcu del Derechu Internacional Humanitariu y los Derechos Humanos'', Fuercies Aérea Colombianes |2=http://www.fac.mil.co/recursos_user/documento/doctrina_fac.pdf?PHPSESSID=...67bc89b67fbff609069aee1db |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Sicasí esta regla y otres similares nunca fueron ratificaes pelos países de mayor poder militar. Nesi marcu dalgunos autores citaron como ataques horroristes el [[bombardéu de Guernica]] en [[1936]],<ref>Wolfgang Schmidt: "''Of course the bombing of Guernica was a blatant violation of human rights and had a terrorist character. It was accepted that civilians would be harmed.''" en [http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,479675,00.htm Hitler's destruction of Guernica: Practicing Blitzkrieg in Basque Country, by Jörg Diehl l</ref> o'l que realizara [[Estaos Xuníos]] con bombes atómiques en [[Hiroshima]] y [[Nagasaki]] en [[1945]]<ref>Gerson, Joseph (2007). ''Empire and the Bomb How the U.S. Uses Nuclear Weapons to Dominate the World'', Pluto Press, Michigan, ISBN 978-0-7453-2494-4</ref> El Resolvimientu de la ONX 1566 «Recuerda que los actos criminales, inclusive contra civiles, cometíos col enfotu de causar la muerte o mancadures corporales graves o de tomar rehenes col propósitu de provocar un estáu de terror na población polo xeneral, nun grupu de persones o en deter- minada persona, amedranar a una población o obligar a un gobiernu o a una organización internacional a realizar un actu, o a abstenese de realizalo, que constitúin delitos definíos nos convenios, les con- venciones y los protocolos internacionales relativos al terrorismu y entendíos nel so ámbitu, nun almiten xustificación en circunstancia dalguna por considerancia de índole política, filosófica, ideolóxica, racial, étnica, relixosa o otra similar, y encamienta a tolos Estaos a prevenilos y, si asoceden, a cerciorase de que seyan sancionaos con penes compatibles cola so grave naturaleza». == Analís del términu horrorismu == Horrorismu ye un términu que sufrió un [[abusu de llinguaxe]] per parte de los estaos que intencionadamente pretenden desacreditar a los sos enemigos. Asina los [[nazi]]s llamaben horroristes a los [[xudaísmu|xudíos]] que se remontaron en [[Varsovia]];<ref>[http://www.aporrea.org/actualidad/a8333.html Israel, recuerda'l guetto de Varsovia]</ref> na [[Sudáfrica]] del [[apartheid]] dicíase que munchos negros facíen actividaes horroristes; los [[Francia|franceses]] dixeron lo mesmo de los [[Arxelia|arxelinos]] que s'opunxeron a la dominación de Francia (y qu'en dellos casos utilizaron métodos horroristes). Mientres el sieglu XX acusóse indiscriminadamente de horroristes a múltiples [[Guerra de guerrilles|guerrilles]] suramericanes; inclusive asociaciones non violentes, como les arxentines [[Madres de Plaza de Mayu]] y [[Güeles de Plaza de Mayu]], tamién fueron consideraes -y entá lo son por dellos sectores- como organizaciones horroristes.<ref>{{Cita llibru|apellíos=Nosiglia|nome=Julio Y.|títulu=[http://www.abuelas.org.ar/material/documentos/botin_guerra.pdf Botín de guerra]|añu=1985|editorial=Buenos Aires: Cooperativa Tierra Fértil, páx. 184}}</ref> Lo mesmo asocedió en [[Sudáfrica]], mientres el réxime del [[apartheid]], onde'l gobiernu racista utilizaba l'acusación de "terrorismu" pa encarcelar y axusticiar opositores que recurríen a la llucha armada contra la dictadura. [[Nelson Mandela]], condergáu como horrorista pol gobiernu sudafricano, refugó en 2008 l'aplicación del términu "terrorismu" a les sos aiciones, diciendo que "terrorismu ye cualquier individuu, organización o Estáu qu'ataque individuos inocentes y nós nunca atacamos individuos inocentes".<ref>{{Cita llibru|apellíos=Allan|nome=Dominic|títulu=Nandela, la lleenda viva|añu=2009|editorial=Londres: BBC/SABC}}</ref> Na situación d'ocupación d'[[Iraq]], empecipiada polos Estaos Xuníos en 2003, ye difícil trazar la llinia divisoria ente horrorismu y [[Práutiques de resistencia|resistencia]]. Na actualidá la denomada ''guerra contra'l terrorismu'' o ''llucha contra'l terrorismu'' constitúi un puntu fundamental na axenda de los gobiernos y principales partíos políticos de los países occidentales, tantu ye asina que una parte importante de la política xira alredor de dicha cuestión. Dellos puntos de vista sostienen que se-y ta dando una escesiva centralidad a la cuestión del horrorismu, mayor que la incidencia qu'esti fenómenu tien sobre la sociedá.{{ensin referencies}} Esiste un fuerte discutiniu sobre si ciertes intervenciones de dellos exércitos fuera de les sos fronteres podríen ser calificaes de horroristes, considerando que podríen infundir el mieu na población civil como mediu pa consiguir fines políticos. Como exemplu suélense utilizar l'actuaciones del exércitu siriu n'[[El Líbanu]], el serbiu en [[Bosnia]], l'israelín nos [[Territorios palestinos]], el rusu en [[Chechenia]] y el norteamericanu en llugares como [[Iraq]] o [[Afganistán]]. Cuando estos actos son realizaos por fuercies sofitaes polos gobiernos, dientro de les sos propies fronteres, pueden constituyir [[horrorismu d'Estáu]], que ye executáu con una rellación de fuercies favorable. El horrorismu al que se fai referencia, usualmente ye muncho más malo de determinar, yá que ye'l que s'exerz con una rellación de fuercies desfavorable. Resulta difícil dixebrar "terrorismu" de "resistencia". Un criteriu sería analizar los grupos o organizaciones so dos aspeutos: === Métodos de los grupos terroristes === Dende'l puntu de vista metodolóxicu, puede considerase terrorista al grupu que perpete secuestros, atentaos con bombes, asesinatos, amenaces y coacciones de manera sistemática. Téunicamente, esos actos tán destinaos a producir horror na población enemiga y defínense ensin dulda como terroristes. En sentíu neutru, el términu ye emplegáu de cutiu pola prensa pa designar a los grupos qu'executen esa metodoloxía. == Armes terroristes == Anque práuticamente cualquier cosa puede ser considerada una arma (dende una cerilla y un palu d'escoba hasta una bomba atómica), los terroristes utilizaron davezu [[arma curtia|armes curties]]{{ensin referencies}} o [[arma semiautomática|semiautomátiques]]{{ensin referencies}}. Dellos grupos [[integrismu|integristes]] como [[Hezbolá]] llegaron a tener [[misil antiaéreo|misiles antiaéreos]]. Tamién ye bien común l'usu de [[Bomba (esplosivu)|bombes]] caseres de potencia variable, llegando a usar en dellos casos el mesmu cuerpu de los terroristes como vector d'aproximamientu de la bomba{{ensin referencies}}. Cuando lo que se pretendió ye un [[magnicidiu]] a una distancia segura del so dispositivu de seguridá suélense utilizar [[rifle]]s con [[mira telescópica]]{{ensin referencies}}. Polo xeneral, los grupos terroristes tienden a utilizar cualquier elementu que-yos dexe llograr los sos oxetivos cola mayor resonancia mediática posible{{ensin referencies}}, yá seyan esos elementos armes procedentes de los exércitos regulares o adquiríes nel mercáu internacional de [[Industria armamentística|tráficu d'armes]] o se trate de medios improvisaos. Especial relevancia tien l'atentáu del [[World Trade Center]] del [[atentaos del 11 de setiembre de 2001|11 de setiembre de 2001]], nel que s'utilizaron aviones de pasaxeros secuestraos. Los tipos de bomba más comunes suelen ser{{ensin referencies}}: * [[Cóctel molotov|Cócteles molotov]] * Bombes con temporizador o activables a distancia * [[Bomba llámpara|Bombes lapa]] * Bombes trampa * [[Granada (arma)|Granaes]] de mano [[Armes de destrucción masiva]] que fueron utilizaes por terroristes: * [[Arma biolóxica|Armes biolóxiques]] * [[Arma química|Armes químiques]] * [[Armes nucleares]] Hai dellos precedentes d'ataques con armes de destrucción masiva. Unu nel que s'utilizaron axentes químicos ([[gas sarín]]), foi'l del grupu sectariu ''[[Aum Shinrikyō|Verdá Suprema]]'', qu'asitió nun par d'ocasiones (en [[1994]] y en [[1995]]) un pequeñu dispositivu nel [[metro]] de [[Tokiu]]. Un atentáu realizáu con axentes biolóxicos ([[salmonella]]) foi l'asocedíu nel condáu de [[Wasco]], nel que los ultraderechistes intentaron utilizar l'atentáu con fines políticos, anque finalmente llograron el resultáu contraria al ser descubiertos. == Aspeutos psicolóxicos del terrorismu == La complexidá del fenómenu terrorista torga'l so aprehensión dende una única concepción psicolóxica. Otra manera, la bibliografía especializada presenta un escesu de teoríes frente al númberu d'estudios empíricos realizaos, en parte por cuenta de la dificultá d'aportar a la psique de los terroristes p'analizala. Hai, sicasí, dellos estudios de referencia sobre la tema; ente ellos, destaquen los siguientes: * ente 1979 y 1981 realizóse una investigación encargada pol Ministeriu del Interior d'Alemaña que pretendía afondar na biografía de persones sospechoses de terrorismu (la mayoría d'estrema esquierda, y unos cuantos d'estrema derecha). Amás de la consulta d'espedientes, realizáronse múltiples entevistes con terroristes encarcelaos. De la investigación deducióse'l perfil d'un profesional del terrorismu sobre la base d'una concreta evolución psicolóxica: situación inicial de opresión (social y/o familiar); vida na clandestinidá onde se desenvolvía un contra modelu de la so vida anterior; desenvolvimientu d'una dicotomía amigu-enemigu que desaguaba nuna perda del sentíu de la realidá. * Martha Crenshaw (basándose en testimonios autobiográficos d'ex miembros y miembros del [[IRA]], [[OLP]], etc.), Marc Sageman (sobre la llamada "Yihad"), Khapta Akhmedova y Ariel Merari (sobre la redolada social y familiar de los terroristes), Eyad El-Sarraj (sobre'l terrorismu suicida), Brian Barber (sobre nuevos de la franxa de Gaza), Anne Speckhard (al traviés del testimoniu de rehenes de terroristes); Jerrold Post, Nichole Argo y Yoram Schweizer (a partir de testimonios recoyíos en cárceles israelines y palestines); y Nasra Hassam (a partir d'entrevistes con miembros de Hamas y Yihad){{ensin referencies}}. Michael Ignatieff considera que'l terrorismu alministra'l terror psicolóxico pa minar per dientro les instituciones democrátiques, retayando los derechos de los ciudadanos, dándo-y más atribuciones a los poderes coactivos del Estáu y suspendiendo les garantíes constituciones. Entá cuando ye derrotáu, el terrorismu tien munches chances d'anular la vida democrática. Pa eso, ye de capital importancia que l'estáu s'autu-regule, controlando'l funcionamientu de les sos propies instituciones con independencia del executivu.<ref>Ignatieff, M. 2005. El Mal Menor. Ética Política nuna era de terror, Bogotá, Taurus.</ref> Los grupos separatistes apelen a crear tracamundiu dientro de la opinión pública, lo cual convertir en dependientes de los medios de comunicación. La seleición de les víctimes llevar a cabu siguiendo dos criterios, la so vulnerabilidá y la so importancia pal estáu. Pol desconocimientu del terrén, viaxeros, turistes, y estranxeros son potenciales fontes d'ataques a lo llargo de la historia. El terrorismu y l'imperialismu paecen fenómenos amestaos nun sentíu.<ref>Korstanje, M. (2011). "Porqué a la industria turística esmolezlu'l Terrorismu?". Turismu y Sociedá. Vol 12, pp. 147-167</ref> Dellos especialistes como [[Maximiliano Korstanje]] enfatizan nel tеrrоrismu como una rellación dialéutica ente un Estáu incapaz de visualizar, controlar y sofitar l'orde, y un grupu d'insurxentes qu'apelen a la violencia como forma disuasoria pa imponer un mensaxe. El tеrrоrismu nun ye nin monopoliu d'un Estáu, nin d'un grupu, sinón l'aición comunicativa ente dambos qu'en virtú d'un conflictu real, enconten un discursu sofitáu pol odiu. Inevitablemente, el tеrrоrismu lleva a la represión y al exerciciu de la violencia.<ref>Korstanje, M. "The Legacy of Samuel Hungtinton in Terrorist Studies". CrossRoads, Vol 9 (2), 2011, pp. 26-66</ref><ref>Skoll G & Korstanje M “Constructing an American fear culture from red scares to terrorism”, Int. J. Human Rights and Constitutional Studies, 2013, 1, 341-364</ref> == Represión del tеrrоrismu == [[Ficheru:ArmaTiroPumEtaMilikiliklik26 8.jpg|thumb|Miembros d'Euskadi Ta Askatasuna (ETA) disparen salves al aire nel [[Gudari Eguna]] d'[[Aritxulegi]], [[Oiartzun (Guipúzcoa)|Oiartzun]], [[Guipúzcoa]], el [[25 de setiembre]] de [[2006]].]] Les formes y ferramientes pa combatir a les persones y organizaciones a les qu'un Estáu califica de tеrrоristes o potencialmente tеrrоristes, fueron y son oxetu de discutiniu. En dellos casos sostúvose que la represión del tеrrоrismu tien de realizase siguiendo los procedimientos llegales, respetando los derechos humanos de les persones y calteniendo el sistema democráticu, pero n'otros casos l'Estáu recurrió a procedimientos illegales, fuercies parapoliciales y paramilitares, autorización de la [[tortura]], suspensión de los derechos humanos ya inclusive instalación de [[dictadura|dictadures]]. Ente los procedimientos pa reprimir el tеrrоrismu, tamién se sostuvo la necesidá de secuestrar y suprimir la identidá de los fíos de les persones a los que l'Estáu imputa ser tеrrоristes.<ref name="Identidá desaposio">{{Cita llibru|apellíos=Ferrera|nome=Matilde|enllaceautor=Matilde Ferrera|coautores=Tenembaum, Ernesto|títulu=Identidad desaposio y restitución|añu=2007|editorial=Güeles de Plaza de Mayo|ubicación=Buenos Aires}}</ref> Nesti postreru sentíu, la xueza arxentina Delia Pons espresó en 1978 a l'Asociación [[Güeles de Plaza de Mayu]], la doctrina xurídica que sostenía en materia de fíos de persones calificaes como tеrrоristes pol Estáu: {{cita|Toi convencida que los sos fíos yeren tеrrоristes, y tеrrоrista ye sinónimu d'asesín. A los asesinos yo nun pienso devolve-yos los fíos porque nun sería xusto faelo. Nun tienen derechu a crialos. Tampoco voi a pronunciar pola devolución de los neños a ustedes. Ye ilóxicu alteriar a eses criatures que tán en manes de families decentes que van saber educalos como nun supieron facer ustedes colos sos fíos. Namái sobre'l mio cadabre van llograr la tenencia d'esos neños.|Delia Pons, Xueza de Menores.<ref name="Identidá desaposio" />}} Ente les esperiencies internacionales más destacaes pa reprimir aiciones calificaes como tеrrоristes atopen les que realizaron los gobiernos militares [[Procesu de Reorganización Nacional|arxentín]] y [[Réxime Militar (Chile)|chilenu]] na década de 1970, el gobiernu italianu frente a les [[Brigaes Rojas]], el gobiernu español frente a la [[ETA]] ente los años 1983 y 1987 (casu [[GAL]]) y el gobiernu de los [[Estaos Xuníos]] na llamada [[Guerra contra'l terrorismu]]. Les práutiques, táctiques, y estratexes de gobiernos, exércitos y otros grupos especializaos contra'l tеrrоrismu, denominar [[contraterrorismu]]. == Exemplos de tеrrоrismu d'Estáu == {{AP|Terrorismu d'Estáu}} Pa la represión del tеrrоrismu ye habitual que l'alderique centrar na necesidá d'optar ente'l respetu a los [[derechos humanos]] y la seguridá nacional. Munches vegaes les midíes represives inclúin la suspensión de los derechos constitucionales. Na [[Arxentina]], mientres el [[Procesu de Reorganización Nacional|réxime militar que gobernó ente 1976-1983]] el xeneral Tomás Armando Sánchez de Bustamante esplicaba lo siguiente: {{cita|El tеrrоrismu ye un fechu d'esceición y de gravedá tal que reclama derechos proporcionales. Hai normes y pautes que nun son d'aplicación nesti casu. Por casu, el derechu al “[[hábeas corpus]]”. Nesti tipu de llucha, el secretu que tien d'envolubrar les operaciones especiales, fai que nun tenga de sopelexar se a quien se prindó y a quien se deba prindar. Tien De esistir una nube de silenciu qu'arrodie tou... y esto nun ye compatible cola llibertá de prensa”.<ref>{{Cita llibru|apellíos=Nosiglia|nome=Julio Y.|títulu=[http://www.abuelas.org.ar/material/documentos/botin_guerra.pdf Botín de guerra]|añu=1985|editorial=Buenos Aires: Cooperativa Tierra Fértil, páx. 55}}</ref>}} En dellos casos estremos llegóse a sostener la necesidá de que l'Estáu sustraiga los fíos de persones consideraes como tеrrоristes, pa quitar la so identidá. Na Arxentina la xueza Delia Pons, titular del Tribunal de Menores de [[Lomas de Zamora]] esplicaba les razones d'esta midida a les [[Güeles de Plaza de Mayu]] con estes pallabres: {{cita|Toi convencida de que los sos fíos yeren tеrrоristes, y tеrrоrista ye sinónimu d'asesín. A los asesinos yo nun pienso devolve-yos los fíos porque nun sería xusto faelo. Namái sobre'l mio cadabre van llograr la tenencia d'esos neños.<ref name=penelopes>{{cita web|títulu=La historia non oficial|autor=-yos Pénélopes|editorial=-yos Pénélopes|url=http://www.penelopes.org/Espagnol/xarticle.php3?id_article=43|fechaaccesu=10 de xineru de 2008}}</ref>}} == Convención Interamericana contra'l Tеrrоrismu == El [[3 de xunu]] de [[2002]] la [[Organización d'Estaos Americanos]] (OEA) aprobó la [[Convención Interamericana contra'l Terrorismu]]. La mesma tien como oxetivu obligar a tolos estaos americanos a sancionar lleis antiterroristes y establecer un sistema continental de represión del tеrrоrismu, que nun atope llimitaciones p'actuar derivaes de ciertes garantíes llegales, como'l secretu bancariu, treslláu de persones deteníes ente países, la invocación del "delitu políticu" o condición de [[refuxáu]], el [[Asilu políticu|derechu d'asilu]].<ref name="OEA Convención">Organización de Estaos Americanos, [http://www.oas.org/juridico/spanish/tratados/a-66.html ''Convención Interamericana contra el Tеrrоrismo''], OEA, 2002.</ref> Depués del procesu de [[Tratáu internacional#Prestación del consentimientu|ratificaciones]], la mesma entró a valir el [[7 d'ochobre]] de [[2003]].<ref name="OEA Ratificación">Organización de Estados Americanos, [http://www.oas.org/juridico/spanish/firmas/a-66.html ''Convención Interamericana contra el Tеrrоrismo; Firmas y ratificaciones''], OEA, 2002.</ref> La convención puntualiza especialmente que la represión del tеrrоrismu nun puede afectar de nenguna manera los derechos humanos de les persones: {{cita|Nada de lo dispuesto na presente Convención va interpretar nel sentíu de que menosprecia otros derechos y obligaciones de los Estaos y de les persones conforme a dereches internacionalsobremanera la Carta de les Naciones Xuníes, la Carta de la Organización de los Estaos Americanos, el derechu internacional humanitariu, el derechu internacional de los derechos humanos y el derechu internacional de los refuxaos.<br />A toa persona que s'atope detenida o respectu de la cual adóptese cualesquier midida esto ye encausada con arreglu a la presente Convención va garantizáse-y un tratu xustu, incluyíu'l gocie de tolos derechos y garantíes de conformidá cola llexislación del Estáu en que'l so territoriu atopar y les disposiciones pertinentes del derechu internacional. (incisos 2 y 3 del artículu 15)<ref name="OEA Convención" />}} Ente los elementos notables de la sanción de la convención destácase la imposibilidá final de ''[[tipu penal|tipificar]]'' el delitu de tеrrоrismu, según la falta de consensu pa calificalo como [[delitu de lesa humanidá]].<ref name="OEA Ratificación" /> Tamién se cuestionó la afectación del [[Asilu políticu|derechu d'asilu]] qu'establez la convención, al puntu que [[Chile]], [[Costa Rica]] y [[Méxicu]] fixeron reserva de nun acatala nesti aspeutu. == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru|apellíos=Benegas|nome=José María|enllaceautor=José María Benegas|editorial=Espasa Calpe|títulu=Diccionariu de tеrrоrismu|isbn=84-670-1609-4}} * {{cita llibru|apellíos=Herrerín López|nome=Ángel|enllaceautor=Ángel Herrerín López|coautores=[[Juan Avilés|Avilés, Juan]]|editorial=Sieglu XXI|títulu=La nacencia del tеrrоrismu n'Occidente. Anarquía, nihilismu y violencia revolucionaria|añu=2008|url=https://archive.org/details/elnacimientodelt0000unse|isbn=978-84-323-1310-3}} * {{cita llibru|apellíos=Müller|nome=Sebastian R.|editorial=[[Saarbrücken]]: VDM Verlag Dr. Müller|títulu=Hawala. An Informal Payment System and Its Use to Finance Terrorism|url=https://archive.org/details/hawalainformalpa0000mull|añu=2006|mes=Avientu|isbn=3865506569}} * {{cita llibru|apellíos=Gonzalez Calleja|nome=Eduardo|enllaceautor=Eduardo González Calleja| editorial=Crítica:|títulu=El llaboratoriu del mieu. Una historia xeneral del tеrrоrismu, de los sicarios a al Qa'día|añu=2013|mes=|isbn=9788498923971}} * {{cita llibru|id=ISBN 978-84-206-6242-8|títulu=Terrorismu. Una curtia introducción|añu=2008|autor=Charles Townshend|editorial=Alianza Editorial}} * {{cita llibru|apellíos=Pisano|nome=Isabel|enllaceautor=Isabel Pisano|editorial=Plaza & Janés Editor|títulu=[[Yo terrorista]]|añu=2004|isbn=8401378826}} * [http://www.upo.es/personal/mrtorsor/ Torres, Manuel R] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211133622/http://www.upo.es/personal/mrtorsor/ |date=2018-12-11 }}. (2009) {{Enllaz rotu|1=terror/1319/ Ideoloxía y propaganda nel tеrrоrismu yihadista |2=http://www.plazayvaldes.es/llibro/l%27ecu-del |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. Madrid: Plaza & Valdés. * {{cita llibru|id=ISBN 978-88-548-5063-7|títulu=Problemi y prospettive dell'ecologia radicale y dell'ecoterrorismu,.|añu=2012|autor=Giuseppe Gagliano|editorial=Editore Aracne,Roma}} === Llistaos d'organizaciones consideraes tеrrоristes === * [http://www.ict.org.il/inter_ter/org.cfm Base de datos de ITC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024105650/http://www.ict.org.il/inter_ter/org.cfm |date=2007-10-24 }} * [http://www.au.af.mil/au/aul/bibs/tergps/tg98tc.htm Biblioteca de la Universidá del Aire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040306082850/http://www.au.af.mil/au/aul/bibs/tergps/tg98tc.htm |date=2004-03-06 }} * [http://www.cdi.org/terrorism/terrorist-groups.cfm CDI] * [https://web.archive.org/web/20030608114758/http://www.state.gov/s/ct/rls/fs/2003/12389.htm Departamentu de Estáu - EEXX] * [http://www.ugr.es/~gesyp/ GESYP. Grupu d'Estudios sobre Política y Seguridá Internacional] == Enllaces esternos == {{Commonscat|Terrorism}} {{Wikiquote}} * [http://www.esag.info/ European Security Advocacy Group: Llucha contra'l tеrrоrismu n'Europa] * [http://www.terroryzm.com Artículos de tеrrоrismu] (n'inglés) Artículos sobre tеrrоrismu en centroeuropa. Centru de tеrrоrismu de Polonia * [http://www.ucm.es/info/nomaes/17/avrocca_sloterdijk3.pdf Adolfo Vásquez Roca sobre'l tеrrоrismu modernu. Universidá Complutense de Madrid] * [http://www.ugr.es/~jjordan/publicaciones/insurgencia.pdf Les nueves insurxencies. Analís d'un fenómenu estratéxicu emerxente, Anuariu de Derechu Internacional, Vol. XXIV, (2008), pp. 271-298] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117200325/http://www.ugr.es/~jjordan/publicaciones/insurgencia.pdf |date=2011-11-17 }} por [http://www.ugr.es/~jjordan/ Javier Xordán] * [http://www.fundacionabravanel.org Fundación Abravanel. Estudios Latinoamericanos para la Democracia Contemporánea.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217072229/http://fundacionabravanel.org/ |date=2014-12-17 }} {{Tradubot|Terrorismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Terrorismu]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] h43ssqhc6v2w0cx31jqvjg1w645q21d 0 73643 4775633 4729599 2026-11-04T03:31:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775633 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{1000}} '''Gustav Mahler''' {{nym}} foi un [[compositor]] y [[direutor d'orquesta]] [[Bohemia|bohemiu]]-[[austria]]co. Les sos composiciones tán consideraes ente les más importantes del [[postromanticismo]]. Nes primeres décades del [[sieglu XX]], Gustav Mahler yera consideráu unu de los más importantes direutores d'orquesta y d'[[ópera]] del so momentu. Dempués de graduase nel [[Universidá de Música y Arte Dramático de Viena|Conservatoriu de Viena]] en 1878, foi socesivamente direutor de delles orquestes cada vegada más importantes en diversos [[Teatru d'ópera|teatro d'ópera]] europees, llegando en 1897 a la qu'entós se consideraba la más notable: la direición de la [[Ópera Estatal de Viena|Ópera de la Corte de Viena]] (''Hofoper''). Mientres los sos diez años na capital austriaca, Mahler —[[Judaismo|xudíu]] conversu al [[catolicismu]]— sufrió la oposición y hostilidá de la prensa [[antisemitismu|antisemita]]. Sicasí, gracies a les sos innovadores producciones y a la insistencia nos más altos niveles de representación ganóse'l reconocencia como ún de los más grandes direutores d'ópera, particularmente como intérprete de les óperes de [[Richard Wagner]] y [[Wolfgang Amadeus Mozart]]. Darréu, foi direutor de la [[Metropolitan Opera House]] y de la [[Orquesta Filarmónica de Nueva York]]. Como compositor, centró los sos esfuercios na [[Forma musical|forma]] sinfónica y nel ''[[lied]]''. La ''[[Sinfonía nᵘ 2 (Mahler)|Segunda]]'', ''[[Sinfonía nᵘ 3 (Mahler)|Tercer]]'', ''[[Sinfonía nᵘ 4 (Mahler)|Cuarta]]'' y ''[[Sinfonía nᵘ 8 (Mahler)|Octava]]'' sinfoníes y ''[[Das Lied von der Erde]]'' (''El cantar de la Tierra'') conxugaron nes sos partitures dambos xéneros. Él mesmu alvertía de que componer una sinfonía yera «construyir un mundu con tolos medios posibles», polo que los sos trabayos nesti campu carauterizar por una peramplia heteroxeneidá. Introdució elementos de distinta procedencia como [[melodía|melodíes]] populares, [[marcha|marches]], [[fanfarria|fanfarries]] militares, por aciu un usu personal del [[acorde]], entecortando o allargando inusitadamente les llinies melódiques, acoplaos o xustapuestos nel interior del marcu formal qu'absorbió de la tradición clásica vienesa. Les sos obres sinfóniques adquirieron escomanaes proporciones ya incluyó [[harmonía|harmoníes]] [[disonancia|disonantes]] que devasen el [[Cromatismu (música)|cromatismu]] utilizáu por Wagner nel so ''[[Tristán y Isolda (ópera)|Tristán y Isolda]]''. L'apariencia del desorde que resultaba, col esfuerciu extra que demandaba reconocer dalguna formalidá clásica» na so estructura, xeneró la incomprensión de la so música, atrayéndo-y una hostilidá casi xeneral, pese al sofitu d'una minoría entusiasta ente la que se cuntaben los miembros de la [[Segunda Escuela de Viena]], que lo teníen pola so más direutu precursor. D'ente la so obra, hai de solliñar los sos nueve [[sinfonía|sinfoníes]] terminaes (diez, si inclúyense los esquises de la ''[[Sinfonía nᵘ 10 (Mahler)|Décima]]'') y dellos ciclos de cantares o ''lieder''. Les sos principales coleiciones de cantares son: ''[[Lieder eines fahrenden Gesellen]]'' (''Cantares d'un oficial migratoriu''); el ciclu ''[[Des Knaben Wunderhorn]]'' (''El cuernu máxicu del rapazu''), basáu nuna escoyeta de cantares populares alemanes; ''[[Kindertotenlieder]]'' (''Cantares a los neños muertos'') y los cantares ''[[Rückert-Lieder]]'', basándose en dambos casos nos testos del poeta alemán [[Friedrich Rückert]]; tamién, la renovadora síntesis de sinfonía-ciclo de cantares ''Das Lied von der Erde'', con lletra de poemes traducíos del chinu al alemán. La revalorización de Mahler foi lenta, al igual que la d'[[Anton Bruckner]], y viose retrasada por causa de la so gran orixinalidá y de la puxanza del [[nazismu]] n'[[Alemaña]] y [[Austria]], pos la so condición de [[pueblu xudíu|xudíu]] catalogó a la so obra como «dexenerada» y «moderna». Lo mesmo asocedió con otros compositores, cayíos en desgracia nel [[Tercer Reich]]. Namái a la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]] y pola decidida llabor de direutores como [[Bruno Walter]], [[Otto Klemperer]] y, más tarde, [[Bernard Haitink]] o [[Leonard Bernstein]], la so música empezó a interpretase con más frecuencia nel repertoriu de les grandes [[orquesta|orquestes]], atopándose ente los compositores más destacaos na [[historia de la música]]. == Biografía == === Primeros años (1860-1880) === ==== Antecedentes familiares ==== La familia Mahler provenía del este de [[Bohemia]] y yera d'orixe humilde (la güela del compositor fuera una vendedora ambulante).<ref name= Blau15>{{cita Harvard|Blaukopf|1974|pp=15–16|sp=sí}}</ref> Bohemia pertenecía naquella dómina al [[Imperiu austriacu]] (actual [[República Checa]]) y los Mahler figuraben na minoría xermanoparlante bohemia y [[pueblu xudíu|xudía]]. Con estos antecedentes, el futuru compositor desenvolvió un permanente sentimientu d'[[exiliu]] y desubicación, sintiéndose «siempres un intrusu, nunca bien recibíu».<ref name= Cooke7>{{cita Harvard|Cooke|1980|p=7|sp=sí}}</ref> El fíu de la vendedora ambulante, Bernhard Mahler, padre del compositor, asitiar ente la [[pequeña burguesía]] al convertise en cocheru y más tarde en posaderu.<ref name= Sadie505>{{cita Harvard|Sadie|1980|p=505|sp=sí}}</ref> Mercó una modesta casa nel pueblu de [[Kaliště]] (n'alemán ''Kalischt'') y casóse en [[1857]] con Marie Hermann, de diecinueve años y fía d'un fabricante de xabón. Al añu siguiente, Marie dio a lluz al primeru de los catorce fíos del matrimoniu: Isidor, que morrió na so infancia. Dos años dempués, el [[7 de xunetu]] de [[1860]], nació'l so segundu fíu, Gustav.<ref name= Blaukopf18>{{cita Harvard|Blaukopf|1974|pp=18–19|sp=sí}}</ref> ==== Infancia ==== [[Ficheru:Gustav mahler as child.jpg|thumb|Gustav Mahler con seis años.]] N'avientu de 1860, Bernhard Mahler treslladóse cola so muyer y fíu a la ciudá de [[Jihlava]],<ref name= Blaukopf18/> onde construyó una esitosa destilería y una tabierna.<ref name= Franklin1>{{cita web | autor=Franklin, Peter | editor=Laura Macy | títulu=Mahler, Gustav (1. Background, childhood education 1860–80) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | obra=Oxford Music Online | añu= 2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> La familia creció rápido, anque de los dolce fíos que nacieron dempués de Gustav namái seis sobrevivieron.<ref name= Blaukopf18/> Jihlava yera entós una próspera ciudá comercial de 20.000 habitantes, na que Gustav introducir na música al traviés de los cantares caleyeros, la música del baille, les [[música popular|melodíes populares]] y los toques de [[trompeta]] y [[marcha|marches]] de les bandes militares locales.{{harvnp|Carr|1998|pp=8–9|sp=sí}} Toos estos elementos contribuyiríen darréu al so maduru vocabulariu musical.<ref name= Sadie505/> Ún de los acontecimientos que más determinaron el so futuru foi'l descubrimientu d'un [[pianu]] na casa de los sos güelos en Bohemia cuando tenía cuatro años, preséu qu'empezó a tocar darréu.<ref name= Blaukopf20>{{cita Harvard|Blaukopf|1974|pp=20–22|sp=sí}}</ref> Desenvolvió la so habilidá na interpretación del preséu abondo como pa ser consideráu un ''Wunderkind'' ([[neña maravía]]) y dio'l so primer recital públicu nel teatru municipal cuando tenía diez años.<ref name= Sadie505/><ref name= Franklin1/> Bernhard Mahler tenía gustos artísticos ya incentivó l'entá incipiente talentu musical del so fíu. Dexó que'l futuru compositor empezara a recibir les primeres lleiciones de pianu y de [[teoría musical]] cuando cuntaba cinco años d'edá. El so fíu nun tardó en dar muestres de que taba naturalmente dotáu pa esti arte: un añu dempués compunxo un [[lied]] y una [[polka]] con una [[marcha aciaga]] introductoria. Los sos primeros profesores fueron [[Franz Viktorin]], primer [[maestru de capiya]] del teatru de Jihlava; el [[violín|violinista]] [[Johannes Brosch]]; el [[contrabaxu|contrabajista]] [[Jakob Sladky]] y, finalmente, [[Heinrich Fischer]], direutor d'un [[coru]] masculín local. Anque Gustav quería facer música, los sos informes escolares nel ''[[gymnasium]]'' local retratar como de mente distrayida y pocu fiable nel trabayu académicu.<ref name=Blaukopf20/> En [[1871]], cola esperanza d'ameyorar los resultaos del mozu, el so padre unviar al New Town Gymnasium en [[Praga]], pero Gustav nun yera feliz ellí y llueu tornó a Jihlava.<ref name= Franklin1/> En [[1874]], sufrió l'amargosa perda del so hermanu menor, Ernst, fináu tres una llarga enfermedá. Mahler trató d'espresar los sos sentimientos na música. Cola ayuda del so amigu Josef Steiner empezó a trabayar nuna [[ópera]], ''Herzog Ernst von Schwaben'' (''Duque Ernst de Suabia'') n'homenaxe al so difuntu hermanu. Nun se caltién nin la música nin el [[llibretu]] d'esta obra.<ref name= Blaukopf20/> ==== Etapa como estudiante ==== [[Ficheru:Wagner Paris 1867 1.jpg|thumb|left|La influencia de [[Richard Wagner]] foi importante mientres los años d'estudiante de Mahler. Darréu convirtióse nun destacáu intérprete de les sos obres.]] Bernhard Mahler manifestó'l so sofitu a les ambiciones del so fíu pa tener una carrera musical y aportó a que'l mozu fuera unviáu al [[Universidá de Música y Arte Dramático de Viena|Conservatoriu de Viena]].{{harvnp|Blaukopf|1974|pp=25–26|sp=sí}} El renomáu pianista [[Julius Epstein]] escuchó al mozu Mahler y aceptar pal cursu de [[1875]]–[[1876]].<ref name= Franklin1/> Fixo bonos progresos nos sos estudios de pianu con Epstein y ganó premios a la fin de cada unu de los sos dos primeros años ellí. Mientres el so últimu añu, [[1877]]–[[1878]], concentrar nel estudiu de la composición y [[harmonía]] con [[Robert Fuchs]] y [[Franz Krenn]].<ref name= Sadie506>{{cita Harvard|Sadie|1980|p=506|sp=sí}}</ref>{{harvnp|Mitchell|1995|pp=33–38|sp=sí Se caltienen poques de les sos composiciones d'esta dómina, salvo la que se considera unu de los sos primeros intentos serios de composición, el ''Cuartetu pa pianu''. Munches d'eses composiciones fueron abandonaes cuando se sintió insatisfechu con elles. Destruyó un [[movimientu (música)|movimientu]] sinfónicu que preparara pa una competición, dempués de la so desdeñoso refugu per parte del direutor [[Josef Hellmesberger (padre)|Joseph Hellmesberger]] por cuenta de unos errores de copia.<ref name= Blaukopf30/> Mahler pudo tener la so primer esperiencia como [[direutor d'orquesta direutor]] colos estudiantes de la orquesta del Conservatoriu, n'ensayos y representaciones, anque'l so principal papel en dicha orquesta foi como [[instrumentu de percusión|percusionista]].<ref name= B33/> Ente los compañeros de Mahler nel Conservatoriu atopábase'l futuru compositor [[Hugo Wolf]], con quien caltuvo una estrecha amistá. Wolf nun taba capacitáu pa soportar la estricta disciplina de la institución y foi espulsáu. Mahler, anque dacuando foi rebalbu, evitó'l mesmu destín namái escribiendo una carta de sides a Hellmesberger.<ref name= Blaukopf30>{{cita Harvard|Blaukopf|1974|pp=30-31|sp=sí}}</ref> Asistió a conferencies ocasionales d'[[Anton Bruckner]] y, anque formalmente nunca foi'l so alumnu, tuvo influyíu por él. El 16 d'avientu de 1877, asistió al desastrosu estrenu de la ''[[Sinfonía nᵘ 3 (Bruckner)|Tercer Sinfonía]]'' de Bruckner, nel que'l compositor dio berros y la mayor parte del públicu coló. Mahler y otros estudiantes allegaos prepararon una versión pa pianu de la sinfonía, que foi presentada a Bruckner.<ref name= B33>{{cita Harvard|Blaukopf|1974|pp=33-35|sp=sí}}</ref> Xunto con munchos estudiantes de la so xeneración, Mahler tuvo influyíu por [[Richard Wagner]], anque'l so principal interés foi'l soníu de la música en llugar de la [[escenificación]]. Desconozse si vio dalguna de les óperes de Wagner mientres los sos años d'estudiante.{{harvnp|Blaukopf|1974|pp=39-40|sp=sí}} Mahler abandonó'l Conservatoriu en 1878 con un diploma pero ensin la prestixosa medaya de plata que daba la institución por llogros destacaos.<ref name= Carr23>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=23–24|sp=sí}}</ref> Entós inscribióse na [[Universidá de Viena]] (por insistencia del so padre establecióse y pasó con dificultá la «matura» o exame d'entrada) y recibió clases que reflexaron los sos intereses nel desenvolvimientu de la [[lliteratura]] y la [[filosofía]].<ref name= Franklin1/> Dempués d'abandonar la Universidá en 1879, Mahler ganó dalgún dineru como profesor de pianu, siguió componiendo y en 1880 acabó una [[cantata]] dramática, ''[[Das klagende Lied]]'' (''El cantar del llamentu''). Esta, la so primer obra sustancial, tien muestres de les influencies de Wagner y Bruckner, pero inclúi munchos elementos musicales que'l musicólogu Deryck Cooke describe como «puru Mahler».{{harvnp|Cooke|1980|p=22|sp=sí}} La so primer representación nun se produció hasta [[1901]], presentada nuna forma revisao y embrivío.<ref name= Sadie527>{{cita Harvard|Sadie|1980|p=527|sp=sí}}</ref> Participó cola obra nun concursu de composición; con esto, entamaba decidir si dedicase a la composición o a la direición d'ópera. El xuráu yera bien conservador, tenía como presidente a [[Johannes Brahms]] y les idees innovadores de Mahler, incluyendo una pequeña orquesta fora d'escena, nun los convencieron y, por tanto, nun ganó. Mahler desenvolvió interés pola filosofía alemana y el so amigu [[Siegfried Lipiner]] introducir nes obres d'[[Arthur Schopenhauer]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Gustav Theodor Fechner]] y [[Rudolf Hermann Lotze]]. Esti pensadores siguieron influyendo al compositor y la so música muncho depués. El biógrafu Jonathan Carr afirma que la cabeza del compositor «non yá taba llena del soníu de les bandes bohemies, toques de trompeta y marches, corales de Bruckner y [[sonata|sonates]] de [[Franz Schubert|Schubert]]. Tamién taba palpitante colos problemes de la filosofía y [[metafísica]] que tratara de resolver, con Lipiner».<ref name= Carr24>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=24–28|sp=sí}}</ref> === Principios como direutor (1880-1887) === ==== Primeros trabayos ==== [[Ficheru:Mahler Gustav von Székely.png|thumb|Mahler hacia 1890, a los sos trenta años.]] Nel branu de 1880 Mahler tuvo'l so primer trabayu como [[direutor d'orquesta]] profesional, nun pequeñu teatru na ciudá balneariu de [[Bad Hall]], al sur de [[Linz]].<ref name= Carr23/> El repertoriu taba formáu puramente por [[opereta|operetes]]; en pallabres de Carr, foi «un trabayu un pocu murniu», que Mahler aceptó namái dempués de que Julius Epstein dixéra-y que'l so trabayu llueu ameyoraría.<ref name= Carr24/> En 1881 foi nomáu direutor nel Landestheater de [[Liubliana]] (nesa dómina llamada Laibach, n'[[Eslovenia]]), onde la compañía, pequeña pero con recursos, taba preparada pa intentar obres más ambicioses. Ellí, Mahler dirixó la so primer ópera a gran escala, ''[[Il trovatore]]'' de [[Giuseppe Verdi|Verdi]], una de les más de 50 que presentó mientres esa dómina na ciudá.<ref name= Carr31>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=30–31|sp=sí}}</ref> Dempués de permanecer seis meses en dichu cargu, tornó a Viena y trabayó a tiempu parcial como maestru del coru del [[Carltheater]] de la ciudá.<ref name= Franklin2>{{cita web | autor=Franklin, Peter | editor=Macy, Laura | títulu=Mahler, Gustav (2. Early conducting career, 1880–83) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | editor= Oxford Music Online | añu=2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> En xineru de 1883 Mahler convertir en direutor d'un esgonciáu teatru d'[[Olomouc]].<ref name= Carr31/> Darréu escribió: «Desque crucié l'estragal del teatru de Olomouc sentíme como unu qu'espera la roxura de Dios».<ref name= Carr32>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=32–34|sp=sí}}</ref> A pesar de la probe rellación cola orquesta, Mahler llevó cinco óperes nueves al teatru, incluyendo ''[[Carmen (ópera)|Carmen]]'' de [[Georges Bizet|Bizet]], y ganóse a la prensa que primero fuera contraria con él.<ref name= Carr32/> Dempués d'una selmana a prueba nel Teatru Real de [[Kassel]], Mahler convertir nel direutor coral y musical» del teatru, cargu qu'ocupó dende agostu de 1883.<ref name= Franklin2/> El títulu despintaba la realidá de que taba subordináu al [[maestru de capiya]], Wilhelm Treiber, que taba disgustáu con él y propúnxose facer la so vida miserable.<ref name= Carr35>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=35–40|sp=sí}}</ref> A pesar de l'atmósfera desagradable, Mahler tuvo momentos d'ésitu na ciudá. Dirixó la representación de la so ópera favorita, ''[[Der Freischütz]]'' de [[Carl Maria von Weber|Weber]],<ref name=Sadie507>{{cita Harvard|Sadie|1980|p=507|sp=sí}}</ref> y el 23 de xunu de 1884 dirixó la so propia [[música incidental]] pa la obra de teatru ''Der Trompeter von Säkkingen'' (''El trompetista de Säkkingen'') de [[Josef Viktor von Scheffel]], la primer representación pública profesional d'una obra del compositor.{{#tag:ref|La música de ''Der Trompeter von Säkkingen'' perdióse en gran parte. Un [[movimientu (música)|movimientu]] tituláu «Blumine» foi incluyíu na primer versión de la so ''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mahler)|Primer Sinfonía]]''.<ref name= Sadie507/>|group=nota}} Una encesu pero finalmente non rematada rellación sentimental cola [[sopranu]] Johanna Richter fizo que Mahler escribiera una serie de poemes d'amor que se convirtieron nel testu del so ciclu de cantares ''[[Lieder eines fahrenden Gesellen]]'' (''Cantares d'un compañeru de viaxe'').<ref name= Carr35/> En xineru de 1884 el distinguíu direutor [[Hans von Bülow]] llevó a la Orquesta de la corte de [[Meiningen]] a Kassel y ufiertó dos conciertos. Cola esperanza d'escapar del so trabayu nel teatru, Mahler buscó ensin ésitu un puestu como asistente permanente de Büllow. Sicasí, al añu siguiente los sos esfuercios p'atopar un nuevu emplegu resultaron nun contratu de seis años na prestixosa [[Ópera de Leipzig]], qu'empezaría en 1886. Nun taba dispuestu a permanecer en Kassel un añu más, asina qu'arrenunció en xunetu de 1885 y con muncha suerte ufiertáron-y un puestu en reserva como direutor del [[Ópera Estatal de Praga|Neues Deutsches Theater]] de [[Praga]].<ref name= Franklin3>{{cita web | autor=Franklin, Peter | editor=Macy, Laura | títulu=Mahler, Gustav (3. Kassel, 1883–85) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | editor= Oxford Music Online | añu=2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> ==== Praga y Leipzig ==== [[Ficheru:Leipzig GustavMahler Wohnhaus.jpg|thumb|left|Casa de Mahler en [[Leipzig]], onde compunxo'l so ''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mahler)|Primer Sinfonía]]''.]] En [[Praga]], l'apaición del [[Renacimientu Nacional Checu]] aumentó la popularidá y la importancia del nuevu [[Teatru Nacional (Praga)|Teatru Nacional]] y dio llugar a un descensu na fortuna del [[Ópera Estatal de Praga|Neues Deutsches Theater]]. La xera de Mahler yera ayudar a detener esti cayente, ufiertando producciones d'alta calidá d'óperes alemanes.<ref name= Franklin4>{{cita web | autor=Franklin, Peter | editor=Macy, Laura | títulu=Mahler, Gustav (4. Prague 1885–86 and Leipzig 1886–88) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | editor= Oxford Music Online | añu=2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> En poco tiempu, tuvo ésitu na presentación d'obres de [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] y [[Richard Wagner|Wagner]], compositores con que la so obra siguiría acomuñáu'l restu de la so carrera.<ref name= Sadie507/> El so cada vegada más autocráticu ya individualista estilu de direición llevó al resfregón y a una engarradiella col so compañeru Ludwig Slansky, un direutor más esperimentáu.<ref name= Franklin4/> N'abril de 1886 Mahler dexó Praga pa tomar posesión del so cargu nel ''Neues Stadttheater'' de [[Leipzig]], onde surdió la rivalidá col so compañeru [[Arthur Nikisch]]. Debióse principalmente a la forma na que los dos teníen de compartir les xeres de direición teatral de la nueva producción de Wagner de la tetraloxía ''[[L'aniellu del nibelungo]]''. La enfermedá de Nikisch en xineru de 1887 supunxo que Mahler fixérase cargu de tol ciclu, que llogró un atayante ésitu de públicu. Sicasí, nun yera bien popular ente los miembros de la orquesta, resentíos pola so actitú dictatorial y los pesaos horarios d'ensayu.<ref name= Franklin4/>{{harvnp|Carr|1998|p=43|sp=sí}} En [[Leipzig]] Mahler entabló amistá con Carl von Weber, nietu del compositor [[Carl Maria von Weber]], y alcordaron preparar una representación de la ópera inacabada del so güelu ''[[Die drei Pintos]]'' (''Los trés Pintos''). Mahler [[Trescripción (música)|trescribió]] y [[orquestación|orquestó]] los bocetos musicales esistentes, usó partes d'otres obres de Weber y añadió dalguna composición propia.<ref name= Carr44/> L'estrenu nel ''Stadttheater'' en xineru de 1888 foi una ocasión importante na que [[Piotr Ilich Chaikovski|Chaikovski]] tuvo presente,<ref name= Franklin4/> según los direutores de dellos [[teatru d'ópera|teatro d'ópera]]. La obra tuvo una bona acoyida; el so ésitu ayudó a que'l perfil públicu de Mahler creciera, lo que reportó ganancies financieres.<ref name= Carr44>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=44-47|sp=sí}}</ref> La so rellación cola familia Weber complicóse por cuenta de la so rellación sentimental cola esposa de Carl von Weber, Marion, que, anque intensa per dambos llaos, nun llegó a nada. Aproximadamente nesa dómina, Mahler afayó la coleición de poemes folclóricos ''Des Knaben Wunderhorn'' (''[[El cuernu máxicu de la mocedá]]''), qu'apoderaría gran parte de les sos composiciones nos siguientes dolce años.<ref name= Franklin4/>{{#tag:ref|Mahler pudo llegar a conocer esta coleición con anterioridá, yá que basara'l primeru de los poemes ''[[Lieder eines fahrenden Gesellen]]'' nun testu de ''Des Knaben Wunderhorn''.<ref name="Blaukopf, pp. 61–62">{{cita Harvard|Blaukopf|1974|pp=61-62|sp=sí}}</ref>|group=nota}} L'acabante adquirir seguridá financiera de Mahler dexó-y arrenunciar al so cargu en Leipzig en mayu 1888, dempués d'una disputa col xefe d'escena del ''Stadttheater''.{{harvnp|Carr|1998|p=49|sp=sí}} Ensin trabayu, Mahler tornó a Praga pa trabayar nel resurdimientu de ''Die drei Pintos'' y la producción de ''[[Der Barbier von Bagdag]]'' de [[Peter Cornelius]]. Esta curtia estancia terminó de forma desgraciada, col despidu de Mahler dempués d'una llocada mientres los ensayos. Sicasí, al traviés de los esfuercios d'un vieyu amigu vienés, [[Guido Adler]], embaraxóse'l nome de Mahler como un direutor potencial pa la [[Ópera Nacional d'Hungría]] en [[Budapest]]. Foi entrevistáu, causó una bona impresión y ufiertáron-y el puestu n'ochobre de 1888.{{harvnp|Carr|1998|p=50|sp=sí}} ==== Aprendiz de compositor ==== [[Ficheru:Gustav-Mahler-Kohut.jpg|thumb|Gustav Mahler en 1892.]] Mientres los primeros años de la so carrera como direutor, la composición yera una actividá que realizaba namái nel so tiempu llibre. Ente los puestos ocupaos en Liubliana y Olomouc trabayó nos [[arreglu (música)|arreglos]] de versos de [[Richard Leander]] y [[Tirso de Molina]], darréu arrexuntaos como'l primer volume de ''Lieder und Gesänge'' (''Cantares y aires'').<ref name= Cooke27>{{cita Harvard|Cooke|1980|pp=27–30|sp=sí}}</ref> El so primer ciclu orquestal de cantares, ''[[Lieder eines fahrenden Gesellen]]'', compuestu en Kassel, taba basáu nos sos propios versos, anque'l primer poema, «Wenn mein Schatz Hochzeit macht» («Cuando'l mio amorcito cásase») sigue de cerca'l testu d'un poema del ciclu ''Wunderhorn''.<ref name="Blaukopf, pp. 61–62"/> Los [[Aire (música)|aires]] de los cantares segunda y cuarta del ciclu fueron incorporaos na ''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mahler)|Primer Sinfonía]]'', que terminó en 1888, mientres caltenía una rellación con Marion von Weber. La intensidá de los sentimientos de Mahler tán reflexaos na música, que orixinalmente foi escrita como un [[poema sinfónicu]] de cinco [[movimientu (música)|movimientos]] con un programa descriptivu. Unu de dichos movimientos, «Blumine», darréu refugáu, taba basáu nun pasaxe de la so primer obra ''[[Der Trompeter von Säckingen]]''.<ref name= Franklin4/><ref name= Carr44/> Dempués de completar el poema sinfónicu, compunxo una [[marcha aciaga]] de venti minutos, o ''Totenfeier'', que darréu se convertiría nel primer movimientu del so ''[[Sinfonía nᵘ 2 (Mahler)|Segunda Sinfonía]]''.{{harvnp|Carr|1998|pp=48-49|sp=sí}} Con frecuencia especulóse alrodiu de les obres perdíes o destruyíes nos primeros años de Mahler.<ref name= Franklin10>{{cita web| autor=Franklin, Peter | editor=Laura Macy | títulu=Mahler, Gustav (10. ''Das klagende Lied'', early songs, First symphony) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | obra=Oxford Music Online | añu= 2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> El direutor neerlandés [[Willem Mengelberg]] creía que la ''Primer Sinfonía'' yera demasiáu madura pa ser una primer obra sinfónica y tenía de tener predecesores. En 1938 Mengelberg reveló la esistencia del llamáu «Archivu Dresde», una serie de manuscritos en posesión de la vilba Marion von Weber.<ref name= MII51>{{cita Harvard|Mitchell|1975|pp=51–53|sp=sí}}</ref> L'archivu destruyóse casi por completu nel [[bombardéu de Dresde]] en 1945.<ref name= Carr44/> Según l'espertu en Mahler Donald Mitchell «hai una gran posibilidá de que dellos manuscritos importantes, amás de delles partes de les primeres sinfoníes, alcuéntrase en Dresde».<ref name= MII51/> === Budapest y Hamburgu (1888-1897) === ==== Ópera Real de Budapest ==== [[Ficheru:Operahaz 1893.jpg|thumb|[[Ópera Nacional d'Hungría]] en 1893, dos años dempués de que Mahler arrenunciara al so puestu ellí.]] A la so llegada a [[Budapest]] n'ochobre de 1888, Mahler atopó un conflictu cultural ente los conservadores [[nacionalismu|nacionalista]] húngaros, que favorecíen una política de [[maxarización]], y los progresistes que queríen caltener y desenvolver les tradiciones culturales austrogermanas del país. Una dominante camarilla conservadora, lideráu pol direutor musical Sándor Erkel, caltuviera un llindáu repertoriu d'óperes históriques y folclor nel [[Ópera Nacional d'Hungría|teatru d'ópera]]. Nel tiempu en que Mahler empezó les sos funciones, el campu progresista ganara ascendencia tres el nomamientu del lliberal Ferenc von Beniczky como [[intendente]].<ref name= Franklin5>{{cita web| autor=Franklin, Peter | editor=Laura Macy | títulu=Mahler, Gustav (5. Budapest 1888–91) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | obra=Oxford Music Online | añu= 2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> Consciente de la delicada situación Mahler mover con procuru. Retrasó la so primer apaición como direutor hasta xineru de 1889 cuando dirixó les representaciones n'[[idioma húngaru|húngaru]] de ''[[L'oru del Rin]]'' y ''[[La valquiria]]'', con gran ésitu inicial de públicu.<ref name=Sadie509>{{cita Harvard|Sadie|1980|pp=508–509|sp=sí}}</ref> Sicasí, el so ésitu inicial esleióse cuando los planes pa representar el restu d'obres de la tetraloxía de ''[[L'aniellu del nibelungo]]'', ''[[Sigfrido (ópera)|Sigfrido]]'' y ''[[El ocaso de los dioses]]'', según otres óperes alemanes atayar pola renacencia de la faición conservadora que favoreció un programa húngaru» más tradicional.<ref name=Sadie509/> Na busca d'óperes non alemanes p'ampliar el repertoriu, Mahler visitó [[Italia]] onde ente les obres qu'afayó atopábase la ''[[Cavalleria rusticana]]'' de [[Pietro Mascagni]], d'ésitu recién.<ref name= Franklin5/> En febreru de 1889 finó'l so padre. Darréu nesi mesmu añu tamién finaron tanto la so hermana Leopoldine como la so madre.<ref name= Franklin5/> El mesmu Mahler tuvo problemes de salú, con ataques de [[hemorroide]]s y [[migraña|migrañes]] ya infeiciones de gargüelu recurrentes.{{harvnp|Carr|1998|p=52|sp=sí}} Pocu dempués d'estos reveses familiares y de salú tuvo llugar l'estrenu del so ''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mahler)|Primer Sinfonía]]'' en Budapest el 21 de payares de 1889, que foi una decepción. La llarga crítica nel periódicu de August Beer indicaba que l'entusiasmu posterior a los primeros movimientos dexeneró nuna «oyible oposición» dempués del «[[Finale]]».{{harvnp|Mitchell|1975|p=154|sp=sí}} El compositor tuvo especialmente apenado polos comentarios negativos del so contemporaneu nel [[Universidá de Música y Arte Dramático de Viena|Conservatoriu de Viena]], Viktor von Herzfeld, que destacó que Mahler, como munchos direutores primero qu'él, demostrara nun ser un compositor.<ref name= Franklin5/>{{harvnp|Carr|1998|pp=58-59|sp=sí}}<ref>{{cita web | url=http://www.kennedy-center.org/calendar/?fuseaction=composition&composition_id=2839 | títulu=Symphony Non. 1 (Mahler) | obra=The Kennedy Centre | autor=Freed, Richard | añu=2007 | fechaaccesu=21 de marzu de 2011 | idioma=inglés}}</ref> En 1891 el cambéu de la política húngara escontra la [[derecha política|derecha]] reflexar nel teatru d'ópera nel cambéu d'intendente de Beniczky por [[Géza Zichy]], un aristócrata conservador decidíu a asumir el control artísticu sobre Mahler.<ref name= Franklin5/> Entós el compositor empezó a axustar col direutor del [[Ópera del Estáu de Hamburgu|''Stadttheater'' de Hamburgu]]. En mayu de 1891, dempués d'alcordar los términos del so contratu ellí, arrenunció al so puestu en Budapest.{{harvnp|Carr|1998|p=56|sp=sí}} El so trunfu final en Budapest foi una representación de ''[[Don Giovanni]]'' que-y ganó aponderamientu de [[Johannes Brahms|Brahms]], que taba presente.{{harvnp|Blaukopf|1974|p=83|sp=sí}} Mientres los sos años na ciudá húngara, la so producción compositiva tuvo llindada a los arreglos del cantar ''[[Lieder aus "Des Knaben Wunderhorn"|Wunderhorn]]'' que se convirtió nos volúmenes II y III de los ''[[Lieder und Gesänge]]'' y correiciones a la ''Primer Sinfonía''.<ref name=Sadie509/> ==== Ópera del Estáu de Hamburgu ==== [[Ficheru:Mahlers Komponierhäuschen.jpg|thumb|left|La ''Komponierhäuschen'' (cabaña de composición) de Mahler en [[Steinbach am Attersee|Steinbach]], a veres del [[llagu Attersee]] n'Austria.]] El cargu de Mahler en [[Hamburgu]] foi como direutor xefe, subordináu al direutor, Bernhard Pohl (conocíu como Pollini), que tenía tol control artísticu. Pollini taba preparáu pa dar a Mahler un considerable marxe de maniobra si reportába-y a él, como direutor, ésitu artísticu o comercial. Mahler facer na so primer temporada, cuando dirixó ''[[Tristán y Isolda (ópera)|Tristán y Isolda]]'' de [[Richard Wagner|Wagner]] per primer vegada y realizó aclamaes representaciones de ''[[Tannhäuser (ópera)|Tannhäuser]]'' y ''[[Sigfrido (ópera)|Sigfrido]]'' del mesmu compositor.<ref name= Franklin6>{{cita web| autor=Franklin, Peter | editor=Laura Macy | títulu=Mahler, Gustav (6. Hamburg 1891–97) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | obra=Oxford Music Online | añu= 2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> Otru trunfu foi l'estrenu alemán de ''[[Eugenio Onegin (ópera)|Eugenio Onegin]]'' de [[Piotr Ilich Chaikovski|Chaikovski]], en presencia del compositor, que denominó la forma de dirixir de Mahler como «estelante».{{harvnp|Steen|2003|p=750|sp=sí}} Los esixentes horarios d'ensayu de Mahler fixeron predecible la rensía per parte de los cantantes y la orquesta, en quien, según l'escritor Peter Franklin, el direutor «inspiraba odiu y respetu casi n'igual midida».<ref name= Franklin6/> Sicasí, atopó sofitu en [[Hans von Bülow]], que taba na ciudá como direutor de conciertos de suscripción de la ciudá. Bülow, que refugara los enfoques de Mahler en Kassel, llegara a almirar l'estilu de direición del nuevu y a la so muerte en 1894, el checu fixo cargu de la direición de los conciertos.<ref name= Sadie509/> [[Ficheru:Hans von buelow.jpg|thumb|El conocíu direutor [[Hans von Bülow]], que taba en [[Hamburgu]] como direutor de conciertos de suscripción, dio'l so sofitu a Mahler.]] Nel branu de 1892 Mahler llevó a los cantantes de Hamburgu a [[Londres]] pa participar nuna temporada de seis selmanes d'ópera alemana, na que foi la so única visita a [[Gran Bretaña]]. La so direición de ''[[Tristán y Isolda (ópera)|Tristán y Isolda]]'' cautivó al nuevu compositor [[Ralph Vaughan Williams]], que «taba varáu y nun pudo dormir en dos nueches».{{harvnp|Carr|1998|p=59|sp=sí}} Sicasí, Mahler refugó les posteriores invitaciones porque taba ansiosu por acutar les sos vacaciones de branu pa componer.<ref name= Sadie509/> En 1893 mercó un retiru en [[Steinbach am Attersee|Steinbach]], a veres del [[llagu Attersee]] n'Austria, y estableció un patrón que caltuvo mientres el restu de la so vida; les vacaciones de branu a partir d'esi momentu dedicar pa componer, en Steinbach o nos sos socesivos llugares de retiru. Nesi momentu produció, so la influencia de la coleición de poemes folclóricos del ''Wunderhorn'', una serie d'arreglos de cantares en Steinbach y compunxo el so ''[[Sinfonía nᵘ 2 (Mahler)|Segunda]]'' y ''[[Sinfonía nᵘ 3 (Mahler)|Tercer Sinfonía]]'' ellí.<ref name= Franklin6/> La representación de les sos obres yera entá relativamente pocu frecuente. El 27 d'ochobre de 1893, Mahler dirixó nel Ludwig Konzerthaus de Hamburgu una versión revisada de la so ''Primer Sinfonía'', entá cola so forma inicial de cinco movimientos. Foi presentada como un ''Tondichtung'' ([[poema sinfónicu]]) sol nome descriptivu de «Titán».<ref name= Franklin6/>{{harvnp|Mitchell|1975|p=158|sp=sí}} Esti conciertu tamién introdució dellos arreglos de los recién ''Wunderhorn''. Mahler consiguió'l so primer ésitu como compositor col bon recibimientu llográu pola ''Segunda Sinfonía'' nel so estrenu en [[Berlín]], so la so direición el 13 d'avientu de 1895. El so futuru asistente, [[Bruno Walter]], que taba presente, dixo que «unu puede datar l'empiezu de la fama [de Mahler] como compositor dende esi día».{{harvnp|Blaukopf|1974|p=119|sp=sí}} Esi mesmu añu la so vida privada sufrió un revés pol suicidiu del so hermanu menor Otto.{{harvnp|Carr|1998|p=51|sp=sí}} Mahler introdució numberoses óperes nel ''Stadttheater'': ''[[Falstaff (Verdi)|Falstaff]]'' de [[Giuseppe Verdi|Verdi]], ''[[Hänsel und Gretel]]'' d'[[Engelbert Humperdinck|Humperdinck]] y obres de [[Bedřich Smetana|Smetana]].<ref name= Sadie509/> Sicasí, forzar a arrenunciar al so puestu nos conciertos de suscripción por cuenta de los probes ingresos y la mala acoyida que tuvo la interpretación de la so reescritura de la ''[[Sinfonía nᵘ 9 (Beethoven)|Novena Sinfonía]]'' de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]].<ref name= Franklin6/> Mahler dexara claro que la so meta última yera un cargu en Viena y dende 1895 maniobró pa consiguir, con ayuda d'amigos influyentes, la direición del [[Ópera de Viena|''Hofoper'' vienés]].{{harvnp|Carr|1998|pp=81-82|sp=sí}} Venció la barrera qu'esistía en contra del nomamientu de [[pueblu xudíu|xudíos]] pal puestu gracies a una pragmática conversión al [[catolicismu]] en febreru de 1897.{{harvnp|Carr|1998|pp=83-84|sp=sí}} Dos meses dempués foi nomáu nel ''Hofoper'', provisionalmente como direutor de personal col títulu de [[maestru de capiya]].{{harvnp|Blaukopf|1974|pp=130-135|sp=sí}} === Viena (1897–1907) === ==== Direutor del Hofoper ==== [[Ficheru:Staatsoper (ca.1898).jpg|thumb|Vista del ''[[Ópera Estatal de Viena|Hofoper]]'' en 1898, mientres la estancia de Mahler como'l so direutor.]] Mientres esperaba la confirmación pal puestu de direutor per parte del [[Francisco Xosé I d'Austria|Emperador]], Mahler compartió los derechos como direutor residente con [[Josef Hellmesberger (fíu)|Josef Hellmesberger]] (fíu del direutor del Conservatoriu) y [[Hans Richter]], un intérprete de Wagner reconocíu internacionalmente y direutor orixinal de la tetraloxía ''[[L'aniellu del nibelungo]]'' nel [[Festival de Bayreuth]] en 1876.{{harvnp|La Grange|1995|p=20|sp=sí}} El direutor [[Wilhelm Jahn]] nun preguntara a Richter sobre'l cargu de Mahler. Este, sensible cola situación, escribió a Richter una carta de cortesía pa espresar la infrayable almiración pol vieyu compositor. Darréu los dos tuvieron d'alcuerdu n'escases ocasiones, pero caltuvieron les sos diferencies al marxe.{{harvnp|La Grange|1995|pp=20-21|sp=sí}} Viena, la capital [[Imperiu austrohúngaru|imperial]] de los [[Casa d'Habsburgu|Habsburgu]], escoyera apocayá un alcalde conservador [[antisemitismu|antisemita]], [[Karl Lueger]], qu'una vegada proclamara: «Yo mesmu decidí quién ye un xudíu y quién nun lo ye».{{harvnp|La Grange|1995|p=5|sp=sí}} El compositor, llamentando'l xeneralizáu antisemitismu del que fuera oxetu na sociedá vienesa, solía dicir: «Soi tres veces estranxeru: un bohemiu ente austriacos; un austriacu ente alemanes y un xudíu ante'l mundu». En tal volátil atmósfera política Mahler precisaba una temprana demostración de los sos credenciales culturales alemanes. En mayu de 1897 dexó'l so calquier inicial coles representaciones bien aclamaes de ''[[Lohengrin]]'' de Wagner y ''[[La flauta máxica]]'' de Mozart.<ref name= Franklin7>{{cita web| autor=Franklin, Peter | editor=Laura Macy | títulu=Mahler, Gustav (7. Vienna 1897–1907) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | obra=Oxford Music Online | añu= 2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> Xustamente dempués del so ésitu cola ópera de Mozart, Mahler viose forzáu a tomar una baxa de delles selmanes por enfermedá, mientres la que la so hermana Justine y la so compañera dende diba tiempu, la [[viola]] [[Natalie Bauer-Lechner]], curiar.<ref name= DLG32>{{cita Harvard|La Grange|1995|pp=32-36|sp=sí}}</ref> Mahler tornó a Viena a principios d'agostu pa preparar la primer versión ensin cortes del ciclu del ''Aniellu''. Dicha representación tuvo llugar ente'l 24 y el 27 d'agostu, collechando allabancies de la crítica y l'entusiasmu del públicu. El so amigu [[Hugo Wolf]] díxo-y a Bauer-Lechner que «per primer vegada escuché'l ''Aniellu'' como siempres suañé escuchalo mientres lleo la partitura».{{harvnp|La Grange|1995|pp=49-51|sp=sí}} El 8 d'ochobre Mahler foi nomáu oficialmente p'asoceder a Jahn como direutor del ''Hofoper''.{{harvnp|La Grange|1995|p=54|sp=sí}}{{#tag:ref|Delles fontes, por casu, Paul Banks en {{cita Harvard|Sadie|1980|p=509|sp=sí}}, data'l nomamientu'l 8 de setiembre de 1897. Según La Grange el decretu de nomamientu de Mahler como direutor tuvo llugar el 8 d'ochobre y foi robláu por Lord Chamberlain en nome del Emperador el 15 d'ochobre.|group=nota}} La so primer producción nel so nuevu puestu foi la ópera nacionalista checa ''[[Dalibor]]'' de Smetana, con un final reconstruyíu que caltenía vivu al héroe Dalibor. Esta producción provocó la roxura ente los nacionalistes alemanes de Viena más estremistes, qu'acusaron a Mahler de «fraternizar cola antidinástica ya inferior nación checa».{{harvnp|La Grange|1995|pp=66-67|sp=sí}} Mientres el so mandatu, Mahler introdució un total de 33 nueves óperes nel ''Hofoper''; otres 55 producciones fueron anovaes.<ref name= DLG941>{{cita Harvard|La Grange|2000|pp=941-944|sp=sí}}</ref> Sicasí, el censores vieneses refugaron el propósitu pa representar la revesosa ópera de [[Richard Strauss]] ''[[Salomé (ópera)|Salomé]]'' en 1905.{{harvnp|La Grange|2000|pp=249-252|sp=sí}} A empiezos de 1902 Mahler conoció a [[Alfred Roller]], un artista y diseñador acomuñáu al movimientu de la [[Secesión de Viena]]. Un añu dempués Mahler nomar escenógrafu xefe del ''Hofoper''. El debú de Roller foi una nueva producción de ''Tristán y Isolde''.{{harvnp|La Grange|1995|pp=515-516 y 560-561|sp=sí}}{{#tag:ref|[[Alma Schindler]], la futura esposa de Mahler, afirmó que Mahler introduxera a Roller na casa del so padre en xineru de 1902. Sicasí, hai dalguna evidencia de que Roller trabayara en diseños pal ''Hofoper'' asina xineru de 1901.{{harvnp|Carr|1998|pp=138-139|sp=sí}}|group=nota}} La collaboración ente dambos creó más de venti producciones célebres, ente les que s'atopen les óperes ''[[Fidelio]]'' de Beethoven, ''[[Ifigenia en Áulide]]'' de [[Christoph Willibald Gluck|Gluck]] y ''[[Les bodes de Figaro]]'' de Mozart.<ref name= DLG941/><ref name= Sadie510>{{cita Harvard|Sadie|1980|pp=510-511|sp=sí}}</ref> Na producción d'esta, Mahler ofendió a dellos puristes al añader y componer una escena [[Recitativo|recitativa]] curtia nel tercer actu.{{harvnp|Mitchell|1975|pp=419-422|sp=sí}} A pesar de los sos numberosos ésitos teatrales, los años de Mahler en Viena escasamente fueron seles; les sos batalles colos cantantes y l'alministración del teatru fueron apaeciendo de manera intermitente mientres tol so mandatu. Anque los sos métodos ameyoraron el nivel, el so estilu histriónico y dictatorial de dirixir provocaron la rensía por igual de los miembros de la orquesta y los cantantes.<ref name=La_Grange_130>{{cita Harvard|La Grange|1995|pp=130-131 y 630-631|sp=sí}}</ref> N'avientu de 1903 enfrentar a una revuelta de tramoyistas, que les sos demandes por unes meyores condiciones refugó porque creía que los estremistes taben manipoliando al personal.{{harvnp|La Grange|1995|pp=632-634|sp=sí}} La faición antisemita de la sociedá vienesa, opuesta mientres enforma tiempu al nomamientu de Mahler, siguió atacándolo ensin fuelgu y en 1907 crearon una campaña na prensa destinada a espulsalo.<ref name= Carr150>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=150-151|sp=sí}}</ref> Nesa dómina tenía discrepancies cola alministración del teatru pola cantidá de tiempu que taba emplegando na so propia música y taba preparáu pa colase.<ref name= Sadie510/> A empiezos de 1907 empecipió conversaciones con [[Heinrich Conried]], direutor del [[Metropolitan Opera House]], y en xunu robló'l contratu, en términos bien favorables, pa dirixir en [[Nueva York]] mientres cuatro temporaes.<ref name= Carr150/> A la fin del branu presentó la so dimisión nel ''Hofoper'' y el 15 d'ochobre dirixó ''Fidelio'', la so representación númberu 648 ellí. En diez años, Mahler diera una nueva vida al teatru d'ópera y saniáu les sos cuentes,{{harvnp|Schonberg|1970|p=140|sp=sí}} pero fixo pocos amigos (dicíase que trataba a los sos músicos como un domador de lleones trata a los sos animales).{{harvnp|Snowman|2009|p=246|sp=sí}} El so mensaxe de despidida a la compañía, que dexó nun tablón d'anuncios, foi rotu y espardíu pel suelu.{{harvnp|Blaukopf|1974|pp=217-219|sp=sí}} Dempués de dirixir la orquesta del ''Hofoper'' nun conciertu de despidida con una representación de la so ''Segunda Sinfonía'' el 24 de payares, Mahler colar de Viena escontra Nueva York a principios d'avientu.<ref name= Sadie512>{{cita Harvard|Sadie|1980|pp=512-513|sp=sí}}</ref><ref name= Carr154>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=154-155|sp=sí}}</ref> ==== Conciertos filarmónicos ==== [[Ficheru:Mahler-Auenbruggergasse-2.jpg|thumb|Placa nel apartamentu de Mahler en Viena, nel númberu 2 de Auenbruggergasse.]] Cuando Richter arrenunció como direutor de los conciertos de suscripción de la [[Orquesta Filarmónica de Viena|Filarmónica de Viena]] en setiembre de 1898,{{#tag:ref|Los conciertos de suscripción fueron un programa añal de conciertos orquestales, representaos pola [[Orquesta Filarmónica de Viena]] qu'arrexuntaba a la élite d'instrumentistes del ''Hofoper''. Por tanto, Mahler yera yá conocíu ente los intérpretes enantes d'empezar les sos obligaciones como direutor de conciertos.{{harvnp|Blaukopf|1974|pp=150-151|sp=sí}}|group=nota}} la comisión de conciertos escoyera por unanimidá a Mahler como'l so socesor.{{harvnp|La Grange|1995|p=116|sp=sí}} El nomamientu nun foi del tou bien recibíu. La prensa antisemita preguntóse si, como non alemán, Mahler podría ser capaz de defender la música alemana.<ref name= DLG117>{{cita Harvard|La Grange|1995|p=117|sp=sí}}</ref> El númberu de visites aumentó considerablemente na so primer temporada, pero los miembros de la orquesta taben particularmente resentíos colos sos vezos de reescribir reconocíes obres maestres y pola programación d'ensayos adicionales d'obres coles que taben llargamente familiarizaos.<ref name= Franklin7/> L'intentu per parte de la ópera de que Richter tornara pa la temporada de 1899 fracasó, porque'l direutor nun taba comenenciudu. La posición de Mahler viose debilitada cuando, en 1900, llevó a la orquesta a [[París]] pa interpretar na [[Esposición Universal de París (1900)|Esposición Universal]]. Los conciertos de París tuvieron una probe acoyida y perdieron dineru (Mahler tuvo que pidir un préstamu a la [[familia Rothschild]] pal billete de la orquesta).<ref name= Carr87>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=87-94|sp=sí}}</ref>{{harvnp|La Grange|1995|pp=263-264|sp=sí}} N'abril de 1901, afeutáu pol so recurrente enfermedá y enfastiáu polos numberosos enfrentamientos cola orquesta, Mahler arrenunció a la direición de conciertos de la Filarmónica.<ref name= Sadie510/> Nos sos trés temporaes representara alredor de 80 obres distintes, qu'incluyeron pieces de compositores relativamente desconocíos como [[Hermann Goetz]], [[Wilhelm Kienzl]] y l'italianu [[Lorenzo Perosi]].<ref name= Carr87/> ==== Maduror como compositor ==== El so doble emplego en Viena absorbió primeramente tol so tiempu y enerxía, pero en 1899 volviera componer. Los restantes años na ciudá fueron particularmente granibles. Mientres trabayaba nel postreru de los sos ''[[Des Knaben Wunderhorn]]'' empezó'l so ''[[Sinfonía nᵘ 4 (Mahler)|Cuarta Sinfonía]]'', que completó en 1900.{{harvnp|Carr|1998|p=233|sp=sí}} Nesa dómina abandonara la cabaña na que componía en Steinbach y adquiriera otra, en [[Maiernigg]] a les veres del [[Wörthersee]] en [[Carintia]], onde darréu construyó una villa.{{harvnp|Blaukopf|1974|p=137|sp=sí}} Nesti nuevu allugamientu embarcar no que se considera polo xeneral como'l so periodu compositivo «mediu» o post-''Wunderhorn''.<ref name = Cooke71>{{cita Harvard|Cooke|1980|pp=71–94|sp=sí}}</ref> Ente 1901 y 1904 escribió diez arreglos de poemes de [[Friedrich Rückert]], cinco de los cualos arrexuntó como ''[[Rückert-Lieder]]''.{{#tag:ref|Unu de los poemes de Rückert, ''Liebst du um Schönheit'', tuvo perdíu ensin orquestación hasta que foi atopáu por un músicu de Leipzig, Max Puttmann. El cantar interprétase davezu xunto a les otres.{{harvnp|Carr|1998|p=129|sp=sí}}|group=nota}} Los otros cinco formaron el ciclu de cantares ''[[Kindertotenlieder]]'' (''Cantares a los neños muertos''). La triloxía de sinfoníes orquestales, la ''[[Sinfonía nᵘ 5 (Mahler)|Quinta]]'', la ''[[Sinfonía nᵘ 6 (Mahler)|Sesta]]'' y la ''[[Sinfonía nᵘ 7 (Mahler)|Séptima]]'' componer en Maiernigg ente 1901 y 1905, y la ''[[Sinfonía nᵘ 8 (Mahler)|Octava]]'' en 1906, n'ocho selmanes d'actividá frenética.<ref name= Sadie510/>{{harvnp|Carr|1998|p=148|sp=sí}} Nesi mesmu periodu empezar a interpretar les sos obres con creciente frecuencia. N'abril de 1899 dirixó l'estrenu en Viena del so ''Segunda Sinfonía''. El 17 de febreru de 1901 tuvo llugar la primer representación pública de ''[[Das klagende Lied]]'', en forma de dos partes revisada. Darréu en payares d'esi añu, dirixó l'estrenu del so ''Cuarta Sinfonía'' en [[Múnich]] y tuvo na tribuna de la primer representación completa de la so ''Tercer Sinfonía'' nel festival ''[[Allgemeiner Deutscher Musikverein]]'' de [[Krefeld]] el 9 de xunu de 1902. Entós, les «primeres nueches» de Mahler convertir n'eventos musicales cada vegada más frecuentes; dirixó la primer representación de les sos sinfoníes ''Quinta'' y ''Sesta'' en [[Colonia (Alemaña)|Colonia]] y [[Essen]] respeutivamente, en 1904 y 1906. Presentáronse cuatro de los ''Rückert Lieder'' y ''Kindertotenlieder'' en Viena'l 29 de xineru de 1905.<ref name= Franklin7/><ref name= Sadie510/> ==== Matrimoniu, familia y traxedia ==== [[Ficheru:Alma Mahler 1899.jpg|thumb|left|[[Alma Schindler]], esposa de Mahler, en 1899.]] Mientres la so segunda temporada en Viena, Mahler adquirió un espaciosu y modernu apartamentu nel Auenbruggergasse y construyó una villa veraniega na tierra que mercara cerca del so nuevu estudiu de composición en Maiernigg.<ref name= Franklin7/> En payares de 1901 conoció a la compositora [[Alma Schindler]], fía del pintor [[Emil Jakob Schindler]] y fiyasca del pintor [[Carl Moll]], nuna xunta social na que tuvo presente'l direutor teatral [[Max Burckhard]].<ref name= DLG418>{{cita Harvard|La Grange|1995|pp=418–420|sp=sí}}</ref> Primeramente Alma nun s'amosó interesada por conocer a Mahler, por cuenta de «los escándalos sobre él y toles muyeres nueves qu'aspiraren a cantar na ópera».{{harvnp|Mahler|1968|pp=3–5|sp=sí}} Los dos tuvieron un fuerte desalcuerdu sobre un [[balé]] d'[[Alexander von Zemlinsky]] (Alma foi alumna so), pero punxéronse d'alcuerdu para trate nel ''Hofoper'' a otru día.<ref name= DLG418/> Dichu alcuentru dio llugar a un rápidu novialgu. Mahler y Alma casar nuna ceremonia privada'l 9 de marzu de 1902, a pesar de la diferencia d'edá (Alma tenía diecinueve años menos que'l compositor). Daquella, Alma taba embarazada de la so primer fía,{{harvnp|La Grange|1995|pp=487–489|sp=sí}} Maria Anna, que nació'l 3 de payares d'esi añu. La so segunda fía, Anna, nació en 1904.<ref name= Sadie510/> Los amigos de la pareya amosáronse sorprendíos pol matrimoniu y duldaron del so idoneidad. Burckhard llamó a Mahler «esi xudíu raquíticu dexeneráu», indignu pa una moza de bona familia.{{harvnp|La Grange|1995|p=432|sp=sí}} Per otru llau, la familia Mahler consideraba a Alma coqueta, pocu fiable y demasiáu aficionada a ver a homes nuevos rindíos a los sos encantos.{{harvnp|La Grange|1995|p=442|sp=sí}} Mahler yera por naturaleza temperamental y autoritariu ([[Natalie Bauer-Lechner]], la so primer compañera, dixo que vivir con él yera «tar nun barcu que se mece darréu d'equí p'allá poles foles»).{{harvnp|Carr|1998|p=108|sp=sí}} Alma llueu se sintió resentida por haber abandonáu los sos estudios musicales ante la insistencia del so home de que namái podía haber un compositor na familia. Escribió nel so diariu: «Qué duru ye ser tan despiadadamente privada de [...] lo más cercano al corazón».<ref name= Carr143>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=143–44|sp=sí}}</ref> El requisitu de Mahler de que la so vida matrimonial tuviera entamada alredor de les sos actividaes creatives xeneró tensiones y bastiaron la rebelión per parte de la so esposa. Sicasí'l matrimoniu carauterizar por periodos ocasionales de considerable pasión, particularmente per parte de Mahler.{{#tag:ref|Vease, por casu, les cartes a Alma unviaes dende Múnich en 1910, la postrera de les cuales empieza asina: «¡La mio amada, locamente amada Almschili! Creyer, ¡toi enfermu d'amor!»{{harvnp|Mahler|1968|pp=334–338|sp=sí}} Sicasí'l biógrafu Robert Carr destaca la forma na qu'Alma editó y escoyó les cartes que publicó nel so llibru ''Memories and Letters'' publicáu en 1940.{{harvnp|Carr|1998|p=107|sp=sí}}|group=nota}} Nel branu de 1907 Mahler, exhausto poles campañes na so contra en Viena, llevó a la so familia a Maiernigg. Poco dempués de la so llegada les sos fíes carecieron d'[[escarlatina]] y [[difteria]]. Anna recuperóse pero Maria, dempués de dos selmanes de llucha, morrió'l 12 de xunetu.<ref name= Franklin8>{{cita web | autor=Franklin, Peter | | editor=Laura Macy | títulu=Mahler, Gustav (8. Europe and New York, 1907–11) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | obra=Oxford Music Online | añu= 2007 | fechaaccesu=21 de febreru de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> Darréu dempués d'esta devastadora perda, Mahler enterar de que tenía problemes de corazón, un diagnósticu confirmáu darréu por un especialista vienés, qu'ordenó un amenorgamientu de cualquier tipu d'exerciciu brengosu. En que midida la so condición amenorgóse nun ta clara. Alma describir como una sentencia de muerte virtual, anque'l mesmu compositor, nuna carta a ella del 30 d'agostu afirmaba que sería capaz de llevar una vida normal, amás d'evitar el sobreesfuerzo.{{harvnp|Carr|1998|pp=152–54|sp=sí}} Sicasí, la enfermedá foi un factor de [[depresión]] posterior. A la fin del branu cerró la villa de Maiernigg y nunca tornó.{{harvnp|Blaukopf|1974|p=217|sp=sí}} === Últimos años (1908–1911) === ==== Nueva York ==== [[Ficheru:Metropolitan opera 1905.jpg|thumb|El [[Metropolitan Opera House]] de [[Nueva York]], aproximao na dómina na que Mahler dirixir, 1908–1909.]] Mahler debutó nel [[Metropolitan Opera House]] de [[Nueva York]] el 1 de xineru de 1908, dirixendo ''[[Tristán y Isolda (ópera)|Tristán y Isolda]]'' na versión embrivida, entá habitual na ciudá anque superada diba tiempu en Viena.<ref name= Franklin8/> Nuna entamanada primer temporada, les sos representaciones fueron llargamente emponderaes, especialmente la so versión de ''[[Fidelio]]'' del 20 de marzu de 1908, na qu'aportunó en que s'usaren retruques de los escenarios realizaos por Roller en Viena.{{harvnp|Carr|1998|p=163|sp=sí}} Na so vuelta a Austria mientres el branu de 1908, Mahler establecer nel terceru y postreru de los sos estudios de composición nun pinar cercanu a [[Dobbiaco]] nel [[Tirol]]. Ellí, usando un testu de [[Hans Bethge]] basáu nunos antiguos poemes chinos, compunxo ''[[Das Lied von der Erde]]'' (''El cantar de la Tierra'').<ref name= Franklin8/> A pesar de la naturaleza sinfónica de la obra, el compositor refugó numberala, cola esperanza d'escapar de la «[[maldición de la novena sinfonía]]» que creía qu'afectara a compañeros compositores como [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Franz Schubert|Schubert]] y [[Anton Bruckner|Bruckner]].<ref name= Sadie512>{{cita Harvard|Sadie|1980|pp=512-513|sp=sí}}</ref> El 19 de setiembre de 1908, tuvo llugar l'estrenu de la ''[[Sinfonía nᵘ 7 (Mahler)|Séptima Sinfonía]]'' en Praga, que foi consideráu por Alma como un ésitu tanto de crítica como de públicu.{{harvnp|Mahler|1968|p=143|sp=sí}} [[Ficheru:Philadelphia_Orchestra_at_American_premiere_of_Mahler's_8th_Symphony_(1916).jpg|400px|thumb|left|L'estrenu del so ''[[Sinfonía nᵘ 8 (Mahler)|Octava Sinfonía]]'' n'Estaos Xuníos, que foi dirixida por [[Leopold Stokowski]] ya interpretada por 1068 músicos.<ref>{{cita web | url=http://www.library.upenn.edu/exhibits/rbm/stokowski/mahler.html | títulu=Leopold Stokowski: Making Music Matter | fechaaccesu=19 de febreru de 2012 | idioma=inglés | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120218232158/http://www.library.upenn.edu/exhibits/rbm/stokowski/mahler.html | fechaarchivu=2012-02-18}}</ref>]] Pa la temporada de 1908–1909, l'alministración del Metropolitan llevó al direutor italianu [[Arturo Toscanini]] pa compartir funciones con Mahler, que namái fixo diecinueve apariciones en tola temporada. Una d'elles foi la bien emponderada representación de ''[[La novia vendida]]'' de [[Bedřich Smetana]], el 19 de febreru de 1909.<ref>{{cita noticia | títulu=Bartered Bride at Metropolitan | obra= [[The New York Times]] | fecha= 20 de febreru de 1909 | url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D03Y6D91439Y733A25753C2A9649C946897D6CF | fechaaccesu=28 de marzu de 2011 | otros=Formáu PDF | idioma=inglés}}</ref> Na primer parte de la temporada, Mahler dirixó tres conciertos cola [[Sociedá de la Orquesta Sinfónica de Nueva York]].<ref>{{cita noticia | títulu=Gustav Mahler Conducts | obra=The New York Times | fecha=30 de payares de 1908 | url=http://graphics8.nytimes.com/packages/pdf/arts/mahler1.pdf | fechaaccesu=28 de marzu de 2011 | otros=Formáu PDF | idioma=inglés}}</ref> Esta anovada esperiencia de direición orquestal inspirar a arrenunciar al so puestu nel teatru d'ópera y aceptar la direición de la reformada [[Orquesta Filarmónica de Nueva York]]. Siguió realizando apaiciones ocasionales como convidáu nel Metropolitan, siendo la so última representación ellí ''[[La dama de piques]]'' de [[Piotr Ilich Chaikovski|Chaikovski]], el 5 de marzu de 1910.{{harvnp|Blaukopf|1974|pp=225-226|sp=sí}} De vuelta a Europa nel branu de 1909, Mahler trabayó nel so ''[[Sinfonía nᵘ 9 (Mahler)|Novena Sinfonía]]'' y fixo una xira dirixendo polos [[Países Baxos]].<ref name= Franklin8/> La temporada 1909–1910 de la Filarmónica de Nueva York foi llarga y agotadora. Mahler ensayó y dirixó cuarenta y seis conciertos, pero los sos programes fueron con frecuencia bien esixentes pal gustu popular. La so propia ''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mahler)|Primer Sinfonía]]'', estrenada n'Estaos Xuníos el 16 d'avientu de 1909, foi una de les pieces que nun conectó cola crítica y el públicu, y la temporada acabó con grandes perdes financieres.{{harvnp|Carr|1998|pp=172-173|sp=sí}} El puntu culminante del branu de 1910 de Mahler foi la primer representación de la ''[[Sinfonía nᵘ 8 (Mahler)|Octava Sinfonía]]'' en Múnich el 12 de setiembre, la postrera de les sos obres estrenada en vida. La ocasión foi un trunfu (según el so biógrafu [[Robert Carr]], «de xuru el so mayor ésitu en vida»)<ref name= Carr207>{{cita Harvard|Carr|1998|p=207|sp=sí}}</ref> pero tuvo asombrada pol descubrimientu del compositor, dempués del eventu, de qu'Alma empezara una rellación col mozu arquiteutu [[Walter Gropius]]. Bien angustiado, el compositor buscó'l conseyu de [[Sigmund Freud]] y paeció llograr dalgún consuelu del [[psicoanalista]]. Alma tuvo d'alcuerdu en permanecer xunto a Mahler, anque la rellación con Gropius siguió de forma clandestina. En señal d'amor, Mahler dedicó-y el so ''Octava Sinfonía''.<ref name= Sadie510/><ref name= Franklin8/> ==== Enfermedá y fallecimientu ==== [[Ficheru:Gustav Mahler 1909.jpg|thumb|Mahler en 1909, dos años enantes de la so muerte.]] A pesar de les distraiciones emocionales, mientres el branu de 1910 Mahler trabayó nel so ''[[Sinfonía nᵘ 10 (Mahler)|Décima Sinfonía]]'', completando'l ''[[Tempo#Adaxu|Adaxu]]'' y esbozando cuatro movimientos más.{{harvnp|Blaukopf|1974|p=254|sp=sí}}{{harvnp|Cooke|1980|pp=118–19|sp=sí}} Xunto cola so esposa, tornó a Nueva York en payares d'esi añu y llanzóse a una entamanada temporada de conciertos y xires cola Filarmónica. Cerca de la Navidá, empezó a sufrir dolor de gargüelu, que persistió mientres tiempu. El 21 de febreru de [[1911]], con una temperatura corporal de 40&nbsp;°C, Mahler aportunó nel cumplimientu d'un compromisu nel [[Carnegie Hall]], con un programa relativamente anodino. Esi foi'l so últimu conciertu.{{harvnp|Blaukopf|1974|p=233|sp=sí}} Dempués de selmanes postráu en cama diagnosticáron-y una [[endocarditis]] bacteriana, una enfermedá a la que son propenses les persones que sufren defectos nes [[válvula cardiaca|válvules cardiaques]] y pa la que la tasa de sobrevivientes na dómina anterior a los [[antibióticu|antibióticos]] yera casi nula. En 1907, depués de la muerte de la so fía María Anna, diagnosticáren-y una doble mancadura valvular reumática y agora una endocarditis estreptocócica. N'efeutu, nos hemocultivos realizaos crecieron estreptococos, y con esti afayu Mahler pasó a ser parte de la historia de la medicina. Sicasí, el compositor nun perdió la esperanza, faló de la continuación de la temporada de conciertos y tomó un gran interés por una composición de la so esposa que foi cantada nun recital públicu pola sopranu [[Frances Alda]] el 3 de marzu.{{harvnp|Carr|1998|p=214|sp=sí}} El 8 d'abril, la familia y una enfermera permanente abandonaron Nueva York a bordu del [[SS Amerika]] con destín a Europa. Llegaron a París diez díes dempués, onde Mahler ingresó nuna clínica de [[Neuilly-sur-Seine]], pero nun tuvo ameyoramientu. El 11 de mayu, foi treslladáu en tren al sanatoriu Löw de Viena, onde finó'l día [[18 de mayu|18 d'esi mesmu mes]].{{harvnp|Carr|1998|pp=215-220|sp=sí}} El 22 de mayu de 1911, cuatro díes dempués del so fallecimientu, Mahler foi soterráu nel campusantu de [[Grinzing]] como pidiera. Alma, siguiendo les indicaciones de los doctores, ausentóse pero ente los asistentes al funeral, con relativa poca pómpara, tuvieron [[Arnold Schönberg]] (que la so corona describía al compositor como «el santu Gustav Mahler»), [[Bruno Walter]], [[Alfred Roller]], el pintor [[Gustav Klimt]] y representantes de munchos de los grandes teatros d'ópera europeos.{{harvnp|Carr|1998|pp=2–3|sp=sí}} [[Ficheru:Grinzinger Friedhof - Gustav Mahler.jpg|thumb|left|Balta de Gustav Mahler nel campusantu de [[Grinzing]], un distritu de [[Viena]].]] El ''[[The New York Times|New York Times]]'' informó de la so muerte, calificándolo de «una de les grandes figures musicales de la so dómina», pero aldericaba les sos sinfoníes principalmente pola esaxerada duración de la so ''Segunda Sinfonía'' de «dos hores y cuarenta minutos».<ref>{{cita noticia | títulu=Gustav Mahler Dies in Vienna | obra=[[The New York Times]] | fecha=18 de mayu de 1911 | url= http://graphics8.nytimes.com/packages/pdf/arts/105027769.pdf | fechaaccesu= 9 d'abril de 2011 | idioma=inglés}}</ref> En Londres, l'obituariu de ''[[The Times]]'' afirmaba que la so forma de dirixir yera «más llograda que la de cualquier home, sacante Richter» y que les sos sinfoníes yeren «de xuru interesantes na so unión de la riqueza orquestal moderna cola simplicidá melódica que con frecuencia s'averó a la lloria», a pesar de que yera demasiáu puestu pa xulgar la so valía final.{{harvnp|Mitchell|1975|pp=413–15|sp=sí}} Alma Mahler sobrevivió al so home en más de cincuenta años y morrió en [[1964]]. Casóse con [[Walter Gropius]] en 1915, cinco años dempués divorcióse y casóse col escritor [[Franz Werfel]] en 1929.{{harvnp|Steen|2003|pp=764–65|sp=sí}} En 1940, publicó una memoria de los sos años xunto a Mahler, titulada ''Gustav Mahler: Alcordances y cartes''. Foi criticada por posteriores biógrafos por incompleta, selectiva y comenenciuda, y por apurrir una imaxe aburuyada de la vida del compositor.{{harvnp|Carr|1998|pp=106-110 y 114|sp=sí}}{{#tag:ref|Utilizóse'l términu «Problema Alma» pa referise a les dificultaes que les aburuyes d'Alma crearon a historiadores posteriores. Jonathan Carr escribe: {{cita|[B]it by bit, more about Alma has remanecéi to cast still graver doubt on her published work&nbsp;... Letters from Mahler to her have come to light in a more complete form than she chose to reveal. It is now plain that Alma did not just make chance mistakes and see things 'through her own eyes'. She doctored the record.|col2=Adulces, foi apaeciendo más información sobre Alma, creando mayores duldes sobre la so obra publicada [...] Salieron a la lluz cartes de Mahler empobinaes a ella más completes de lo qu'ella reveló nel so día. Ta claro qu'Alma non yá cometió errores desintencionados y vio les coses «al traviés de los sos propios güeyos». Ella falsificó los rexistros.|{{cita Harvard|Carr|1998|p=106|sp=sí}}}}|group=nota}} La fía del compositor, [[Anna Mahler]], convertir nuna conocida escultora y finó en 1988.{{harvnp|Mitchell|Nicholson|1999|p=580|sp=sí}} La Sociedá International Gustav Mahler foi fundada en Viena en 1955, con Bruno Walter como'l so primer presidente y Alma Mahler como miembru honoríficu. La Sociedá tenía como oxetivu crear una edición completa crítica de les obres de Mahler y conmemorar tolos aspeutos de la vida del compositor.<ref>{{cita web | títulu=International Gustav Mahler Society, Vienna | url=http://www.gustav-mahler.org/english/ | fechaaccesu=10 d'abril de 2011 | idioma=inglés | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120814202909/http://www.gustav-mahler.org/english/ | fechaarchivu=2012-08-14 }}</ref> == Producción musical == {{VT|Composiciones de Gustav Mahler}} === Romanticismu tardíu === Mahler foi un «[[música del Romanticismu románticu tardíu]]», que forma parte d'un ideal que punxo a la música clásica austroxermana nun planu más altu qu'otros tipos, emplegando la so visión espiritual particular y la so propia idea filosófica.<ref name= Franklin9>{{cita web | autor=Franklin, Peter | editor=Laura Macy | títulu=Mahler, Gustav (9. Musical style) | url= http://www.oxfordmusiconline.com/public/ | obra=Oxford Music Online | añu= 2007 | fechaaccesu=12 d'abril de 2010 | idioma=inglés | otros=Con suscripción}}</ref> Foi unu de los postreros destacaos compositores de la llinia qu'inclúi, ente otros, a [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Franz Schubert|Schubert]], [[Franz Liszt|Liszt]], [[Richard Wagner|Wagner]], [[Anton Bruckner|Bruckner]] y [[Johannes Brahms|Brahms]].<ref name= Carr35/><ref name=Cooke10>{{cita Harvard|Cooke|1980|pp=10-11|sp=sí}}</ref> D'estos antecedentes, Mahler incorporó munchos de les traces que caracterizaríen la so música. Asina, de la ''[[Sinfonía nᵘ 9 (Beethoven)|Novena Sinfonía]]'' de Beethoven tomó la idea d'usar solistes y un coru nel xéneru sinfónicu. De Beethoven, Liszt y (a partir d'una tradición musical distinta) [[Hector Berlioz|Berlioz]], provién el conceutu d'escribir música con una narrativa inherente o «programa» y de rotura col formatu tradicional de la sinfonía de cuatro movimientos. Los exemplos de Wagner y Bruckner animaron a Mahler a ampliar la escala de les sos obres sinfóniques más allá de los estándares aceptaos enantes, pa tomar tou un mundu de sentimientos.<ref name= Franklin9/><ref name= Cooke10/> Dellos críticos caltienen que l'asunción per parte de Mahler de distintos estilos p'afaese a distintes espresiones de sentimientu significaba qu'escarecía d'un estilu propiu. Cooke, pela so parte, afirma que Mahler «compensó los préstamos al traviés del calquier del so [mesma] personalidá en práuticamente toles notes» pa producir música d'orixinalidá escepcional».{{harvnp|Cooke|1980|pp=13-14|sp=sí}} El críticu musical [[Harold Schonberg]] ve la esencia de la música de Mahler na tema de la llucha, na tradición de Beethoven; sicasí, pa Schonberg, les lluches de Beethoven fueron les de «un héroe indomable y trunfal», ente que les de Mahler son les de «un débil psíquicu, un adolescente que se quexa [...] esfrutando de la so miseria, queriendo que tol mundu vea cómo ta sufriendo».{{harvnp|Schonberg|1970|p=138|sp=sí}} Schonberg reconoz que la mayoría de les sinfoníes contienen seiciones nes que'l Mahler «pensador fondu» ye superáu pola rellumanza del Mahler músicu.<ref name="Schonberg, p. 143"/> Pa Burkholder, supo atopar maneres d'afondar nos elementos heredaos y crear una música que yera reconocible y coles mesmes radicalmente nueva. Tamién considera que tanto Mahler como [[Johann Strauss (fíu)|Johann Strauss fíu]] y [[Claude Debussy]] formen parte d'esa primer xeneración de compositores modernos que buscaron un estilu personal asimilando lo útil del pasáu, combinando dellos elementos del sieglu XIX coles nueves sensibilidaes del sieglu XX. Quiciabes por ello haise convertíu nuna música tan popular pa los oyentes.{{harvnp|Burkholder|2008|pp=862, 875 y 890|sp=sí}} El fechu de que tuviera firmemente asitiáu na tradición anterior centroeuropea, nun significa que tuviera acomodáu a la escala wagneriana, sinón qu'espresó una gran variedá de nueves idees musicales. Esta espansión de recursos ye carauterística tamién d'otros compositores d'esta última fase romántica.<ref name=sadie1>{{cita Harvard|Sadie|1994|pp=371-372|sp=sí}}</ref> Asina, los venceyos cola tradición romántica non coartan el maxín de Mahler apaeciendo nel so música momentos por demás irracionales, decadentes o místicos onde se produz una revisión del llinguaxe musical. En munchos aspeutos, ello suponía l'escosamientu del romanticismu, pero tamién supunxo un referente pa la nueva xeneración de músicos vieneses apasionadamente modernistes. Sirva como exemplu la so fuerte vinculación con [[Arnold Schönberg]], que-y dedicó'l so ''Tratáu d'harmonía'' en 1911: «Esti llibru ta dedicáu a la memoria de Gustav Mahler. La dedicatoria [...] trataba d'espresar la veneración que siento polos sos inmortales composiciones, amosando que tales obres, inoraes polos músicos academicistes y de cutiu despreciaes, son pela cueta adoraes por quien, quiciabes, nun ye del tou ignorante».{{harvnp|Salvetti|1994|p=92|sp=sí}} Pa Sadie, la so enorme influencia na xeneración posterior de compositores supunxo l'ampliación del marcu de la sinfonía romántica.<ref name=sadie1 /> === Tres periodos creativos === {{multimedia | archivu=Mahler - Kindertotenlieder, I (Anderson, Monteux, 1950).ogg | títulu=Kindertotenlieder, I | archivu2=Mahler - Kindertotenlieder, II (Anderson, Monteux, 1950).ogg | títulu2=Kindertotenlieder, II | archivu3=Mahler - Kindertotenlieder, III (Anderson, Monteux, 1950).ogg | títulu3=Kindertotenlieder, III | archivu4=Mahler - Kindertotenlieder, IV (Anderson, Monteux, 1950).ogg | títulu4=Kindertotenlieder, IV | archivu5=Mahler - Kindertotenlieder, V (Anderson, Monteux, 1950).ogg | títulu5=Kindertotenlieder, V | descripción5=Interpretaos pola [[contraltu]] [[Marian Anderson]] cola [[Orquesta Sinfónica de San Francisco]], dirixida por [[Pierre Monteux]]. }} Deryck Cooke y otros analistes estremaron la producción del compositor de Mahler en tres fases distintes: una llongura primer periodu», que s'estiende dende ''[[Das klagende Lied]]'' en 1880 hasta'l final de la fase ''[[Des Knaben Wunderhorn]]'' en 1901; un periodu mediu» de composición más concentrada que remata cola marcha de Mahler a Nueva York en 1907; y un curtiu «últimu periodu» d'obres elegíacas enantes de la so muerte en 1911.{{harvnp|Cooke|1980|pp=27, 71 y 103|sp=sí}} Les principales obres del primer periodu son los sos cuatro primeres sinfoníes, el ciclu de cantares ''[[Lieder eines fahrenden Gesellen]]'' delles coleiciones de cantares ente les que predominen los cantares ''Wunderhorn''.<ref name= Cooke27/> Nesti periodu, los cantares y sinfoníes tán estrechamente rellacionaes y les obres sinfóniques son [[música programática|programátiques]]. Primeramente Mahler dio programes [[música descriptiva|descriptivos]] completos a los sos trés sinfoníes, que más tarde refugó. Escurrió, pero nun publicar, los títulos pa cada unu de los movimientos del so ''[[Sinfonía nᵘ 4 (Mahler)|Cuarta Sinfonía]]''. El críticu musical alemán [[Paul Bekker]] conxeturó d'estos títulos un programa nel que la Muerte apaez nel ''[[Scherzo]]'' «na amistosa y llexendaria apariencia del violinista tentando al so fatáu a siguilo fora d'esti mundu».{{harvnp|La Grange|1995|pp=757–59|sp=sí}} El periodu mediu cuenta con un trípticu de sinfoníes puramente instrumentales (''[[Sinfonía nᵘ 5 (Mahler)|Quinta]]'', ''[[Sinfonía nᵘ 6 (Mahler)|Sesta]]'' y ''[[Sinfonía nᵘ 7 (Mahler)|Séptima]]''), los ''[[Rückert-Lieder]]'' y los ''[[Kindertotenlieder]]'', dos arreglos finales de los ''Wunderhorn'' y, según la opinión de dalgunos, la postrera gran declaración afirmativa de Mahler, la coral ''[[Sinfonía nᵘ 8 (Mahler)|Octava Sinfonía]]''.<ref name= Cooke71/> Cooke cree que la ''Octava'' caltener por sigo mesma, ente'l periodu mediu y el final.{{harvnp|Cooke|1980|p=93|sp=sí}} Mahler yá abandonara tolos programes esplícitos y títulos descriptivos; quería escribir [[música absoluta|música «absoluta»]] que falara por sigo mesma.<ref name= DLG805>{{cita Harvard|La Grange|1995|p=805|sp=sí}}</ref> Cooke referir a «una nueva orquestación dura como'l granitu» nes sinfoníes del periodu mediu,<ref name= Cooke71/> ente que los cantares perdieron la mayor parte del so calter folclóricu y dexó abandonar les sinfoníes tan explícitamente como enantes.<ref name= Mitch32>{{cita Harvard|Mitchell|1995|p=32|sp=sí}}</ref> Les obres del curtiu periodu final —''[[Das Lied von der Erde]]'' y les ''[[Sinfonía nᵘ 9 (Mahler)|Sinfoníes Novena]]'' y ''[[Sinfonía nᵘ 10 (Mahler)|Décima]]'' (incompleta)— son espresiones de la esperiencia personal, como'l mesmu compositor engarráu a la muerte.<ref name= Sadie524>{{cita Harvard|Sadie|1980|pp=524-525|sp=sí}}</ref> Toles pieces terminen en silenciu, lo que significa que l'aspiración dio pasu a la resignación.<ref name="Schonberg, p. 143">{{cita Harvard|Schonberg|1970|p=143|sp=sí}}</ref> Cooke considera estes obres como una deseyada (que nun ye amargosa) despidida a la vida.{{harvnp|Cooke|1980|p=103|sp=sí}} El compositor [[Alban Berg]] llama la ''Novena'' «la cosa más maraviyosa que Mahler escribió enxamás».<ref name= Sadie524/> Nenguna d'estes últimes obres representar mientres la vida del compositor.{{harvnp|Blaukopf|1974|p=240|sp=sí}} === La voz na orquesta === {{multimedia |archivu=Gustav Mahler - Trombone Solo from 3rd Symphony, 1st movement.ogg |títulu=Solu de trombón del primer movimientu de la Sinfonía nᵘ 3 |descripción=Iguo para [[trombón]] y [[Órganu (instrumentu musical)|órganu]], interpretáu por Dennis Smith (trombón) y [[Martha Goldstein]] (órganu) |formatu=[[Ogg]] |archivu2=Mahler_S5M4_100506_16b.ogg |títulu2= Adagietto - Cuartu movimientu de la Sinfonía nᵘ 5 |descripción2= Interpretáu pola Virtual Philharmonic Orchestra (Reinhold Behringer). El ''tempo'' ye llixeramente más rápidu de lo habitual, de duración 8:44. | formatu2= [[Ogg]] }} Sacante nes sos obres de mocedá, de les cualos poques sobrevivieron, Mahler namái compunxo cantares y [[sinfonía|sinfoníes]] con una interrellación complexo y zarrao ente dambos [[xéneru musical|xéneros]].{{#tag:ref|Mitchell estrema ente «cantar» y «ciclu de cantares»; tamién fai de menos el términu «cantar sinfonista» que denomina «un horrible clixé que pertenez a la discutible hestoria de los críticos de Mahler».<ref name="Mitch32"/>|group=nota}} Donald Mitchell escribe qu'esta interaición ye'l telón de fondu contra'l que tola música del compositor puede ser consideráu.{{harvnp|Mitchell|1995|p=47|sp=sí}} La conexón inicial ente cantar y sinfonía tuvo llugar col ciclu de cantares ''[[Lieder eines fahrenden Gesellen]]'' y la ''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mahler)|Primer Sinfonía]]''. Anque esta evidencia inicial de creación cruciada ye importante, ye mientres la fase estendida del ''Wunderhorn'', na que compunxo les sos ''[[Sinfonía nᵘ 2 (Mahler)|Segunda]]'', ''[[Sinfonía nᵘ 3 (Mahler)|Tercer]]'' y ''[[Sinfonía nᵘ 4 (Mahler)|Cuarta Sinfoníes]]'', cuando los xéneros del cantar y la sinfonía entemeciéronse constantemente. Temes del cantar ''Wunderhorn'' «Das himmlische Leben» («La vida celestial»), compuesta en 1892, convertir n'elementu clave na ''Tercer Sinfonía'', completada en 1896; el cantar por sigo mesma forma'l «[[Finale]]» de la ''Cuarta'' (1900) y la so melodía ye central a tola composición.{{harvnp|Mitchell|1995|p=309|sp=sí}} Pa la ''Segunda Sinfonía'', escrita ente 1888 y 1894, Mahler trabayó simultáneamente nos cantares ''Wunderhorn'', «Des Antonius von Padua Fischpredigt» («El sermón de San Antonio de Padua a los pexes») y nel «[[Scherzo]]» sobre la base de lo que se convirtió nel tercer [[Movimientu (música)|movimientu]] de la sinfonía.{{harvnp|La Grange|1995|p=743|sp=sí}} Otru arreglu ''Wunderhorn'' de 1892, «Urlicht» («Lluz fundamental»), usar nel cuartu y penúltimu movimientu de la ''Segunda''.{{harvnp|Mitchell|1995|p=136|sp=sí}} Nos sos periodos mediu y postreru, la rellación cantar-sinfonía ye menos direuta.<ref name="Mitch32"/> Sicasí, el musicólogu Donald Mitchell señala les rellaciones específiques ente los cantares del periodu mediu y les sos sinfoníes contemporánees —el segundu cantar ''[[Kindertotenlieder]]'' y el «Adagietto» de la ''Primer Sinfonía'', l'últimu cantar ''Kindertotenlieder'' y el ''finale'' de la ''[[Sinfonía nᵘ 6 (Mahler)|Sesta Sinfonía]]''.{{harvnp|Sadie|1980|p=519|sp=sí}}{{harvnp|Mitchell|1995|pp=36-41|sp=sí}} La so última obra emplega fuercies vocales y orquestales, ''[[Das Lied von der Erde]]'', ye una sinfonía en tou sacante'l nome —Mitchell la categoriza como un cantar ''y'' sinfonía».<ref name="Mitch32"/> Son diez les sinfoníes del so catálogu, magar la postrera (''[[Sinfonía nᵘ 10 (Mahler)|Décima Sinfonía]]'') quedó inacabada a la so muerte. D'elles, los númberos 2, 3, 4 y 8 —la que lu concedió en vida l'únicu sonáu trunfu nel so estrenu— inclúin la voz humana, amplificando hasta estremes consecuencies el complexu [[música coral|modelu coral]] de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] na última parte de la so ''[[Sinfonía nᵘ 9 (Beethoven)|Novena Sinfonía]]''. Tamién tienen de mentase les [[Trescripción (música)|trescripciones]] pa pianu de les sos obres (a cuatro manes y dos [[pianu|pianos]]). [[Bruno Walter]] fixo una pa cuatro manes de la ''Segunda Sinfonía''; el pianista [[August Stradal]] realizó otra trescripción de la ''Quinta'' pa dos pianos. De la mesma forma, el pianista y musicólogu austriacu [[Erwin Ratz]] trescribió l'Adaxu» de la ''Décima Sinfonía'' pa dos pianos.{{harvnp|Barham|2005|p=459|sp=sí}} === El so estilu musical === {{multimedia |encabezáu=''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mahler)|Primer Sinfonía]] (Titán)'' |archivu=Mahler_Symphony1_Movement1_VPO.ogg |títulu= «Como un ruíu de la naturaleza Primer movimiento |descripción4= Interpretáu pola Virtual Philharmonic Orchestra (Reinhold Behringer). |formatu = [[Ogg]] |archivu2=Mahler Symphony1 Movement2 VPO.ogg |títulu2= «Scherzo: Poderosamente agitato» - Segundu movimientu |formatu = [[Ogg]] |archivu3=Mahler Symphony1 Movement3 VPO.oga |títulu3= «Frére Jacques del Solemne y Mesurado, ensin arrezagase» - Tercer movimientu | formatu = [[Ogg]] |archivu4=Mahler_Symphony1_Movement4_VPO.ogg |títulu4= «Agitato» - Cuartu movimientu | formatu = [[Ogg]] }} La unión de cantar y [[forma musical|forma]] sinfónica na música de Mahler ye, dende'l puntu de vista de Cooke, orgánicu. «Los sos cantares florien naturalmente en movimientos sinfónicos, teniendo yá molde sinfónicu».{{harvnp|Cooke|1980|p=43|sp=sí}} Para [[Jean Sibelius|Sibelius]], Mahler espresaba la creencia de que «la sinfonía tien de ser como'l mundu. Tien De tomalo tou».{{harvnp|Mitchell|1995|p=286|sp=sí}} Fiel a esta creencia, Mahler llogró material de diverses fontes pa los sos cantares y obres sinfóniques: cantares de páxaros y llueques de vaca pa remembrar la naturaleza y el campu, [[fanfarria]] de [[Clarín (instrumentu musical)|clarines]], melodíes caleyeres y dances nacionales pa recordar el mundu perdíu de la so infancia. Los problemes de la vida representar n'estaos d'ánimu estremos: el pruyimientu de realización personal interpretar pola medría de [[melodía|melodíes]] y [[harmonía|harmoníes]] [[Cromatismu (música)|cromátiques]], ente que'l sufrimientu y la desesperación son representaos musicalmente per mediu de la [[disonancia]], la distorsión y lo grotesco. Amás una de les particularidaes de Mahler: la intrusión de la lloria y l'absurdu en momentos de fonda seriedá. Por casu nel segundu movimientu de la ''Quinta Sinfonía'', cuando una melodía popular trivial de sópitu corta una solemne [[marcha aciaga]]. La melodía trivial llueu camuda'l so calter y de secute perfílase como una de les maxestoses corales de Bruckner que Mahler utiliza pa significar la esperanza y la resolución de conflictos.{{harvnp|Cooke|1980|pp=16-17|sp=sí}} El mesmu Mahler reconoz esta idiosincrasia na so obra, denominando al Scherzo de la ''Tercer Sinfonía'' «la más absurda y coles mesmes, más tráxica pieza qu'enxamás esistiera ... Ye como si tou la naturaleza tuviera faciendo visaxes y sacando la llingua».{{harvnp|La Grange|1995|p=179|sp=sí}} Cooke afirma que los múltiples estaos d'ánimu musicales consiguir por mediu d'una «increíble orquestación» de Mahler que, dende'l so puntu de vista, desafía l'analís: «fala por sigo mesmu».<ref name= Cooke14>{{cita Harvard|Cooke|1980|p=14|sp=sí}}</ref> Franklin llista les carauterístiques específiques que son básiques nel estilu de Mahler: estremos de volume, l'usu de conxuntos fuera del escenariu, arreglos pocu convencionales pal repartu orquestal, frecuentes recursos de música popular y formes de danza tales como'l [[ländler]] y el [[valse]].<ref name= Franklin9/> El musicólogu Vladimír Karbusický caltién que los raigaños [[pueblu xudíu|xudíes]] del compositor tuvo posteriores efeutos na so producción creativa; estable con exactitú la parte central del tercer movimientu de la ''Primer Sinfonía'' como la música más carauterísticamente «[[Yidis]]» na obra del compositor.<ref>{{Cita llibru | editor=Barham, Jeremy | apellíos=Karbusický | nome=Vladimír | capítulu=Gustav Mahler's Musical Jewishness | títulu=Perspectives on Gustav Mahler | editorial=Ashgate Publishing Limited | añu=2005 | allugamientu=Aldershot (Reinu Xuníu) | url=https://books.google.co.uk/books?id=JivwxWN9vY8C | id=ISBN 0-7546-0709}}</ref> El periodista y compositor checu [[Max Brod]] tamién identificó melodíes y ritmos xudíos la música de Mahler.{{harvnp|Blaukopf|1974|p=140|sp=sí}} Un mecanismu téunicu bien usáu por Mahler ye'l de la tonalidá progresiva», que Deryck Cooke describe como «el procedimientu de resolver el conflictu sinfónicu nuna tonalidá distinta a la qu'empezó»<ref name= Cooke14/> y que ye usada con frecuencia «pa simbolizar la gradual ascendencia d'un valor de progresu dende una tonalidá a otra mientres el desenvolvimientu d'una sinfonía».<ref>Deryck Cooke, notes RLPO 29 de mayu de 1964</ref> Esta téunica foi usada tamién pol so contemporaneu [[Carl Nielsen]]. La primer vegada que Mahler usó esti recursu foi nuna de los sos primeros cantares, «Erinnerung» («Memoria»), y darréu foi usáu de forma llibre nes sos sinfoníes. Por casu, la tonalidá predominante de la ''Primer Sinfonía'' ye [[re mayor|''re'' mayor]]; al empiezu del «Finale» el movimientu «conflictu», la tonalidá camuda a [[fa menor|''fa'' menor]] y namái dempués d'una llarga batalla torna a ''re'', cerca del final. La ''Segunda Sinfonía'' empieza en [[do menor|''do'' menor]] y acaba en [[mi bemol menor|''mi''{{música|bemol}}]].<ref name= Cooke14/> Los movimientos de la ''Quinta Sinfonía'' progresa socesivamente dende [[do sosteníu menor|''do''{{música|sosteníu}} menor]] a [[la menor|''la'' menor]], depués ''re'' mayor, [[fa mayor|''fa'' mayor]] y, finalmente, ''re'' mayor.<ref name= DLG805/> La ''Sesta Sinfonía'', inusualmente pa Mahler, empieza y termina na mesma tonalidá, ''la'' menor, significando que nesti casu'l conflictu nun ta resueltu.{{harvnp|Cooke|1980|pp=83-87|sp=sí}} == Afitamientu nel repertoriu Primeres respuestes (1889-1911) === [[Ficheru:Zasche-Theo Gustav-Mahler-1906.jpg|thumb|Bocetu de la caricatura realizada por Theo Zasche «Gustav Mahler dirixe la so Sinfonía nᵘ 1 en re mayor», que s'espublizó per primer vegada n'Edición Especial Ilustrada de Viena'l 25 de payares de 1900.]] Guido Adler, amigu de Mahler, calculó qu'a la muerte del compositor en 1911 hubiera más de 260 representación de les sos sinfoníes n'Europa, Rusia y Estaos Xuníos, siendo la ''Cuarta Sinfonía'' la representada con mayor frecuencia con 61 actuaciones (Adler nun numberó les representaciones de los cantares).<ref name= Carr221/> Mientres la so vida, les obres de Mahler y les sos representaciones atraxeron un gran interés pero escasamente tuvieron una aprobación ensin reserves. Nos años posteriores al so estrenu en 1889 los críticos y el públicu llucharon por entender la ''Primer Sinfonía'', descrita por unu de los críticos dempués d'una representación en Dresde en 1898 como «la más aburrida obra [sinfónica] que la nueva dómina produció».{{harvnp|La Grange|1995|pp=99 y 140|sp=sí}} La ''Segunda Sinfonía'' tuvo una acoyida más positiva, un críticu denominar «la obra más maxistral d'esti tipu dende [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn]]».{{harvnp|La Grange|1995|pp=141-142|sp=sí}} Tales aponderamientos arrogantes fueron un fechu estrañu, particularmente dempués de la so llegada a la direición del Hofoper de Viena. Los sos numberosos enemigos na ciudá usaron a la prensa antisemita y conservadora pa suburdiar casi cada representación de les obres de Mahler.{{harvnp|La Grange|1995|pp=148-155|sp=sí}} Por ello, la ''Tercer Sinfonía'', un ésitu en Krefeld en 1902, foi tratada en Viena con despreciu críticu: «Cualesquier que cometiera un fechu asina merez un par d'años de cárcel».{{harvnp|La Grange|1995|pp=68-69|sp=sí}} La respuesta habitual a les nueves sinfoníes de Mahler yera un amiestu d'entusiasmu, consternación y despreciu críticu, anque los cantares fueron meyor recibíes.{{harvnp|La Grange|2000|pp=107-108|sp=sí}} Dempués de que la so ''Cuarta'' y ''Quinta Sinfoníes'' nun consiguieren l'aprobación del públicu polo xeneral, Mahler taba convencíu de que'l so ''Sesta Sinfonía'' tendría ésitu finalmente.{{harvnp|La Grange|2000|p=405|sp=sí}} Sicasí, la so aceptación tuvo apoderada polos comentarios satíricos sobre los efeutos de [[instrumentu de percusión|percusión]] pocu convencional de Mahler —l'usu d'un mazu de madera, banielles d'abeduriu y un [[bombu]] cuadráu enorme.{{harvnp|La Grange|2000|pp=412-413|sp=sí}} El críticu vienés Heinrich Reinhardt tornó la sinfonía como «¡[[Preséu de vientu-metal|Metal]], enforma metal, increíblemente enforma metal! ¡Inclusive más metal, nada pero metal!».{{harvnp|La Grange|2000|p=536|sp=sí}} La única representación que foi un trunfu atayante mientres Mahler vivió foi l'estrenu de la ''Octava Sinfonía'' en [[Múnich]] el 12 de setiembre de 1910, anunciada polos sos promotores como «Sinfonía de los Mil».{{#tag:ref|El títulu «Sinfonía de los Mil nun lu conoció Mahler. Robert Carr indica que, nel estrenu de Múnich, había menos de 1000 artistes presentes.<ref name=Carr207/> Sicasí, nel estrenu n'Estaos Xuníos so la direición de [[Leopold Stokowski]] en 1916, hubo 1068 intérpretes, incluyendo 950 coristes.<ref name= AS91/>|group=nota}} Cuando remató, hubo aplausos y ovaciones mientres media hora.<ref name= Carr207/> === Abandonu relativu (1911–1950) === [[Ficheru:Bruno Walter Wien 1912.jpg|thumb|left|[[Bruno Walter]] contribuyó al resurdimientu de la figura de Mahler n'[[Austria]] ente 1934 y 1938.]] Les representaciones de les obres de Mahler fueron cada vegada menos frecuentes dempués de la so muerte. Nos [[Países Baxos]], el sofitu de [[Willem Mengelberg]] aseguró que Mahler caltuviérase popular ellí y el compromisu de Mengelberg cola Filarmónica de Nueva York dende 1922 hasta 1928 llevó les obres del compositor regularmente al públicu d'Estaos Xuníos.<ref name= Carr221>{{cita Harvard|Carr|1998|pp=221–224|sp=sí}}</ref> Sicasí, munches reaiciones crítiques n'Estaos Xuníos fueron negatives na década de 1920, a pesar del enérxicu esfuerciu del nuevu compositor [[Aaron Copland]] por presentar a Mahler como progresista, trenta años adelantráu al so tiempu ya infinitamente más orixinal que [[Richard Strauss]].<ref name= Copland149>{{cita Harvard|Copland|2004|pp=149–150|sp=sí}}</ref> Enantes, en 1916, [[Leopold Stokowski]] realizara l'estrenu n'Estaos Xuníos de la ''Octava Sinfonía'' y ''Das Lied von der Erde'' en [[Filadelfia]]. La representación de la ''Octava'' foi un ésitu sensacional que llevó a la obra darréu a Nueva York, onde foi un nuevu trunfu.<ref name= AS91>{{cita Harvard|Smith|1990|p=91|sp=sí}}</ref> N'Inglaterra, la [[Topé Orchestra]] llevó ''Das Lied'' y la ''Novena Sifonía'' a [[Manchester]] en 1931; [[Henry Wood]] escenificó la ''Octava'' en [[Londres]] en 1930 y otra vegada en 1938 cuando'l mozu [[Benjamin Britten]] atopó a la representación «execrable» pero, sicasí, taba impresionáu pola música.<ref>{{cita noticia | autor=Kennedy, Michael | títulu=Mahler's mass following | obra=The Spectator | ubicación=Londres | fecha=13 de xineru de 2010 | url= http://www.spectator.co.uk/arts-and-culture/all/5704108/mahlers-mass-following.thtml | fechaaccesu=19 d'abril de 2011 | idioma=inglés}}</ref> Polo xeneral, mientres esti periodu los críticos británicos trataron a Mahler con condescendencia y débiles aponderamientos. Asina [[Dyneley Hussey]] escribió en 1934 qu'anque «los cantares de neños» yeren estupendes, les sinfoníes teníen de dexase pasar.{{harvnp|Hussey|1934|pp=455–456|sp=sí}} El compositor y direutor [[Julius Harrison]] describió les sinfoníes de Mahler como «interesantes dacuando pero trabayosamente ellaboraes» y como con falta de chispa creativa.{{harvnp|Harrison|1934|p=237|sp=sí}} [[George Bernard Shaw]], na so faceta como críticu musical, pensaba que'l públicu musical de la década de 1930 atopaba a Mahler (y Bruckner) «una cara segunda clase».{{harvnp|Shaw|1981|p=753|sp=sí}} Dempués de que la música de Mahler fuera prohibida por «dexenerada» mientres la [[Alemaña nazi|dómina nazi]], les sinfoníes y cantares fueron interpretaes nes sales de conciertos d'[[Alemaña]] y [[Austria]], con frecuencia dirixíes por [[Bruno Walter]] y el mozu asistente de Mahler [[Otto Klemperer]]<ref name= Carr221/> y Willem Mengelberg. N'Austria, les obres de Mahler esperimentaron un curtiu resurdir ente 1934 y 1938, un periodu conocíu como «[[Austrofascismo]]», cuando'l réxime autoritariu cola ayuda d'Alma Mahler y Bruno Walter, dambos en términos amistosos col nuevu [[Canciller d'Austria|canciller]] [[Kurt Schuschnigg]], trataron de facer de Mahler un iconu nacional (col estatus comparable al de [[Richard Wagner|Wagner]] n'Alemaña).{{harvnp|Niekerk|2010|pp=216, 217 y 271|sp=sí}} La música de Mahler foi representada mientres la dómina nazi en [[Berlín]] a empiezos de 1941 y n'[[Ámsterdam]] mientres la ocupación alemana de los Países Baxos por orquestes xudíes y namái pa públicu xudíu; ente les obres representaes incluyíense la ''Segunda Sinfonía'' (Berlín), la ''Primer'' y ''Cuarta Sinfoníes'' y les ''Lieder eines fahrenden Gesellen'' (Ámsterdam).{{harvnp|Niekerk|2010|pp=216 y 271|sp=sí}} === Renacimientu modernu === Según el compositor d'Estaos Xuníos David Schiff, el so compatriota [[Leonard Bernstein]] solía suxerir qu'él rescatara ensin ayuda a Mahler del olvidu en 1960, dempués de 50 años d'abandonu. Schiff apunta que tal olvidu foi namái relativu —enforma menor que'l despreciu a [[Johann Sebastian Bach|Bach]] nos años dempués de la so muerte. Anque Bernstein dio mayor impulsu a la renacencia de Mahler, este taba bien avanzáu enantes de 1960, sosteníu por direutores como [[Leopold Stokowski|Stokowski]], [[Dimitri Mitropoulos]], [[John Barbirolli]] y por [[Aaron Copland]].<ref>{{cita noticia | autor=Schiff, David | títulu=Music: The Man who Mainstreamed Mahler | url= http://www.nytimes.com/2001/11/04/arts/music-the-man-who-mainstreamed-mahler.html?pagewanted=2 | obra=[[The New York Times]] | fecha=4 de payares de 2001 |fechaaccesu=19 d'abril de 2011 | idioma=inglés}}</ref> Deryck Cooke sostién que la popularidá de Mahler intensificóse cuando surdió una nueva xeneración d'amantes de la so música dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], non contaminada poles anticuaes discutinios de anti-romanticismu», qu'afectaren a la reputación de Mahler nos años del [[periodu d'enteguerres]]. Nesta dómina más lliberada, l'entusiasmu por Mahler amplióse inclusive a llugares como [[España]], [[Francia]] o [[Italia]], que mientres enforma tiempu aguantar a él.{{harvnp|Cooke|1980|pp=3–4|sp=sí}} La esplicación de Robert Carr sobre la renacencia de Mahler en 1950 ye más simple, yá que afirma que «fueron les [[LP|grabaciones de llarga duración]] [na década de 1950] en llugar del ''[[Zeitgeist]]'', que fizo posible una amplia meyora. Les obres de Mahler fueron accesible y repetible en casa».<ref name= Carr221/> Nos años siguientes al so centenariu en 1960, Mahler convirtióse rápido n'unu de los compositores más interpretaos y grabaos y permaneció asina. En Gran Bretaña y otros países, señala Carr, les interpretaciones y grabaciones de Mahler sustituyeron a una relativa fame por un escesu d'ufierta, lo que provocó problemes d'escesu de familiaridá.<ref name= Carr221/> [[Harold Schonberg]] comenta que «ye difícil pensar nun compositor qu'espierte tal llealtá», y amiesta que «una respuesta de cualquier cosa per debaxo del aponderamientu de les sinfoníes de Mahler va traer [al críticu] llargues cartes furioses de denuncia».{{harvnp|Schonberg|1970|p=137|sp=sí}} Nuna carta a Alma con fecha del 16 de febreru de 1902, Mahler escribió, en referencia a [[Richard Strauss]]: «los mios díes van venir cuando los suyos terminaren. ¡Si pudiera vivir pa velo, contigo al mio llau!».{{harvnp|Mahler|1968|pp=220–221|sp=sí}} Carr repara que podría ser concebible que Mahler viviera pa ver «el so día»; el so casi contemporaneu Richard Strauss sobrevivió hasta 1949, ente que [[Jean Sibelius|Sibelius]], namái cinco años más nuevu que Mahler, finó en 1957.{{harvnp|Steen|2003|p=742|sp=sí}} == Influencies en compositores posteriores == [[Ficheru:Arnold Schoenberg la 1948.jpg|thumb|La música de Mahler influyó nel so discípulu [[Arnold Schönberg]], fundador de la [[Segunda Escuela de Viena]], y Mahler foi un feroz defensor de la orixinalidá de la música del so alumnu.]] Donald Mitchell escribe que la influencia de Mahler en posteriores xeneraciones de compositores ye «una tema completa en sí mesmu».<ref name= M373>{{cita Harvard|Mitchell|1975|pp=373–374|sp=sí}}</ref> Los primeros discípulos de Mahler, incluyíu [[Arnold Schönberg]] y los sos alumnos [[Alban Berg]] y [[Anton Webern]], fundaron la [[Segunda Escuela de Viena]].{{harvnp|Schonberg|1970|pp=256–58|sp=sí}} La música de Mahler influyó'l movimientu del tríu dende'l tonalismo progresivu a l'[[atonalidad]] (música ensin una [[tonalidá (música)|tonalidá]]); anque Mahler refugó'l atonalismo, convertir nun feroz defensor de la orixinalidá coraxosa de la obra de Schönberg. Nel estrenu del ''Primer cuartetu de cuerdes'' d'esti postreru en febreru de 1907, informar de que Mahler abstener d'atacar físicamente a los prevocadores qu'atayaben l'audición.{{harvnp|La Grange|2000|pp=608–609|sp=sí}} Tantu la ''Serenata'' op. 24 (1923) de Schönberg, como ''Tres pieces pa orquesta'' (1915) de Berg y ''Seis Pieces'' (1928) de Webern tienen ecos de la ''[[Sinfonía nᵘ 7 (Mahler)|Séptima Sinfonía]]'' de Mahler.{{harvnp|Carr|1998|p=105|sp=sí}} Ente otros compositores que la so obra tien influencia de Mahler, Mitchell llista al americanu [[Aaron Copland]], al compositor alemán de cantares y teatru [[Kurt Weill]],{{harvnp|Mitchell|1975|p=261|sp=sí}} al italianu [[Luciano Berio]], al rusu [[Dmitri Shostakóvich]] y al británicu [[Benjamin Britten]].<ref Name= M373/> Nuna entrevista de 1989, el pianista y direutor [[Vladímir Áshkenazi]] afirmó que la conexón ente Mahler y Shostakóvich foi «bien fuerte y evidente». Les sos músiques representaron «l'individuu contra los vicios del mundu».<ref>{{cita noticia | autor=Kozinn, Allan | títulu=Ashkenazy Mining A Mahler Vein | obra=[[The New York Times]] | fecha=3 de febreru de 1989 | url= http://www.nytimes.com/1989/02/03/arts/ashkenazy-mining-a-mahler-vein.html?pagewanted=1 | fechaaccesu= 9 de mayu de 2011 | idioma=inglés}}</ref> Mitchell destaca de Britten el «maraviosamente entusiasta, llibre ya independiente escritu pol vientu en ... el primer movimientu de la ''Sinfonía pa violonchelu'' de 1963 [que] pertenez claramente a la orde de la tresparencia y la emancipación esllumante presea a la que Mahler contribuyó en gran midida». Mitchell conclúi cola afirmación: «Inclusive cuando la so propia música nun sobreviviera, Mahler gociaría d'una inmortalidá sustancial na música d'esti socesores preeminentes qu'abrazaron el so arte y asimiláu les sos téuniques».<ref name= M373/> == Mahler como direutor d'orquesta == [[Ficheru:Mahler conducting caricature.jpg|thumb|left|Caricatura de 1901 de la revista humorística ''Fliegende Blätter'' del estilu de dirixir de Mahler.]] Mientres la so vida, Mahler tuvo una amplia reconocencia pola so faceta como [[direutor d'orquesta]], principalmente mientres el so periodu al mandu de la orquesta del ''[[Ópera Estatal de Viena|Hofoper]]'', ente 1897 y 1907. Dichu reconocencia superó inclusive al llográu pol so llabor como compositor, por cuenta de la falta de comprensión per parte del públicu que sufrieron les sos obres.<ref name=walter_39-40>{{cita Harvard|Walter|2002|pp=39-40|sp=sí}}</ref> L'oxetivu de Mahler yera consiguir la unidá total de la representación, na que tanto la partitura como la escena influyir de forma recíproca. Mahler diose cuenta que nun yera abonda la fusión ente aición dramática y música pa consiguir la so allampada unidá, yá que tantu la decoración, como'l vestuariu y el llume tamién teníen d'algamar un grau de perfeición similar. Trabayó col pintor [[Alfred Roller]] coles mires de consiguir esi ideal d'unidá nes representaciones operístiques. Hasta esi momentu, la práutica habitual yera amosar la decoración, el vestuariu y el llume como un vehículu pa satisfaer a un públicu medianamente cultu y que sirvía como complementu al conxuntu de la representación. El llume foi más eficaz por cuenta de la introducción de decoraos con tres dimensiones, al empar que yera parte fundamental de la representación como elementu capaz d'aumentar la potencia de suxestión del drama y de la música.<ref name=walter_36/> Unu de les traces más criticaes del so llabor como direutor fueron los retoques que solía realizar a la [[Instrumentación musical|instrumentación]] de les obres d'otros compositores, dáu'l calter esperimental de dichos cambeos. Nos sos arreglos usaba la so amplia conocencia de tolos recursos que-y brindaba la orquesta moderna. Esta práutica foi darréu bien recibida, anque había disparidad d'opiniones sobre la forma en que teníen que realizase.<ref name=walter_39-40 /> En delles ocasiones, Mahler foi acusáu pola arbitrariedá de les sos representaciones, dada la gran diferencia esistente ente les sos interpretaciones y les que'l públicu guardara hasta esi momentu. D'acordies con [[Bruno Walter]], escarecíen d'ella.<ref name=walter_39-40 /> Mientres los sos primeros años en Viena, al igual que mientres la so etapa en Hamburgu, los sos movimientos al dirixir yeren «fogosos y violentos», ximelgábase de cutio, tenía una gran movilidá y dirixía siempres sentáu. Sicasí, los sos xestos y movimientos nun yeren escesivos nin superfluos, sinón que más bien paecíen «una especie de conxuntu fanáticu», en pallabres de Walter.<ref name=walter_40>{{cita Harvard|Walter|2002|p=40|sp=sí}}</ref> Esa gesticulación provocó que Mahler fuera oxetu de numberoses caricatures en diverses publicaciones de la dómina. Foi depurando'l so estilu col pasu de los años y gradualmente los sos xestos convertir en más sobrios. La so téunica se «espiritualizó» y consiguió tal grau de concentración que pudo combinar la fuercia y la precisión nuna forma de dirixir n'apariencia bien simple y ensin apenes mover el restu del cuerpu. Una mirada o un curtiu xestu yeren abondos por que tanto intérpretes como cantantes obedecer ensin necesidá de recurrir a la escesiva gesticulación qu'antes-y caracterizaba. Nos sos últimos años nel ''Hofoper'' amosábase desaxeradamente calmu, anque ensin restar intensidá a la espresión.<ref name=walter_40 /> Los enfrentamientos colos cantantes y miembros de la orquesta fueron habituales, por cuenta de la «sópita impulsividá» na forma de dirixir de Mahler<ref name=walter_20>{{cita Harvard|Walter|2002|p=20|sp=sí}}</ref> y al so estilu histriónico y dictatorial.<ref name=La_Grange_130 /> Ente ellos, espertaba una «fervosa almiración» y refugu a partes iguales.<ref name=walter_20/> Yera más esixente cuando trabayaba con artistes meyor dotaos y cuando yeren menos talentosos solía emplegar métodos más nidios pa llograr lo meyor d'ellos. Nos ensayos, Mahler nun se rexía por normes fixes sinón que s'emponía pola so intuición ya instintu.<ref name=walter_36>{{cita Harvard|Walter|2002|p=36|sp=sí}}</ref> Solía representar obres de compositores ente los que s'atopaben [[Richard Wagner]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Franz Schubert]], [[Johann Strauss (fíu)|Johann Strauss]], [[Piotr Ilich Chaikovski]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] o [[Felix Mendelssohn]]. Tamién dirixó dacuando óperes de [[Bedřich Smetana]] y la ''Cantar Heroicu'' d'[[Antonín Dvořák]].<ref>{{cita web | url=http://www.mahler.cz/es/gm/direutor-d'orquesta xenial | títulu=Direutor d'orquesta xenial | fechaaccesu=22 de setiembre de 2011 }}</ref> == Ver tamién == == Referencies == {{llistaref|2}} === Notes === {{llistaref|grupu="nota"}} == Bibliografía == * {{Cita llibru | editor=Barham, Jeremy | apellíos=Barham | nome=Jeremy | capítulu=Gustav Mahler's Musical Jewishness | títulu=Perspectives on Gustav Mahler | editorial=Ashgate Publishing Limited | añu=2005 | allugamientu=Aldershot (Reinu Xuníu) | url=https://books.google.co.uk/books?id=JivwxWN9vY8C | ignore-isbn-error = 075460709}} * {{Cita llibru | apellíos=Blaukopf | nome=Kurt | añu=1974 | títulu=Gustav Mahler | url=https://archive.org/details/gustavmahler0000blau | editorial=Futura Publications Ltd | allugamientu=Harmondsworth, Reinu Xuníu | isbn = 0-86007-034-4}} * {{Cita llibru | apellíos=Burkholder | nome=J. Peter y otros añu=2008 | títulu=Historia de la música occidental | editorial=Alianza Editorial | ubicación=Madrid | isbn = 978-84-206-9145-9}} * {{Cita llibru | apellíos=Carr | nome=Jonathan | añu= 1998 | títulu=Mahler: A Biography | url=https://archive.org/details/mahlerbiography0000carr_i5s2 | editorial=The Overlook Press | allugamientu=Woodstock, Nueva York | isbn = 0-87951-802-2}} * {{Cita llibru | apellíos=Cooke | nome=Deryck | añu=1980 | títulu=Gustav Mahler: An Introduction to his Music | editorial=Faber Music | ubicación=Londres | isbn = 0-571-10087-2}} * {{Cita llibru | enllaceautor=Aaron Copland | apellíos=Copland | nome=Aaron | editor=Richard Kostelanetz | títulu=Aaron Copland, a reader: Selected writings, 1923–72 | url=https://books.google.co.uk/books?id=pANdrmPvvPEC | editorial=Routledge | ubicación=Londres | añu=2004 | isbn = 0-415-93940}} * {{Cita llibru | apellíos=Griffiths | nome=Paul | añu=2009 | títulu=Curtiu historia de la música occidental | editorial=Akal| allugamientu= | isbn = 978-84-460-2780-5}} * {{cita enciclopedia | apellíu=Harrison | nome=Julius | enllaceautor=Julius Harrison | editorial=Bacharach, A.L. | títulu=The Orchestra and Orchestral Music | enciclopedia=The Musical Companion | páxines=127–282 | editorial=Victor Gollancz | ubicación=Londres | añu=1934}} * {{cita enciclopedia | apellíu=Hussey | nome=Dyneley | enllaceautor=Dyneley Hussey | editorial=Bacharach, A.L. | títulu=Vocal Music in the 20th Century | enciclopedia=The Musical Companion | páxines=454–66 | editorial=Victor Gollancz | ubicación=Londres | añu=1934}} * {{Cita llibru | apellíos=La Grange | nome=Henry-Louis de | añu=1995 | títulu=Gustav Mahler Volume 2: Vienna: The Years of Challenge (1897–1904) | editorial=Oxford University Press | allugamientu=Oxford, Reinu Xuníu | isbn = 0-19-315159-6}} * {{Cita llibru | apellíos=La Grange | nome=Henry-Louis de | máscaraautor = 1 |añu=2000 | títulu=Gustav Mahler Volume 3: Vienna: Triumph and Disillusion (1904–1907) | editorial=Oxford University Press | allugamientu=Oxford, Reinu Xuníu | isbn = 0-19-315160-X}} * {{Cita llibru | apellíos=La Grange | nome=Henry-Louis de | máscaraautor = 1 |añu= 2007 | títulu=Gustav Mahler Volume 4: A New Life Cut Short (1907–1911) | editorial=Oxford University Press | allugamientu=Oxford, Reinu Xuníu | isbn = 0-19-816387-8}} * {{Cita llibru | apellíos=Lebrecht | nome=Norman | títulu=¿Por qué Mahler?. Cómo un home y diez sinfoníes camudaron el mundu editorial= Alianza | allugamientu=Madrid | añu= 2011| isbn = 878-84-206-5121-7}} * {{Cita llibru | enllaceautor= Alma Schindler | apellíos= Mahler | nome=Alma | títulu=Gustav Mahler: Memories and letters | editorial=John Murray | ubicación=Londres | añu=1968}} * {{Cita llibru | enllaceautor= Alma Schindler | apellíos= Mahler | nome=Alma | máscaraautor = 1 |títulu=Gustav Mahler: Alcordances y cartes | editorial=Taurus | ubicación=Madrid | añu=1978 | isbn = 84-306-1157-6}} * {{Cita llibru | apellíos=Mitchell | nome=Donald | añu=1995 | títulu=Gustav Mahler Volume I: The Early Years | editorial=University of California Press | allugamientu =Berkeley | isbn = 0-520-20214-7}} * {{Cita llibru | apellíos=Mitchell | nome=Donald | añu=1975 | máscaraautor = 1 |títulu=Gustav Mahler Volume II: The Wunderhorn Years: Chronicles and Commentaries | url=https://archive.org/details/gustavmahlerwund0000dona | editorial=Faber and Faber | allugamientu=London | isbn = 0-571-10674-9}} * {{Cita llibru | apellíos=Mitchell | nome=Donald | apellíos2=Nicholson | máscaraautor = 1 |nome2=Andrew | títulu=The Mahler Companion | editorial=Oxford University Press | añu=1999 | allugamientu=Oxford | isbn = 0-19-816376-2}} * {{Cita llibru | apellíos=Niekerk | nome=Carl | títulu=Reading Mahler: German Culture and Jewish Identity in Fin-de-siècle Vienna | url=https://archive.org/details/readingmahlerger0000niek | editorial=Camden House | añu=2010 | allugamientu=Rochester (Nueva York) | isbn = 978-1-57113-467-7}} * {{Cita llibru | apellíos=Sadie | nome=Stanley (ed.) | títulu=[[New Grove Dictionary of Music and Musicians]] | volume=Volume 11 | editorial=Macmillan | ubicación=Londres | añu=1980 | isbn = 0-3333-23111}} * {{Cita llibru | apellíos=Sadie | nome=Stanley | títulu=Guía Akal de la música editorial= Akal | ubicación=Madrid | añu=1994 | isbn = 84-460-0424-0}} * {{Cita llibru | apellíos=Salvetti | nome=Guido | títulu=Historia de la música. El sieglu XX. Tomu X | editorial= Turner | ubicación=Madrid | añu= | isbn = 84-7506-166-4}} * {{Cita llibru | enllaceautor=Harold Charles Schonberg | apellíos=Schonberg | nome=Harold C. | títulu=The Lives of the Great Composers, Vol. II | url=https://archive.org/details/livesofgreatcomp0000scho_g5a8 | editorial=Futura Publications | ubicación=Londres | añu=1970 | isbn = 0-86007-723-3}} * {{Cita llibru | apellíos=Shaw | nome=George Bernard | enllaceautor=George Bernard Shaw | títulu=Shaw's Music | volume=Volume III 1893–1950 | editorial=The Bodley Head | ubicación=Londres | añu=1981 | isbn=0-370-30333-4}} * {{Cita llibru | apellíos=Smith | nome=William Ander | títulu=The Mystery of Leopold Stokowski | editorial=Associated University Presses Ltd | allugamientu=Cranbury (Nueva Jersey) | añu=1990 | url=https://books.google.com/books?id=Mt4RB5JO4qYC&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8386-3362-5}} * {{Cita llibru | apellíos=Snowman | nome=Daniel | títulu=The Gilded Stage: A Social History of Opera | url=https://archive.org/details/gildedstagesocia0000snow | editorial=Atlantic Books | ubicación=Londres | añu=2009 | isbn = 978-1-84354-466-1}} * {{Cita llibru | apellíos=Steen | nome=Michael | títulu=The Lives & Times of the Great Composers | url=https://archive.org/details/livestimesofgrea0000stee | editorial=Icon Books | ubicación=Londres | añu=2003 | isbn = 978-1-84046-679-9}} * {{Cita llibru | apellíos=Walter | nome=Bruno | enllaceautor=Bruno Walter | títulu=Gustav Mahler | editor=Georges Liébert | editorial=Alianza Editorial, S. A | añu=2002 | ubicación=Madrid | páxines=184 | isbn = 84-206-8674-3 | otros Prólogu de Pierre Boulez}} === Bibliografía adicional === ;N'español * {{Cita llibru | nome = Theodor W.| apellíu = Afato | títulu = Mahler. Una fisonomía musical | ubicación = Madrid | editorial = Akal| añu = 2008| isbn = 84-460-1672-4 }} * {{Cita llibru | nome = Norman | apellíu = Lebrecht | títulu = ¿Por qué Mahler? Cómo un home y diez sinfoníes camudaron el mundu otros = Traducción de Barbara Ellen Zitman Ross | ubicación = Madrid | editorial = Alianza Música | añu = 2011 }} * {{ Cita llibru | nome = José Luis | apellíu = Pérez de Arteaga | títulu = Mahler | ubicación = Barcelona | editorial = Salvat | añu = 1989 | isbn = 84-345-8243-0 }} * {{ Cita llibru | nome = José Luis | apellíu = Pérez de Arteaga | títulu = Mahler | ubicación = Madrid | edición = 2ª | editorial = Antonio Machado Libro | año = 2007 | otros = anovada y ampliada con numberosos ya importantes datos adicionales | isbn = 84-7774-443-6 }} * {{ Cita llibru | nome = Federico | apellíos = Sopeña Ibáñez | títulu = Estudio sobre Mahler | ubicación = Madrid | editorial = Rialp | añu = 1983 | isbn = 84-321-2216-5 }} ;N'inglés * {{ Cita llibru | nome = Natalie | apellíu = Bauer-Lechner | títulu = Recollections of Gustav Mahler | editorial = Faber Music | allugamientu = London | añu = 1980 | isbn = 0-571-10025-2 }} * {{ Cita llibru | nome = Gilbert | apellíu = Kaplan | títulu = The Mahler album | url = https://archive.org/details/mahleralbum0000unse | editorial = Harry N. Abrams | allugamientu = New York | añu = 1995 | isbn = 0-8109-4279-8 }} ;N'alemán * {{ Cita llibru | nome = Henry-Louis | apellíu = de La Grange | nome2 = Günther | apellíu2 = Weiss | títulu = Ein Glück Ohne Ruh - Die briefe Gustav Mahlers an Alma | allugamientu = Berlín | editorial = Siedler | añu = 1995 | isbn = 3-88680-577-8 }} * {{ Cita llibru | nome = Constantin | apellíu = Floros | títulu = Gustav Mahler Visionär und Despot | allugamientu = Hamburg | editorial = Arche | añu = 1998 | isbn = 3-7160-3901-2 }} * {{ Cita llibru | nome = Norman | apellíu = Lebrecht | títulu = Gustav Mahler - Erinnerungen seiner Zeitgenossen | allugamientu = München | editorial = M & T | añu = 1993 | isbn = 3-7957-8282-1 }} ;En francés * {{ Cita llibru | nome = Henry-Louis | apellíu = de La Grange | títulu = Gustav Mahler I. Vers la gloire (1860-1900) | allugamientu = París | editorial = Lib. Arthème Fayard | añu = 1979 | isbn = 2-213-00661-X }} * {{ Cita llibru | nome = Jean | apellíu = Matter | títulu = Mahler | allugamientu = Lausanne | editorial = L'age d'homme | añu = 1990 | isbn = 2-8251-3231-4 }} * {{ Cita llibru | nome = Marc | apellíu = Vignal| títulu = Mahler| allugamientu = París| editorial = De Seuil| añu = 1996| isbn = 2-02-025671-1 }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Gustav Mahler|Gustav Mahler}} {{wikiquote|Gustav Mahler}} * [http://www.gustav-mahler.org The International Gustav Mahler Society] n'inglés y alemán * {{IMSLP|id=Mahler, Gustav}} * [https://musopen.org/music/composer/gustav-mahler/ Música] y [https://musopen.org/sheetmusic/composer/gustav-mahler/ partitures] de dominiu públicu en [https://musopen.org/ Musopen] * [http://www.gustav-mahler.es Páxina Web dedicada a Gustav Mahler n'español] {{NF|1860|1911|Mahler, Gustav}} {{Tradubot|Gustav Mahler}} [[Categoría:Músicos y músiques de Chequia]] [[Categoría:Músicos y músiques de Chequia]] [[Categoría:Músicos y músiques d'Austria]] [[Categoría:Músicos y músiques d'Austria]] [[Categoría:Compositores del Romanticismu de Chequia]] [[Categoría:Compositores de música clásica de Chequia]] [[Categoría:Compositores de música clásica]] [[Categoría:Direutores d'orquesta de Chequia]] [[Categoría:Direutores d'orquesta d'Austria]] [[Categoría:Direutores de teatros d'ópera]] 3nimir6po2iyzyhwixe8nf86ajfr0hx 0 73775 4775601 4770523 2026-11-03T19:57:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775601 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Giotto di Bondone''' naz en Colle de Vespignano ([[Vicchio]]) en [[1267]] anque pa dellos críticos como [[Carlo Ludovico Ragghianti]] esta fecha podría adelantrase hasta una década, muerre en [[Florencia]] el 8 de xineru de [[1337]]. Reconocíu artista de la dómina desenvolvió dellos ámbitos artísticos, destacando la [[poesía]], [[escultura]], [[arquiteutura]] y sobre manera la [[pintura]], considerándose esti autor del [[Trecento]] ún de los iniciadores de movimientu renacentista n'[[Italia]], la so obra tuvo una influyencia determinante nos movimientos pictóricos posteriores. == Biografía == === Primeros pasos === Giotto nació, según les fontes más fiables, en Colle de Vespignano, nes cercaníes de Vicchio del Mugello, una llocalidá cercana a Florencia. Según el so principal biógrafu, [[Giorgio Vasari]], yera fíu d'un llabrador llamáu Bondone, y pasó la so infancia como pregueru d'oveyes. Magar la mayoría de los autores cree que se llamaba en realidá Giotto di Bondone, otros cunten que'l so verdaderu nome de pila yera Ambrogio o Angelo, y que'l nome pol que ye conocíu, Giotto, nun sería más qu'un diminutivu, deriváu de Ambrogiotto o Angelotto. Según los sos biógrafos, foi discípulu del pintor florentín [[Cimabue]], l'artista más conocíu de la so dómina. Vasari rellata la manera en que'l pequeñu d'once años demostró per primer vegada'l so talentu artístico: cuenta que, tando'l neñu al cuidu d'unes oveyes, mataba'l tiempu dibuxando a una d'elles sobre una piedra plana con una tiza. Atinó a pasar pellí Cimabue, quien, impresionáu pol talentu natural de Giotto —que dibuxara una oveya tridimensional, tan natural y perfeuta que paecía viva—, acompañar hasta la so cabaña y consiguió convencer al padre de que-y dexara facer del rapazu'l so aprendiz.<ref>[http://biblio.cribecu.sns.it/cgi-bin/vasari/Vasari-all?code_f=print_page&work=le_vite&volume_n=2&page_n=95 Vasari: ''Vita di Giotto'']</ref> Otra versión de la biografía de Giotto<ref>Esta versión vien de una comentarista anónimu de la Divina Comedia, qu'escribió escontra 1395</ref> manifiesta que'l so padre mandar a [[Florencia]] por que trabayara como aprendiz con un mercader de llanes. El mozu, bien interesáu nel arte, tomó'l costume de visitar l'estudiu de Cimabue pa ver a los artistes trabayar hasta que tres la insistencia'l so padre dexó-y entrar al taller. Vasari refier que Giotto yera un [[aprendiz]] risonderu y chanciosu, a tal puntu que nuna ocasión pintó una mosca na ñariz d'una semeya. La so téunica yera tal que Cimabue intentó axorizala con esquitar antes de dase cuenta de que taba pintada. Esta anéudota de mocedá abarrunta yá la téunica carauterística de Giotto, que lo capacitaba pa pintar figures casi reales. === Reconocencia de la so obra === [[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -10- - Exorcism of the Demons at Arezzo.jpg|thumb|Escenes de la vida de San Francisco, n'Asís: ''La espulsión de los diaños d'[[Arezzo]]''.]] Cuando Giotto cuntaba con trenta años, la so fama trescendiera les fronteres de Florencia y estendíase yá por toa [[Italia]], hasta tal puntu que'l papa [[Bonifacio VIII]] unvió-y un mensaxeru pa pidi-y una muestra del so arte, col enfotu de ver por sí mesmu si'l renomáu pintor yera dignu de recibir propuestes pa trabayar en [[Roma]]. Según Vasari, Giotto tomó un llenzu blancu en presencia del recaderu, fundió'l so pincel en pintura colorada y, con un solu trazu continuu, dibuxó a mano alzada un círculu geométricamente perfeutu, diciendo al home: «''La valía d'esti trabayu va ser reconocida''». Escribe Vasari: «''El papa vio'l llenzu, percibió instantáneamente que Giotto yera cimeru a tolos demás pintores del so tiempu''»''.'' Provistu del so talentu natural y de les enseñances de Cimabue, Giotto empezó llueu a ocupase d'encargos de terceros, principalmente trabayos relixosos. Asina, atribúyense-y como primeres obres la continuación na [[Basílica de San Franciscu d'Asís]]de la parte alta de les parés del templu a partir de les Histories de Isaac, realizáu posiblemente nel últimu llustru del [[sieglu XIII]], desenvuelve temes bíbliques. Más palantre, ente [[1297]] y [[1299]], una nueva serie de frescos foi bien probablemente executada por Giotto na so totalidá na parte inferior de los murios de la basílica, alrodiu de la vida de [[Franciscu d'Asís|San Franciscu d'Asís]]. Vistos les escelentes resultaos, solicitóse-y que pintara —ente [[1305]] y [[1306]]— los estraordinarios frescos de la [[Capiya de los Scrovegni|Capiya de l'Arena]] en [[Padua]], siendo toes estes grandes obres pintaes al [[frescu]]. === Ésitu n'Italia === Los viaxes de Giotto asoceder por toa Italia, na mayoría de los casos yera llamáu por ordenar, nobles o inclusive pol [[Papa]]. En 1343 ye llamáu por [[Benedicto IX]] pa realizar dellos trabayos dientro de la primitiva basílica de San Pedro, destaca l'altar realizáu pa la capiya mayor([[Polípticu Stefaneschi]] y un mosaicu del que na actualidá queda pocu del orixinal, amás tres esti importante encargu va percorrer les cortes d'Italia: [[Arezzo]], [[Pisa]], [[Padua]], [[Verona]], [[Ferrara]], [[Urbino]], [[Ravena]], [[Milán]], [[Boloña]], [[Gaeta]], [[Rimini]], [[Nápoles]] ya inclusive en [[Avignon]] acompañando al papa [[Clemente V]], onde va pintar numberoses obres y va facer qu'estes se proyeuten al restu d'Europa. === Muerte === Fina'l 8 de xineru de [[1337]]. Según la biografía de Vasari, foi enterráu nel llau esquierdu de l'antigua catedral de [[Santa Reparata]] de Florencia nuna tumba de gran cencellez con una sola llosa de mármole. Va Ser [[Lorenzo de Medicis]] quien encargue un bustu a [[Benedetto da Maiano]] pa conmemorar el so nome. Por cuenta de la construcción de la nueva catedral en 1292 y a la elevación del terrén la tumba de Giotto va perdese, pero en 1981 van topase unos restos que se van atribuyir al famosu autor. === Calter y costumes === Giotto yera un home campechanu y de vida llariega, gran conxustón y d'ánimu chanciosu. Casáu, dexó seis fíos que lo sobrevivieron. Foi un home de gran austeridá. Esti costume, xunto colos beneficios que va llograr pola so obra, dexó-y aforrar el so dineru —al aviesu que la mayor parte de los artistes de la dómina— y morrer como un home fanegueru. Rellacionar con soltura tanto colos ricos y nobles como colos homes del pueblu. Sábese que tuvo muncho enfotu col papa Bonifacio, y el rei [[Roberto I de Nápoles]] escribió d'él que yera'l so «gran amigu». Esiste una tradición según la cual [[Dante Alighieri]] foi tamién el so amigu, y visitar mientres la realización de los frescos de la capiya de los Scrovegni, pero nun pudo ser confirmada por fontes fiables. En tou casu, na [[Divina Comedia|''Divina Comedia'']], Dante afirma que Giotto foi cimeru al so maestru [[Cimabue]]. [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] retratar nel ''[[Decamerón]]''<ref>Giotto ye'l protagonista d'unu de los rellatos (el quintu, concretamente) narraos na sesta xornada del Decamerón. El xuiciu allabanciosu que'l pintor merez-y a Boccaccio ye dignu de mención. Según él, Giotto "''tuvo un inxeniu tan escelente que nada ufierta la naturaleza [...] qu'él col estilu y la pluma o col pincel nun lu pintara tan asemeyada a ésta que paecía non yá asemeyada sinón inclusive ella mesma''" y "''diera rellumanza a esi arte [la pintura], que mientres munchos sieglos había estáu soterráu so los errores de dalgunos qu'habíen pintáu más p'allantar l''vos güeyos de los inorantes que pa complacer al intelectu de los sabios" (Boccaccio, ''Decamerón''. Traducción de María Hernández Esteban. Cátedra, Madrid, 2005, páxs. 709-710).</ref> y nel añu [[1400]] [[Cennino Cennini]] escribió que «''Giotto tradució l'arte de la pintura del [[Idioma griegu|griegu]] al [[llatín]]''». == Obra == === Pintura === ==== Carauterístiques ==== [[Ficheru:Giotto - Scrovegni - -47- - Desperation.jpg|thumb|upright|''La desesperación'', Capiya de l'Arena.]] L'arte de Giotto foi desaxeradamente innovador y ye consideráu'l dentonante de la [[Pintura renacentista|Renacimientu]]. Les sos obres fueron el puntu d'inflexón ente l'[[arte bizantino]] de la Baxa [[Edá Media]] y el [[Realismu artísticu|realista]] y [[Humanismu|humanista]] que florió na Renacencia. Les figures planu y simbólicu del arte bizantino dieron llugar a les modelaes ya individuales formes en perspeutiva. Giotto adoptó'l llinguaxe visual de la escultura al da-yos volume y pesu. La comparanza ente la Madonna de Giotto y la del so maestru Cimabue amuésanos por qué los sos contemporáneos consideraben les sos pintures como «milagros del [[naturalismu]]». Al igual que los demás artistes del so tiempu, Giotto escarecía de les conocencies téuniques d'anatomía y teoría de la [[perspeutiva]] que los pintores posteriores acostumar a aprender. Independientemente d'ello, los que sí tenía yeren infinitamente cimeros a los de los que lo precedieron y asonsañaron. Coles sos composiciones de fonda emotividá, Giotto ye'l gran iniciador del espaciu tridimensional na pintura europea, tratando con un nuevu espíritu los temes relixoses qu'apoderaron l'arte medieval. El so estilu carauterizar por una frescura y una vida inesperaes, polo que los críticos falen de la emoción humana y una carga de tolo que ye importante pal ser humanu como les más clares peculiaridaes de los sos trabayos. Al concentrase nestos conceutos esenciales, Giotto foi capaz de crear impresionantes imáxenes de xente so presión, persones en crisis y homes nos que se percibe claramente que tán tomando pergraves decisiones espirituales. Los pintores modernos, que de cutiu utilizaron les obres del florentín como fonte d'inspiración, dicen atopar nél una forma d'aproximamientu direutu a la más íntima y entrevesgada esperiencia del espíritu humanu. Esta carauterística ye atemporal y foi reconocida por tolos estilos posteriores. Amás otra carauterístiques ye la gran bayura d'obres que-y atribúin el so biógrafos, pero les pintures que tienen la so autoría clara son bien escasa, duldar de la mayoría d'elles magar qu'esistan munches roblaes. ==== Influyencies ==== Los biógrafos contemporáneos al autor señalen a Giotto como discípulu y aprendiz de Cimabue pero lo ciero ye que dellos autores como [[Panofsky]] y [[Woerman]]apunten a [[Pietro Cavallini]] como maestru de Giotto o siquier creen que dambos aspiren a romper col arte medieval y bizantino. ==== Obres ==== Apenes nenguna de les obres sobrevivientes pue ser documentada como so más allá d'una dulda razonable, considerándose'l pintor ún de los artistes con mayor problema pa l'atribución d'obres. ===== Capiya de los Scrovegni ===== {{AP|Capiya de los Scrovegni}} [[Ficheru:Giotto - The Expulsion of Joachim from the Temple.jpg|thumb|"Joaquín espulsáu del Templu", primer escena del ciclu narrativu de la Capiya de los Scrovegni.]] Sicasí, hai unanimidá n'atribuyir a Giotto el notable ciclu de [[Pintura al frescu|frescos]] de la Capiya de los Scrovegni, en [[Padua]], yá que esisten dellos testimonios del mesmu sieglu XIV qu'asina lo confirmen. Los frescos d'esta capiya son consideraos polos críticos el momentu culminante de la obra de Giotto. L'edificiu, tamién conocíu pol nome de Capiya de l'Arena, por tar construyíu sobre les ruines d'una "arena" o [[anfiteatru]], foi construyíu por Enrico Scrovegni como penitencia pa expiar los pecaos del so padre, un conocíu usureru —que tamién foi retratáu por Dante na Comedia en términos non bien falagueros—. La construcción de la capiya empezó en [[1303]]. La opinión más estendida ye que Giotto empezó a pintar los frescos dos años más tarde y concluyir en [[1306]]. Los frescos cubren por entero la única nave de la capiya: la paré occidental, a los pies del templu, ta cubierta con un "[[Xuiciu Final]]", l'arcu de la canciella amuesa una "[[Anunciación]]" y les árees principales de les parés tienen tres files de pintures que representen escenes de la vida de la Virxe y los sos padres —[[Ana (madre de María)|Santa Ana]] y [[Joaquín (santu)|San Joaquín]]— y escenes de la vida de Cristu. So estes escenes pueden trate [[alegoría|alegoríes]], esto ye, figures humanes que personifiquen les Virtúes y los Vicios, pintaes en monocromía, asemeyando ser escultures. Les figures de la secuencia narrativa principal tán feches a media escala, pero'l conceutu de Giotto ye tan grandiosu y potente que, na reproducción d'un llibru, por casu, paecen de tamañu natural. Presenten un sentíu tridimensional y una presencia física dafechu desconocíes na dómina en que fueron realizaes, evidenciando la capacidá del artista pa retratar un sentimientu de "pesu moral" más que la rellumanza relixosa o divín. Ye bien posible que Giotto basara'l so trabayu n'esperiencies personales, y nengún otru artista consiguió amosase tan convincente na xera de dirixise direutamente al nucleu de la historia que rellata y espresala con xestos y espresiones tan perfeutamente clares y reconocibles. La Capiya de los Scrovegni tien un retruque oficial que foi espuesta en munchos países; y, por casu, llegó al Perú, nel 2004, y espúnxose nel [[Muséu d'Arte Italiano]] ===== La Vida de San Francisco ===== [[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|thumb|«L'homenaxe d'un home senciellu», primer escena de los frescos de la ''Vida de San Francisco'', n'Asís.]] [[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -02- - St Francis Giving his Mantle to a Poor Man.jpg|thumb|«La donación de la capa», segunda escena, 1297-1299, frescu, 270 x 230 cm, ilesia cimera, basílica de San Francisco, Asís.]] El segundu ciclu de frescos d'importancia acomuñáu o atribuyíu a Giotto ye la "Vida de San Francisco" na [[Basílica de San Franciscu d'Asís|ilesia cimera de San Franciscu d'Asís]]. Si l'autor foi en verdá Giotto nun ye solamente ún de los mayores problemes qu'enfrenten los espertos, sinón tamién una de los mayores discutinios de la historia del arte. Los frescos de San Francisco son, evidentemente, obra d'un pintor d'enorme talentu. Les sos semeyes íntimes y humanos definieron, en realidá, la imaxe popular que se tien del santu. Pero esisten, sicasí, grandes diferencies téuniques y estilístiques ente estes obres y les de la Capiya de los Scrovegni. Elles fixeron que munchos críticos niéguense, entá anguaño, a aceptales como obres del mesmu artista. Los intentos d'atribuyir a Giotto otros frescos de la ciudá de Asís producieron disputes similares ente los estudiosos de la so obra. {{VT|Escuela romana de pintura}} Na actualidá, sicasí, son mayoría los estudiosos que consideren segura l'autoría de Giotto, magar almiten que cuntaría con amplia collaboración de los miembros del so taller. Nun hai alcuerdu tocantes a la cronoloxía de la obra, pos, anque ye mayoritaria la datación nos primeros años del sieglu XIV, hai autores que retrotrayen la fecha hasta 1291-1292. Hai alcuerdu tocantes a que se trata d'una obra anterior a la de la Capiya de los Scrovegni. Los frescos cubren la parte inferior de trés de les parés del templu, los dos llaterales y l'interior de la fachada, a entrambos llaos de la puerta. Trátase de 28 episodios de la vida del apocayá canonizáu [[San Franciscu d'Asís|Franciscu d'Asís]], siguiendo'l rellatu de la ''Legenda maior'' de [[Bonaventura de Fidanza|San Bonaventura]]. ===== La ''Santa Croce'' de Florencia ===== Les pintures de la [[Basílica de Santa Cruz (Florencia)|basílica de la ''Santa Croce'']] (Santa Cruz) de [[Florencia]], otra manera, gocien de mayor consensu ente los espertos, que coinciden polo xeneral n'atribuyiles al pincel de Giotto. Posiblemente les cuatro capiyes seyan d'él, y los frescos de les capiyes Peruzzi y Bardi fueron fechaes n'o alredor de [[1320]], cuando'l pintor taba na ciudá. Dalgunos de los frescos nun s'atopen bien calteníos, yá que s'intentó llavalos nel sieglu XVIII, pero dalgunos de la capiya de los Bardi siguen siendo tan impresionantes como na fecha en que se fixeron. Na capiya Peruzzi tán representaes escenes de la vida de [[Xuan Bautista|San Xuan Bautista]] y de [[Xuan l'Evanxelista|San Xuan Evanxelista]]. Na capiya Bardi, sicasí, los frescos representen escenes de la vida de San Franciscu d'Asís. ===== Otres obres ===== [[Ficheru:Giotto di Bondone 083.jpg|thumb|upright|Crucifixu de la ilesia de [[Santa Maria Novella]], en [[Florencia]].]] * [[Palaciu de la podestá]]: Semeya de Dante Alighieri ya importantes personaxes de la dómina. * [[Badia Fiorentina]]: Altar mayor o [[Polittico di Badia]] ([[Uffizi]]), escontra'l 1300. * Altares de les capiyes de los Peruzzi([[Polípticu Peruzzi]]) y Baroncelli([[Polípticu Baroncelli]])na ilesia de [[Santa Croce]], escontra 1313. * [[Crucifixu]] policromado de [[Santa Maria Novela]], escontra 1312. * Dormición de la virxe, Crucifixu y la [[Maestá de Ognissanti]] en Florencia. * Frescos de les parés del [[campusantu]] de Pisa. * N'ochobre de 2010 confirmóse l'atribución a Giotto del crucifixu, de 5 m de llargor, esistente na Ilesia de Tolos Santos de Florencia, realizáu ente [[1310]]-[[1320|20]].<ref>[https://www.abc.es/20101026/cultura-arte/redescubren-obra-maestra-giotto-201010261114.html ''Redescubren una obra maestra de Giotto''. Noticia nel diariu ABC.]</ref> * Atribúyese-y, amás, el frescu de [[Bonifacio VIII proclama'l xubiléu de 1300|Bonifacio VIII bendiciendo mientres el Xubiléu de 1300]], que se caltién anguaño na [[Archibasílica de San Xuan de Laterano]]. Por cuenta del so deterioru, nun se confirmó si pertenez efeutivamente al pintor o a dalgún ayudante d'ésti. === Escultura === Atribúyense-y dellos diseños, ente ellos la tumba del obispu de Lucca [[Guido Tarlati]], tallada en 1330 por Agostino di Giovanni y Agnolo Ventura. Amás ye probable que realizara dellos medallones pal nuevu campanariu de la catedral. === Arquiteutura === Nel añu [[1334]], la ciudá de Florencia decidió honrar al gran pintor. Dióse-y el títulu de ''magister et gubernator'' (‘maestru y gobernador') de la Obra de Santa Reparata, que s'encargaba de les obres de la [[Santa María del Fiore|catedral]], según arquiteutu en xefe de la ciudá y superintendente d'obres públiques. Nesta última etapa de la vida, Giotto diseñó'l famosu ''campanile'' (‘campanariu') de la [[catedral de Florencia]], que la so construcción empecipiar nesi mesmu añu de 1334, pero que nun pudo ver concluyíu. Según [[Ghiberti]], los [[baxorrelieve]]s del cuerpu inferior del campanariu fueron tamién obra so. Curiosamente, anque finalmente'l ''campanile'' nun se construyó acordies colos sos proyeutos, ye universalmente conocíu como «''campanile di Giotto''». === Influyencia === La obra de Giotto trescendió nel tiempu y na xeneración posterior a la so muerte estendió la influyencia del so estilu, cristalizando nes obres de tolos pintores que lu siguieron. La estrella del florentín nun tornó sinón hasta la gran puxanza del [[pintura gótica|góticu]], pero, entá pasáu ésti, siguió influyendo ya inspirando la obra d'otros terribles artistes como Masaccio y Miguel Ángel. Foi citáu como exemplu d'excelencia pictórica pol [[Marqués de Santillana]] nun Cantar dedicáu a la reina [[Sabela de Portugal]], esposa de [[Xuan II de Castiella]] ("qual Ioto (sic) non vos pintara"). === Giotto y cometa Halley === [[Ficheru:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|thumb|"L'adoración de los Reis Magos". Reparar el cometa.]] Ún de los frescos de la [[Capiya de l'Arena]] ye la "Adoración de los Reis Magos", que s'atopa ente los más reputaos y almiraos de la serie. Nel cielu, enriba del techu del preselbe, puede reparase la [[Estrella de Belén]], la que, na iconografía católica, representa la guía divina que condució a los [[Reis Magos]] hasta [[Belén]]. La imaxe representada por Giotto tien forma de [[cometa]] (cola so cabeza y cola), y apoderó la idea coleutiva que toos tenemos alrodiu de esti episodiu bíblicu. Giotto vio'l [[cometa Halley]] na so apaición de [[1301]] nel cielu italianu, y ye bien probable qu'esti oxetu astronómicu fuera'l modelu pa la sobrenatural estrella de la so "Adoración". Lo que Giotto nun tenía forma de saber ye que'l cometa Halley, col so periodu d'ente 76,5 y 79,3 años, apaeció en [[11 e.C.|11]] o [[10 e.C.]], esto ye, ente 4 y 7 años antes de la nacencia de [[Cristu]]. Nun puede asegurase que'l Halley inspirara l'episodiu de la Estrella de Belén, pero sí resulta interesante que casi con certidume, tantu la estrella del rellatu bíblicu como la pintada pol maestru florentín seyan el mesmu cometa en dos apaiciones separaes por trelce sieglos. Por esta circunstancia, l'[[Axencia Espacial Europea]] bautizó como "[[Misión Giotto]]" a la sonda qu'en [[1986]] averar al cometa pa estudialo. Nun ye l'únicu homenaxe que Giotto recibió de les ciencies del espaciu: en [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]] (planeta pobláu d'accidentes xeográficos con nomes d'artistes) alcuéntrase un cráter que foi bautizáu nel so honor. == Referencies == {{llistaref}} == Referencies == * Janson, H.W.: '''Historia Xeneral del Arte: Tomu II, La Edá Media'''. Alianza, Madrid, 1999. ISBN 84-206-7101-0. * Pijoán, José: ''Summa Artis. Historia xeneral del arte''. Volume XIII: ''Arte del periodu humanísticu. Trecento y Cuatrocento''. Madrid, Espasa-Calpe, 1979 (6ª edición). ISBN 84-239-5213-4. * Vasari, Giorgio: ''Lives of the Painters, Sculptors and Architects''. Everyman's Library, Londres, 1996. ISBN 0-679-45101-3. * ''La obra pictórica completa de Giotto''. Introducción de Giancarlo Vigorelli. Biografía y estudios críticos de Edi Baccheschi. Barcelona, Noguer, 1971. (La obra escarez de ISBN). * Bandera Bistoletti, Sandrina: "Giotto, catalogo completu",(España), Akal. * Margariti, Antonio, "Giotto y la rebelión fiscal", Cato Institute. * A. Martin, Miguel, "Llámome Giotto di Bondoni", == Enllaces esternos == {{commonscat|Giotto di Bondone|Giotto}} * [http://www.historia-del-arte-erotico.com/vasari/giotto.htm La vida de Giotto, Giorgio Vasari Edición Torrentina ](español d'[[Castellanu d'El Ríu de la Plata|El Ríu de la Plata]]) * [https://web.archive.org/web/20160313134005/http://santiagoamon.net/lgiotto.asp Biografía de Giotto, por Santiago Amón] * [http://biblio.cribecu.sns.it/cgi-bin/vasari/Vasari-all?code_f=print_page&work=-y_vite&volume_n=2&page_n=95 Vita di Giotto, pittore, scultore et architetto fiorentino], capítulu de ''Le Vite'' de [[Giorgio Vasari]] (n'italianu). * [http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/EN/IDPagina/1380] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117025518/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/EN/IDPagina/1380 |date=2015-11-17 }}. * [http://art.yodelout.com/giotto-later-works/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117020406/http://art.yodelout.com/giotto-later-works/ |date=2015-11-17 }}. * [http://es.wahooart.com/@@/8XY4WP-Giotto-Di-Bondone-la muerte-de-virxe]. * [https://elpais.com/diario/1981/04/09/cultura/355615213_850215.html]. {{NF|1267|1337}} {{Tradubot|Giotto}} [[Categoría:Giotto|Giotto]] [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Pintores del Góticu]] [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Italia]] [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Italia]] [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes del Góticu]] [[Categoría:Escultores d'Italia]] [[Categoría:Escultores d'Italia]] [[Categoría:Escultores del Góticu]] [[Categoría:Persones de la Toscana]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] pkqfic8gixkak96jbn804cx42qqmueo 0 74121 4775586 4722694 2026-11-03T18:34:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775586 wikitext text/x-wiki {{otrosusos|este=el filósofu|Sir George Berkeley|el gobernador colonial}} {{persona}} '''George Berkeley''' ([[Inglés británicu]]:/{{IPA|ˈbɑː.kli}}/; [[Inglés irlandés]]: /{{IPA|ˈbɑɹ.kli}}/) (Dysert, [[Irlanda]], [[12 de marzu]] de [[1685]] - Cloyne, id., [[14 de xineru]] de [[1753]]), tamién conocíu como'l '''obispu Berkeley''', foi un [[filósofu]] [[República d'Irlanda|irlandés]] bien influyente que'l so principal llogru foi'l desenvolvimientu de la filosofía conocida como [[idealismu suxetivu]]. La so doctrina tamién se conoz como [[inmaterialismu]], yá que negaba la realidá d'astracciones como la [[materia estenso]]. Escribió un gran númberu d'obres, ente les que pueden destacar el ''[[Tratáu sobre los principios de la conocencia humana]]'' ([[1710]]) y ''Los trés diálogos ente Hylas y Philonus'' ([[1713]]) (Philonus, l'amante de la mente», representa a Berkeley, y Hylas, que toma'l so nome de l'antigua pallabra griega pa designar a la materia, representa'l pensamientu de [[John Locke|Locke]]). En [[1734]] publicó ''[[L'analista]]'', una crítica a los fundamentos de la ciencia, que foi bien influyente nel desenvolvimientu de la matemática. La ciudá de [[Berkeley (California)|Berkeley]] toma'l so nome d'esti filósofu, en que'l so honor foi denomada la [[Universidá de Berkeley|universidá]] alredor de la que creció. Tamién tomaron el so nome una residencia universitaria de la [[Universidá de Yale]] y la biblioteca del [[Trinity College (Dublín)|Trinity College]] de [[Dublín]]. == Biografía == Berkeley nació en Dysert, cerca de [[Thomastown]], [[Irlanda]]. Foi'l fíu mayor de William Berkeley, miembru de la familia nobiliaria de Berkeley. Recibió la so educación nel Kilkenny College, y asistió a les clases del Trinity College de Dublín, onde acabó los sos estudios en [[1707]]. Permaneció nel Trinity College hasta llograr un títulu de profesor de Griegu. La so primer publicación foi de calter matemáticu, pero la primera que-y ganó notoriedá foi'l so ''Ensayu escontra una nueva teoría de la visión'', publicáu en [[1709]]. Anque llevantó muncho discutiniu nel so momentu, les sos conclusiones formen parte na actualidá de la [[óptica]]. En [[1710]] publicó'l ''[[Tratáu sobre los principios de la conocencia humana]]'' y en [[1713]] los ''Tres diálogos ente Hylas y Philonus'', nos que desenvolvió'l so sistema filosóficu, que'l so principiu fundamental ye que'l mundu que se representa nos nuesos sentíos namái esiste si ye percibíu. El ''Tratáu'' ye una esposición, ente que los ''diálogos'' constitúin el so defensa. Ún de los sos oxetivos principales foi combatir el materialismu, teoría dominante na so dómina. Anque les sos teoríes fueron feches risión, dalgunos, como S. Clarke, consideráron-y un xeniu. Poco dempués visitó Inglaterra onde foi recibíu por [[Joseph Addison|Addison]], [[Alexander Pope|Pope]] y [[Richard Steele|Steele]]. Nel periodu ente [[1714]] y [[1720]] alternó los sos trabayos académicos con viaxes per Europa. En [[1721]] recibió un doctoráu en [[teoloxía]], y decidió permanecer nel Trinity College de Dublín dando clases de Teoloxía y Hebréu. En [[1724]] fíxose-y deán de [[Derry]]. En [[1725]] embarcar nun proyeutu de fundar una escuela nes islles [[Les Bermudes|Bermudes]] pa los misioneros de les colonies, dexando'l deanato que-y reportaba unos ingresos de 1100£ por un salariu de 100£. Desembarcó cerca de [[Newport (Rhode Island)]], onde mercó un plantíu. El [[4 d'ochobre]] de [[1730]], Berkeley mercó «un negru llamáu Philip d'aproximao catorce años». El [[11 de xunu]] de [[1731]], «el deán Berkeley bautizó a trés de los sos negros como Philip, Anthony y Agnes Berkeley»<ref>Los recibos de la compra atopar nel [[Muséu Británicu]] . George C. Mason, Annals of Trinity Church, 1698-1821, 51.</ref> Los sermones de Berkeley esplicaben a los colonizadores que'l [[cristianismu]] dexaba la [[esclavitú]], y en consecuencia los esclavos teníen de ser bautizaos: «sería una ventaya pa los sos negocios (de los patrones) tener esclavos que deban "obedecer en tou a los sos patrones dende les coraes, non yá cuando los reparen, sinón de too corazón, medrosos de Dios"; que la llibertá del evanxeliu concuerda cola servidume temporal, y que tolos sos esclavos namái van ser meyores esclavos siendo cristianos».<ref>Berkeley, Proposal, 347. Vease'l so sermón en Newport, ochobre de [[1729]]).</ref> Vivió nel plantíu mientres aguardaba a que llegaren los fondos pa la so escuela. Sicasí, estos fondos nun paecíen dir llegar llueu, asina qu'en [[1732]] volvió a Londres. En [[1734]] foi designáu obispu de [[Cloyne]]. Poco dempués publicó ''Alciphron, o'l filósofu insignificante'', contra [[Anthony Ashley Cooper, 3er conde de Shaftesbury|Shaftesbury]], y en [[1734]]-[[1737]] ''The Querist''. Les sos últimes publicaciones fueron ''Siris'', un tratáu sobre les virtúes melecinales del fervinchu de resina de pinu, y ''Further thoughts on tar-water'' (más pensamientos alrodiu del fervinchu de resina de pinu). Permaneció en Cloyne hasta [[1752]], fecha na que se retiró y foise vivir col so fíu a Oxford. == Contribuciones == [[Ficheru:John Smibert 001.jpg|thumb|400px|Berkeley (a la derecha) y la so familia nes [[Les Bermudes|Bermudes]] (semeya realizada en [[1731]] por [[John Smibert]]).]] La filosofía de Berkeley ye l'[[empirismu]] lleváu al estremu. Si [[John Locke]] duldara sobre la conocencia de los cuerpos, Berkeley va más allá. Na so mocedá, Berkeley propunxo que nun se puede saber si un oxetu ''ye'', namái puede sabese un oxetu ''siendo percibíu'' por una mente. Declaró que los seres humanos nun pueden conocer los oxetos ''reales'' o la [[materia]] que ''causa'' les sos perceiciones, sinón qu'inclusive les propiedaes matemátiques son idees asemeyaes a les cualidaes sensoriales. Por tanto, concluyó que tolo que puede conocese d'un oxetu ye la so perceición del mesmu, y resulta gratuitu suponer la esistencia d'una sustancia real que sofite les propiedaes de los cuerpos. Los conceutos astrautos de Locke nun esisten pa Berkeley, nin na naturaleza nin nel espíritu, ye una ficción. Les idees siempre caltienen la so particularidá. Nun ye l'astracción, sinón el llinguaxe, lo que fai posible estender observaciones particulares a lo xeneral. Arriendes d'ello, los oxetos percibíos son los únicos alrodiu de los que puede conocese. Cuando se fala d'un oxetu ''real'' en realidá falar de la perceición del oxetu. Los cuerpos nun son más que fexes de perceiciones. Esto plantega la cuestión de si los oxetos son ''oxetivos'' nel sentíu de ser ''el mesmu'' pa distintes persones, y, ello ye que si tien sentíu'l conceutu d'esistencia d'otros seres humanos más allá de la perceición de los mesmos. Berkeley argumenta que yá que esperimentamos a otros humanos cuando nos falen—daqué que nun ta aniciáu por nenguna actividá qu'entame l'individuu que percibe—y yá que les sos visiones del mundu son consistentes, puede creese na so esistencia y que'l mundu ye idénticu o similar pa toos. En consecuencia: # Toa conocencia del mundu empíricu llógrase al traviés de la perceición direuta. # L'error provién de considerar en detalle les perceiciones. # La conocencia del mundu empíricu puede purificarse y perfeccionase esaniciando tol pensamientu y quedándose namái coles perceiciones pures. D'esto síguese que: # La forma ideal de la conocencia científica llógrase escorriendo les perceiciones pures, ensin intervención del intelectu. # Si los individuos actuaren d'esta forma, seríamos capaces de conocer los secretos más fondos del mundu natural y del mundu humanu. # La meta de la ciencia, por tanto, ye desintelectualizar les perceiciones humanes, purificándolas. Berkeley ye metafísicu por cuanto afirma la esistencia d'una realidá trascendente y considerar oxetu de conocencia. La realidá de los cuerpos ye la so condición de ser percibíos y el que les percibe debe por tanto d'esistir. Hai un espíritu que percibe y piensa, pero ye la única clase de sustancia, nun hai una sustancia esterior al espíritu, como na metafísica tradicional. Dalgunes de les idees que tien esti espíritu impliquen la influyencia de Dios por que se produzan de forma coherente. Esto ye, el mundu material son les perceiciones que Dios fainos tener. Pero como Dios nun puede ser oxetu de conocencia, namái les apariencies ser. Dios nun sería entós el distante inxenieru de los mecanismos [[Isaac Newton|newtonianos]] qu'a lo llargo del tiempu causen la crecedera d'un árbol nel xardín de la universidá. En llugar d'esto, la perceición del árbol ye una idea ''en'' Dios, y l'árbol sigue esistiendo cuando aparentemente ''naide'' percibir a cencielles porque Dios reparar constantemente. Dios ye, pa Berkeley, el garante del orde que se topa ente toles idees. La filosofía de [[David Hume]] alrodiu de la causalidá y la oxetividá ye una ellaboración d'otru aspeutu de la filosofía de Berkeley. A midida que progresó'l pensamientu de Berkeley, pudo asimilar les teoríes de [[Platón]], anque nun se sabe con seguridá. Lluz, el consideráu más eminente estudiosu de la filosofía de Berkeley del sieglu XX, enfatizó con frecuencia la continuidá de la so filosofía nel maduror. Esto indica una continuidá ente los ''Principios'', ''Alciphron'' y el restu de les obres filosófiques de Berkeley. Amás, el [[panenteísmu]] infrayable de Berkeley ye una evidencia que contradiz una completa asimilación del platonismu, y ''Alciphron'' ye un desenvolvimientu en llugar d'una revisión de cualquier trabayu previu. Tamién contradiz esta interpretación el fechu de que Berkeley volviera publicar los sos llibros pocos años enantes de la so muerte ensin realizar cambeos importantes. En rellación a la física [[Isaac Newton|newtoniana]], Berkeley concedió-y un calter namái utilitarista. Pa él, les ferramientes matemátiques emplegaes na ellaboración de la física del so tiempu son otra clase d'idees non-xenerales. Ejemplificó esti estremu señalando que al pensar un triángulu nun s'opera sobre una idea astracta y xeneral del triángulu, sinón que la idea pensada vien siempre apareyada d'un triángulu cualesquier, sosteniendo polo tanto la so realización particular na mente. Arriendes d'ello, les tesis científiques son construcciones matemátiques que predicen resultaos más o menos afechos a lo percibío, sicasí escareciendo d'una aprehensión de la esencia de tales coses. Per otru llau, Berkeley refugó los conceutos absolutos na física, presintiendo una visión relativista de la realidá que llegaría más apocayá con [[Ernst Mach]]. Refiriéndose a la filosofía de Berkeley, [[Samuel Johnson]] solmenó-y una patada a una roca esclamando ''Lo refuto asina''. Un empirista podría retrucar que la única cosa que Johnson conoció de la piedra foi lo que vio colos sos güeyos, oyó colos sos oyíos y sintió col so pie. Asina que la esistencia de la piedra consistía namái nes ''perceiciones'' de Johnson. Podría ser que Johnson patiscara en realidá un tocón inusualmente gris, o pue que diéra-y un ataque súbitu d'artritis xusto cuando diba da-y una patada a un cachu de yerba con una roca pintada. Lo que la piedra ''realmente'' yera, amás de les sensaciones que pudo esperimentar o les representaciones mentales que se fixera, sería-y, d'esta forma, dafechu desconocíu. La roca esistiría, n'última instancia, como una idea de la so mente. El ''Tratáu'' de Berkeley publicóse tres años enantes de l'apaición del ''[[Clavis Universalis]]'' d'[[Arthur Collier]], que desenvolvía idees asemeyaes. Sicasí, al paecer nengunu de los dos influyó al otru. El filósofu alemán [[Arthur Schopenhauer]] escribió arremente del méritu de la obra d'[[Immanuel Kant]] qu'ésta representa un verdaderu finxu filosóficu pos enantes ''" (...) lo predominante fuera buscar irreflexivamente les lleis del fenómenu, alzales a verdaes eternes y asina alzar el fenómenu fugaz na verdadera esencia del mundu: nuna pallabra, el realismu ensin alteriar nel so deliriu por reflexón dalguna"'',<ref>{{Cita llibru|apellíos=Schopenhauer|nome=Arthur|títulu=El mundu como voluntá y representación|añu=2009|editorial=Trotta|isbn=978-84-9879-078-8|capítulu= Apéndiz. Crítica de la filosofía kantiana}} p. 488</ref> acusación que nun estiende a Berkeley y enantes bien reconoz qu'ésti: ''"(...) foi, poro, el primeru en tratar el puntu de partida suxetivu realmente en serio y en demostrar irrefutablemente la so absoluta necesidá. Ye'l padre del [[idealismu]]...."'''<ref>{{Cita llibru|apellíos=Schopenhauer|nome=Arthur|títulu=Parerga y Paralipómena|añu=2009|editorial=Trotta|isbn=978-84-9879-115-0|capítulu=La filosofía de los Modernos}} p. 110.</ref> == Ver tamién == * [[Tlön, Uqbar, Orbis Tertius]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == ;Primaria: * {{Cita llibru |autor= George Berkeley |títulu=Obra completa |url= |añu=2013 |editor=Carlos Mellizu |editorial=[[Editorial Gredos]] |ubicación=Madrid |serie= [[Biblioteca de Grandes Pensadores]] |isbn=978-84-249-3668-6 }} * {{Cita llibru |apellíu= Sánchez Meca|nome=Diego |otros títulu=Teoría de la conocencia |añu=2001 |editorial= Dykinson |ubicación=Madrid |isbn=84-8155-775-7}} * Ewald, William B., ed., 1996. ''From Kant to Hilbert: A Source Book in the Foundations of Mathematics'', 2 vol. Oxford University Press. * 1707. ''Of Infinites'', 16-19. * 1709. ''Letter to Samuel Molyneaux'', 19-21. * 1721. ''De Motu'', 37-54. * 1734. ''The Analyst'', 60-92. ;Secundaria: * Cousin, John William (1910). A Short Biographical Dictionary of English Literature. Londres, J.M. Dent & sons; Nueva York, Y.P. Dutton. * Stanford Encyclopedia of Philosophy: [http://plato.stanford.edu/entries/berkeley/ George Berkeley] por Lisa Downing. * Bruno Marcianu, ''George Berkeley. Estetica ya idealismu'', Nova Scripta, Genova 2010 == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * [http://georgeberkeley.tamu.edu/ Una llista d'obres de y sobre Berkeley] * [http://www.utm.edu/research/iep/b/berkeley.htm Páxina na Internet Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A3472986 Otra mirada alrodiu de cómo enmarcó Berkeley la so inmaterialimo] * [https://web.archive.org/web/20060612211219/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Berkeley/Analyst/ Testos orixinales y discutinios tocantes al discutiniu de ''The Analyst''] * {{MacTutor|id=Berkeley}} * [http://plato.stanford.edu/entries/berkeley/ Entrada na Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.earlymoderntexts.com/f_berkeley.html Versiones de los Principles of Human Knowledge y Three Dialogues] {{NF|1685|1753|Berkeley, George}} {{Tradubot|George Berkeley}} [[Categoría:Filósofos y filósofes d'Irlanda]] [[Categoría:Teólogos anglicanos]] [[Categoría:Empiristes]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] p0vpgy4865sjoj5bu0hdsnusgo3lzg1 0 74186 4775647 4744557 2026-11-04T05:49:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775647 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Herbert Spencer''' {{nym}} foi un [[naturalista]], [[filósofu]], [[sicoloxía|sicólogu]], [[antropólogu]] y [[sociólogu]] [[Inglaterra|inglés]]. Foi ún de los más pernomaos [[positivismu|positivistes]] del so país. Inxenieru civil y de formación autodidacta, interesóse tantu pola ciencia como poles lletres. Anque se diz comúnmente que promovió'l [[darvinismu social]] en Gran Bretaña, esta afirmación foi historiográficamente cuestionada.<ref>[http://www.miseshispano.org/2012/04/herbert-spencer-%C2%BFdarwinista-social-o-profeta-llibertariu/ Herbert Spencer: ¿Darwinista social o profeta libertario? Por Peter Richards. Traducción disponible n'Institutu Mises Hispanu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Herbert Spencer: ¿Darwinista social o profeta libertario? Por Peter Richards. Traducción disponible n'Institutu Mises Hispanu |2=http://www.miseshispano.org/2012/04/herbert-spencer-%C2%BFdarwinista-social-o-profeta-llibertariu/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Biografía == Dende'l puntu de vista [[socioloxía|sociolóxicu]] cabo considera-y como'l primer autor qu'utilizó de forma sistemática los conceutos d'[[Estructura social|estructura]] y [[Función social|función]]. Per otra parte, concibió la socioloxía como un preséu dinámicu al serviciu de la reforma social. Dedicó la so vida a ellaborar el so sistema de filosofía [[evolucionismu|evolucionista]], na que considera la evolución natural como clave de tola [[realidá]], a partir de que la so llei [[mecanicismu|mecánicu]]-[[materialismu|materialista]] cabo esplicar cualquier nivel progresivu: la [[materia]], lo [[Bioloxía|biolóxicu]], lo [[psiquis|psíquicu]], lo [[sociedá|social]], etc. Nes sos llectures conoció la [[teoría de la evolución]] espuesta nel sieglu XIX pol naturalista [[Charles Darwin]]. El so [[lamarquismu|teoría]] fundacional pa la bioloxía moderna sostenía que los organismos biolóxicos evolucionen alquiriendo nueves traces por adautación al mediu ambiente que se faen hereditarios. Les teoríes de [[Lamarck]] sobre la evolución influyeron fondamente na obra de Spencer. Magar para Spencer la evolución natural traería a la sobrevivencia del más fuerte, yera precisu que los demás seres humanos ayudaren a los más débiles. Asina, el filósofu [[Roderick Long]] esplica que "anque Spencer oponer a los programes sociales financiaos con impuestos, sofitaba fuertemente la caridá voluntaria y de fechu dedica diez capítulos de los sos Principios d'ética a una esplicación de la beneficencia positiva”".<ref>[http://praxeology.net/herbertspencerlibertarianprophet.pdf] Por Roderick Long, disponible en Praxeology.net</ref> Sicasí, y a pesar de ser catalogáu por dellos pensadores como "darvinista social", Spencer nun aceptaba la teoría de Darwin, proponiendo una versión del lamarquismu, d'alcuerdu a la cual los órganos» desenvolver pol so usu (o dexeneren dau la falta d'usu) y esos cambeos tresmitir d'una xeneración a otra. Pa Spencer, la sociedá ye tamién un organismu, evolucionando escontra formes más complexes d'alcuerdu a la llei de la vida», esto ye, d'alcuerdu de primeres de la sobrevivencia del más fuerte, tanto a nivel individual como de sociedaes. Consecuentemente, Spencer oponíase —radicalmente— a toles manifestaciones de «socialismu», tales como la educación pública xeneralizada o obligatoria, biblioteques públiques, lleis de seguridá industrial, y, polo xeneral, a toa llexislación o proyeutu social financiáu coactivamente pos violaba'l principiu de "igual llibertá" sobre'l cual rexía la so ética. Consecuentemente, foi un fuerte opositor del colonialismu acotando que "amás, el gobiernu colonial, llamáu apropiadamente asina, nun puede llevase a cabu ensin transgredir los derechos de los colonos. Pos si, como xeneralmente asocede, los colonos tán dirixíos por autoridaes unviaes dende la metrópolis, entós fráyase la llei d'igual llibertá nes sos persones, tanto como en cualesquier otru tipu de gobiernu autocráticu".<ref>[Herbert Spencer, Social Statics: or The Conditions essential to Happiness Specified and the First of them Developed, John Chapman, Londres, 1851, 3ª parte, capítulu XXVII]</ref> Spencer aplicó la teoría de la evolución a les manifestaciones del espíritu y a los problemes sociales, ente ellos el de la [[educación]], cola so obra ''Educación: intelectual, moral, física''. La so doctrina quedó principalmente espuesta na so ''Sistema de filosofía sintética'' (11 vols.) De la so estensa bibliografía, cabo mentar: ''La estática social'' (1850), ''Principios de psicoloxía'' (1855), ''Primeros principios'' (1862), ''Principios de bioloxía'' (1864), ''La clasificación de les ciencies'' (1864), ''La socioloxía descriptiva'' (1873), ''Principios de socioloxía'' (1877-1896) y ''L'individuu contra l'Estáu'' (1884). Políticamente, dende la década de 1880 ingresó na [[Liberty and Property Defence League]], qu'en bona parte taba influyida poles sos idees. Dende'l puntu de vista sociolóxicu, Spencer definir como "la [[historia natural]] de les sociedaes", dichu otra manera: un orde ente los cambeos estructural y funcional qu'esperimenten les sociedaes. La socioloxía de Spencer centrar nos fenómenos macrosociales (agregaos sociales) según nes sos funciones. Dellos autores criticaron el dacuando estremáu realismu de Spencer (poles sos semeyances col [[mecanicismu]]); ente ellos destacó'l filósofu y sicólogu escocés [[Alexander Bain]]. A pesar de que Spencer nun llogró crear escuela, el so ambiciosu intentu de sistematizar tou la conocencia dientro del marcu de la ciencia moderna y especialmente en términos de la evolución, fíxo-y merecedor de figurar ente los principales pensadores de finales del [[sieglu XIX]]. == Delles publicaciones == [[Ficheru:Herbert Spencer.jpg|thumb|200px|Herbert Spencer.]] * Spencer, Herbert. ''Spencer: Political Writings'' (Cambridge Texts in the History of Political Thought) editáu por John Offer (1994).[http://www.amazon.com/dp/0521437407] * Spencer, Herbert. ''Social Statics: The Man Versus the State'' * Spencer, Herbert. '' The study of sociology''. [http://www.amazon.com/dp/1418188417]; [http://www.questia.com/read/96277756?title=The%20Study%20of%20Sociology testu online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624020022/http://www.questia.com/read/96277756?title=The%20Study%20of%20Sociology |date=2011-06-24 }} * Spencer, Herbert. ''The Principles of Psychology''. [http://www.amazon.com/dp/1402182716]; [https://books.google.com/books?id=hTBVAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:herbert+inauthor:spencer&lr=&num=30&as_brr=3 testu online] * Spencer, Herbert. ''Social Statics, Abridged and Revised: Together with the Man Versus the State'' (1896). [http://www.questia.com/read/96054973?title=Social%20Statics%2c%20Abridged%20and%20Revised%3a%20Together%20with%20the%20Man%20Versus%20the%20State testu online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624020119/http://www.questia.com/read/96054973?title=Social%20Statics%2c%20Abridged%20and%20Revised%3a%20Together%20with%20the%20Man%20Versus%20the%20State |date=2011-06-24 }} * Spencer, Herbert. ''Education: Intelectual, Moral, and Physical'' (1891) 283 pp. [https://books.google.com/books?id=gztMAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:herbert+inauthor:spencer&lr=&num=30&as_brr=3 testu online] * Spencer, Herbert. ''An Autobiography'' (1905, 2 vol). [https://books.google.com/books?id=gUozqCwTGkEC&printsec=frontcover&dq=inauthor:herbert+inauthor:spencer&lr=&num=30&as_brr=3 testu online] * [https://books.google.com/books?as_q=&num=30&btnG=Google+Search&as_epq=&as_oq=&as_eq=&as_brr=3&lr=&as_vt=&as_auth=herbert+spencer&as_pub=&as_sub=&as_drrb=c&as_miny=&as_maxy=&as_isbn= escritos online de Spencer] == Honores == === Eponimia === * ([[Rosaceae]]) ''[[Spenceria]]'' <small>[[Trimen]]</small><ref>J. Bot. 17: 97 1879 (IK)</ref> == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Herbert Spencer|30467-1}} {{botánicu|Spencer|Spencer}} == Bibliografía == * Carneiro, Robert L. and Perrin, Robert G. "Herbert Spencer's 'Principles of Sociology:' a Centennial Retrospective and Appraisal." ''Annals of Science'' 2002 59(3): 221-261 online en Ebsco * Duncan, David. [https://books.google.com/books?id=trlCAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=intitle:herbert+intitle:spencer&lr=&num=30&as_brr=3 ''The life and letters of Herbert Spencer''] 1908 * Elliot, Hugh. ''Herbert Spencer''. London: Constable and Company, Ltd. 1917 * Elwick, James. "[http://www.shpltd.co.uk/elwick-spencer.pdf Herbert Spencer and the Disunity of the Social Organism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615181955/http://www.shpltd.co.uk/elwick-spencer.pdf |date=2007-06-15 }}." ''History of Science'' 41, 2003, pp.&nbsp;35–72 * Elliott, Paul 'Erasmus Darwin, Herbert Spencer and the origins of the evolutionary worldview in British provincial scientific culture', ''Isis'' 94 (2003), 1-29 * Francis, Mark, ''Herbert Spencer and the Invention of Modern Life''. Newcastle UK: Acumen Publishing, 2007 ISBN 0-8014-4590-6 * Harris, Jose. "Spencer, Herbert (1820–1903)", ''Oxford Dictionary of National Biography,''(2004) [http://www.oxforddnb.com/view/article/36208 online], curtia biografía * Hofstadter, Richard, ''Social Darwinism in American Thought''. Boston: Beacon Press, 1955 * Kennedy, James G. ''Herbert Spencer''. Boston: G. K. Hall & Co. 1978 * Lightman, Bernard, ''The Origins of Agnosticism: Victorian unbelief and the limits of knowledge''. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1987 * Mandelbaum, Maurice, ''History, Man, and Reason: a study in nineteenth-century thought''. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1971. * Rafferty, Edward C.; “[http://www.historians.org/annual/2006/06program/precirculated/Session145_Rafferty.pdf The Right to the Use of the Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605182505/http://www.historians.org/annual/2006/06program/precirculated/Session145_Rafferty.pdf |date=2011-06-05 }}.” Herbert Spencer, the Washington Intelectual Community, and American Conservation in the Late Nineteenth Century * Richards, Robert J. ''Darwin and the Emergence of Evolutionary Theories of Mind and Behavior'' Chicago: University of Chicago Press, 1987 * Taylor, Michael W., ''Men versus the State: Herbert Spencer and Late Victorian Individualism''. Oxford: Oxford University Press, 1992 * Taylor, Michael W., ''The Philosophy of Herbert Spencer''. London: Continuum, (2007) * {{Cita llibru | autor=Three Initiates | títulu=The Kybalion | ubicación=Chicago | editorial=The Yogi Publication Society/Masonic Temple | añu=1912 }} * Turner, Jonathan H., ''Herbert Spencer: A Renewed Appreciation''. Sage Public. Inc. 1985. ISBN 0-8039-2426-7 * Traten, Christopher R.'' Optimistic Liberals: Herbert Spencer, the Brooklyn Ethical Association, and the Integration of Moral Philosophy and Evolution in the Victorian Trans-Atlantic Community.'' Florida State University, 2006 == Crítiques filosófiques == * [[Royce, Josiah]]. [https://web.archive.org/web/20110304005943/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99533534 ''Herbert Spencer: An Estimate and Review''] (1904) * [[Sidgwick, Henry]]. [https://web.archive.org/web/20110817105113/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14557498 ''Lectures on the Ethics of T.H. Green, Mr. Herbert Spencer, and J. Martineau''] (1902) * [[Lafargue, Paul]]. [http://www.marxists.org/archive/lafargue/1884/06/herbert-spencer.htm ''A Few Words with Mr Herbert Spencer''] (1884) * [[George, Henry]]. [http://www.grundskyld.dk/0-Perplexed.html ''A Perplexed Philosopher''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230232644/http://www.grundskyld.dk/0-Perplexed.html |date=2008-12-30 }} (1892) * [[Ward, Lester F.]] [[:m:s:en:Page:Popular Science Monthly Volume 44.djvu/874|''Spencer-smashing at Washington'']] (1894) == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat}} {{wikiquote|Herbert Spencer}} {{wikisource|Herbert Spencer}} * [http://archives.ulrls.lon.ac.uk/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceArchive&search=IN=MS791 Papers of Herbert Spencer na Biblioteca del Senáu, Universidá de Londres]. * [http://oll.libertyfund.org/Home3/Author.php?recordID=0236 Mayoría de los testos de Spencer disponibles online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419142038/http://oll.libertyfund.org/Home3/Author.php?recordID=0236 |date=2007-04-19 }}. * "On The Proper Sphere of Government" (1842). * [http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=273 ''Social Statics: or, The Conditions Essential to Human Happiness Specified, and the First of Them Developed''] (1851). ** [http://www.enemigosdelestado.com/el derecho-a-ignorar-el-estado/ "El derechu a ignorar al Estáu"], Cap. XIX de la 1ª ed. de ''Social Statics'' ** ''Social Statics: [https://web.archive.org/web/20110624020056/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=96054973 Abridged and Revised]'' (1892) * "A Theory of Population" (1852) * [http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1394 ''Principles of Psychology''] (1855), 1ª ed. nun vol. * [https://web.archive.org/web/20090715225942/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98953755 ''Education'' (1861)] * ''[http://praxeology.net/HS-SP.htm System of Synthetic Philosophy]'', en diez vols. ** ''[http://praxeology.net/HS-SP.htm#firstprinciples First Principles]'' ISBN 0-89875-795-9 (1862) ** ''Principles of Biology'' (1864, 1867; revised and enlarged: 1898), en dos vols. *** Volume I — Parte I: ''The Data of Biology''; Parte II: ''The Inductions of Biology''; Parte III: ''The Evolution of Life''; Apéndice *** Volumen II — Parte IV: ''Morphological Development''; Parte V: ''Physiological Development''; Parte VI: ''Laws of Mutiplication''; Apéndices ** ''Principles of Psychology'' (1870, 1880), en dos vols. *** Volume I — Parte I:'' The Data of Pscyhology''; Parte II: ''The Inductions of Pscyhology''; Parte III: ''Xeneral Synthesis''; Parte IV: ''Special Synthesis''; Parte V: ''Physical Synthesis''; Apéndiz *** Volume II — Parte VI: ''Special Analysis''; Parte VII: ''Xeneral Analysis''; Parte VIII: ''Congruities''; Parte IX: ''Corollaries''. ** ''Principles of Sociology'', en trés vols. *** Volume I (1874-75; enlarged 1876, 1885) — Parte I: ''Data of Sociology''; Parte II: ''Inductions of Sociology''; Parte III: ''Domestic Institutions'' *** Volume II — Parte IV: ''Ceremonial Institutions'' (1879); Parte V: ''Political Institutions'' (1882); Parte VI [publicáu equí en delles ediciones]: ''Ecclesiastical Institutions'' (1885) *** Volume III — Parte VI [published here in some editions]: ''Ecclesiastical Institutions'' (1885); Parte VII: ''Professional Institutions'' (1896); Parte VIII: ''Industrial Institutions'' (1896); Referencies ** [http://oll.libertyfund.org/Texts/LFBooks/Spencer0236/PrinciplesEthics/HTMLs/0155-02_Pt05_Apps.html ''The Principles of Ethics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123164134/http://oll.libertyfund.org/Texts/LFBooks/Spencer0236/PrinciplesEthics/HTMLs/0155-02_Pt05_Apps.html |date=2005-11-23 }} (1897), en dos vols. *** Volume I — Parte I: ''[https://web.archive.org/web/20050507021237/http://fair-use.org/herbert-spencer/data-of-ethics The Data of Ethics]'' (1879); Parte II: ''The Inductions of Ethics'' (1892); Parte III: ''The Ethics of Individual Life'' (1892); Referencies *** Volume II — Parte IV: ''The Ethics of Social Life: Justice'' (1891); Parte V: ''The Ethics of Social Life: Negative Beneficence'' (1892); Parte VI: ''The Ethics of Social Life: Positive Beneficence'' (1892); Apéndices * [https://web.archive.org/web/20120515130355/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=96277756 ''The Study of Sociology'' (1873, 1896)] * [https://web.archive.org/web/20110227064334/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3559105 ''An Autobiography''] (1904), en dos vols. : Ver tamién {{Cita llibru | autor = Spencer, Herbert | títulu = An Autobiography | añu = 1904 | editorial = D. Appleton and Company | url = https://books.google.com/books?id=gUozqCwTGkEC&printsec=frontcover&dq=herbert+spencer&as_brr=1#PPR3,M2 }} * [https://web.archive.org/web/20110316025255/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=7900182 v1 ''Life and Letters of Herbert Spencer'' por David Duncan] (1908). * [https://web.archive.org/web/20110817093120/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=54665737 v2 ''Life and Letters of Herbert Spencer'' por David Duncan] (1908). * ''Descriptive Sociology; or Groups of Sociological Facts,'' partes 1-8, clasifiado ya iguáu de Spencer, compilado y resumíu por David Duncan, Richard Schepping, y James Collier (London, Williams & Norgate, 1873-1881). Coleiciones d'Ensayos: * ''Illustrations of Universal Progress: A Series of Discussions'' (1864, 1883) * [https://web.archive.org/web/20110624020056/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=96054973 ''The Man Versus the State'' (1884)] * ''Essays: Scientific, Political, and Speculative'' (1891), en trés vols.: ** Volume I (includes "The Development Hypothesis," "Progress: Its Law and Cause," "The Factors of Organic Evolution" and others). ** Volume II (includes "The Classification of the Sciences," [http://www.gutenberg.org/dirs/etext04/8phil10.txt ''The Philosophy of Style''] (1852), The Origin and Function of Music," "The Physiology of Laughter," y otres) ** Volume III (includes "The Ethics of Kant," "State Tamperings With Money and Banks," "Specialized Administration," "From Freedom to Bondage," "The Americans," y otres) * ''Various Fragments'' (1897, engrandáu en 1900) * ''[http://praxeology.net/HS-FC.htm Facts and Comments]'' {{NF|1820|1903|Spencer, Herbert}} {{Tradubot|Herbert Spencer}} [[Categoría:Escritores d'Inglaterra]] [[Categoría:Antropólogos y antropólogues del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Botánicos y botániques d'Inglaterra]] [[Categoría:Algólogos y algólogues d'Inglaterra]] [[Categoría:Filósofos y filósofes de les ciencies sociales]] [[Categoría:Filósofos y filósofes d'Inglaterra]] [[Categoría:Economistes d'Inglaterra]] [[Categoría:Lliberales del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Sicólogos y sicólogues d'Inglaterra]] [[Categoría:Sociólogos y sociólogues d'Inglaterra]] [[Categoría:Feministes d'Inglaterra]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] pdmld05el8xv5rjqgs68q9u850hhppt 0 74317 4775545 4762185 2026-11-03T14:28:54Z Hogyncymru 78655 /* Cronoloxía de la Casa Tudor */ pizzle: correct 4775545 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Enrique VIII''' {{nym}} foi [[Monarques británicos|rei d'Inglaterra]] y [[Monarquía d'Irlanda|señor d'Irlanda]] dende'l 22 d'abril de 1509 hasta la so muerte. Foi'l segundu monarca de la casa [[Casa de Tudor|Tudor]], herederu del so padre, [[Enrique VII d'Inglaterra|Enrique VII]]. Se [[Esposes d'Enrique VIII|casó seis veces]] y exerció el poder más absolutu ente tolos monarques ingleses. Ente los fechos más notables del so reináu inclúyense la [[Reforma anglicana|rotura cola Ilesia católica romana]] y l'establecimientu del monarca como [[Xefe supremu de la Ilesia d'Inglaterra|xefe supremu]] de la [[Ilesia d'Inglaterra]] (Ilesia anglicana), la [[disolución de los monesterios]] y la xunión d'Inglaterra con [[Gales]]. Tamién promulgó llexislaciones importantes, como les varies actes de separación cola Ilesia de Roma,<ref>Tener en cuenta que rompió col catolicismu romanu, recién Eduardo VI, el so socesor, rompería col catolicismu.</ref> de la so designación como cabeza suprema de la Ilesia d'Inglaterra, les ''Union Acts'' de 1535 y 1542, qu'unificaron a Inglaterra y Gales como una sola nación, la ''Buggery Act'' de 1533, primer llexislación contra la [[sodomía]] n'Inglaterra y la ''Witchcraft Act'' de 1542, que castigaba cola muerte la bruxería.<ref>Según señalaba'l Witschcraft Act, «por invocar o esconxurar a un espíritu demoníaco».</ref> La proteición qu'espachó al pintor alemán [[Hans Holbein el Mozu|Hans Holbein]] traducir nuna terrible serie de semeyes y dibuxos en color, que efigian a munchos personaxes de la corte d'aquella dómina. Destaca la efixe del propiu Enrique VIII, nel [[Muséu Thyssen-Bornemisza]]. == Biografía == === Primeros años === [[Archivu:The Palace of Placentia.jpg|thumb|left|250px|El [[palaciu de Placentia]] nun dibuxu]] [[Archivu:Arms of Henry Tudor, Duke of York.svg|thumb|right|130px|[[Escudu (heráldica)|Escudu]] d'Enrique como [[Duque de York]]]] [[Archivu:Coat_of_Arms_of_England_(1509-1554)_-_Dragon_with_pizzle.png|thumb|right|130px|Escudu d'Enrique como [[Príncipe de Gales]]]] Enrique nació nel [[palaciu de Placentia]] en [[Greenwich (Londres)|Greenwich]] el 28 de xunu de 1491. Foi'l tercer fíu d'[[Enrique VII d'Inglaterra|Enrique VII]] y [[Sabela de York]]. Namái trés de los sos seis hermanos sobrevivieron a la infancia: [[Arturo Tudor|Arturo, príncipe de Gales]], [[Margarita Tudor|Margarita]] y [[María Tudor, duquesa de Suffolk|María]], futura reina consorte de Francia. El so padre, miembru de la [[Casa de Lancaster]], adquiriera'l tronu por derechu de conquista, yá que'l so exércitu ganó al postreru [[Casa de Plantagenet|Plantagenet]], [[Ricardo III d'Inglaterra|Ricardo III]], y darréu completó los sos derechos casando a Sabela, fía d'[[Eduardo IV d'Inglaterra]]. En 1493, Enrique foi designáu condestable<ref>Cargu inglés que significa "guardia" o "comisariu".</ref> del [[castiellu de Dover]] y Lord Warden [[Alianza de los Cinco Puertos|de los cinco puertos]]. En 1494 foi nomáu [[Duque de York]] y darréu [[Conde Mariscal]] d'Inglaterra y [[Lord teniente d'Irlanda]]. Enrique recibió una educación de primer clase d'importantes tutores y consiguió adquirir fluidez en llatín, francés y español. La so madre finó cuando él tenía once años. Mientres la so mocedá foi un vidueñu apostador y xugador de dados y tamién prauticó [[xusta|xustes]], caza y ''royal tennis'', antepasáu del actual tenis. Foi amás un músicu completu, escritor y poeta. Arreyar na reconstrucción y meyoramientu de dellos edificios importantes, como'l [[Palaciu de Nonsuch|Palaciu Nonsuch]], la capiya del [[King's College (Cambridge)|King's College]] en [[Cambridge]], y l'[[Abadía de Westminster]] en Londres. En munchos casos tratar d'edificios confiscados, por casu al Cardenal [[Thomas Wolsey]], ente ellos [[Christ Church (Oxford)|Christ Church]] en [[Oxford]], el palaciu de [[Hampton Court]], el [[palaciu de Whitehall]] y el [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]] en [[Cambridge]]. === Matrimoniu con Catalina d'Aragón === [[Archivu:Henry VIII (reigned 1509-1547) by English School.jpg|thumb|left|160px|Enrique VIII a los 18 años]] En 1501, [[Arturo Tudor|Arturo]], herederu de la corona inglesa, cásase con [[Catalina d'Aragón]], fía menor de los [[Reis Católicos]]. La pareya, que daquella tenía quince y dieciséis años respeutivamente, foi unviada por un tiempu a [[Gales]], como s'acostumaba col herederu del tronu y la so esposa. Al añu siguiente, tres namái 20 selmanes de matrimoniu, Arturo morrió d'una infeición, polo qu'Enrique se convirtió en [[Príncipe de Gales]] y herederu al tronu. [[Enrique VII d'Inglaterra|Enrique VII]], entá comenenciudu en sellar una alianza matrimonial ente Inglaterra y España, ufiertó al so fíu Enrique en matrimoniu a Catalina d'Aragón. Pa llograr el matrimoniu ente'l so fíu y Catalina d'Aragón, Enrique VII debía primero llograr una dispensa papal. Catalina manifestaba que'l so primer matrimoniu nun fuera peracabáu; de ser asina nun se riquir dispensa dalguna, sinón una simple disolución d'un matrimoniu puramente formal. Sicasí, tantu les cortes españoles como ingleses aportunaron na necesidá d'una dispensa papal pa esaniciar toles duldes tocantes a la llexitimidá del casoriu. Por cuenta de la impaciencia de Sabela I de Castiella, el papa dio apresuradamente la dispensa por aciu una [[bulda]]. D'esta manera, catorce meses dempués de la muerte del so primer home, Catalina atopóse comprometida col hermanu d'aquél. En 1505 Enrique VII perdió'l so interés en caltener l'alianza con España y el Príncipe de Gales foi obligáu a declarar que'l compromisu fuera iguáu ensin el so consentimientu. === Entamu del reináu === Enrique VIII xubió al tronu en 1509, tres la muerte del so padre. [[Fernandu II d'Aragón|Fernando'l Católicu]] entamó'l casoriu de la so fía [[Catalina d'Aragón]] col nuevu rei. Enrique VIII casó a Catalina en Greenwich, el 11 de xunu de 1509, dexando de llau los conseyos del papa Xuliu II y de [[William Warham]], [[arzobispu de Canterbury]], tocantes a la validez de tal unión. Fueron coronaos xuntos na [[Abadía de Westminster]] el 24 de xunu de 1509. El primer embaranzu de Catalina terminó nun albuertu en 1510. Depués dio a lluz a un fíu, Enrique, el 1 de xineru de 1511, pero'l ñácaru namái vivió hasta'l 22 de febreru d'esi mesmu añu. Cola so coronación, Enrique VIII tuvo d'enfrentase a les problemátiques consecuencies de los impuestos nobiliarios establecíos por [[Richard Empson]] y [[Edmund Dudley]], miembros del gabinete del so padre. Dos díes depués del so nomamientu facer detener na [[Torre de Londres]], fueron acusaos ​​d'alta traición y degollaos en 1510. A diferencia d'Enrique VII, que favorecía les polítiques pacífiques, Enrique VIII manifestó un enclín bélicu mientres tol so reináu. Mientres los dos años posteriores a l'ascensión d'Enrique VIII, [[Richard Fox]], [[obispu de Winchester]], y William Warham controlaron los asuntos d'estáu. A partir de 1511, sicasí, el poder real foi ostentáu pol cardenal [[Thomas Wolsey]]. Nesi mesmu añu, el papa Julio II proclamó una [[Lliga Santa (1511)|Lliga Santa]] contra Francia. La nueva alianza forxóse rápido, incluyendo a Inglaterra, España, rexida polos Reis Católicos, y el [[Sacru Imperiu Romanu]], gobernáu pol emperador [[Maximiliano I d'Habsburgu|Maximiliano I]]. Enrique VIII robló'l [[Tratáu de Westminster (1511)|Tratáu de Westminster]], nel que prometía ayuda mutua a España contra Francia. En 1513 invadió esti país y ganó a los sos exércitos na [[Batalla de Guinegate (1513)|Batalla de les Espueles]]. Pela so parte, [[Jacobo IV d'Escocia]], aliáu de Francia, invadió Inglaterra pel norte, pero foi derrotáu y muertu en [[Batalla de Flodden Field|Flodden]] el 9 de setiembre de 1513, polo que'l conflictu viose termináu. En 1514, Fernando abandonó l'alianza, y les otres partes fixeron la paz con Francia. La consecuente irritación con España empecipió'l discutiniu sobre un divorciu ente Enrique VIII y Catalina. Sicasí, cola ascensión en 1515 de [[Franciscu I de Francia|Franciscu I]] al tronu francés, aumentó nuevamente l'antagonismu ente Inglaterra y Francia, y Enrique reconciliar colos reis d'España. [[Archivu:Michel Sittow 002.jpg|thumb|180px|Probable semeya de [[Catalina d'Aragón]] por [[Michael Sittow]], h. 1502]] En 1516 Catalina dio a lluz a una neña, [[María I d'Inglaterra|María]], lo qu'anovó les esperances d'Enrique de llograr un herederu home a pesar de los previos embaranzos fallíos de la so esposa. Fernandu II morrió en 1516 y foi asocedíu pol so nietu [[Carlos I d'España|Carlos]], sobrín de Catalina. Pa ochobre de 1518, Thomas Wolsey diseñara'l [[Tratáu de Londres (1518)|Tratáu de Londres]] col papáu, cola idea de consiguir un trunfu pa la diplomacia inglesa, lo qu'allugaba al reinu nel centru d'una nueva alianza europea col ostensible oxetu de repeler les invasiones morisques a España, tal como solicitara'l papa. En 1519 morrió Maximiliano, y Wolsey propunxo secretamente a Enrique como candidatu pal puestu<ref>Emperador del Sacru Romanu Imperiu,</ref> a pesar de que públicamente paecía sofitar al rei francés, Franciscu I. Finalmente, los [[Príncipe eleutor|príncipes eleutores]] escoyeron a Carlos I d'España. La subsecuente rivalidá ente Francia y España dexó a Enrique actuar como mediador. Asina empezó a remanar l'equilibriu del poder européu. Tantu Franciscu I como Carlos I intentaron gociar del favor d'Enrique VIII, Franciscu en forma espectacular y esllumante, col alcuentru nel [[Campu de la tela d'oru|Campo del pañu d'oru]],<ref>Famosa conferencia efectuada en Francia, ente Enrique VIII y el rei Franciscu I de Francia ente'l 7 y el 24 de xunu de 1520, col fin d'estrechar los llazos ente los países. La frase inglesa ''"Field of the Cloth of Gold"'' usar por enforma tiempu como sinónimu de fastuosidad</ref> y Carlos I con toa solemnidá nos alcuentros de [[Kent]]. Dempués de 1521, sicasí, la influyencia inglesa sobre Europa empezó a menguar. Enrique entró nuna alianza con Carlos I al traviés del tratáu de [[Bruxes]], y Franciscu I de Francia foi ganáu pol exércitu imperial de Carlos I na [[Batalla de Pavía]], en febreru de 1525. L'enfotu del emperador n'Enrique menguó al mesmu ritmu que'l poder inglés sobre'l continente. Enrique VIII amosóse ronciegu n'ayudar a conquistar Francia, a pesar de les garantíes de Carlos I. Esto terminó col [[Tratáu de Westminster (1527)|Tratáu de Westminster de 1527]]. L'interés d'Enrique nos asuntos continentales estender hasta l'ataque contra la revolución alemana de [[Martín Lutero|Lutero]]. En 1521 dedicó-y el so "[[Defensa de los siete sacramentos]]", que-y valió'l títulu de [[Fidei defensor]] ("Defensor de la Fe").<ref>Distinción dada pol papa.</ref> Con base nesto, reconocer col títulu de ''inclitissimus''.<ref>''Inclitissimus'': "el más pernomáu" en llatín.</ref> Esti honor caltúvolo entá dempués de romper con Roma, y ye inda usáu pola monarquía británica. === La cuestión real === [[Archivu:Hans Holbein, the Younger, Around 1497-1543 - Portrait of Henry VIII of England - Google Art Project.jpg|thumb|left|225px|Enrique VIII h. 1537, por [[Hans Holbein el Mozu]]. [[Muséu Thyssen-Bornemisza]], Madrid.]] [[Archivu:Mary Boleyn.jpg|thumb|180px|[[María Bolena]], hermana d'[[Ana Bolena|Ana]]]] [[Archivu:Anneboleyn2.jpg|thumb|180px|[[Ana Bolena]], segunda muyer d'Enrique VIII, executada por traición y adulteriu en 1536]] La d'Enrique VIII foi la primer coronación pacífica n'Inglaterra en munchos años; sicasí, inda tenía que ponese a prueba la llexitimidá de la [[Casa de Tudor|dinastía Tudor]]. Esta dio gracies al fallecimientu del so hermanu mayor Arturo, a los 15 años. El pueblu inglés paecía disconforme coles regles de socesión femenina, y Enrique sintió que namái un herederu home podría asegurar el tronu. Anque Catalina quedó embarazada siquier siete veces (per última vegada en 1518), namái ún de los fíos, María, sobrevivió a la infancia. Enrique frecuentara concubinas, ente elles [[María Bolena]] y [[Sabela Blount]], con quien tuvo un fíu illexítimu, [[Henry Fitzroy]], primer duque de [[Ducáu de Richmond|Richmond]] y [[Ducáu de Somerset|Somerset]]. En 1526, cuando tuvo claro que Catalina nun podría tener más neños, Enrique empezó a interesase na hermana de María Bolena, [[Ana Bolena|Ana]]. Anque la motivación principal pa solicitar la declaración de nulidá de Catalina yera'l so deséu de tener un herederu home, Enrique foise encaprichando con Ana hasta tal puntu que terminó namorándose d'ella. El llargu intentu del Rei pa terminar el so matrimoniu foi denomináu "La cuestión real".<ref>"The big matter of the King".</ref> El cardenal Wolsey y William Warham empezaron secretamente a investigar la validez del matrimoniu con Catalina. La reina testificara que'l so primer matrimoniu nun fuera peracabáu y que, arriendes d'ello, nun había torga pal posterior casoriu con Enrique. La investigación nun pudo dir más allá, y tornóse. Ensin informar a Wolsey, Enrique apeló direutamente a la [[Santa Sede]]. Unvió al so secretariu William Knight a Roma p'acotar que la bulda de Xuliu II, pola que se dexó'l matrimoniu ente Enrique VIII y Catalina d'Aragón, fuera llograda por aciu engaños y yera en consecuencia nula. Amás, pidía al papa [[Clemente VII (Papa)|Clemente VII]] que-y otorgara una dispensa pa dexa-y casar a cualquier muyer, inclusive nel primer grau d'afinidá. Esta dispensa yera necesaria, una y bones Enrique había primero teníu rellaciones con María Bolena. Knight atopar con que Clemente VII yera práuticamente prisioneru del [[Carlos I d'España|Emperador Carlos V]], sobrín de Catalina. Tuvo dificultaes hasta pa entrevistase col papa y, cuando finalmente llograr, nun consiguió los resultaos que buscaba. Anque nun taba d'alcuerdu en declarar nulu'l matrimoniu, Clemente VII dio la dispensa, presumiendo qu'ésta nun tendría enforma efeutu mientres Enrique permaneciera casáu con Catalina. Informáu de lo llograo pol representante del rei, Wolsey unvió a Stephen Gardiner y a Edward Fox a Roma. Quiciabes por medrana a Carlos V, el papa primero evitó atender les sos reclamaciones. Fox foi unviáu de regresu con una comisión autorizando l'entamu d'un procesu, pero les restricciones impuestes tornar práuticamente insignificante. Gardiner procuró formar una comisión executiva que decidiera con antelación los puntos llegales a aldericar. Clemente VII foi persuadíu p'aceptar tal propuesta, y dexó a Wolsey y al cardenal [[Lorenzo Campeggio]] llevar el casu xuntos. La comisión actuó de callao; les sos conclusiones nun teníen de ser amosaes a naide, y teníen de permanecer siempre en poder de Campeggio. La comisión estableció que la bulda papal qu'autorizara'l casoriu d'Enrique con Catalina sería declarada nula si los alegatos en que se basó demostrábense falsos. Por casu, la bulda sería nula si resultaba falsu que'l matrimoniu fuera absolutamente necesariu pa caltener l'alianza anglo-hispana. El cardenal Campeggio llegó a Inglaterra en 1528. Los procedimientos, sicasí, paralizáronse cuando los españoles emitieron un segundu documentu que presumía'l otorgamiento de la necesaria dispensa. Asegurábase que, unos pocos meses enantes de da-y la dispensa nuna bulda pública, el papa Julio II otorgara lo mesmo nuna nota privada unviada a España. [[Archivu:Hans Holbein, the Younger - Sir Thomas More - Google Art Project.jpg|thumb|180px|Semeya de [[Tomás Moro]] por [[Hans Holbein el Mozu]], h. 1527]] La comisión, sicasí, namái fixo mención de la bulda: nun autorizó a los cardenales Wolsey y Campeggio a determinar la validez de la nota y, mientres ocho meses, les partes litigaron sobre la so autenticidá. Mientres la primavera de 1529, l'equipu llegal d'Enrique VIII completó'l "libelo", sumariu de los argumentos reales incluyendo Levítico 20, 21, que foi presentáu ante los delegaos papales, y onde se repara, por casu, lo siguiente: {{Cita|18 de xunu de 1529: La Reina foi convocada al gran antepar del Conventu de los monxos negros en Londres. El rei, sobre una plataforma elevada, sentar nel estremu. A dalguna distancia, Catalina tomó'l so llugar. Los cardenales, sentaos a menor nivel que'l rei, flanqueaban la presencia real, y cerca tomaron asientu l'Arzobispu de Canterbury y los restantes obispos. El Doctor Richard Sampson, depués obispu de Chichester, y el Doctor John Bell, depués obispu de Worcester, lideraben a quien litigaban pol Rei. Representando a la Reina taben John Fisher, obispu de Rochester, y Doctor Standish, un monxu gris y obispu de St. Asaph. Siguiendo una serie de deliberaciones, la causa foi alzada n'apelación a Roma, principalmente entós que'l sobrín de Catalina, Carlos V, primiera al papa pa llamar al cardenal Campeggio de regresu, y Catalina foi puesta al cuidu de Sir Edmund Bedingfield nel castiellu de Kimbolton.}} Enoxáu pola demoranza, Enrique desaposió a Wolsey del so poder y riqueza. Acusar de "præmunire",<ref>''Præmunire'': rebaxar l'autoridá del Rei invistiendo la representación papal.</ref> pero Wolsey morrió al pocu tiempu. Con Wolsey cayeron otros poderosos miembros de la Ilesia n'Inglaterra; nes oficines del Lord Canciller y del Tenedor de sellos fueron nomaos llaicos en cargos enantes reservaos namái a clérigos. [[Archivu:Thomas Cranmer by Gerlach Flicke.jpg|180px|thumb|[[Thomas Cranmer]]]] El poder pasó en primer términu a Sir [[Tomás Moro]], quien asumió como nuevu lord canciller d'Inglaterra'l 26 d'ochobre de 1529.<ref name="Berglar">{{Cita llibru|apellíu=Berglar |nome=Peter |títulu=La hora de Tomás Moro: solo frente al poder |añu=2005 |ubicación=Madrid |editorial=Ediciones Palabra |edición=5ª |isbn=84-8239-838-5 |páxina=409}}</ref> [[John Stokesley]], quien fuera miembru del Conseyu real, capellán y asistente d'Enrique VIII, sirviéndolo nel Campu del pañu d'oru en 1520, foi unviáu en 1529 a Francia —como embaxador ante Franciscu I— y a Italia buscando llograr nueves opiniones favorables al divorciu del rei y de Catalina d'Aragón.<ref>{{Cita llibru|apellíu= Chibi |nome=Andrew A. |títulu=Henry VIII's Conservative Scholar: Bishop John Stokesley and the Divorce, Royal Supremacy, and Doctrinal Reform |url= https://archive.org/details/henryviiisconser0000chib |fecha=1 de xunu de 1997 |allugamientu=New York |editorial=Peter Lang Pub Inc |isbn=978-0-8204-3403-2 |idioma=inglés}}</ref> Designar [[obispu de Londres]] el 28 de marzu de 1530, en concomitancia cola creciente cayida en desgracia de Tomás Moro, quien terminaría per arrenunciar al so cargu'l 16 de mayu de 1532, un día dempués de que'l cleru inglés sometiérase definitivamente a la supremacía del rei sobre la Ilesia.<ref name="Berglar"/> Yá en 1531 la influyencia de Moro amenorgara y distintos personaxes que sofitaben les intenciones del rei ameyoraron rápido les sos posiciones. Asina, la medría de la influyencia política de [[Thomas Cromwell]] poner de manifiestu al traviés de la serie de cargos qu'asumió ente 1532 y 1533, que terminaron per incluyir el de ministru de Facienda y secretariu d'Estáu.<ref>{{Cita llibru |apellíu=Leithead |nome=Howard |capítulu=Cromwell, Thomas, Earl of Essex |añu=2009 |editor=Matthew, H. C. G.; Harrison, Brian |títulu=Oxford Dictionary of National Biography |editorial=OUP Oxford |isbn=978-0-198-61411-1 |idioma=inglés}}</ref> Pela so parte, [[Thomas Cranmer]] foi consagráu como arzobispu de Canterbury el 30 de marzu de 1533.<ref>{{cita web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bcranmer.html |títulu=Archbishop Thomas Cranmer |autor=Cheney, David M. |obra=Catholic Hierarchy |fecha=27 de xineru de 2013 |fechaaccesu=23 de mayu de 2013 |idioma=inglés}}</ref> El 25 de xineru de 1533, Cranmer participó de la boda ente Enrique y Ana Bolena. En mayu anunció l'anulación del matrimoniu con Catalina y pocu dempués declaró válidu'l matrimoniu con Ana. Catalina perdió'l títulu de reina y convirtióse na Princesa viuda de Gales. La so fía María, agora considerada, illexítima, perdió'l títulu de Princesa de Gales y pasó a ser, a cencielles, ''lady''. La fía d'Ana, [[Sabela I d'Inglaterra|Sabela]], convertir en presunta heredera. Catalina d'Aragón morrió de cáncer en 1536. Sir Tomás Moro aceptó que'l Parllamentu fixera reina a Ana, pos del Parllamentu emanaban les lleis y nun se pronunció sobre qu'Enrique VIII fuera cabeza de la Ilesia d'Inglaterra, llegando a dimitir como Lord Canciller pa nun tener que pronunciase. Sabía que la vida díba-y nello. Mientres un tiempu Enrique VIII dexar tranquil, pero'l so silenciu yera tan atronador pa toa Inglaterra qu'a la fin-y quixo facer falar. Munches vegaes foi entrugáu. Foi zarráu na Torre de Londres y lleváu a un xuiciu qu'incluyó falsos testimonios. La función d'acusación foi exercida por Thomas Cromwell. Topáu culpable d'alta traición, debíu al falsu testimoniu, foi condergáu a muerte. Una vegada dictada la sentencia y al solicitáse-y polos xueces unes últimes pallabres, por fin faló, diciendo que'l xuiciu fuera una patraña y negando qu'Enrique VIII pudiera ser cabeza de la Ilesia. Foi executáu en 1535. La Ilesia católica considerar un mártir de la fe, y canonizar cuatro sieglos dempués de la so muerte. === Baturiciu relixosu === El papa respondió a estos acontecimientos [[Escomunión|escomulgando]] a Enrique VIII en xunetu de 1533. Siguió un considerable baturiciu relixosu. Apuráu por Thomas Cromwell, el parllamentu aprobó delles lleis que sellaron la fienda con Roma na primavera de 1534. La Llei de restricción d'apelaciones<ref>Statute in Restraint of Appeals.</ref> prohibió les apelaciones de les cortes eclesiástiques al papa. Tamién previeno que la Ilesia decretara cualquier tipu de regulación ensin previu consentimientu del Rei. La Llei de designaciones eclesiástiques<ref>Ecllesiastical Appointments Act.</ref> de 1534 decretó que los clérigos escoyíos pa obispos teníen de ser nomaos pol soberanu. La [[Acta de Supremacía|Llei de Supremacía]]<ref>Act of Supremacy.</ref> del mesmu añu, declaró que "el rei ye la única cabeza suprema na tierra de la Ilesia d'Inglaterra". La Llei de traiciones,<ref>Treasons Act.</ref> tamién de 1534, convirtió en [[alta traición]] castigada cola muerte desconocer l'autoridá del rei, ente otros casos. Al papa negáronse-y toles fontes d'ingresos monetarios como'l [[Denariu de San Pedru]]. [[Archivu:El papa Clemente VII, por Sebastiano del Piombo.jpg|thumb|Retrato del [[papa Clemente VII]] por [[Sebastiano del Piombo]], h 1531]] Refugando les decisiones del papa, el parllamentu validó'l matrimoniu ente Enrique y Ana Bolena cola Llei de Socesión<ref>English Act of Succession.</ref> de 1534. La fía de Catalina, María, foi declarada illexítima, y los descendientes d'Ana pasaron a tar na llinia de socesión real. Tolos adultos fueron obligaos a reconocer les previsiones d'esta acta; quien la refugaben yeren condergaos a prisión pa tola vida. La publicación de cualquier escritu alegando que'l matrimoniu d'Enrique con Ana yera inválidu sería consideráu alta traición. La oposición a les polítiques relixoses d'Enrique foi rápido suprimida. Dellos monxos disidentes fueron torturaos y executaos. Cromwell, por quien foi creáu'l puestu de ''vicegerente espiritual'' foi autorizáu a visitar monesterios, supuestamente p'asegurase que siguíen les instrucciones reales, pero na práutica pa facese de les sos riqueces. En 1536, una llei del Parllamentu dexó a Enrique confiscar les posesiones de los monesterios deficitarios (aquellos con ingresos añales de 200 llibres o menos). En 1536, Ana empezó a perder el favor d'Enrique. Dempués de la nacencia de la so fía Sabela, Ana tuvo dos embaranzos que terminaron n'albuertu o muerte del neñu. Mentanto, Enrique empezaba a poner atención a otra doncella de la so corte, [[Xuana Seymour|Jane Seymour]]. Quiciabes animáu por Thomas Cromwell, Enrique fixo arrestar a Ana so cargos d'usar bruxería pa convertilo nel so maríu, de tener rellaciones adúlteres con cinco homes, d'incestu col so hermanu [[George Boleyn|Xurde Bolena]], vizconde de Rochford, de injuriar al Rei y conspirar p'asesinalo, col agravante de traición. Los cargos yeren dafechu fabricaos. La Corte que trató'l casu foi presidida pol mesmu tíu d'Ana, [[Thomas Howard, III duque de Norfolk]]. En mayu de 1536, condergar a Ana y al so hermanu a muerte pola foguera o por decapitación, lo que'l rei escoyera. Los otros cuatro homes sobre los que s'alegó tener rellaciones con Ana, fueron condergaos a ser colgaos, afogaos y estazaos. Lord Rochford foi degolláu al términu del xuiciu de forma inmediata; a los otros cuatro implicaos fuéron-yos conmutadas les sos diverses sentencies de muerte pola de decapitación. Ana tamién foi degollada al pocu tiempu. === Matrimoniu con Jane Seymour === [[Archivu:Hans Holbein d. J. 032b.jpg|thumb|180px|[[Xuana Seymour|Jane Seymour]], tercer esposa d'Enrique VIII. Morrió a les poques selmanes de dar a lluz a Eduardo VI. Semeya de [[Hans Holbein el Mozu]].]] [[Archivu:Edward VI Scrots c1550.jpg|thumb|left|180px|[[Eduardo VI d'Inglaterra|Eduardo VI]], primer fíu home d'Enrique VIII, h. 1550. Semeya atribuyida a [[William Scrots]].]] En 1536, pocos díes dempués de la execución d'Ana, Enrique VIII cásase con Jane Seymour. L'Acta de Socesión de 1536 declaró a los fíos de Jane dientro de la llinia socesoria, escluyendo a les otres fíes d'Enrique, María y Sabela. El rei foi habilitáu pa determinar por sigo en delantre la llinia socesoria. Jane dio a lluz a un fíu, el [[Eduardo VI d'Inglaterra|príncipe Eduardo]] en 1537. Eduardo morrió nel Palaciu de Greenwich el 6 de xunetu de 1553, a los 15 años d'edá, y foi enterráu na Abadía de Westminster. El 10 de xunetu d'esi añu xubió al tronu [[Xuana Grey]] Depués de la muerte de Jane, la corte entera guardó llutu con Enrique por dalgún tiempu. El rei considerar siempre la so «verdadera» esposa, por ser la única que-y dio l'herederu home que tan desesperadamente naguaba por. === Enfermedá xenética d'Enrique VIII === Acordies con una investigación realizada en marzu de 2011, el patrón d'embaranzos de les sos muyeres y el so deterioru mental suxeren qu'Enrique VIII yera [[antíxenu Kell|positivu en Kell]] y tenía el [[síndrome de McLeod]].<ref name=kell1>{{cita noticia | url = http://news.discovery.com/history/henry-viii-blood-disorder-110311.html | títulu = King Henry VIII's Madness Explained | apellíu = Sohn | nome = Emily | fecha = 11 de marzu de 2011 | editorial = discovery.com | fechaaccesu = 25 de marzu de 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110630080719/http://news.discovery.com/history/henry-viii-blood-disorder-110311.html | archivedate = 2011-06-30 }}</ref><ref name=kell2>{{cita noticia | url = http://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303153114.htm | títulu = Solving the Puzzle of Henry VIII | apellíu = | nome = |fecha = 3 de marzu de 2011 | editorial = sciencedaily.com | fechaaccesu = 25 de marzu de 2011}}</ref><ref name=kell3>{{cita noticia| url = http://diario.latercera.com/2011/03/19/01/contenido/tendencias/26-62822-9-el sangre-que-tresformo-a-enrique-viii.shtml| títulu = El sangre que tresformó a Enrique VIII| apellíu = | nome = | fecha = 19 de marzu de 2011| editorial = diariu.latercera.com| fechaaccesu = 27 d'abril de 2011}}</ref> Esta enfermedá facía cuasi invidable que tuviera fíos homes y polo xeneral enzancaba descomanadamente que tuviera fíos sanos. === Lleis trascendentales === Pa la dómina del so casoriu con Jane Seymour, Enrique concedió la so aprobación a la Constitución de Gales<ref>Laws in Wales Act.</ref> (1535–1542), que la amestó llegalmente con Inglaterra, faciendo de dambes un namái país. La llei decretó l'usu esclusivu del inglés pa los procedimientos oficiales en Gales, contrariando a los numberosos falantes del [[idioma galés]]. Enrique siguió la persecución de los sos oponentes relixosos. En 1536 desamarrar nel norte d'Inglaterra una revuelta conocida como la "[[Pelegrinación de Gracia]]".<ref>Pilgrimage of Grace</ref> Pa entartallar a los católicos romanos rebalbos, Enrique concedió poderes al Parllamentu, y decretó un perdón xeneral a tolos arreyaos. Nun cumplió nenguna de les sos promeses, y una segunda revuelta empecipiar en 1537. Los líderes de la rebelión fueron acusaos de traición y executaos. En 1538 Enrique ordenó la destrucción de los santuarios de tolos santos de la Ilesia católica romana, y pa 1538, tolos [[Disolución de los monesterios|monesterios esistentes fueren disueltos]], y les sos propiedaes tresferíes a la corona. Como compensa pola so eficiencia, Thomas Cromwell foi nomáu Conde de Essex. Abás y priores perdieron los sos escaños na cámara de los lores, y namái los arzobispos y obispos formaron la representación eclesiástica del cuerpu. Los "lores espirituales", como se conocía a los miembros del cleru con llugares na Cámara de los Lores, fueron per primer vegada superaos en númberu polos lores temporales. === Últimos años === [[Archivu:Porträt der Anna von Cleve - Hans Holbein d. J.(Louvre).jpg|thumb|180px|[[Ana de Kleve]], cuarta esposa d'Enrique VIII, semeya por [[Hans Holbein el Mozu]]]] Como'l so fíu Eduardo, Duque de [[Cornualles]], nun yera un neñu sanu, Enrique decidió casase una vegada más p'asegurase un herederu home. Thomas Cromwell suxirió a [[Ana de Kleve]], hermana del duque de Kleve, protestante y un importante aliáu nel casu de que Roma atacara a Inglaterra. [[Hans Holbein el Mozu]] foi unviáu a [[Kleve]] pa retratar a Ana. Dempués de reparar el favorecedor semeya (nel qu'Ana apaecía ensin nengún de los sos rastros de viruela) y apuráu poles cumplíes descripciones que los sos cortesanos facíen d'Ana, Enrique decidió casase con ella. Sicasí, dizse que nun la atopó nada curiosa cuando llegó a Inglaterra, y llamar en priváu «la yegua de Flandes». Sicasí, Enrique casar el 6 de xineru de 1540. Poco dempués, Enrique deseyó terminar el matrimoniu, non yá polos sos sentimientos personales, sinón tamién por considerances polítiques. El duque de Kleve topábase envolubráu nuna disputa con Carlos V, Emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, con quien Enrique nun quería tener disputes. Ana foi lo suficientemente intelixente pa nun torgar la busca d'una anulación. Testificó que'l casoriu nunca fuera peracabáu, diciendo qu'Enrique ingresara cada nueche na so cuartu pa puramente besala na frente enantes de dormir. El casoriu foi consecuentemente anuláu basándose en qu'Ana realizara primero contratos nupciales con otros nobles europeos. Ana recibió'l títulu de «Hermana del rei» y dióse-y el castiellu de Haver, la ex residencia de la familia d'Ana Bolena. Thomas Cromwell, mentanto, por impulsar el fallíu matrimoniu, perdió'l favor real, cayó en desgracia y foi degolláu. El puestu de «vicegerente espiritual», creáu pa él, nun foi cubiertu y permanez vacante hasta güei. [[Archivu:Catherinehoward.jpg|thumb|180px|right|[[Catalina Howard]], quinta esposa d'Enrique VIII. Foi executada en 1542 por adulteriu.]] El 28 de xunetu de 1540, el mesmu día en que Cromwell foi executáu, Enrique cásase cola nueva [[Catalina Howard]], prima d'[[Ana Bolena]]. Poco dempués del casoriu, Catalina tuvo un romance col cortesanu [[Thomas Culpeper]]. Tamién emplegara a [[Francis Derham]] como secretariu, con quien tuviera informalmente rellacionada enantes del casoriu real. Thomas Cranmer, enemigu de la poderosa y católica familia Howard, llogró evidencies de les actividaes de la reina ya informó a Enrique d'ello. Anque en principiu'l rei nun creyó tales denuncies, autorizó a Cranmer a efectuar una investigación, que confirmó les acusaciones. Al ser entrugada, Catalina pudo almitir un compromisu previu con Derham, lo que por sigo mesmu convirtiera n'inválidu'l posterior matrimoniu con Enrique pero, en llugar d'esto, sostuvo que Derham obligar a establecer una rellación adúltera. Derham, de la mesma, espunxo la rellación ente la reina y Culpeper. N'avientu de 1541, Culpeper y Derham fueron executaos. Catalina nun foi condergada en xuiciu sinón por un decretu de deshonra aprobáu pol Parllamentu. El decretu detallaba la evidencia contra la reina, con una cláusula especial que dexaba l'aprobación real al traviés de comisionaos, pa evitar que'l rei volviera escuchar el rellatu de los crímenes. Nunca s'utilizara esti métodu d'aprobación real, pero usar en reinaos posteriores pa reemplazar la presencia real nel parllamentu. [[Archivu:Catherine Parr from NPG.jpg|thumb|180px|right|[[Catalina Parr]], sesta y última muyer d'Enrique VIII]] El casoriu con Catalina foi anuláu poco primero de la so execución. Igual que nel casu d'Ana Bolena, Catalina nun podría ser culpada téunicamente d'adulteriu yá que el matrimoniu resultó oficialmente nulu dende l'orixe. Nuevamente esta cuestión foi inorada y Catalina foi executada'l 13 de febreru de 1542. Enrique casóse en 1543 cola so última esposa, la rica viuda [[Catalina Parr]]. La nueva reina aldericaba con Enrique sobre relixón, yá que yera [[Calvinismu|calvinista]] ente que'l rei permanecía anglicanu. Esta conducta podría resulta-y peligrosa si nun fuera poles sos muestres de sumisión. Ayudó a reconciliar a Enrique colos sos dos primeres fíes, María y Sabela. En 1544, un decretu parllamentariu punxo a dambes na llinia de socesión tres el príncipe Eduardo, a pesar de ser consideraes illexítimes. El mesmu decretu dexaba a Enrique determinar la siguiente socesión al tronu al so arbitrio. === Muerte y socesión === [[Archivu:The Old Palace of Whitehall by Hendrik Danckerts.jpg|thumb|left|280px|[[Palaciu de Whitehall]]]] Nos sos últimos años, Enrique engordó notablemente y la so cintura llegó a midir 137 centímetros. La obesidá data d'un accidente de xusta en 1536, nel que sufrió una firida na zanca que non yá-y torgar realizar actividá física sinón que gradualmente derivó nuna úlcera qu'indirectamente pudo habelo lleváu a la muerte. La hipótesis de que tenía [[sífilis]] foi espublizada per primer vegada unos cien años dempués de la so muerte. Argumentos más recién sobre esta posibilidá provienen d'una mayor conocencia de la enfermedá, que dexen suponer qu'Eduardo VI, María I d'Inglaterra y Sabela I amosaron síntomes carauterísticos de sífilis conxénita. Enrique VIII finó'l 28 de xineru de 1547 nel palaciu de Whitehall, el día en que'l so padre cumpliera noventa años. Foi enterráu na [[Capiya de San Xurde]] nel [[castiellu de Windsor]], al llau de la so tercer esposa, Jane Seymour. Nel intre de la década posterior a la so muerte los sos trés fíos sentáronse socesivamente nel tronu d'Inglaterra. En virtú de la Llei de Socesión de 1544, la corona foi heredada pol únicu fíu home, Eduardo, que se convirtió n'[[Eduardo VI d'Inglaterra|Eduardo VI]] como primer monarca protestante d'Inglaterra. Con namái nueve años d'edá, nun podía exercer por sí'l poder, que recayó nun conseyu de rexencia formáu por dieciséis miembros escoyíos según el testamentu d'Enrique VIII. El conseyu escoyó a [[Edward Seymour]], Duque de Somerset y hermanu mayor de Jane, como lord proteutor del reinu. Na eventualidá de qu'Eduardo nun tuviera fíos, sería asocedíu por María, fía de [[Catalina d'Aragón]]. Si ésta de la mesma nun tenía descendencia, la corona real heredar la fía d'[[Ana Bolena]], Sabela. Finalmente, si Sabela morría ensin descendencia sería asocedida polos descendientes de María Estuardo, sobrino Enrique VIII. <br clear="all" /> == Legáu == Xunto con [[Alfredu'l Grande]], Enrique VIII ye tradicionalmente recordáu como ún de los fundadores de l'[[Royal Navy|Armada Real Británica]]. Mientres el so reináu desenvolviéronse delles batalles navales, y fundamentalmente, invirtiéronse importantes recursos na construcción de barcos, incluyendo grandes navíos como'l [[Mary Rose]], y na innovación teunolóxica, como l'usu d'artillería a bordu. A pesar d'esto, Enrique VIII nun mandó a los sos socesores una armada orgánica, con estructures, rangos, etcétera. Sabela I tuvo qu'improvisar sobre la base de navíos privaos pa lluchar contra l'[[Armada Invencible|armada española]], y en realidá, nun sentíu completu, l'armada británica recién constituyóse como productu de la rivalidá anglo-holandesa nel sieglu XVII. Pola so rotura cola Ilesia católica romana, Enrique VIII empecipió l'escenariu de grandes invasiones españoles o franceses. Pa protexer les mariñes ameyoró numberoses defenses como'l [[Castiellu de Dover]] y otres fortificaciones y guarniciones d'artillería dende [[East Anglia]] hasta [[Cornualles]]. Munches d'estes construcciones efectuar con material llográu mientres la disolución de los monesterios ente 1536 y 1541. === Composiciones musicales === Enrique VIII compunxo obres curties ente les que pueden citase: * «Pastime With Good Company» (Pasatiempu en bona compañía) * «Though that Men Do Call» (Anque los homes llamen) * «Though Some Saith» (Anque dalgunos digan) * «If Love Now Reigned» (Si l'amor reinara agora) * «Depàrture Is My Chief Pain» (La partida ye la mio principal pena) * «Adieu madame et ma maitresse» (Adiós, la mio señora y amante) == Enrique VIII na cultura popular == === Teatru === * Enrique VIII ye ún de los personaxes de la obra de [[William Shakespeare]], ''Henry VIII: All Is True'', publicada per primer vegada en 1623. * La obra contemporánea más notable ye ''A Man for All Seasons'', de [[Robert Bolt]], que sirvió de base a la [[A Man for All Seasons|película homónima]]. * Enrique VIII ye'l protagonista de ''[[La cisma de Ingalaterra]]'',<ref>{{Cita llibru|autor=Calderón de la Barca, Pedru |títulu=La cisma de Ingalaterra |ubicación=Madrid |editorial=edición orixinal sita na Biblioteca Nacional (edición virtual na Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes) |añu=2009 |añu-orixinal=1684 |url=http://www.cervantesvirtual.com/obra/la cisma-de-ingalaterra-sic--0/}}</ref> obra de [[Pedru Calderón de la Barca]], que la so fecha d'escritura datar ente 1627 y 1649 según los autores.<ref>{{Cita llibru|autor=Calderón de la Barca, Pedru |títulu=La cisma de Ingalaterra |ubicación=Alicante |editor=Escudero Batzán, Xuan Manuel |editorial=Edition Reichenberger|añu=2001 |páxina=1|isbn=978-3-935004-20-6 |url=https://books.google.com.ar/books?id=p_sCQBKsXfUC&pg=PA1&dq=%22la cisma+de+ingalaterra%22+%22La comedia+pudo+escribise+seg%C3%BAn+Hilborn+escontra+1634%22+%22pa+Parker%22+%22en+1649%22+%22antes+del+31+de+marzu+de+1627%22&hl=es&sa=X&ei=5xAxVZzFBcjqoAS4-oh4Bw&ved=0CB4Q6AEwAA#v=onepage&q=%22la%20cisma%20de%20ingalaterra%22%20%22La%20comedia%20pudo%20escribise%20seg%C3%BAn%20Hilborn%20escontra%201634%22%20%22pa%20Parker%22%20%22en%201649%22%20%22antes%20d'el%2031%20de%20marzu%20de%201627%22&f=false |fechaaccesu=17 d'abril de 2015 |cita=La comedia pudo escribise según Hilborn escontra 1634 [...] pa Parker [...] en 1649 [...] Shergold y Valey adelantren la fecha de composición enantes del 31 de marzu de 1627.}}</ref> === Televisión === * ''Los seis esposes d'Enrique VIII'', serie de televisión de la BBC de 1970 que se tresmitió en doblaxe na década de 1970 en dellos países hispanofalantes. * ''[[The Tudors]]'' ta basada nel reináu d'Enrique VIII. * ''Wolf Hall'' (2015), miniserie pa televisión de 6 episodios nel primer añu,<ref>{{cita web|url=https://www.imdb.com/title/tt3556920/ |títulu=Wolf Hall (2015) |editor=[[IMDb]] |añu=2015 |fechaaccesu=2 de xunetu de 2015}}</ref> tamién de la BBC, sigue los pasos de Thomas Cromwell y les sos intrigues p'ayudar a Enrique VIII a consiguir los sos propósitos. === Cine === Enrique VIII apaez como personaxe nes siguientes películes: ''[[The other Boleyn girl|Les Hermanes Bolena]]'' (2008), ''[[Anne of the Thousand Days]]'' (1969), ''[[The Six Wives of Henry VIII (película)|Los seis esposes d'Enrique VIII]]'' (1972), ''[[El príncipe y el méndigu (película de 1977)|El príncipe y el méndigu]]'' (1977, dirixida por [[Richard Fleischer]]), ''[[Un home pa la eternidá]]'' (1966) y ''[[La vida privada d'Enrique VIII]]'' (1933). == Ancestros == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #FFFFFF; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">'''Ancestros d'Enrique VIII''' </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Enrique VIII d'Inglaterra''' |2= 2. [[Enrique VII d'Inglaterra]] |3= 3. [[Sabela de York]] |4= 4. [[Edmundo Tudor|Edmundo Tudor, I conde de Richmond]] |5= 5. [[Margarita Beaufort]] |6= 6. [[Eduardo IV d'Inglaterra]] |7= 7. [[Sabela Woodville]] |8= 8. [[Owen Tudor]] |9= 9. [[Catalina de Valois (1401-1437)|Catalina de Valois]] |10= 10. [[Xuan Beaufort (1404-1444)|Xuan Beaufort]] |11= 11. [[Margarita Beauchamp de Bletso]] |12= 12. [[Ricardo de York|Ricardo Plantagenet, III duque de York]] |13= 13. [[Cecilia Neville]] |14= 14. [[Ricardo Woodville|Ricardo Woodville, I conde de Rivers]] |15= 15. [[Jacquetta de Luxemburgu]] |16= 16. [[Maredudd ap Tudur|Meredith Tudor]] |17= 17. [[Margarita ferch Dafydd]] |18= 18. [[Carlos VI de Francia]] |19= 19. [[Sabela de Baviera-Ingolstadt|Sabela de Baviera]] |20= 20. [[Xuan Beaufort el Mozu|Xuan Beaufort, I duque de Somerset]] |21= 21. [[Margarita Holland]] |22= 22. [[Roger Beauchamp]] |23= 23. [[Edith Stourton]] |24= 24. [[Ricardo de Conisburgh]] |25= 25. [[Ana Mortimer]] |26= 26. [[Ralph de Neville]] |27= 27. [[Joan Beaufort, Condesa de Westmorland]] |28= 28. [[Ricardo Wydevill]] |29= 29. [[Sabela Bodulgate]] |30= 30. [[Pedru de Luxemburgu conde de Saint-Pol]] |31= 31. [[Margarita de Baux]] }}</center> </div></div> == Matrimonios y fíos == {| border="1" align="center" cellspacing="0" cellpadding="5" |- bgcolor=cccccc !Nome!!Nacencia!!Fallecimientu!!Notes |- |colspan=4|'''Con [[Catalina d'Aragón]]''' (casáu'l 11 de xunu de 1509, anuláu'l 23 de mayu de 1533) |- | Neña albortada ||colspan=2| 31 de xineru de 1510||&nbsp; |- |[[Enrique, duque de Cornualles]]||1 de xineru de 1511||22 de febreru de 1511||&nbsp; |- |Neñu ensin nome||colspan=2| payares de 1513||&nbsp; |- |[[Enrique, duque de Cornualles]]||colspan=2| avientu de 1514||&nbsp; |- |[[María I d'Inglaterra|María I (María Tudor)]]||18 de febreru de 1516||17 de payares de 1558||casada en 1554 con [[Felipe II d'España]]; ensin descendencia Neñu ensin nome || 10 de payares de 1518 || 11 de payares de 1518 || &nbsp; |- |colspan=4|'''Con [[Ana Bolena]]''' (casáu'l 25 de xineru de 1533, anuláu en 1536) |- |[[Sabela I d'Inglaterra|Sabela I]]||7 de setiembre de 1533||24 de marzu de 1603||&nbsp; nunca se casó, ensin descendencia |- |[[Enrique Tudor (II)|Enrique Tudor]] ||colspan=2| 1534 || Los historiadores nun se ponen d'alcuerdu si'l neñu nació y morrió'l mesmu día de la so nacencia o si nació muertu. Tampoco se sabe con certeza si foi realmente un neñu. |- |[[Eduardo Tudor (I)|Eduardo Tudor]]||colspan=2|29 de xineru de 1536||&nbsp; |- |colspan=4|'''Con [[Xuana Seymour|Jane Seymour]]''' (casáu'l 30 de mayu de 1536; morrió'l 25 d'ochobre de 1537) |- |[[Eduardo VI d'Inglaterra|Rey Eduardo VI]]||12 d'ochobre de 1537||6 de xunetu de 1553||&nbsp; |- |colspan=4|'''Con [[Ana de Kleve]]''' (casáu'l 6 de xineru de 1540 anuláu en 1540; morrió'l 17 de xunetu de 1557) |- |colspan=4|ensin descendencia |- |colspan=4|'''Con [[Catalina Howard]]''' (casáu'l 28 de xunetu de 1540 anuláu en 1541; foi executada'l 13 de febreru de 1542) |- |colspan=4|ensin descendencia |- |colspan=4|'''Con [[Catalina Parr]]''' (casáu'l 12 de xunetu de 1543; morrió'l 5 de setiembre de 1548) |- |colspan=4|ensin descendencia |- |colspan=4|'''Con [[Elizabeth Blount]]''' |- |[[Henry Fitzroy|Enrique Fitzroy, Duque de Richmond y Somerset]]||15 de xunu de 1519||18 de xunu de 1536||illexítimu; casáu en 1533 con Lady María Howard; ensin descendencia |- |colspan=4|'''Con [[Mary Boleyn|María Bolena]]''' (dellos historiadores, como [[Alison Weir]], pregúntense agora si Enrique Carey foi niciáu por Enrique VIII) |- |[[Catalina Carey]]||1524 ||15 de xineru de 1568||illexítima; casada con Sir [[Francis Knollys]]; tuvieron descendencia |- |[[Henry Carey (barón de Hunsdon)|Enrique Carey, Barón Hunsdon]]||4 de marzu de 1526 ||23 de xunetu de 1596||illexítimu; casáu en 1545 con Ana Morgan; tuvieron descendencia |- |colspan=4|'''Con [[María Berkeley]]''' |- |[[Tomás Stucley|Sir Tomás Stucley]]||1525||4 d'agostu de 1578||illexítimu; casáu con Ana Curtis; tuvieron descendencia |- |[[John Perrot|Sir John Perrot]]||1527||setiembre de 1592||illexítimu; casáu con Ana Cheyney y depués con Jane Pruet; tuvieron descendencia |- |colspan=4|'''Con [[Xuana Dyngley]]''' |- |[[Etheldreda Malte]]||1529||1555|| illexítima; casada en 1546-1548 con Xuan Harrington; nun se conocen descendientes |} '''Nota''': De los fíos illexítimos d'Enrique VIII, namái'l Duque de Richmond y Somerset foi formalmente reconocíu pol Rei. El parentescu de los otros fíos illexítimos nun ta establecíu. Tamién ye posible qu'Enrique tuviera más fíos con otres amantes ensin conocer. == Cronoloxía de la Casa Tudor == <timeline> ImageSize = width:800 height:290 PlotArea = width:700 height:250 left:100 bottom:40 Period = from:1450 till:1600 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:1450 ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1450 Colors = id:Enrique value:blue id:Reis value:rgb(0.9,0.8,1) id:Esposes value:red id:linecolor value:gray(0.8) BarData= bar:Padre text: Enrique VII bar:Enrique text: Enrique VIII bar:Cata1 text: Catalina d'Aragón bar:Bolena text: Ana Bolena bar:Jane text: Jane Seymour bar:Ana text: Ana de Kleve bar:Cata2 text: Catalina Howard bar:Cata3 text: Catalina Parr bar:Eduardo text: Eduardo VI bar:Grey text: Jane Grey bar:Maria text: María I bar:Sabela text: Sabela I PlotData= width:15 mark:(line,linecolor) align:center fontsize:S shift:(0,-4) bar:Padre color:Reis from: 1457 till: 1484 from: 1485 till: 1509 text: Reinado Enrique VII bar:Enrique color:Enrique from:1491 till: 1509 from:1509 till: 1547 text:Reináu d'Enrique VIII bar:Cata1 color:Esposes from: 1485 till: 1536 text:Catalina d'Aragón bar:Bolena color:Esposes from: 1501 till:1536 text: Ana Bolena bar:Jane color:Esposes from: 1508 till: 1537 text: Jane Seymour bar:Ana color:Esposes from: 1515 till:1557 text: Ana de Kleve bar:Cata2 color:Esposes from: 1525 till:1542 text: Catalina Howard bar:Cata3 color:Esposes from: 1512 till: 1548 text: Catalina Parr bar:Eduardo color:Reis from: 1537 till: 1546 from: 1547 till: 1553 text: Reináu bar:Grey color:Reis from: 1537 till: 1552 from: 1553 till: 1553 text: reinó 9 díes from: 1554 till: 1554 bar:Maria color:Reis from: 1516 till: 1553 from: 1554 till: 1558 text: Reináu bar:Sabela color:Reis from: 1533 till: 1557 from: 1558 till: 1600 text: Reináu </timeline> <br /> {| {{tablaguapa}} align="center" border="1" width=75% style="border-collapse: collapse; margin:0 auto; text-align: center;" |- | width="30%" |Predecesor:<br />'''[[Arturo Tudor|Arturo, príncipe de Gales]]''' | width="40%" |'''[[Duque de Cornualles]]'''<br />1502-1509 | width="30%" |'''Vacante'''<br /><small>Siguiente titular:<br />'''[[Enrique, duque de Cornualles]]'''</small> |- | width="30%" |'''Vacante'''<br /><small>Postreru titular:<br />'''[[Arturo Tudor|Arturo, príncipe de Gales]]'''</small> | width="40%" |'''[[Príncipe de Gales]]'''<br />1503-1509 | width="30%" |'''Vacante'''<br /><small>Siguiente titular:<br />'''[[Eduardo VI d'Inglaterra|Eduardo, príncipe de Gales]]'''</small> |- | width="30%" rowspan="2" |Predecesor:<br />'''[[Enrique VII d'Inglaterra|Enrique VII]]''' | width="40%" |'''[[Señor d'Irlanda]]'''<br />1509-1541 | width="30%" |'''[[Acta de la corona d'Irlanda (1542)|Acta de la corona d'Irlanda]]''':<br /><small>Convertir en rei</small> |- | width="40%" |[[Archivu:Coat of Arms of England (1509-1554) - Dragon with pizzle.png|80px]]<br />'''[[Monarques británicos|Rei d'Inglaterra]]'''<br />1509-1547 | width="30%" rowspan="2"|Socesor:<br />'''[[Eduardo VI d'Inglaterra|Eduardo VI]]''' |- | width="30%" |'''Vacante'''<br /><small>Postreru titular:<br />'''[[Ruaidrí Ua Conchobair]]'''</small> | width="40%" |'''[[Rei d'Irlanda]]'''<br />1541-1547 |} == Ver tamién == * [[Anglicanismu]] == Referencies y notes == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commons|Henry VIII of England}} * {{Enllaz rotu|1=Biografía n'Arte-Historia |2=http://www.artehistoria.com/frames.htm?http://www.artehistoria.com/historia/personaxes/5634.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.clarin.com/diario/2004/02/19/d-05405.htm Miscelánea: Enrique VIII y el fútbol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204063625/http://www.clarin.com/diario/2004/02/19/d-05405.htm |date=2009-02-04 }} * [http://asv.vatican.va/es/doc/1530.htm ''Pidimientu de los pares d'Inglaterra al papa Clemente VII pa solicitar l'anulación del matrimoniu del rei Enrique VIII''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611090921/http://asv.vatican.va/es/doc/1530.htm |date=2007-06-11 }}, nel Archivu Secretu Vaticanu {{NF|1491|1547|Enrique d'Inglaterra 08}} [[Categoría:Reis y reines d'Irlanda]] [[Categoría:Casa de Tudor]] [[Categoría:Reis y reines d'Inglaterra]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] dkgcj16hxi32hstczz7um4n1u8msezk 0 75627 4775719 4051905 2026-11-04T10:19:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775719 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Hydrophyllaceae | image_caption = Hydrophyllum tenuipes | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Solanales]] | familia = '''Hydrophyllaceae''' | subdivision_ranks = Xéneros | subdivision = Ver testu. }} '''Hydrophyllaceae''', agora '''Hydrophylloideae''' ye una familia de plantes dicotiledónees perteneciente al orde de les solanales. La so posición taxonómica ye incierta. Tradicionalmente sol [[Sistema Cronquist]], foi incluyida como parte del orde [[Solanales]], como s'amuesa na tabla de la derecha. Sicasí nuevos sistemes nun la inclúin nesi orde y rellacionar de cerca cola gran familia de la [[borraja]], [[Boraginaceae]], y asitiar nel orde [[Lamiales]] con elles. Entá nun hai un alcuerdu que clarifique esta cuestión. == Descripción == Les [[planta|plantes]] pueden ser [[yerba|yerbes]] o [[arbustu|arbustos]] añales o [[Planta perenne|perennes]] con [[tarmu]] postráu o ergido. Les [[flor|flores]] son [[hermafrodita|bisexuales]] y de normal radiales con 5 [[pétalu|pétalos]] y 5 [[estame]]s. La familia contién unos 20 xéneros que tomen alredor de 300 especies. == Xéneros == {| |- | *''[[Codon (planta)|Codon]]'' *''[[Draperia]]'' *''[[Ellisia]]''<br /> *''[[Emmenanthe]]''<br /> *''[[Eriodictyon]]''<br /> | *''[[Eucrypta]]''<br /> *''[[Hesperochiron]]''<br /> *''[[Hydrophyllum]]''<br /> *''[[Lemmonia]]''<br /> | *''[[Miltitzia]]'' *''[[Nama (xéneru)|Nama]]''<br /> *''[[Nemophila]]''<br /> *''[[Phacelia]]'' *''[[Pholistoma]]''<br /> | *''[[Romanzoffia]]''<br /> *''[[Tricardia]]''<br /> *''[[Turricula]]''<br /> *''[[Wigandia]]'' |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Hydrophyllaceae}} *[https://web.archive.org/web/20160303235052/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Nemophila+menziesii Jepson Manual treatment of the family] {{Tradubot|Hydrophyllaceae}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hydrophyllaceae| ]] dy1xfn2d9blhtf2c5stgysohttjljvc 0 90477 4775661 4767105 2026-11-04T07:50:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775661 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Sudan Meroe Pyramids 2001.JPG|thumb|right|250px|Antigües pirámides en Sudán.]] Conocíu na [[Edá Antigua|Antigüedá]] como [[Nubia]], [[Sudán]] foi incorporáu pasu ente pasu al mundu árabe mientres la espansión [[Islam|islámica]] del [[sieglu VII]]. El sur, non controláu polos musulmanes, sufrió les incursiones de los cazadores d'[[esclavu|esclavos]]. Ente [[1820]] y [[1822]], Sudán foi conquistáu por [[Exiptu]] y anexonáu pa entrar, darréu, na esfera d'influyencia [[Reinu Xuníu|británica]]. El Reinu Xuníu concedió-y la independencia en [[1956]]. De magar, sufrió una [[guerra civil]] mientres los postreros 46 años, motivada en gran parte polos conflictos ente'l gobiernu musulmán y les fraiciones cristianes y animistas que s'oponen a la [[xaria]], o llei musulmana. == Prehistoria == Escontra l'octavu mileniu antes de Cristu, pueblos de cultura neolítica asitiárense n'aldegues fortificaes d'[[adobe]] nel actual territoriu de Sudán, que complementaben la caza y la pesca nel [[Nilu]], cola recoyida de ceberes y la ganadería. Investigaciones antropolóxiques y arqueolóxiques indiquen que mientres el periodu predinástico [[Nagada]], les poblaciones de Nubia y l'Altu Exiptu yeren étnicamente y culturalmente casi idénticos, según los sistemes d'evolución de la realeza faraónica escontra'l 3300 e.C.<ref>[http://www.homestead.com/wysinger/keita-1993.pdf]</ref> == Cultures antigües y clásiques == [[Ficheru:Wall of Meroe Pyramid chapel Amanitenmomide Dez2005.jpg|thumb|200px|[[Baxorrelieve]] esculpíu nuna de les pirámides de Meroe.]] {{VT|Naqada (cultura)|Reinu de Kush|Meroe|Nobatia}} El primer rexistru históricu del norte de Sudán provién de fontes [[Imperiu Antiguu d'Exiptu|exipcies]], que describen la tierra agües arriba del primer tabayón del [[Ríu Nilu|Nilu]], denomada Kush, como una zona "miserable", que daten del tercer mileniu e.C. Al traviés de los sieglos, desenvolvióse'l comerciu escontra les actuales tierres de Sudán. Caravanes proviniente d'Exiptu llevaben granu a [[Kush]] y volvíen ríu abajo, a [[Asuán]], con [[marfil]], [[inciensu]], cueros y [[cornalina]] (una piedra usada tantu na xoyería y como en puntes de flecha). Los Gobernadores d'Exiptu en particular, valoraben Nubia pol so oru y polos soldaos qu'engrosaben les files del exércitu del faraón. Dacuando, mientres l'Imperiu Antiguu, espediciones militares exipcies enfusaron en Kush. Tres reinos [[kush]]itas y [[Meroe|meroíticus]], incluyendo'l de [[Napata]] y la cultura de [[Ballana]] establecer nel norte y centru del territoriu que güei ye Sudán dende tiempos antiguos, la rexón foi llamada tamién como'l Reinu de Nubia y eses civilizaciones floriaron principalmente sobre'l ríu [[Nilu]] dende la primera hasta'l sestu tabayón. Estos reinos fueron influyíos pol antiguu Exiptu, y depués ellos influyeron al [[Antiguu Exiptu]]. Ello ye que les fronteres del Antiguu Exiptu y los reinos sudaneses fluctuaban bastante y lo que ye agora'l terciu superior del Norte de Sudán foi mientres tiempos antiguos indistinguible del [[Altu Exiptu]]. Mientres l'[[Imperiu romanu]], la frontera sur d'Exiptu sufrió diverses incursiones de guerreros nubios. Intentando pacificar la zona l'emperador [[Diocleciano]], reconoció a los meroíticus como federaos (''fœderatii'') del Imperiu. En tol periodu, esistió un importante venceyu comercial ente dambos, llegándose a formar unidaes militares romanes con mercenarios nubios. Naquel periodu, llevar a cabu la espedición d'un xeneral romanu dende Exiptu hasta Ḥartum. Hacia l'añu 298 los romanos abandonaron la zona fronteriza con Nubia. == Cristianismu en Nubia == Nel añu 350 el reinu meroíticu foi invadíu y desfechu pol reinu [[Etiopía|etíope]] d'[[Reinu d'Aksum|Aksum]]. A partir d'entós Nubia dio pasó a 3 nuevos reinos: [[Nobatia]], [[Makuria]] y d'[[Aloa]], convirtiéndose nos herederos políticu y cultural del reinu meroítica, nos cualos el cristianismu yera la relixón oficial. Nobatia nel norte, tenía la so capital en Faras, no que güei ye Exiptu, Makuria tenía la so capital en Dunqulah, l'antigua ciudá a veres del Nilu a unos 150 quilómetros al sur de la moderna [[Dunqulah]], y Aloa, nel corazón de la vieya Meroe, nel sur, tenía la so capital en [[Sawba]]. Nos trés reinos, aristocracies guerreres gobernó poblaciones meroítica de les cortes reales, onde los funcionarios llevaben títulos griegos emulando la corte [[Imperiu bizantín|bizantina]]. [[Ficheru:Old Nubian manuscript.jpg|thumb|left|Estazo d'un antiguu manuscritu nubiu.]] Les primeres referencies de los reinos socesores de Nubia figuren nes narraciones de los autores [[Grecia|griegos]] y [[Coptu|coptos]] sobre la conversión de los reis de Nubia al cristianismu nel sieglu VI. Según la tradición, un misioneru unviáu pola emperatriz bizantina [[Teodora]] llegó a Nobatia y empezó a predicar l'evanxeliu alredor de [[540]]. Ye posible que'l procesu de conversión empezara antes, sicasí, so la égida de los misioneros coptos d'Exiptu. Los reis de Nubia aceptaron el cristianismu [[Monofisismu|monofisista]] prauticar n'Exiptu, reconociendo l'autoridá espiritual del patriarca coptu d'[[Alexandría]] sobre la ilesia de Nubia. Una xerarquía de los obispos nomaos pol patriarca coptu y consagrada n'Exiptu dirixó les actividaes de la ilesia y exerció un poder secular considerable. La ilesia determinó una monarquía sacerdotal, lo que confirma la llexitimidá de la so llinia real. Al empar que'l monarca protexía los intereses de la Ilesia. L'apaición del cristianismu en Nubia reabrió les canales escontra les civilizaciones del mediterraneu, anovando los llazos culturales ya ideolóxicos de Nubia con Exiptu. La Ilesia promovió l'alfabetización, al traviés del cleru exipciu entrenáu, per mediu d'escueles monástiques y catedralicies. L'usu del griegu na lliturxa col tiempu dio pasu a la llingua nubia, que foi escrita con un alfabetu local, que combinaba elementos d'escritos coptos y meroíticu antiguos. La llingua copta, ello ye qu'empezó a apaecer coloquialmente en círculos eclesiásticos y seculares. Amás, antigües inscripciones indica la esistencia d'una amplia conocencia de griegu coloquial, que siguió en Nubia en feches tan tardíes como'l sieglu XII. A partir del sieglu VII, sicasí, l'árabe foi ganando importancia nos reinos de Nubia, especialmente como un mediu pal comerciu. Los reinos cristianos de Nubia que sobrevivieron mientres munchos sieglos, algamaron el so puntu más altu de prosperidá y poder militar nos sieglos IX y X. Sicasí, los invasores musulmanes árabes, qu'en [[640]] conquistaren Exiptu, planteguen una seria amenaza pa los reinos cristianos de Nubia, pos el país atopóse dixebráu de la cristiandá europea y asiática. == La islamización de Nubia == {{VT|Islamización de Sudán}} L'[[islam]] empezó a facese presente alredor del [[640]] d.C., arriendes de la invasión musulmana a Exiptu, empezando a primir escontra'l sur. Hacia l'añu [[651]], el gobernador musulmán d'Exiptu llanzó una campaña escontra'l sur, que llegó hasta [[Dongola]]. Los exércitos árabes y musulmanes atopar con una fuerte resistencia y con poca riqueza. Roblóse un tratáu de paz ente los árabes y el reinu de Makuria, que tuvo vixente por casi 7 sieglos. Una clase de mercaderes árabes estableciéronse y apoderaron la economía na Sudán feudal. Importantes reinos nos siguientes 1.200 años incluyíen a los yá mentaos de Nobatia, Makuria y Alodia, al rematar la [[Edá Media]] estos reinos atopábense yá suplantaos pol islámicu [[Sultanatu de Sennar]]. == Sudán nel sieglu XIX == === Sudán turcu (1821-1885) === En [[1820]], Sudán cayó sol dominiu exipciu cuando [[Mehmet Alí]], [[virréi]] [[Imperiu otomanu|otomanu]] d'Exiptu unvió exércitos sol so fíu [[Ismail Pasha]] y [[Mahommed Bey]] a conquistar l'este de Sudán en busca d'oru y esclavos. Los socesores del virréi controlaron la totalidá del territoriu sudanés ya instauraron una burocracia centralizada na ciudá de Ḥartum. Coles mesmes, implementaron un sistema impositivu que constituyía la virtual confiscación del oru y de la producción agrícola, de la qu'establecieron rutes comerciales. Llueu Sudán cai, igual qu'Exiptu, na esfera d'influyencia del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]]. El nomamientu, en 1877, del xeneral británicu Charles Gordon como gobernador de Sudán per parte del virréi d'Exiptu respondió tantu a compromisos financieros d'esti postreru con Inglaterra como a la corrupción de los xerarques exipcios ocupantes. Con cuenta de enllantar una economía capitalista en Sudán, Gordon emponer a garantizar el cumplimientu d'una Convención (de 1877) pa poner fin al codalosu comerciu d'esclavos. La perda d'esa fonte d'ingresos, la represión arbitraria per parte de les tropes ingleses y el descontentu xeneral de los sudaneses frente a los impuestos y a les imposiciones de práutiques relixoses ayenes (l'islamismu ortodoxu exipciu y el cristianismu a la británica) favorecieron la emerxencia del líder espiritual sufi Mohamed Ahmad, quien se proclamó Mahdi (salvador) del so pueblu, en 1881. === Estáu Mahdista (1885 – 1899) === En [[1881]] el líder relixosu [[Muhammad ibn Abdalla]], autoproclamado [[Mahdi]] ([[Mesíes]]), intentó unificar les tribus del oeste y centru del país. Empecipió una revuelta nacionalista contra'l dominiu exipciu rematando na cayida de [[Ḥartum]] en [[1885]], na que'l Xeneral [[Reinu Xuníu|británicu]] [[Charles George Gordon]] foi asesináu y enllantóse una teocracia nacionalista. El [[estáu Mahdista]] sobrevivió hasta ser ganáu en [[1898]] por una fuercia anglo-exipcia, sol mandu de Lord [[Horatio Kitchener]], na [[batalla de Omdurmán]]. El [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] unvió les sos fuercies armaes a Sudán, col enfotu de antemanase a los intentos de Francia, Bélxica ya Italia d'establecer la so influyencia sobre distintos sectores del territoriu sudanés. Pela so parte, Exiptu quería caltener la so influyencia na zona debíu al importante accesu que tien Sudán a l'agua del Ríu Nilu, fundamental pa sostener l'actividá agrícola de la rexón. === Sudán Anglo-Exipciu (1899 - 1955) === [[Ficheru:Anglo-Egyptian Sudan camel soldier of the British army.jpg|thumb|Soldáu sudanés.]] Tres l'enfrentamientu armáu, fundar en 1899 una nueva alministración política nel territoriu, na que formalmente'l [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] aceptó la demanda exipcia sobre'l Sudán, declarándose un protectoráu anglo-exipciu, anque les mayores atribuciones quedaron en manes britániques, una y bones los británicos teníen la última pallabra y tolos gobernadores polo xeneral mientres la duración del condominiu fueron británicos. Los británicos estremaron a Sudán en dos colonies separaes, el norte y el sur, hasta [[1956]], por aciu un réxime de closed districts (distritos zarraos), nel que les tropes exipciu y británicu torgaben tou contautu ente dambes rexones. Nos primeros años d'esta ocupación, los británicos introducieron el cultivu estensivu d'algodón (principal producción de Sudán hasta l'actualidá) y espandieron les comunicaciones, de la que dieron llibertá de cultu, con cuenta d'esaniciar la relixón como fonte de disturbios. Coles mesmes, abrieron escueles primaries y téuniques y, en 1902, inauguraron el Gordon Memorial College, onde una élite empezó a adquirir educación curricular británica. Munchos fueron designaos pa puestos clave y pertenecíen al Congresu Xeneral de Graduaos, entidá qu'evolucionó hasta convertise n'organización política. En 1936, [[Reinu Xuníu]] esixó al [[Reinu d'Exiptu]] la firma d'un alcuerdu pa prohibir la entrada a Sudán de militares exipcios, quien, en 1924, encabezaren un llevantamientu n'unión con nacionalistes compatriotes y tribus sudaneses. A diferencia de los xefes tribales locales, el Congresu Xeneral de Graduaos del Gordon Memorial College pretendió participar neses conversaciones. Al nun ser reconocíu polos británicos, el Congresu estremar en dos grupos: unu moderáu y gustante al Reinu Xuníu, que cuntó cola mayoría, y otru radical, que s'entornó escontra Exiptu, que'l so líder foi Ismael al-Azhari. Escontra 1943, Azhari y los sos siguidores llograron la mayoría nel Congresu y conformaron el primer partíu políticu sudanés, Ashiqa (Hermanos-Partíu Nacional Unionista- PNU) a partir de 1951. Poco dempués, los moderaos entamar nel partíu Ummah (Nación) liderar por Armen al-Mahdi, el fíu póstumu del mahdi movíu polos ingleses en 1898. En 1951, contrariu a la posible incorporación de representantes de la rexón cristiana y animista del sur nel Congresu, Exiptu derogó'l Tratáu de condominiu anglo-exipciu y proclamóse soberanu absolutu del territoriu de Sudán. Sicasí, en 1953, El Cairo tuvo d'alcordar col [[Reinu Xuníu]] l'autogobiernu de Sudán.<ref>[http://www.guiadelmundo.org.uy/cd/countries/sdn/History.html Historia de Sudán]</ref> == Independencia == [[Ficheru:Nasser, Aref, Boumieddin, Atassi, Azhari.jpg|225px|thumb|Abd al-Rahman Arif d'Iraq, Houari Boumédiène d'Arxelia, Gamal Abdel Nasser d'Exiptu, Nurredin al-Atassi de Siria y '''Ismail al-Azhari''' de Sudán, el 20 de xunetu de 1967.]] {{VT|Primer Guerra Civil Sudanesa}} En febreru de 1953, Exiptu y el Reinu Xuníu roblaron un alcuerdu con vistes a los futuros autogobiernu y autodeterminación de Sudán. El periodu de transición escontra la independencia empezó cola inauguración del primer parllamentu, en 1954. Col consentimientu de los gobiernos británicu y exipciu, Sudán consiguió la independencia'l 1 de xineru de 1956, dotándose d'una constitución provisional. Estaos Xuníos foi ún de los primeros países en reconocer la independencia del nuevu estáu. Sicasí, el gobiernu árabe de Ḥartum nun cumplió les promeses feches a los habitantes del sur de crear un sistema federal, lo que produció una rebelión d'oficiales del sur que llevó a una guerra civil que remató nel añu 1972. Nel periodu inicial de la guerra fueron masacraos cientos de burócrates, profesores y otros funcionarios del norte que trabayaben nel sur del país. El Partíu Nacional Unionista, so la direición del primer ministru [[Ismail al-Azhari]], apoderaba'l primer gabinete sudanés, que foi llueu reemplazáu por una coalición de fuercies polítiques conservadores. El 17 de payares de 1958, tres una dómina de dificultaes económiques y de rivalidaes ente partíos que provocaron el paralís de l'alministración pública, el mariscal [[Ibrahim Abbud]] llevó a cabu un golpe d'estáu incruento qu'acabó col réxime parllamentariu. El mariscal Abbud nun cumplió la so promesa de devolver el gobiernu de Sudán a los civiles, polo que se producieron una serie de motinos y fuelgues a finales d'ochobre de 1964 que llevaron al derrocamientu del réxime militar. Tres un curtiu periodu de gobiernu provisional, nes eleiciones d'abril de 1965 aportó al poder el Frente Nacional Xuníu, amplia coalición qu'incluyía al Partíu Unionista, la Umma, sindicatos, representantes del Sur ya inclusive comunistes. El primer ministru foi [[Muhammad Ahmad Mahjub]]. Sicasí, les disensiones internes nel senu de la coalición, na que fueron retardaos los comunistes (el Partíu Comunista sudanés foi eslleíu en 1965) y los representantes del Sur, fixeron qu'ente 1966 y 1969 asocediérense una serie de gobiernos inestables que fracasaron nel so intentu de dotar al país d'una constitución y de resolver les disidencies internes, y el 25 de mayu de 1969 producióse un nuevu golpe militar. == Gobiernu de Numeiry == [[Ficheru:Gaafar Nimeiry exhib.jpg|thumb|Yaafar al-Numeiry.]] El líder golpista, xeneral [[Yaffar al-Numeiry]], convertir en primer ministru. El nuevu réxime abolió'l parllamentu y prohibió tolos partíos políticos. Les disputes ente les facciones marxistes y non marxistes dientro del gobiernu militar llevaron en xunetu de 1971 a un alzamientu militar de calter izquierdista, dirixíu pol Partíu Comunista de Sudán. Numeiry foi destituyíu, pero trés díes depués, col sofitu de Libia y Exiptu, y de los elementos anticomunistes del so gobiernu, llogró recuperar el poder. Siguió una violenta represión de los comunistes. En febreru de 1972, el gobiernu de Numeiry llogró roblar un alcuerdu, en Addis Abeba, que ponía fin a la rebelión del sur. La guerra civil, que duraba dende 1955, atayar mientres diez años. Numeiry procuró ameyorar les sos rellaciones coles potencies occidentales, y bien especialmente con Estaos Xuníos, con quien restableció rellaciones diplomátiques en xunetu de 1972. Les pretensiones d'un Sudán unificáu enfrenten al norte [[pueblu árabe|árabe]] y [[Islam|musulmán]], con un sur onde coesiste'l [[cristianismu]] y el [[animismu]]. Dende un añu antes de la independencia, en [[1955]], los sudaneses del sur embarcar nuna guerra civil. Esti llargu conflictu ente'l gobiernu musulmán y los guerrilleros cristianos y animistas del sur, reflexa les realidaes culturales opuestes de la [[nación]]. La guerra, xunto con llargos periodos de seca, dexó un millón y mediu de muertos. La introducción de la sharia provocó la fuga de más de 350.000 sudaneses escontra países vecinos. Dende 2003 na rexón de Darfur llevar a cabu un estermín de la población negra per parte de los yanyauid. Ye conocíu como'l Conflictu de Darfur. En [[2005]] recibió la [[Conflictu Chad-Sudán|declaración de guerra]] del so vecín [[Chad]]. == Independencia de Sudán del Sur de 2011 == Nel añu [[2011]] votóse un referendu col que se busca dar fin a los problemes étnicu y territorial d'esta atristurida nación, colo cual va biforcase en dos entidaes nacionales; una al norte musulmán y pro-árabe y otra al sur, d'enclín tradicional y animista. Y por la dixebra del Sudán actual en dos entes nacionales dar en teoría'l fin a tantos años d'amargoses y tráxiques muertes y desplazamientos tanto en Sudán del Sur como la estabilización del norte, según la superficie y la población de Sudán van amenorgar de manera notable. {{AP|Referendu sobre la independencia de Sudán del Sur de 2011}} == Enllaces esternos == {{commonscat|History of Sudan}} *[http://www.ryanspencerreed.com/main.html Photographs from the Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508054845/http://www.ryanspencerreed.com/main.html |date=2017-05-08 }} * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/54131/life-visits-sudan-in-1947#index/0 LIFE Visits Sudan in 1947 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110116224705/http://www.life.com/image/first/in-gallery/54131/life-visits-sudan-in-1947#index/0 |date=2011-01-16 }} - slideshow by ''[[Life magacín]]'' *[http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Hornet/sd_machar.html South Sudan: A History of Political Domination - A Case of Self-Determination, (Riek Machar)] *[http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Articles_Xen/cvlw_env_sdn.html Civil War in Sudan: The Impact of Ecological Degradation] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Civil War in Sudan: The Impact of Ecological Degradation |2=http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Articles_Xen/cvlw_env_sdn.html |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} *[https://web.archive.org/web/20220331030133/http://www.detroitfocus.org/Issues/0410/CryForCompassion/index.html Multimedia Presentation on Darfur] * [http://histclo.com/Country/afr/sud/hist/sh-ind.html History of independent Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305180423/http://histclo.com/Country/afr/sud/hist/sh-ind.html |date=2016-03-05 }} == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Historia de Sudán}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Sudán|*]] 86g45fnwl7kxcwq03desfkbupd8e34a 0 90614 4775658 4774407 2026-11-04T07:21:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775658 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} La '''historia d'España''' engloba un periodu entendíu dende la [[prehistoria]] na [[península ibérica]] y la posterior fundación de la [[Hispania romana]], hasta'l contemporaneu [[España|Reinu d'España]]. == Introducción == Los primeros [[Homininae|homínidos]] llegaron al territoriu de l'actual [[España]] fai 1&nbsp;200&nbsp;000&nbsp;años aproximadamente. Asocediéronse delles especies, como ''[[Homo antecessor]]'', los preneandertales de la [[Sierra d'Atapuerca#Torca de los Güesos|Torca de los Güesos]] (identificaos nun principiu como ''[[Homo heidelbergensis]]'') y los neandertales (''[[Homo neanderthalensis]]''), hasta que hai unos 35&nbsp;000&nbsp; años los humanos modernos (''[[Homo sapiens]]'') entraron na península ibérica y fueron moviendo a estos postreros, colos qu'entá coesistiríen mientres cerca de 10&nbsp;000 años. Hai unos 27&nbsp;000 escastáronse les últimes poblaciones neandertales nel sur. Mientres los milenios siguientes el territoriu foi llugar d'asentamientu de pueblos [[íberos]], [[celta|celtes]], [[Fenicia#Pueblu feniciu|fenicios]], [[Cartago|cartaxineses]], [[Grecia|griegos]] y hacia'l [[años 200 e.C.|200 e.C.]] la península empezó a formar parte de la República Romana, constituyendo la [[Hispania romana]]. Tres la cayida de Roma, establecióse'l [[Reinu visigodu]]. Dicha monarquía visigótica empecipiar nel [[sieglu V]] y caltúvose hasta empiezos del [[sieglu VIII]]. Nel añu [[711]] producióse la primera [[Conquista musulmana de la península ibérica|conquista musulmana]] dende'l [[Norte d'África]]; en pocos años l'[[Islam]] apoderaba gran parte de la [[península ibérica]]. Mientres los 750&nbsp;años siguientes, el reinu apoderáu por musulmanes sería conocíu como [[al-Ándalus]], y mientres gran parte del restu d'[[Europa]] permanecía nos [[años escuros]], Al-Ándalus esperimentaba un rescamplante florecimientu multicultural, científicu y artísticu.<ref>Les agoníes del eurocentrismu Joaquín Lombas, Universidá de Zaragoza http://e-spacio.uned.es/fez/eserv/bibliuned:Endoxa-199912DF9887-59Y1-1554-8C9B-A5EABF92D444/agonias_eurocentrismo.pdf</ref> De manera paulatina producióse la [[Reconquista]], y los reinos cristianos arrampuñaron progresivamente el territoriu a los musulmanes. Empezada aproximadamente en 722 cola rebelión de [[Don Pelayo]] y partiendo dende'l norte, avanzó mientres los sieglos [[sieglu VIII|VIII]] a [[sieglu XV|XV]] rematando cola [[conquista de Granada]] en [[1492]]. Mientres esti periodu los reinos cristianos desenvolviéronse notablemente; la unión de los dos más importantes, [[Reinu de Castiella|Castiella]] y [[Reinu d'Aragón|Aragón]], pol matrimoniu en [[1469]] de los [[Reis Católicos]], [[Sabela I de Castiella]] y [[Fernandu II d'Aragón]], fadría posible la [[Imperiu español#unificación d'España|unificación d'España]] y el fin de Reconquistar.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/6058.htm] De Covandonga a reconquistar</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/12589.htm] reconquista española</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/13.htm] reconquista</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130620204628/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/personajes/5327.htm] reis católicos</ref> En [[1492]] los Reis Católicos financiaron el proyeutu del navegante [[Cristóbal Colón]] na busca d'una nueva ruta comercial con [[Asia]] al traviés del [[océanu Atlánticu]], y proclamaríen la [[espulsión de los xudíos d'España|espulsión de los xudíos]]. La llegada al [[Nuevu Mundu]] y la posterior [[conquista d'América]] forxaron la creación del [[Imperiu español]]. Mientres los siguientes sieglos España alzaríase como actor principal del mundu occidental y primer potencia de la dómina. Mientres los [[sieglu XVI|sieglos XVI]] y [[sieglu XVII|XVII]] tendría llugar tamién la dómina de mayor apoxéu de la cultura y les artes hispanes conocida como [[Sieglu d'Oru]].<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/6546.htm] descubrimientu d'América</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140726000211/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/videos/534.htm] España, puxanza y ocaso español</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/6529.htm] la inquisición</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/1903.htm] sieglu d'oru español</ref> L'Imperiu español en [[1580]], tres la unificación de la península ibérica so un únicu rei español [[Felipe II d'España|Felipe II]], entendía [[América del Sur]], [[América Central]] y el [[Caribe (rexón)|Caribe]], grandes árees d'[[América del Norte]] en distintos graos d'influyencia o control, les islles [[Filipines]] n'Asia, según enclaves de diversa importancia nes mariñes d'[[África]] y la [[India]]. Incluyía amás numberoses posesiones n'Europa, los [[Países Baxos españoles]], el [[Ducáu de Milán]] o'l [[Reinu de Nápoles]], la mayoría d'elles perdíes tres la [[Tratáu d'Utrecht|paz d'Utrecht]] de 1713.<ref name="artehistoria.jcyl_1">[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/2584.htm] procesu emancipador</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7129.htm] guerra de cuba</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7130.htm] la independencia de filipines</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140324083123/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/videos/110.htm] paz de utrech</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/6641.htm] rebelión de los reinos</ref> [[Ficheru:El_Tres_de_Mayo,_by_Francisco_de_Goya,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|thumb|''[[El trés de mayu de 1808 en Madrid]]'', pintura de [[Francisco de Goya|Goya]], amosando los fusilamientos de la resistencia española a manes de les tropes de [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]].]] La [[Ilesia católica|católica]] ya Imperial España viose arreyada mientres esti periodu en numberosos conflictos especialmente contra l'[[Imperiu otomanu]], los [[Provincies Xuníes de los Países Baxos|Países Baxos]], [[Carlos I d'España#L'apaición del protestantismu|los protestantes]], [[Inglaterra]] y [[Francia]]. Cola muerte de [[Carlos II d'España|Carlos II]] en 1700, la [[casa d'Austria]] escastar pa dexar pasu a la de los [[Casa de Borbón|Borbones]] tres la [[Guerra de Socesión española|guerra de Socesión]]. España foi perdiendo progresivamente la so preponderancia militar y tres socesives crisis el país amenorgó pasu ente pasu el so poder; a principios del [[sieglu XIX]] yá se convirtiera nuna potencia de segundu orde.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/1792.htm] enfrentamientu anglu-español</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/6654.htm] España y Francia</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/6656.htm] puxanza francesa, ocaso español</ref> El [[Primer Imperiu francés]] de [[Napoleón Bonaparte]] invade la Península; meses dempués, el [[Llevantamientu del 2 de mayu|2 de mayu de 1808]], empecipióse la sulevación popular que desaguaría na [[Guerra de la Independencia Española]]. Como principal consecuencia de la guerra y tres la espulsión de los franceses en 1814, España sufrió les [[Guerres d'independencia hispanoamericanes]]. El sieglu siguió caracterizándose na metrópolis pola inestabilidá política y la puya ente lliberales y partidarios del [[Antiguu Réxime]]. Ente 1873 y 1874 tuvo llugar la [[Primer República Española|I República]]. La llegada de la [[Revolución Industrial]] y el [[Constitución española de 1876|sistema canovista]] a finales del sieglu alzó'l nivel de vida d'una [[clase media]] qu'empezaba a consolidase nos nucleos urbanos principales; sicasí la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]] o "''Desastre del 98''" supunxo la perda de la mayoría de les últimes colonies del antiguu imperiu, xenerando una fonda conmoción na sociedá española.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/6894.htm] ocupación francesa</ref><ref name="artehistoria.jcyl_1"/><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7018.htm] primer república</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/2747.htm] guerra del 98</ref> Mientres el nivel de vida y la integración col restu d'Europa progresaben, la inestabilidá política marcaba'l primer terciu del [[sieglu XX]]. N'abril de 1931 al conocese nes eleiciones municipales la victoria nes principales ciudaes de les candidatures republicanes, el 14 d'abril proclamóse la [[II República Española|Segunda República]], abandonando'l rei [[Alfonsu XIII]] el país, col fin d'evitar una guerra civil, que llegaría 5 años más tarde, en 1936, col [[Golpe d'Estáu n'España de xunetu de 1936|Golpe d'Estáu de xunetu de 1936]]. La [[Guerra Civil Española]] saldar en 1939 cola victoria del [[bandu franquista]].<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7143.htm] España y la primer guerra mundial</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7177.htm] la segunda república</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7223.htm] la guerra civil</ref> España foi oficialmente neutral mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]; Tres la [[posguerra española|posguerra]], periodu marcáu pola escasez y l'aisllamientu internacional, siguió un periodu de fuerte desenvolvimientu económicu y de ciertu aperturismo mientres les décades de los 60 y los 70. Tres la muerte de [[Francisco Franco|Franco]], recuperóse la tradicional [[Monarquía española]] na figura del Xefe del Estáu, el rei [[Xuan Carlos I]], y aprobóse la [[Constitución de 1978]] mientres l'intre del periodu conocíu como [[Transición Española|transición]] que garantizó una gradual evolución de la nación escontra l'afitamientu de la [[Reinu d'España|monarquía democrática parllamentaria]].<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7386.htm] francu y la segunda guerra mundial</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7418.htm] economía de los años 60</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7451.htm] transición española</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7466.htm] el consensu constitucional</ref> España ingresó na [[Comunidá Económica Europea]], actual [[Xunión Europea|XE]], en [[1986]], entamando importantes eventos internacionales como la [[Copa Mundial de Fútbol de 1982]] o los [[Xuegos Olímpicos de Barcelona 1992]], y en [[2002]] adoptaría'l [[euru]] como moneda oficial.<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2003/12/19/2265795.shtml] España 1986</ref><ref>[https://elpais.com/diario/1986/10/18/deportes/529974012_850215.html] Barcelona consigue los xuegos olímpicos</ref><ref>[https://www.abc.es/hemeroteca/historico-14-03-2004/abc/Nacional/el-psoe-gana-les eleiciones-tres-la matanza-de-madrid_962447337593.html] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=eleiciones-tres-la matanza-de-madrid_962447337593.html |2=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-14-03-2004/abc/Nacional/el-psoe-gana-les |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} el psoe gana les eleiciones</ref><ref>[http://hemeroteca.abcdesevilla.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/2005/06/30/054.html] llegalización de matrimonios del mesmu sexu</ref><ref>[http://www.bde.es/bde/es/secciones/eurosistema/uem/euro/] bancu d'España</ref><ref>[https://www.elmundo.es/elecciones/elecciones-generales/] eleiciones xenerales 2011</ref> === De Hispania a España === {{AP|De Hispania a España}} [[Ficheru:Carte historique des Royaumes d'Espagne et Portugal.jpg|thumb|220px|Mapa históricu y xeográficu de los reinos d'España y Portugal, nel ''Atles historique'' de [[Henri Abraham Chatelain]] (1705 a 1739). Biblioteca Nacional d'España.]] El momentu históricu exactu en que se fai referencia a España per primer vegada nun ta claramente definíu, esistiendo escritos del [[sieglu VI]] nos que yá apaez la pallabra España, como'l «''Laus Spaniae''» de la [[Historia de los Godos, Vándalos y Suevos]] de [[San Isidoro de Sevilla]].<ref>''[[Historia de los Godos, Vándalos y Suevos]]'' de [[San Isidoro de Sevilla]], sieglu VI-VII. Trad. de Rodríguez Alonso, 1975, Lleón, pp. 169 y 171.</ref><ref>Entrevista al historiáu Juan Pablo Fusi: ''Ye difícil falar d'España antes de los sieglos XI, XII o XIII, porque nun atopamos un proyeutu de tal. A partir d'esos sieglos la pallabra «España» empieza a significar coses, siquier nun sentíu xeográficu. Y dende el sieglu XIII yá hai hestories d'España, como la d'Alfonsu X el Sabiu. Una cosa ye la España medieval, otra la del Imperiu'' [https://www.lne.es/asturama/2012/11/15/constitucion-incorporada-vision-catalana-historia-espana/1327034.html]</ref> N'otros países d'Europa empezó a conocese al conxuntu de reinos cristianos de la península como España, en singular, dende tiempos bien tempranos. El mesmu términu español apaez documentáu a finales del [[sieglu XI]] nel [[Conceyu de Constanza]], cuando los reinos de Portugal, Aragón, Castiella y Navarra apaecen formando una sola entidá, "la nación española"<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/1269.htm «El Conceyu de Constanza»], en ''Artehistoria''</ref> y compartiendo el mesmu votu. Na [[península ibérica]] falar de los reinos de [[Reinu de Lleón|Lleón]], [[Reinu de Navarra|Navarra]], [[Reinu de Castiella|Castiella]], [[Reinu d'Aragón|Aragón]] y de [[Reinu de Portugal|Portugal]] como reinos hispanos, de Hispania (España en llatín) por tanto;<ref>[https://books.google.es/books?id=3WoApUAccnoC&printsec=frontcover&dq=Les+ra%C3%ADces+medievales+de+Espa%C3%B1a&hl=es&sa=X&ei=hFfKUe_iDMOY0AW1ioCIBw&ved=0CDIQ6AEwAA]</ref> y cuando por razones dinástiques o de conquista unu d'ellos consiguía tener sol so cetru la mayor parte de la España cristiana, se autotitulaba ''[[Imperator totius Hispaniae|Emperador d'España]]'', como [[Alfonsu VI de Lleón|Alfonsu VI]] y [[Alfonsu VII de Lleón]].<ref>[https://books.google.es/books?id=3WoApUAccnoC&pg=PA68&dq=%22Imperator+totius+Hispaniae%22&hl=es&sa=X&ei=eVbKUcvwA8TE0QWS5YHIDA&ved=0CFoQ6AEwBw#v=onepage&q=%22Imperator%20totius%20Hispaniae%22&f=false Raigaños medievales d'España]</ref> Los [[Reis Católicos]] yeren conocíos como Reis d'España (o de les Españas). L'historiador [[Hernando del Pulgar]] comenta cómo en [[1479]] plantegar nel Conseyu Real si designar a los [[Reis Católicos]] como Reis d'España;<ref>[https://books.google.es/books?id=dY9HIqEymtcC&pg=PA108&dq=les+espa%C3%B1as+hernando+del pulgar&hl=es&sa=X&ei=y1TKUY-YPKr40gWdpoD4DA&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=les%20espa%C3%B1as%20hernando%20d'el%20pulgar&f=false España cuestionada]</ref> finalmente alcordóse nun usar dicha titulación. En 1493 el gobiernu municipal de Barcelona refierse a don Fernando como'l rei de Spanya, nostre senyor».<ref>[http://www.conocereisdeverdad.org/website/index.php?id=1613&layout=print&mode=show]</ref> [[Nicolás Maquiavelo]] na so obra más reconocida "''[[El Príncipe]]''" (1513) fai referencia al Rei d'España,<ref>[https://books.google.es/books?id=voAm6gbGtsAC&printsec=frontcover&dq=el+principe+de+maquiavelo&hl=es&sa=X&ei=3FrKUZDrIaX74QTxl4DgBQ&ved=0CD8Q6AEwAg#v=onepage&q=fernando%20el%20cat%C3%B3lico&f=false El Príncipe]</ref> según [[Lope de Vega]] cita a [[Carlos I d'España|Carlos I]] como Rei d'España.<ref>Pos ¿cómo pones el to amor en Carlos Emperador d'Alemaña, y Rei d'España?[http://www.cervantesvirtual.com/bib/historia/CarlosV/8_1_carlos_v_en_francia.shtml]</ref> A partir de Carlos I, tolos reis son llamaos Rei d'España (o de les Españas), anque utilicen tolos sos títulos, dende Rei de Castiella hasta Señor de Vizcaya y de Molina. Hasta'l s. XIX, les monedes españoles solíen llevar xunto al nome del Rei la lleenda «''Hispaniarum'' (''et Indiarum'') ''Rex''», qu'en llatín significa "''Rei de les Españas (y les Indies)''". Igualmente, monarques como [[Fernandu VII d'España]] y [[Sabela II d'España]] usaron el títulu de Rei o Reina de les Españas nes menciones constitucionales.<ref>Ver artículu 173 (páx. 52), artículu 175 (páx. 53), artículu 179 (páx. 54) de la constitución 1812 escaniada [http://www.congreso.es/docu/constituciones/1812/ce1812_cd.pdf]</ref><ref>Ver prólogu, artículu 49 (páx. 7), artículu 50 (páx. 7) de la constitución de 1845 escaniada [http://www.congreso.es/docu/constituciones/1845/1845_cd.pdf]</ref> == Prehistoria == [[Ficheru:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|thumb|''[[Homo heidelbergensis]]'': craniu nº 5 de la [[Sierra d'Atapuerca#Torca de los Güesos|Torca de los güesos]] de la [[Sierra d'Atapuerca]], d'unos 500&nbsp;000 a 350&nbsp;000 años d'antigüedá, el llamáu "[[Miguelón]]".]] {{AP|Prehistoria na península ibérica}} La presencia d'[[Hominina|homininos]] na [[península ibérica]] remóntase siquier a 1,3 o 1,2 millones d'años, datación del quexal atopáu na [[Sierra d'Atapuerca#Torca del Elefante|Torca del elefante]], ún de los xacimientos de la [[Sierra d'Atapuerca]] ([[provincia de Burgos]]). Correspuende a un ''[[Homo]]'' entá por determinar, próximu a los más primitivos ''Homo'' africanos y al [[Homo georgicus|home de Dmanisi]] pero con delles carauterístiques derivaes propies.<ref>Bermúdez de Castro, José María; Martinón Torres, María; Gómez Carbayos, Aída; Prau-Simón, Leyre; Martín Francés, Laura; Lapresa, María; Olejniczak, Anthony y Carbonell, Eudald (2011) «[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411000820 Early Pleistocene human mandible from Torca del Elefante (TE) cave site in Sierra d'Atapuerca (Spain): A comparative morphological study]». ''Journal of Human Evolution'', '''61'''(1): 12-25</ref><ref>[http://www.20minutos.es/noticia/363217/0/fosil/atapuerca/europa/ Descubrimientu en Atapuerca]</ref> D'esta edá sería tamién el xacimientu con [[industria lítico]] mesma del [[Paleolíticu inferior arcaicu]] (Pre-Achelense) de [[Fonte Nueva 3]], na cuenca de [[Hoya de Guadix|Guadix]]-[[Hoya de Baza|Baza]] ([[provincia de Granada]]).<ref>{{cita llibru | autor= Agustí, J. y Lordkipanidze, D. | añu= 2005 | títulu= Del Turkana a El Cáucasu. La evolución de los primeros pobladores d'Europa | ubicación= Barcelona | editorial= RBA Llibros, National Geographic | páxines= 263 | isbn= 84-8298-352-0}}</ref> D'hai unos 900&nbsp;000 años son los restos del xacimientu de la [[Gran Dolina]], tamién en Atapuerca, que definen una especie clave pa entender la evolución humana, bautizada como ''[[Homo antecessor]]''.<ref>{{cita publicación |autor=Bermúdez de Castro Risueño, J. M.ª; Arsuaga, J. L.; Carbonell, E.; Roses, A.; Martínez, I. y Mosquera M.| añu=1997| títulu= A hominid from the Lower Pleistocene of Atapuerca, Spain: possible ancestor to neandertals and modern humans|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-05-30_276_5317/page/1392| revista= Science| volume= 276 | páxines= 1392-1395| sinpp= n}}</ref><ref name="paresetal2013">{{cita publicación | autor= Paredes, J. M.; Arnold, L.; Duval, M.; Demuro, M.; Pérez-González, A.; Bermúdez de Castro, J. M.; Carbonell, E.; Arsuaga, J. L. | añu= 2013 | títulu= Reassessing the age of Atapuerca-TD6 (Spain): new paleomagnetic results | revista= Journal of Archaeological Science | volume= 40| páxines= 4586-4595| sinpp=n| doi=10.1016/j.jas.2013.06.013| url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440313002197|fechaaccesu=3 d'agostu de 2013}}</ref> El siguiente afayu, datáu nunos 430&nbsp;000 años,<ref name="science2014_344">{{cita publicación |autor= Arsuaga, J. L.; Martínez, I.; Arnold, L. J.; Aranburu, A.; Gracia-Téllez, A.; Sharp, W. D.; Quam, R. M.; Falguères, C.; Pantoja-Pérez, A.; Bischoff, J.; Poza-Rey, Y.; Paredes, J. M.; Carretero, J. M.; Demuro, M.; Lorenzo, C.; Sala, N.; Martinón-Torres, M.; García, N.; Alcázar de Velasco, A.; Cuenca-Bescós, G.; Gómez-Olivencia, A.; Moreno, D.; Pablos, A.; Shen, C.-C.; Rodríguez, L.; Ortega, A. I.; García, R.; Bonmatí, A.; Bermúdez de Castro, J. M. y Carbonell, E. | añu= 2014 | títulu= Neandertal roots: Cranial and chronological evidence from Torca de los Güesos | revista= Science | volume= 344 | númberu= 6190 | páxines= 1358-1363 | sinpp=n| url=http://www.sciencemag.org/content/344/6190/1358}}</ref> ye la ingente cantidá de restos de ''[[Homo heidelbergensis]]'' (especie precursora del ''[[Homo neanderthalensis]]'') topaos na [[Sierra d'Atapuerca#Torca de los Güesos|Torca de los güesos]] d'Atapuerca,<ref>[http://cvc.cervantes.es/actcult/atapuerca/homoheidelbergensis.htm] cvc atapuerca</ref> xacimientu qu'apurrió, ente una variedá ósea escepcional, numberosos cranios perbién calteníos.<ref>{{cita publicación |autor=Arsuaga, J. L.; Martínez, I.; Gracia, A.; Carretero, J. M.; Carbonell, E.|títulu=Three new human skulls from the Torca de los Güesos Middle Pleistocene site in Sierra d'Atapuerca, Spain|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-04-08_362_6420/page/534| revista=Nature| añu=1993| volume=362| páxines=534-537 |sinpp=n}}</ref> Son numberosos los xacimientos con industria lítico [[Achelense]] d'esta dómina na península, como los de [[Xacimientos de Torralba y Ambrona|Torralba y Ambrona]] ([[provincia de Soria]]) o los de les [[Historia de Carabanchel#Afayos prehistóricos nes terraces del ríu Manzanares (1862)|terraces del Manzanares]] ([[provincia de Madrid]]).<ref>[http://edu.jccm.es/cepa/cuenca/espad_M1/ModuloI_CCSS/Bloque_02_Conteníos_Tema_2.pdf] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://edu.jccm.es/cepa/cuenca/espad_M1/ModuloI_CCSS/Bloque_02_Conten%C3%ADos_Tema_2.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} información dende'l portal educativu de Castilla-La Mancha</ref> Nel [[Paleolíticu mediu]] asítiase la presencia del [[Homo neanderthalensis|home de Neanderthal]], acomuñáu a la cultura [[Musteriense]], datando nunos 60&nbsp;000 años los sos primeros restos en [[Xibraltar]]. Na [[Cueva de Nerja]] ([[Provincia de Málaga|Málaga]]), datáronse en 42&nbsp;000&nbsp;años d'antigüedá dellos restos orgánicos asociaos a unes pintures de foques que podríen ser la primer obra d'arte conocida de la historia de la humanidá.<ref name="Arte">{{cita web|url=https://www.abc.es/20120207/cultura-arte/abci-primer-obra-arte-humanidá-201202071253.html|títulu=La primer obra d'arte de la humanidá|editor=[[ABC (periódicu)|abc]]|fechaaccesu=10 de febreru de 2012}}</ref> Nel [[Paleolíticu cimeru]] asítiase la llegada a la península del ''[[Homo sapiens]]'', l'home modernu», hai unos 35&nbsp;000 años, manifestada polos restos de la cultura [[Gravetiense]] topaos en [[Cantabria]].<ref>{{cita publicación |autor= Peña Alonso, P. del añu= 2009| títulu= Revisión crítica de los conxuntos líticos gravetienses y el so contestu arqueolóxicu na Península Ibérica| revista= Complutum| volume= 20| númberu= 1| páxines= 29-53| sinpp=n| url=http://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL0909120029A/29065}}</ref> Cohabitan la península mientres dellos millares d'años colos neandertales, hasta la estinción de les últimes poblaciones de neandertales nel sur hai unos 27&nbsp;000 años.<ref>{{cita llibru | autor= Aguirre, Y.| añu= 2008 | títulu= Homo hispánicu | allugamientu= Madrid | editorial= Espasa Calpe | serie= Espasa Forum | páxines= 389 | isbn= 978-84-670-2823-2}}</ref> Hai unos 16&nbsp;000 años, la cultura [[Magdaleniense]] taba presente n'[[Principáu d'Asturies|Asturies]], [[Cantabria]] y parte del [[País Vascu]], que la so aportación más notable representar les pintures rupestres de les [[Cueva d'Altamira|Cueves d'Altamira]].<ref>[https://web.archive.org/web/20130702225224/http://cuevas.culturadecantabria.com/unesco.htm] páxina de la unesco</ref> L'[[arte rupestre]] desenvolver en dos zones estilística y cronológicamente bien estremaes: l'[[arte franco-cantábricu]] y l'[[arte rupestre del arcu mediterraneu de la Península Ibérica|arte llevantín]].<ref>[http://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/4429/1/Lucentum_07-08_01.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250121085348/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/4429/1/Lucentum_07-08_01.pdf |date=2025-01-21 }} les pintures ruprestes de cova remigia</ref> {{AP|Neolíticu na península ibérica}} La [[revolución neolítica]], que la [[difusionismo|teoría difusionista]] entiendi como un espardimientu cultural a partir del so entamu nel [[Creciente Fértil]] d'Oriente Próximu, sofitándose nel espardimientu simultáneu de la [[cerámica cardial]], algama la mariña mediterránea alredor del 6000 e.C. , provocando l'abandonu de la tradicional manera de vida [[cazador-pañador]] por un estilu de vida [[Sedentarismu (prehistoria)|sedentariu]], enfocáu na agricultura y la ganadería, estendíu al restu de la península mientres los siguientes dos milenios. En redol al 5000 e.C. apaez la cultura [[megalítica]] nel terciu occidental de la península. Les cultures qu'usaron los metales ([[Edá de los Metales]]) apaecieron na península ibérica alredor de los años 3000 a 2500 e.C. La so distribución xeográfica ye mayor y considérase que la busca de los metales traxo fluxos migratorios importantes, destacando [[Los Millares]] n'Almería, con una gran fortificación, y nel cursu del [[ríu Tajo]] na zona [[Portugal|portuguesa]] actual.<ref>[http://www.uned.es/geo-1-historia-antigua-universal/NOTICIES/Recreacion_de_los Millares.htm] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Millares.htm |2=http://www.uned.es/geo-1-historia-antigua-universal/NOTICIES/Recreacion_de_los |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} páxina de la uned</ref> {{VT|Calcolítico na península ibérica|Cultura argárica|Bronce Manchego|Vasu campaniforme}} {{VT|Protohistoria de la península ibérica}} == Edá Antigua == {{VT|Historia antigua de la península ibérica}} === Pueblos indíxenes y colonizaciones históriques === [[Ficheru:The Lady of Elche, late 5th - earfly 4th cent. BCE (29251445792).jpg|thumb|''[[Dama d'Elx]]'', escultura ibera. [[Muséu Arqueolóxicu Nacional d'España]] ([[Madrid]]).]] La [[Edá del Fierro]] empecipiar na península ibérica cola penetración de población ya influyencia cultural [[indoeuropea]] dende l'empiezu del I mileniu e.C.; determinando la identidá étnico y llingüístico [[celta]] de la mayor parte de los pueblos indíxenes de les zones norte, oeste y centru, con dalguna esceición: [[lusitanos]] y [[vettones]], tamién indoeuropeos, calificar de "precélticos", ente que los [[vasconos]] calificar de "preindoeuropeos". A pesar de la semeyanza de la so forma de vida a la d'otros pueblos de la zona norte ([[galaicos]], [[ástures]] y [[cántabros]]), la so llingua (el "[[protoeuskera]]") supónse similar a les falaes na zona oriental peninsular; les del grupu de pueblos denominaos [[íberos]], de mayor desenvolvimientu económicu. Les fontes clásiques denominaron [[celtíberos]] al grupu de pueblos asitiaos nuna posición entemedia (xeográficamente). La mariña peninsular meridional y l'[[Tartessos|área tartesia]] (con centru nel [[valle del Guadalquivir]] -la ''[[Turdetania]]''- y con proyeición hasta zones bien alloñaes, de la desaguada del [[Tajo]] a la del [[Segura]]), la más rica en metales y de mayor desenvolvimientu económicu y social (una verdadera [[civilización]]), foi fondamente influyida pola [[colonización fenicia]]. La fundación mítica de ''[[Gadir]]'' ([[Cádiz]]) datar nel [[sieglu XII e.C.|1104 e.C. ]],<ref name="edadcadiz">{{cita web |apellíu=Espinosa|nome=Pedro|títulu=Topáu en Cádiz un muriu de más de 3000 años|añu=2006|ubicación=Cádiz|editorial=EL PAÍS|url=https://www.elpais.com/articulo/cultura/Topáu/Cadiz/muriu/3000/anos/elpepucul/20070930elpepicul_7/Tes|fechaaccesu=30 de setiembre de 2007}}</ref><ref name="edá2">{{cita web |apellíu=Patérculo|nome=Veleyo|enllaceautor=Marcus Velleius Paterculus|títulu=Historiarum Libri Duo|añu=29 e.C. |url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/home.html}}</ref><ref name="tito">{{cita llibru |apellíos = Liviu |nome = Tito |enllaceautor = Titu Liviu |títulu = Ab Urbe condita libri (Historia de Roma dende la so fundación) |añu = 753 e.C. |publicación = Gredos |isbn = 978-84-249-1428-8|urlcapítulu = http://www.gutenberg.org/files/10907/10907-h/10907-h.htm#book21}}</ref> anque nun hai base arqueolóxica pa sofitar asemeyada cronoloxía hasta dellos sieglos más tarde. Nel sieglu VIII e.C. yá hai pruebes de la presencia d'un abondosu grupu de factoríes y colonies fenicies, como ''[[Malaka]]'' ([[Málaga]]), ''[[Sexi]]'' ([[Almuñécar]]) y ''[[Abdera (España)|Abdera]]'' ([[Adra]]). Les [[colonies griegues]] instaláronse más al norte, n'[[Akra Leuké]] ([[Alicante]]), ''[[Hemeroskopion]]'' ([[Dénia]]), ''[[Emporion]]'' ([[Ampurias]]) y ''[[Ciudadela de Roses|Rhodes]]'' ([[Roses (Girona)|Roses]]). El so contautu colos [[íberos]] fíxo-yos dar les primeres referencies escrites d'estos pueblos. Les mesmes fontes griegues señalen que los navegantes griegos establecieren contactos col "reinu" de [[Tartessos]] y col so "rei" [[Argantonio]], que-yos daría abonda plata como pa construyir muralles contra atacar perses. Tales contactos non fructificaron, precisamente pol dominiu feniciu d'esta ruta, y nun pudo constatase arqueológicamente la presencia griega na mariña mediterránea malacitana, nuna colonia que llevaría'l nome de ''[[Mainake]]''. {{VT|Llingües paleohispániques}} === Hispania cartaxinesa === {{AP|Hispania cartaxinesa}} [[Cartago]] y [[Antigua Roma|Roma]] van entrar finalmente nuna serie de guerres ([[guerres púniques]]) pola hexemonía nel [[Mediterraneu]] occidental. Tres la derrota na [[primer guerra púnica]], Cartago intenta desquitase de les sos perdes de [[Sicilia]], [[Cerdeña]] y [[Córcega]], amontando'l so dominiu n'Iberia. [[Amílcar Barca]], [[Aníbal]] y otros xenerales cartaxineses asitien les antigües colonies fenicies d'[[Andalucía]] y el Llevante sol so control y proceden dempués a la conquista o estensión del so área d'influyencia sobre los pueblos indíxenes. A finales del sieglu III e.C. , la mayor parte de les ciudaes y pueblos al sur de los ríos [[Duero]] y [[Ebro]], según les islles [[Baleares]], reconocen el dominiu cartaxinés. Fundan [[Qart Hadasht]] ([[Cartaxena (España)|Cartaxena]]), que se convierte rápido nuna importante base naval, debíu al interés por controlar la riqueza xenerada poles [[Sierra minera de Cartaxena-La Unión|mines de plata de Cartaxena]].<ref>[http://descargas.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12371846447016087421624/025923.pdf?incr=1 José María Blázquez. «Esplotaciones mineres en Hispania mientres la República y l'Altu Imperiu Romanu». ''Anuariu d'Historia Económica y Social n'España'' 2 (1969)]</</ref> Esto postreru esprender de les pallabres del arqueólogu [[Adolf Schulten]]. {{Cita|Cola plata de les mines de Cartaxena pagaron ellos los sos mercenarios, y, cuando por tomar d'ésta en 209 e.C. Carthago perdió estes ayalgues, Aníbal yá nun foi capaz d'aguantar a los romanos, de manera que la toma de Cartaxena decidió tamién la guerra d'Aníbal.|Schulten A. ''Fontes Hispaniae Antiquae''|<ref>''Puede lleese esta cita nesti facsimil o na edición dixital d'esti periódicu[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1986/08/28/030.html] [http://archive.org/stream/fonteshispaniaea02schuuoft#page/n9/mode/2up]</ref>}} Nel añu [[años 210 e.C.|219 e.C. ]] produzse la ofensiva d'Aníbal contra Roma, tomando la península ibérica como base d'operaciones ya incluyendo un gran porcentaxe d'hispanos nel so exércitu. Ye nesti procesu cuando van intentar someter a la colonia griega de [[Sagunto]], asitiada al sur de la frontera apautada del Ebro pero aliada de Roma, dando llugar a la [[segunda guerra púnica]], que va rematar cola incorporación de la parte civilizada (íbera) de la península a la [[Roma (República)|República Romana]]. === Hispania romana (206 e.C. -sieglu V) === {{AP|Hispania romana}} [[Ficheru:Prima tetrarchia Diocletianus.PNG|miniaturadeimagen|[[Imperiu Romanu]], [[Sieglu III]].]] [[Ficheru:AcueductoSegovia04.JPG|thumb|left|[[Acueductu de Segovia]].]] Tres la [[segunda guerra púnica]] ente'l [[años 210 e.C.|218 e.C. ]] y el [[años 200 e.C.|201 e.C. ]], puede considerase la península ibérica sometida al poder de Roma. La campaña d'ocupación, tres la espulsión cartaxinesa, foi rápida, sacante nel interior ([[Numancia]]) y el pueblu cántabru qu'aguantó hasta la llegada d'[[Augustu]] nos principios del [[Imperiu romanu]].<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/5792.htm]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/5786.htm]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/5836.htm]</ref> Nel [[años 190 e.C.|197 e.C. ]], los romanos estremen el territoriu ibéricu en dos zones: la [[Hispania Citerior]] y la [[Hispania Ulterior]].<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/5839.htm nueva división de hispania]</ref> El sometimientu total de la península tien llugar nel añu [[años 10 e.C.|19 e.C. ]] (en rematando les [[guerres cántabres]]), dempués de lo que estrémase en tres provincies: [[Bética]], [[Tarraconense]] y [[Lusitania]], organización que perduró hasta'l Baxu Imperiu, cuando'l territoriu estremar en [[Bética]], [[Carthaginense]], [[Gallaecia]], [[Lusitania]] y [[Tarraconensis]].<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/5838.htm]</ref> El procesu de romanización entendíu como la incorporación de la llingua, les costumes y la economía romana empecipióse aproximadamente escontra'l [[años 110 e.C.|110 e.C. ]] y duraría con tola so fuercia hasta mediaos del [[sieglu III]]. Nesta dómina, los hispanos configuráronse como parte bien destacada del Imperiu romanu, apurriendo notables figures mientres el periodu históricu como los emperadores [[Traxanu]], [[Adriano]], [[Marco Aurelio]] y [[Teodosio I el Grande|Teodosio]], el filósofu [[Séneca]], los teólogos [[Paulo Orosio]] o [[Prisciliano]], el retóricu [[Quintilianu]], los poetes [[Marcial]], [[Lucano]] o [[Aurelius Prudentius Clemens|Prudencio]], l'agrónomu [[Columela]], el xeógrafu [[Pomponio Mela]] o políticos como [[Marcu Annio Vero]] o [[Lucio Cornelio Balbo el Mayor|Lucio Cornelio Balbo]], ente otros.<ref>{{Cita web |url=http://www.juntadeandalucia.es/averroes/~14700596/departamentos/cronohspanya.htm |títulu=«Cronoloxía de la España romana.» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130627203035/http://www.juntadeandalucia.es/averroes/~14700596/departamentos/cronohspanya.htm |fechaarchivu=2013-06-27 }}</ref> == Edá Media == {{AP|Historia medieval d'España}} === Les invasiones bárbares y el reinu visigodu (sieglu V-711) === {{AP|Invasiones xermániques na península ibérica|Hispania visigoda}} ==== La cayida del Imperiu romanu ==== Na [[península ibérica]], como n'otres provincies, l'Imperiu cayó gradualmente, colos procesos casi simultáneos de la «desromanización» del [[Imperiu romanu]] en Hispania, esto ye, una debilitación de l'autoridá central nos sieglos III, IV, y V, y de la romanización» de les tribus xermániques, por casu, l'adopción de la llei romana que rescampla na ''[[Lex Gothorum]]'' (Llei de los godos), la conversión al [[cristianismu]], y l'afinidá que dellos reis teníen pol [[llatín]], hasta componer [[poesía]] nesta llingua.<ref>La romanización de la península [https://books.google.es/books?id=5yv3OkKcpykC&printsec=frontcover&dq=la+romanizaci%C3%B3n+de+la+pen%C3%ADnsula&hl=es&sa=X&ei=LBLLUbeTKoeo0QX-pYHwDA&ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&q=la%20romanizaci%C3%B3n%20de%20la%20pen%C3%ADnsula&f=false]</ref><ref>[http://www.revistas.uchile.cl/index.php/ANUC/article/viewFile/10948/11204 sobre la poesía épica de los visigodos]</ref> [[Ficheru:Alcazar of Toledo - Toledo, Spain - Dec 2006.jpg|thumb|220px|[[Toledo]], capital del [[Reinu Visigodu]].]] Con too y con eso esto, ente los sieglos [[sieglu VI|VI]] y [[sieglu VII|VII]] y gracies a la busca de [[Xustinianu I]] el Grande de restablecer el poder del [[Imperiu romanu d'Occidente]] fizo que s'estableciera na franxa meridional de la península ibérica la [[Provincia de Spania]]. Esti territoriu visigodu foi donáu al Imperiu Bizantín al ser llamáu n'auxiliu por una de les partes na guerra civil del Reinu Visigodu que taba esistiendo ente Agila y Atanagildo y fuera afaráu pol desapaecíu [[pueblu vándalu]]. La so capital establecer en [[Carthago Spartaria]], actual [[Cartaxena (España)|Cartaxena]].<ref>https://books.google.es/books?id=zx9qMCpRLSIC&pg=PA42&dq=carthago+spartaria,+capital+de+Espa%C3%B1a+bizantina&hl=es&sa=X&ei=jgpvT5-EBMuDhQf4prjABw&ved=0CE8Q6AEwBA#v=onepage&q=carthago%20spartaria%2C%20capital%20de%20Espa%C3%B1a%20bizantina&f=false</ref> ==== Les invasiones ==== Nel [[iviernu]] del añu [[406]], aprovechando la conxelación del [[ríu Rin|Rin]], los [[vándalu|vándalos]], [[suevu|suevos]], y [[alanos]] invadieron l'imperiu con gran pujanza. Al cabu de trés años, cruciaron los [[Pirineos]] y llegaron a la [[península ibérica]], y estremaron ente sigo les partes occidentales, que correspondíen aproximadamente al [[Portugal]] modernu y [[España]] occidental hasta [[Madrid]]. Mentanto, los visigodos, qu'habíen tomáu [[Roma]] diba dos años, llegaron a la rexón nel [[412]], fundendo'l reinu de Tolosa ([[Toulouse]], nel sur de [[Francia]]), y estendieron la so influyencia gradualmente na Península, moviendo a los vándalos y alanos al norte d'[[África]], ensin qu'estos dexaren muncha buelga na cultura ibérica. Depués, tres la conquista de [[Tolosa (Francia)|Tolosa]] polos [[pueblu francu|francos]] y la perda de gran parte de los territorios no que güei ye [[Francia]], treslladaron la capital del reinu visigodu a [[Toledo]].<ref>Capítulu les invasiones xermániques: suevos, vándalos y alanos en hispania y el capítulu Los visigodos en hispania y les galias [https://books.google.es/books?id=way5JsXMaWMC&pg=PA19&dq=a%C3%B1o+406+invasiones+germ%C3%A1nicas&hl=es&sa=X&ei=dRDLUb7DIOG90QX5yIDoDg&ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&q=a%C3%B1o%20406%20invasiones%20germ%C3%A1nicas&f=false Historia del reinu visigodu español]</ref> {{Cita|«''Tu yes, oh España, sagrada y madre siempres feliz de príncipes y de pueblos, la más formosa de toles tierres que s'estienden dende l'Occidente hasta la India. Tu, por derechu, yes agora la reina de toles provincies, de quien reciben emprestaes les sos lluces non yá el ocaso, sinón tamién l'Oriente. Tu yes l'honor y l'ornamientu del orbe y la más pernomada porción de la tierra, na cual grandemente gociar y espléndidamente floria la gloriosa fecundidá de la nación goda. Con xusticia te arriqueció y foi contigo más indulxente la naturaleza cola bayura de toles coses creaes, tu yes rica en frutos, n'uves bayurosa, en colleches allegre... Tu te topes asitiada na rexón más prestosa del mundu, nin te ambures nel ardor tropical del sol, nin te entumen rigores glaciares, sinón que, cinxida por templada zona del cielu, te nutres de felices y blandos céfiros... Y por ello, con razón, va tiempu que la áurea Roma, cabeza de les xentes, te deseyó y, anque'l mesmu poder romanu, primeru vencedor, te tuviera, sicasí, a la fin, la floreciente nación de los godos, dempués d'innumberables victories en tol orbe, con empeño te conquistó y te amó y hasta agora te gocia segura ente ínfulas regias y copiosísimos ayalgues en seguridá y felicidá d'imperiu.''»|''[[Historia de los Godos, Vándalos y Suevos]]'' de [[San Isidoro de Sevilla]], sieglu VI-VII. Trad. de Rodríguez Alonso, 1975, Lleón, pp. 169 y 171.}} ==== Reinu visigodu ==== {{AP|Reinu visigodu|Reinu visigodu de Toledo}} Nun se conoz con exactitú'l númberu de visigodos que migraron a la península pero posiblemente tuvieron lloñe de superar el 5% de la población de la península. Esto implica que los visigodos básicamente fueron una élite dominante que nun supunxo nunca una parte importante de la población. Esta ye una de les razones pola cual la so relixón arriana y la so [[idioma goda|llingua visigótica]] nun tuvieron un efeutu preponderante sobre la población. A pesar de que la nobleza visigoda practicaba'l [[arrianismu]], este goció de bien poca popularidá ente la población hispanorromana de la península, fiel na so mayoría a la doctrina católica. Dende la corona visigoda, específicamente nel añu [[587]], el rei [[Recaredo I]], yá convertíu al [[catolicismu]], trató de conciliar asina mesmu a la xerarquía relixosa arriana cola católica, pero con poco ésitu. Finalmente, impúnxose la opción católica pola fuercia, quitando a la ilesia arriana de los sos bienes en favor del so antagonista.<ref>[http://cvc.cervantes.es/artes/sefarad/sefardita/hispania_visigoda.htm]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/5944.htm]</ref> ==== La conquista musulmana ==== {{AP|Conquista musulmana de la península ibérica|Historia d'al-Ándalus}} [[Ficheru:Mosque Cordoba.jpg|thumb|upright=1.2|Interior de la mezquita de [[Córdoba (España)|Córdoba]], capital del califatu d'[[Al-Ándalus]].]] La conquista musulmana d'España puede resumise nuna cronoloxía curtia: * Añu [[696]]: la ciudá de [[Melilla]] ye conquistada pol [[califatu Omeya]]. * Añu [[709]]: la ciudá de [[Ceuta]] ye conquistada pol [[califatu Omeya]]. * Añu [[711]]: Tres la muerte del rei [[Witiza]], los nobles y obispos de la península escueyen por rei a [[don Rodrigo|Roderico]] (conocíu na historia por don Rodrigo), duque de la Bética. Los fíos de Witiza queríen por rei a Aquila, duque de la Tarraconense, polo qu'apauten colos árabes al traviés de Don Julián, conde de Ceuta. Roderico, que taba daquella lluchando contra un llevantamientu de los vasconos, al enterase de la invasión árabe allega col so exércitu. Pierde na [[batalla de Guadalete]] por cuenta de desllealtá de los witizanos. Cola so muerte, y col gruesu del exércitu godu derrotáu, los árabes animar a siguir cola llucha. [[Táriq ibn Ziyad]] conquistó [[Toledo]] y llegó hasta [[Lleón (España)|Lleón]]; [[Musa ibn Nusair|Muza ibn Nusair]] conquistó [[Sevilla]] y llegó hasta [[Mérida (España)|Mérida]] ([[712]]). Darréu xuniríen les sos fuercies pa tomar [[Taifa de Zaragoza|Zaragoza]]. El fíu de Muza va completar la conquista de la península, sacante les zones montascoses cantábriques y pirenaiques ([[716]]), pasando a territoriu francu. [[Carlos Martel]] detuvo la meyora musulmana en [[Poitiers]] en [[732]], polo qu'a partir d'ende los musulmanes básicamente van concentrase na península ibérica. En [[773]], [[Abderramán I]] proclamó'l [[emiratu de Córdoba]], independizando políticamente a la península del restu del [[Mundu islámicu]] anque siguieron los contactos cultural y comercial. En [[929]] [[Abderramán III]] proclama'l [[califatu de Córdoba]], lo que supón la separación definitiva del califatu de [[Bagdag]]. Nel añu [[1031]] estázase'l califatu cordobés, formándose numberosos [[Primeros reinos de taifes|reinos de taifes]] frecuentemente enemistados ente sigo. === Yera musulmana === [[Ficheru:SlagBijNavasDeTolosa.jpg|thumb|upright=1.2|La xigantesca [[batalla de las Navas de Tolosa]] en [[1212]], supunxo'l principiu del fin de los reinos musulmanes n'España.]] [[Al-Andalus]] coincidió con ''la Convivencia'', una era de relativa [[tolerancia relixosa]], y cola [[Edá d'oru de la cultura xudía n'España|edá d'oru]] de la [[cultura xudía]] na [[península ibérica]]. (Ver: l'emir [[Abd al-Rahmán III]], [[912]]; [[Masacre de Granada de 1066]]). L'interés musulmán na península volvió con fuercia alredor del añu [[1000]], cuando [[Al-Mansur]] (conocíu como Almanzor), escaló [[Barcelona]] ([[985]]). Según el so fíu, otres ciudaes cristianes fueron oxetu de numberoses incursiones. Dempués de la muerte del so fíu, el [[califatu]] fundir nuna guerra civil y estremóse nos llamaos "[[Taifa|Reinos de Taifas]]". Los reis de les [[taifes]] compitieron ente sigo non solo na guerra, sinón tamién na proteición de les artes y la cultura, qu'esfrutaron d'una recuperación curtia. Los reinos de taifes habíen perdíu terrenal frente a los reinos cristianos del norte y, dempués de la perda de [[Toledo]] en [[1085]], los gobernantes musulmanes a remolera convidaron a los [[almorávides]], qu'invadieron Al-Andalus dende'l [[norte d'África]] y establecieron un nuevu imperiu. Nel [[sieglu XII]] l'[[Imperiu almorávide]] romper de nuevu, solo pa ser tomáu pola invasión [[almohade]], que fueron ganaos na decisiva [[batalla de las Navas de Tolosa]] en [[1212]]. La [[España medieval]] foi escenariu de guerra casi constante ente [[musulmanes]] y [[cristianos]]. Los almohades, que tomaren el control de los [[magrebinos]], de los almorávides y de los territorios andaluces pol [[1147]], superaron en demasía a los almorávides na perspeutiva fundamentalista, y trataron a los [[Dhimmi]]s con durez. El tratu escontra los [[xudíos]] nesti momentu na península ibérica variara enforma ente los distintos reinos musulmanes y cristianos. L'[[emiratu]] de [[Granada]] de mediaos del [[sieglu XIII]] foi l'únicu [[Reinu nazarí de Granada|reinu independiente musulmán n'España]], que duraría hasta [[1492]]. A pesar del amenorgamientu de los reinos musulmán y controlar, ye importante tener en cuenta los efeutos al llargu plazu que s'exercen sobre la península polos musulmanes na teunoloxía, la cultura y la sociedá. Nesti tiempu, los [[reis d'Aragón]] gobernaron territorios que consistíen non solo nel [[Reinu d'Aragón]], sinón tamién nel [[Principáu de Cataluña]], y más tarde de les [[Islles Baleares]], el [[Reinu de Valencia]], [[Sicilia]], [[Nápoles]] y [[Cerdeña]] (vease [[Corona d'Aragón]]). La Compañía catalana dio en ocupar el [[ducáu d'Atenes]], que s'asitia so la proteición d'un príncipe de la [[Casa d'Aragón]], que lo gobernó hasta [[1379]]. === Reconquistar === {{AP|Reconquista}} [[Ficheru:Don Pelayo.jpg|thumb|right|[[Don Pelayo]].]] Escontra [[722]] un destacamentu musulmán ye vencíu por un grupu de cristianos abellugaos nos montes de [[Cuadonga (Asturies)|Cuadonga]] ([[Principáu d'Asturies|Asturies]]) na batalla [[Batalla de Cuadonga|homónima]]. [[Don Pelayo]], probablemente noble [[godu]], ye nomáu rei. La primer corte establecer en [[Cangues d'Onís]]. Pelayo muerre en [[737]]. Dos años dempués ([[739]]), el so xenru [[Alfonsu I d'Asturies|Alfonsu I]], fíu de [[Pedro de Cantabria]], aprovechando les lluches ente árabes y bereberes, da nuevu impulsu a reconquistar llegando hasta [[La Rioxa (España)|la Rioja]] y el Duero. Pero nun tien posibilidá de repoblar, polo que queda un ampliu desiertu estratéxicu, tierra de naide nel pandu norte. '''Etapes de reconquistar:''' # Fixación de la frontera del reinu asturianu nel Arlanzón y el cursu medio y baxo del Duero. Llograr a principios del [[sieglu X]]. # Lleón y Castiella degolen el cordal Central y ocupen la cuenca del Tajo. Toledo reconquistar en 1085. Reconquista de Zaragoza en 1118. # Dominiu del valle del Guadiana y de los pasos de Sierra Morena. [[Batalla de Las Navas de Tolosa]] (1212). # Ocupación del valle del Guadalquivir por [[Fernandu III el Santu]] (1252) y de Valencia, y les Baleares por [[Xaime I d'Aragón]] (1276). Va Quedar un apartaz musulmán en Granada hasta 1492. {{VT|Cronoloxía de Reconquistar}} Ente los años [[718]] y [[1230]] fórmense los principales nucleos cristianos na península nos [[Cronoloxía de reinos na Península Ibérica|reinos]] d'[[Reinu d'Asturies|Asturies]], [[Reinu de Navarra|Navarra]], [[Reinu de Lleón|Lleón]], [[Reinu de Galicia|Galicia]], [[Reinu de Portugal|Portugal]], [[Reinu d'Aragón|Aragón]] y [[Reinu de Castiella|Castiella]]. Nel [[sieglu XIII]], produzse una gran meyora cristiana, la espansión de la [[Corona d'Aragón]] pol [[Mediterraneu]] y la xunión de Castiella con Lleón. ==== Unión de Lleón y Castiella ==== [[Ficheru:Manzanares el Real-Castillo.jpg|thumb|El [[castiellu de Manzanares el Real]] ([[comunidá de Madrid|Madrid]]). El castiellu yera la manera de fortificación más común nunes tierres fronterices en constante conflictu que dieron nome al [[reinu de Castiella]] (tierra de castiellos).]] Nel añu [[1037]] muerri [[Bermudo III de Lleón|Bermudo III]], rei de Lleón, nel [[Batalla de Tamarón|campu de batalla]] contra'l so cuñáu, [[Fernandu I de Castiella|Fernandu I]]. Al nun tener descendencia Bermudo III, el so cuñáu considera que ye'l socesor y polo tanto unifica'l [[Reinu de Lleón]] y el [[Condáu de Castiella]]. Nel añu 1054 [[Fernandu I de Castiella|Fernandu I]] llucha contra'l so hermanu [[García Sánchez III de Navarra|García Sánchez III de Nájera]], rei de Navarra, na [[batalla d'Atapuerca]], morriendo tamién el monarca navarru y anexonándose ente otres la comarca de los montes d'Oca, cerca de la ciudá de [[Burgos]]. A la muerte de Fernandu I, asocedida en [[1065]], el Condáu de Castiella convertir en [[Reinu de Castiella|reinu]], qu'herieda'l primoxénitu [[Sancho II de Castiella|Sancho II]]; [[Alfonsu VI de Castiella|Alfonsu VI]] herieda'l de Lleón. [[Sancho II de Castiella|Sancho II]] ye asesináu en [[1072]] y el so hermanu apuerta al tronu de Castiella, siendo'l primer monarca de dambos reinos. A la so muerte asocedió-y nel tronu la so fía [[Urraca de Lleón y Castiella|Urraca]]. Esta casóse, en segundes nupcias, con [[Alfonsu I d'Aragón]], pero al nun llograr la unificación de los reinos y por cuenta de los grandes enfrentamientos de clases ente los dos reinos, Alfonsu I refugó a Urraca en 1114, lo qu'apinó los enfrentamientos ente los reinos. Magar el papa [[Pascual II]] anulara'l matrimoniu enantes, habíen siguíu xuntos hasta esa fecha. Urraca tamién tuvo qu'enfrentase al so fíu, Rei de Galicia, frutu del so primer matrimoniu, pa facer valir los sos derechos sobre esi reinu, y a la so muerte esti asocéde-y como [[Alfonsu VII de Castiella|Alfonsu VII]]. Alfonsu VII consigue anexonase territorios de los reinos de Navarra y Aragón (aprovechando la debilidá d'estos reinos desque se biforcaron a la muerte d'[[Alfonsu I d'Aragón]]). Arrenuncia'l so derechu a la conquista de la mariña mediterránea a favor de la nueva unión d'Aragón y el Condáu de Barcelona (que se produz col matrimoniu de [[Petronila d'Aragón|Petronila]] y [[Ramón Berenguer IV de Barcelona|Ramón Berenguer IV]]). Nel so testamentu vuelve a la tradición real de la división de los sos reinos ente los sos fíos. Otra vegada ruempe la unión ente Lleón y Castiella, siendo [[Fernandu II de Lleón|Fernandu II]] rei de Lleón y [[Sancho III de Castiella|Sancho III]] rei de Castiella. En [[1230]] produzse la definitiva unión ente Lleón y Castiella (con dalgún paréntesis posterior de poca relevancia), cuando [[Fernandu III el Santu]] recibe de la so madre [[Berenguela de Castiella|Berenguela]] en [[1217]] el Reinu de Castiella y, tres la muerte del so padre [[Alfonsu IX de Lleón|Alfonsu IX]] en [[1230]], alcuerda coles herederes d'este, [[Sancha de Lleón, reina de Lleón|Sancha]] y [[Duce de Lleón|Duce]], la tresferencia de Lleón na [[Concordia de Benavente]]. ==== Crisis baxumedieval ==== [[Ficheru:Battle najera froissart.jpg|thumb|right|[[Batalla de Nájera]] o de Navarrete (1367).]] La confluencia de dellos factores adversos fixeron del sieglu XIV una dómina de crisis xeneralizada, non solo n'España sinón en toa Europa. Ente esos factores cabo destacar un empeoramientu xeneral del clima -coles sos consecuencies pa l'agricultura-, l'apaición de la [[peste negro]] en 1348, y l'españíu de numberosos conflictos bélicos. Dende finales del sieglu XIII los conflictos internos, espresaos en disputes socesories, llevaron a constantes guerres civiles en tolos reinos peninsulares, tantu nel musulmán como nos cristianos, especialmente en Navarra ([[guerra de la Navarrería]], [[guerra civil de Navarra]]), y na corona de Castiella (ente los partidarios d'[[Alfonsu X el Sabiu]] y los d'[[Sancho IV de Castiella|el so fíu Sancho]], ente los partidarios de los [[infantes de la Cerda]] y los de [[Fernandu IV de Castiella|Fernandu IV "el emplazado"]], ente los de [[Pedru I de Castiella|Pedru I "el Cruel"]] y [[Enrique II de Castiella|Enrique II "el de les mercés"]] -de la nueva dinastía [[Trastámara]]-, ente los de [[Xuana la Beltranexa|Xuana "la Beltranexa"]] y los d'[[Sabela I de Castiella|Isabel "la Católica"]]). Munchos d'ellos inscribiéronse en conflictos de dimensión europea, como la guerra de los Cien Años, o ente reinos cristianos peninsulares, como la [[Guerra de los Dos Pedros]] (1356-1369, ente Castiella y Aragón) y la [[batalla d'Aljubarrota]] (1385, ente Castiella y Portugal). L'[[alianza anglo-portuguesa]] (1373) demostró tener una estraordinaria proyeición (enllargóse, so distintes formes, hasta'l día de güei). Na Corona d'Aragón, l'ausencia d'herederu direutu llevó a les Cortes a escoyer como rei a [[Fernandu I d'Aragón|Fernando "el d'Antequera"]], emparentáu colos Trastámara castellanos ([[compromisu de Caspe]] de 1412). Paralelamente, los últimos sieglos de la Edá Media supunxeron un verdaderu florecimientu de la vida intelectual, multiplicándose les instituciones educatives, con presencia competitiva de les órdenes relixoses (especialmente dominicos, franciscanos y agustinos). Universidaes y [[colexos mayores]] fueron convirtiéndose nun mecanismu de formación de les élites eclesiásticu y burocráticu, al traviés de les que s'establecíen [[redes clientelares]]. A les yá esistentes en [[Universidá de Salamanca|Salamanca]], [[Universidá de Valladolid|Valladolid]] y [[Universidá de Murcia|Murcia]], y a les instituciones conocíes como ''[[studium arabicum et hebraicum]]'' (Toledo, Murcia, Sevilla, Barcelona); sumáronse la [[Universidá de Lleida]] (1300), la [[Universidá de Coímbra]] (1308, treslladada dende Lisboa), la [[Universidá de Perpiñán]] (1350), la [[Universidá Sertoriana de Uesca]] (1353), la [[Universidá de Valencia]] (1414), la [[Universidá de Barcelona]] (1450) y la [[Universidá de Santiago de Compostela]] (1495). ==== La puxanza del castellán ==== {{VT|Historia del idioma español}} Hasta'l [[sieglu XIII]], falábense munches llingües nos territorios que güei formen España, ente elles el [[Idioma español|castellán]], [[Idioma árabe|árabe]], [[aragonés medieval|aragonés]], [[idioma catalán|catalán]], [[vascu]], [[Idioma gallegu|gallegu]], [[Idioma xudeoespañol|ladín]], [[aranés]] y [[asturlleonés]]. Amás, nos territorios cristianos el [[llatín]] yera la llingua oficial de la ilesia y de l'alministración. A lo llargo de dichu sieglu, el castellán (que tamién se conoz güei como español) ganó cada vez más prominencia nel [[Reinu de Castiella]] como llingua de cultura y comunicación. Un exemplu d'esto ye la composición de grandes epopeyes como ''[[Cantar de mio Cid]]''. Nos últimos años del reináu de [[Fernandu III de Castiella]], el castellán empezó a usase pa ciertos tipos de documentos alministrativos y mientres el reináu del so socesor [[Alfonsu X]] convertir nel [[idioma oficial]] del reinu de Castiella (xunto col [[llatín]] que siguió usándose para numberosos propósitos relixosos y seculares). A partir del sieglu XIII gran parte de los documentos públicos fueron escritos en castellán, y les traducciones realizáronse preferentemente al castellán en llugar del [[llatín]]. Per otra parte, nel sieglu XIII fundáronse munches [[universidaes]] nos reinos de [[Reinu de Lleón|Lleón]] y [[Reinu de Castiella|Castiella]]; dalgunes, como les de [[Salamanca]] y [[Palencia]] atopar ente les primeres universidaes d'[[Europa]]. En [[1492]], mientres el reináu de los [[Reis Católicos]], publicóse la primer edición de la Gramática de la Llingua Castellana d'[[Antonio de Nebrija]].<ref>{{cita llibru |títulu=L'andadura del Español pel mundu|editorial=Taurus|autor=Humberto López Morales|isbn=978-84-306-0804-1|páxines=22-33}}</ref> Fora de Castiella siguieron usándose llargamente les llingües romances autóctones, anque de cutiu coesistíen col castellán. Escontra 1600 el castellán yera la llingua dominante en Zaragoza y gran parte d'Aragón oriental, y un desplazamientu similar reparar nes rexones orientales del antiguu Reinu de Lleón. Sicasí, en Galicia, Asturies, País Vascu, Valencia, Cataluña y Baleares el castellán nun enfusaría de manera importante hasta dos o tres siglos más tarde, dependiendo de la rexón.{{Demostrar}} Per otra parte l'[[árabe andalusí]] siguió siendo la llingua dominante de munches rexones hasta la [[espulsión de los moriscos]] a principios del sieglu XVII. == Historia moderna d'España == {{AP|Historia moderna d'España}} [[Ficheru:Landing of Columbus (2).jpg|thumb|250px|right|Cristóbal Colón tomando posesión de les [[Indies Occidentales]].]] En [[1469]], col matrimoniu d'[[Sabela I de Castiella|Isabel]] y [[Fernandu II d'Aragón|Fernando]], [[príncipe herederu d'Aragón]] peracábase la unión dinástica de los reinos de Castiella y Aragón en [[1479]], anque dambos territorios matendrían les sos lleis ya instituciones propies hasta 1707 (ver [[decretos de Nueva Planta]]), eso sí, sol mandatu del mesmu monarca.<ref>[http://sauce.pntic.mec.es/~prul0001/Temes/TARREZA%20V.pdf] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://sauce.pntic.mec.es/~prul0001/Temes/TARREZA%20V.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Antes d'ello, ente [[1474]], añu de la muerte d'[[Enrique IV de Castiella|Enrique IV]], y [[1479]] empezó una [[guerra civil]] pola socesión de la corona de Castiella ente partidarios d'[[Sabela I de Castiella|Isabel]] y partidarios de [[Xuana la Beltranexa]], mediohermana y fía llexítima d'Enrique IV, respeutivamente, casada col rei de Portugal, que de ganar los partidarios de Juana produxera la unión de Castiella con Portugal.<ref>[https://web.archive.org/web/20131103052802/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/videos/91.htm</ref> {{AP|Guerra de Socesión Castellana|Descubrimientu d'América}} Reconquistar remata en [[1492]] con tomar de [[Granada (España)|Granada]] polos [[Reis Católicos]]. Nesti mesmu añu produz la [[espulsión de los xudíos d'España|espulsión de los xudíos]] y el [[descubrimientu d'América]]; la espedición de [[La Pinta]], [[La Neña]] y [[La Santa María]] comandada pol navegante [[Cristóbal Colón]] y sufragada pola corona española, aportaría a una islla llamada [[Guanahani]] el vienres [[12 d'ochobre]] de [[1492]]. Nos sieglos XV y XVI, la población de la península Ibérica concentrar nos territorios de la corona de Castiella, principalmente'l [[valle del Duero]], [[Andalucía]] y [[La Mancha]]. La población de la Corona de Castiella creció d'unos 3,4 millones d'habitantes en 1400 a 4,5 en 1530 y 6,5 millones en 1590.<ref name=":0">{{cita llibru |apellíos=Casado Alonso|nome=Hilario|enllaceautor=|títulu=Vespucci, Firenze e le Americhe : atti del Convegno di studi : (Firenze, 22-24 novembre 2012)|url=|fechaaccesu=|añu=2014|fecha=|editorial=Leo S. Olschki|isbn=9788822262875|editor=|ubicación=|páxina=|páxina=87-104|idioma=|capítulu=Il mondo spagnolo della mercatura e le Americhe nei secoli XV y XVI|oclc=884275928|apellíos2=Leonardo.|nome2=Rombai,|apellíos3=Giuliano.|nome3=Pinto,}}</ref> Dende principios del sieglu XV produció'l "boom" de la [[llana]] merina castellana, que gracies al desenvolvimientu de nueves téuniques de hilatura algamó gran espardimientu internacional y convirtióse na materia primo principal de los texíos fechos en [[Flandes]]. Mercaderes castellanos estableciéronse nes principales ciudaes d'Europa Occidental ya introducieron téuniques comerciales como les [[lletres de cambéu]] y los [[seguros]] marítimos.<ref name=":0"/> === Conquista de les islles Canaries === [[Ficheru:Mencey Bencomo.jpg|thumb|200px|[[Bencomo]] foi un [[mencey]] [[guanche]] de [[Tenerife]] que dirixó la resistencia aborixe nesta islla frente a la conquista castellana.]] La [[conquista de les islles Canaries]] per parte de la [[Corona de Castiella]] llevar a cabu ente [[1402]] (cola conquista de [[Lanzarote]]) y [[1496]] (cola conquista de [[Tenerife]]). Pueden estremase dos periodos nesti procesu: la '''Conquista señorial''', llevada a cabu pola [[nobleza]] en cuenta de un pautu de vasallaxe, y la '''Conquista realenga''', llevada a cabu direutamente pola Corona, mientres el reináu de los [[Reis Católicos]]. Nun foi una empresa cenciella no militar, dada la resistencia [[aboríxenes canarios|aborixe]] en delles [[islla|islles]]. Tampoco lo foi no político, yá que confluyeron los intereses particulares de la nobleza (empeñada en fortalecer el so poder económicu y políticu por aciu l'alquisición de les islles) y los estaos, particularmente [[Corona de Castiella|Castiella]], en plena fase d'espansión territorial y nun procesu de fortalecimientu de Coronar frente a la nobleza. Pal so estudiu, los historiadores estremen dos periodos na conquista de Canaries: * '''Conquista señorial'''. Conocer con esti nome a la conquista llevada a cabu pola [[nobleza]], en beneficiu propiu y ensin una participación direuta de la Corona, que da'l derechu de conquista en cuenta de un pautu de vasallaxe del noble conquistador escontra la Corona. Vamos Estremar dientro d'ella la conocida como '''Conquista Betancuriana o Normanda''', llevada a cabu por [[Jean de Bethencourt]] y [[Gadifer de la Salle]] ente 1402 y [[1405]] y qu'afectó a les islles de [[Lanzarote]], [[El Hierro]] y [[Fuerteventura]]. La otra fase conozse como '''Conquista Señorial castellana''', llevada a cabu por nobles castellanos que s'apoderaron, por aciu compres, cesiones y matrimonios, de les primeres islles conquistaes ya incorporaron la islla de [[La Gomera]] escontra [[1450]]. * '''Conquista realenga'''. Esti términu define a la conquista llevada a cabu direutamente pola [[corona de Castiella]], mientres el reináu de los [[Reis Católicos]] quien armaron y en parte financiaron la conquista de les islles que faltaben por apoderar: [[Gran Canaria]], [[La Palma]] y [[Tenerife]]. Nel añu [[1496]], llegó la conquista al so fin col dominiu de la islla de Tenerife, integrándose l'Archipiélagu Canariu na Corona de Castiella. La conquista realenga tuvo llugar ente [[1478]] y 1496. === Imperiu español === {{AP|Imperiu español}} [[Ficheru:Iberian Union empires.svg|thumb|325px|[[Imperiu español]] tres la proclamación de [[Felipe II d'España|Felipe II]], Rei d'España y Portugal (1580–1640).]] L'[[Imperiu español]] foi ún de los primeros imperios mundiales modernos y ún de los mayores imperios de la [[historia del mundu|historia]], siendo consideráu'l primera [[imperiu]] global, yá que per primer vegada un imperiu tomaba posesiones en tolos [[continentes]] (menos Antártida), que, a diferencia de lo qu'asocedía nel [[Imperiu romanu]], nel [[Imperiu carolinxu]] o nel [[Imperiu mongol|mongol]], nun se comunicaben per tierra les unes coles otres. Nel [[sieglu XV]], la [[monarquía hispánica|corona española]] buscaba l'apertura de nueves rutes comerciales al traviés de los mares y océanus. En [[1492]] los Reis Católicos financiaron el proyeutu del navegante Cristóbal Colón na busca d'una nueva ruta comercial con [[Asia]] al traviés del [[océanu Atlánticu]]. La llegada al [[Nuevu Mundu]] y la posterior [[conquista d'América]] forxaron la creación del Imperiu. Mientres el sieglu siguiente España sería la principal potencia del mundu occidental y [[primer potencia mundial|primer potencia de la dómina]], magar hacia 1650 taría en decadencia siendo superada por otres potencies europees. Los [[conquistadores españoles]] llegaron a numberosos territorios pertenecientes a distintes cultures n'[[América]] y otros territorios d'[[Asia]], [[África]] y [[Oceanía]]. La incorporación del [[Reinu de Portugal]] en 1580 supunxo'l momentu de máxima estensión formal del Imperiu hispanu. L'área d'influyencia d'España espandióse, constituyéndose na mayor potencia [[Economía|económica]] del mundu mientres el sieglu XVI, el [[comerciu]] florió al traviés del [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] ente la península ibérica y les Américas, y nel Pacíficu dende Asia del Este y les Filipines hasta Méxicu, y nel aspeutu [[militar]], mientres dellos sieglos l'Imperiu español apoderaría los mares y océanus cola [[Armada española|armada]] y los campos de batalles cola infantería de los [[terciu|tercios]]. Anque a partir del sieglu XVII el so poder ya influyencia nel centru d'Europa ya Italia viose llargamente contestáu. Mientres l'apoxéu económicu del imperiu, prestíu cultural ya influyencia militar. Munches coses que proveníen d'España yera de cutiu asonsañaes. Les espresiones artístiques más cultivaes n'España fueron la [[lliteratura]], les [[artes plástiques]], la [[música]] y l'[[arquiteutura]], mientres el saber atropábase y enseñábase dende prestixoses universidaes como les de [[Universidá de Salamanca|Salamanca]] o [[Universidá d'Alcalá de Henares|Alcalá de Henares]]. Sicasí, a diferencia de lo que pasó n'otros países d'Europa la ciencia nun tuvo un resurdir tan brengosu como n'otres partes d'Europa. ==== Sieglu d'Oru ==== {{AP|Sieglu d'Oru}} [[Ficheru:Cervantes Jáuregui.jpg|thumb|220px|[[Miguel de Cervantes Saavedra]].]] El [[Sieglu d'Oru español]] foi un periodu floreciente nes artes y les lletres hispanes que toma cronológicamente dende la publicación de la ''[[Gramática castellana]]'' de [[Antonio de Nebrija|Nebrija]] en 1492 hasta la muerte de [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón]] en 1681. La lliteratura española con [[Miguel de Cervantes Saavedra]] allumó la considerada primer novela moderna, el [[Don Quixote de la Mancha]], el llibru más editáu y traducíu de la historia universal; según el xéneru de la [[novela picaresca|picaresca]] que la so obra iniciática foi'l [[Lazarillo de Tormes]]. Ente la interminable nómina de poetes, dramaturgos y prosistes destacables mientres el Sieglu d'Oru español podríamos destacar a [[Francisco de Quevedo|Quevedo]], [[Luis de Góngora|Góngora]], [[Lope de Vega|Lope]], [[Calderón de la Barca|Calderón]], [[Tirso de Molina]], [[Fernando de Rojas]], [[San Xuan de la Cruz]], [[Fray Luis de León]], [[Santa Teresa d'Ávila]], [[Mateo Alemán]], etc. o a humanistes, teólogos o filósofos como [[Baltasar Gracián]], [[Antonio de Nebrija]], [[Juan Luis Vives]], Frai [[Bartolomé de las Casas]] o [[Miguel Servet]]. [[Diego Velázquez]], consideráu como ún de los pintores más influyentes de la historia, cultivó una rellación col rei Felipe IV y el so primer ministru, el [[conde-duque d'Olivares]], que mandó delles semeyes que demuestren la so estraordinaria maestría y habilidá. [[El Greco]] en estableciéndose n'España realizaría los sos más importantes obres [[Manierismu|Manieristes]]. Y de esti periodu son fíos otros grandes pintores como [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[José de Ribera|Ribera]] o'l tenebrista [[Francisco de Zurbarán|Zurbarán]]. N'escultura cabría destacar figures como [[Alonso Berruguete]], [[Gregorio Fernández]], [[Francisco Salzillo]], [[Alonso Cano]] o [[Pedro de Mena]]. Los Habsburgu, tantu n'España como n'Austria, fueron los grandes mecenes del arte nos sos países. [[Monesteriu d'El Escorial|El Escorial]], el gran palaciu y monesteriu real construyíu pol arquiteutu [[Juan Bautista de Toledo]] por mandatu de [[Felipe II d'España|Felipe II]], y nel que darréu collaboraron [[Juan de Herrera]], [[Juan de Minjares]] o [[Giovanni Battista Castello]], provocó l'almiración de dalgunos de los más grandes arquiteutos europeos. Otros arquiteutos destacables seríen [[Pedro Machuca]] o [[Diego de Siloé]]. Dellos músicos del periodu como [[Tomás Luis de Victoria]], [[Luis de Milán]] y [[Alonso Lobo]] ayudaron a dar forma a la [[música del Renacimientu]] y de los estilos del contrapuntu y la música policoral, y la so influyencia enllargar hasta bien entrada la [[Música barroca|dómina barroca]]. === Casa d'Austria === [[Ficheru:Carlos_V_en_Mühlberg,_by_Titian,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|thumb|L'emperador [[Carlos I d'España|Carlos I]] en [[Mühlberg]] por [[Tiziano]].]] {{AP|Casa d'Austria}} Con [[Carlos I d'España|Carlos I]] empieza'l reináu de la dinastía de los [[Habsburgu]], o [[Casa d'Austria]], cola qu'España va conocer la so mayor espansión territorial gracies a la conquista d'estensos territorios n'[[América]] y otres colonies d'ultramar. Amás, el rei [[Carlos I d'España|Carlos I]] foi coronáu Emperador del Sacru Imperiu como Carlos V, lo qu'añadió estensos territorios europeos a la Corona; darréu, [[Felipe II d'España|Felipe II]], aumenta los sos territorios n'América y cinxe la [[corona de Portugal]] colos sos territorios d'Ultramar, empecipiando [[Portugal so la Casa d'Austria|un periodu (1580-1640]]) nel que los dominios del ''Monarca Católicu'' pasaron a ser la mayor potencia económica y militar del mundu. Tres la [[Guerra de Socesión española|Guerra de Socesión]] perdió la preponderancia militar n'Europa, anque siguió siendo la mayor potencia económica del mundu y caltuvo'l dominiu de los mares hasta fines del XVIII. Podemos estremar esti periodu según los monarques reinantes en: * Reináu de [[Carlos I d'España]] ([[1516]]-[[1556]]). * Reináu de [[Felipe II d'España|Felipe II]] ([[1556]]-[[1598]]). * Reináu de [[Felipe III d'España|Felipe III]] ([[1598]]-[[1621]]). * Reináu de [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] ([[1621]]-[[1665]]). * [[Paz de Westfalia]] ([[1648]]). España reconoz la independencia de los [[Países Baxos]]. * Reináu de [[Carlos II d'España|Carlos II]] ([[1665]]-[[1700]]). [[Ficheru:Carlos de Borbón, rey de las Dos Sicilias.jpg|thumb|Retrato del rei [[Carlos III d'España|Carlos III]] ([[1759]]–[[1788]]), monarca que mientres el so reináu intentó modernizar la sociedá española so un programa [[Ilustración|ilustráu]].]] === La Casa de Borbón y la Ilustración === {{AP|La Ilustración n'España}} La casa de Borbón empezó a reinar n'España l'añu [[1700]], cola coronación de [[Felipe V d'España|Felipe V]]. Poco dempués, en [[1702]] empieza la [[Guerra de Socesión española]] na que participó Aragón, pero non los de les provincies vasques y de Navarra que, como parte de Castiella, permanecieron fieles. Tamién fixo amplies reformes alministratives p'averar el so nuevu reinu a la manera centralizada del so país d'orixe. Conozse como periodu de la '''Ilustración política n'España''' al que toma los reinaos de los [[Casa de Borbón|borbones]] dende [[Felipe V d'España|Felipe V]] en [[1700]] hasta [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] que remata'l so reináu abruptamente en [[1808]], recoyendo'l movimientu [[ilustración|del sieglu de les lluces]] que s'empecipia en Francia y ye l'antoxana de la [[Revolución francesa]]. * Reináu de [[Felipe V d'España|Felipe V]] ([[1700]]-[[1746]]), con un curtiu reináu de [[Lluis I d'España]] en [[1724]]. * [[Tratáu d'Utrecht]] ([[1713]]). * Reináu de [[Fernandu VI d'España|Fernandu VI]] ([[1746]]-[[1759]]). * Reináu de [[Carlos III d'España|Carlos III]] ([[1759]]-[[1788]]). * Reináu de [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] ([[1788]]-[[1808]]). === Absolutismu y centralización d'España === [[Felipe V d'España|Felipe V]] robló dellos [[Decretos de Nueva Planta]] ente [[1707]] y [[1715]], unes nueves lleis que revocaron la mayoría de los derechos históricos y privilexos de los distintos reinos que formaben la [[Monarquía Hispánica|Corona española]], especialmente de la [[Corona d'Aragón]], unificándolos so les lleis de [[Reinu de Castiella|Castiella]], onde les Cortes fueren más receptives a la voluntá real. España convirtióse cultural y políticamente nun siguidor de la [[Francia]] [[absolutismu|absolutista]]. Felipe V fixo reformes nel gobiernu y fortaleció l'autoridá central en rellación a les provincies. Les reformes empecipiaes pol primera borbón remataron con otres muncho más importantes de [[Carlos III d'España|Carlos III]]. La economía, polo xeneral, foi ameyorando nel sieglu XVIII respectu de la depresión de la segunda metá del sieglu XVII, con una mayor productividá y un menor númberu de fames y epidemies. == Historia contemporánea d'España == {{AP|Historia contemporánea d'España}} [[Ficheru:Carga de los mamelucos restaurado.jpg|thumb|''[[La carga de los mamelucos]]'', por [[Francisco de Goya|Goya]].]] === Guerra de la Independencia (1808-1813) === [[Ficheru:Agustina de Aragon.jpg|thumb|[[Agustina d'Aragón]] lluchando contra les tropes napoleóniques. Estampa de [[Juan Gálvez (pintor)|Juan Gálvez]] y [[Fernando Brambilla]], publicada en [[Cádiz]] pola Real Academia de Belles Artes en [[1812]]–[[1813]].]] {{AP|Guerra de la Independencia Española}} * [[1808]]: [[Llevantamientu del 2 de mayu]] en [[Madrid]]. * [[1808]]-[[1813]]: [[España mientres la ocupación francesa|Reináu de Xosé I Bonaparte]]. * [[1808]]-[[1810]]: [[Xunta Suprema Central]]. * [[1810]]-[[1814]]: [[Cortes de Cádiz]]. * [[1810]]-[[1830]]: [[Guerres d'independencia hispanoamericanes|Independencia de Hispanoamérica]]. === Reináu de Fernandu VII ([[1814]]-[[1833]]) === {{AP|Restauración absolutista n'España}} * El [[trieniu lliberal]] ([[1820]]-[[1823]]). * La [[Década Ominosa]] ([[1823]]-[[1833]]). === Reináu de Sabela II (1833-1868) === {{AP|Reináu de Sabela II d'España|Minoría d'edá de Sabela II|Configuración del Estáu lliberal n'España (1833-1868)}} [[Ficheru:Juan-Prim-atentado-1871.jpg|thumb|[[Magnicidiu]] del [[Presidente del Conseyu de Ministros d'España]] [[Juan Prim]] na cai del Turcu, la nueche del [[27 d'avientu]] de [[1870]].]] * [[Minoría d'edá de Sabela II#La rexencia de María Cristina|Rexencia de María Cristina de Borbón-Dos Sicilies]] ([[1833]]-[[1840]]). * [[Primer Guerra Carlista]] ([[1833]]-[[1840]]). * [[Minoría d'edá de Sabela II#La rexencia d'Espartero|Rexencia del xeneral Baldomero Espartero]] ([[1840]]-[[1843]]). * [[Reináu de Sabela II d'España|Reináu personal de Sabela II]] ([[1843]]-[[1868]]). * [[Revolución de 1868]] === Sexeniu Democráticu (1868-1874) === {{AP|Sexeniu Democráticu}} Conocer por Sexeniu Democráticu'l periodu de la historia d'España trescurríu dende'l trunfu de la [[Revolución de 1868|revolución de setiembre de 1868]] hasta'l pronunciamientu d'avientu de [[1874]] que supunxo l'entamu de la etapa conocida como [[Restauración borbónica n'España|Restauración]]. ==== Reináu d'Amadéu de Saboya (1870-1873) ==== {{AP|Reináu de Amadéu I}} Tres la revolución de [[1868]] n'España proclámase una [[monarquía constitucional]]. Hai una dificultá inherente al cambéu de réxime y ye atopar un rei qu'acepte'l cargu. Finalmente'l [[16 de payares]] de [[1870]] col sofitu del sector progresista de les Cortes Amadéu de Saboya ye escoyíu Rei como Amadéu I d'España, asocediendo a [[Sabela II d'España|Sabela II]]. Amadeo tuvo series dificultaes por cuenta de la inestabilidá de los políticos españoles, les combalechadures republicanes, los alzamientos [[carlismu|carlistes]], el separatismu de [[Cuba]], les disputes ente los sos propios aliaos y dalgún qu'otru intentu d'asesinatu. Abdicó por iniciativa propia'l [[11 de febreru]] de [[1873]]. En marchando del país, proclamóse la [[Primer República Española]]. ==== Primer República Española (1873-1874) ==== {{AP|Primer República Española}} La Primer República Española foi proclamada'l [[11 de febreru]] de [[1873]] poles [[Cortes Xenerales]], sumiendo a la nación nuna fonda inestabilidá na que s'asocedieron cuatro presidentes, Figueres, Pi y Margall, Salmerón y Castelar, n'once meses. La debilidá cola que nació provocó la inmediata [[Restauración borbónica n'España|restauración borbónica]] por cuenta de dellos factores, incluyíos los llevantamientos [[carlismu|carlistes]] y la falta d'una [[burguesía]], base social y tradición que la sofitara. [[Ficheru:King Alfonso XII.jpg|thumb|Alfonsu XII fotografiáu en 1884.]] === Restauración borbónica (1875-1931) === {{AP|Restauración borbónica n'España|Alfonsu XII d'España|Alfonsu XIII d'España|María Cristina d'Habsburgu-Lorena}} Conozse como Restauración borbónica al periodu que toma dende'l pronunciamientu del xeneral [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]] en [[1874]] hasta la proclamación de la [[Segunda República Española|Segunda República]] en [[1931]]. El periodu carauterizar pola estabilidá institucional, la conformanza d'un modelu lliberal del Estáu y la incorporación de los [[movimientos sociales]] y [[política|políticos]], frutu de la [[revolución industrial]], qu'empieza la so decadencia cola dictadura de [[Miguel Primo de Rivera]] en [[1923]]. [[Ficheru:Cánovas Madrazo.jpg|thumb|left|[[Antonio Cánovas del Castillo]], figura clave na segunda metá del sieglu XIX español, impulsor de la [[Constitución española de 1876]], que supunxo l'entamu d'un periodu d'estabilidá institucional. Morrió asesináu'l [[8 d'agostu]] de [[1897]], en [[Mondragón]], por disparu del [[anarquismu|anarquista]] [[Michele Angiolillo]].]] [[Ficheru:Debas - Alfonso XIII, Maria Christina of Austria, c1893.jpg|thumb|right|[[María Cristina d'Habsburgu-Lorena|María Cristina d'Habsburgu]] exerció de rexente mientres la minoría del so fíu, Alfonsu XIII.]] Anque la ex reina, [[Sabela II d'España|Sabela II]] siguía con vida, ella reconoció que yera demasiáu divisiva como líder, y abdicó en [[1870]] en favor del so fíu, [[Alfonsu XII d'España|Alfonsu XII]]. Dempués del fracasu de la Primer República Española, los españoles taben dispuestos a aceptar una torna a la estabilidá gubernamental sol dominiu Borbón. Los exércitos republicanos que s'aguanten a una insurreición carlista, declararon la so llealtá al nuevu Rei nel iviernu de 1874-1875. La República eslleióse y [[Antonio Cánovas del Castillo]], políticu ya intelectual d'enfotu del rei, foi nomáu primer ministru na viéspora d'Añu Nuevu de 1874, promulgándose'l [[Constitución española de 1876|30 de xunu de 1876 la nueva Constitución]]. La insurreición carlista foi reprimida enérxicamente pol nuevu rei, que tuvo un papel activu na guerra y rápido ganóse'l sofitu de la mayoría de los españoles. Un sistema de veces establecer n'España na que los lliberales, encabezaos por [[Práxedes Mateo Sagasta]] y los conservadores, lideraos por Antonio Cánovas del Castillo, alternar nel control del gobiernu. La estabilidá y el progresu económicu restablecer n'España mientres el reináu d'Alfonsu XII. Hai de solliñar la redaición de los proyeutos de gobiernu autonómicu para [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]] llevaos a bon fin polos políticos [[Antonio Maura|Maura]], [[Bonaventura Abarzuza Ferrer|Abarzuza]] y Cánovas, que cristalizaron mientres el gobiernu de Sagasta, con [[Segismundo Moret]] nel Ministeriu d'Ultramar, otorgando a la islla autonomía plena cola sola reserva del cargu de Gobernador Xeneral, más los reales decretos polos que s'establecía la igualdá de derechos políticos de los españoles residentes nes Antilles y los peninsulares, faciendo estensivu a Cuba y Puertu Ricu'l sufraxu universal masculín. En [[1885]] muerre Alfonsu XII de [[tuberculosis]] dando pasu al reináu d'[[Alfonsu XIII d'España|Alfonsu XIII]] precedíu de la rexencia de [[María Cristina d'Habsburgu-Lorena]], pero sobremanera, sería'l [[Michele Angiolillo#Asesinatu de Cánovas|asesinatu de Cánovas del Castillo]] en [[1897]], el que conmocionaría a la nación, por cuenta de les aciages consecuencies inmediates derivaes de la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]] de [[1898]]. ==== Guerra d'España y Estaos Xuníos ==== {{AP|Guerra d'España y Estaos Xuníos}} España pierde [[Cuba]], [[Filipines]] y [[Puertu Ricu]]: [[Cuba]] remontar contra España nel empiezu la [[Guerra de los Diez Años]] en [[1868]], dando como resultáu l'abolición de la esclavitú nes colonies españoles nel [[Nuevu Mundu]]. Los intereses d'[[Estaos Xuníos]] na islla, xunto cola esmolición pol pueblu de Cuba, empeoraron les rellaciones ente los dos países. La esplosión del [[USS Maine (ACR-1)|USS Maine]] llanzó la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos|Guerra de Cuba]] en [[1898]], nel qu'España sufrió un escalabru. Cuba llogró la so independencia y España perdió les sos últimes colonies del Nuevu Mundu: [[Puertu Ricu]], xunto con [[Guam]] y les [[Filipines]] fueron cedíes a los [[Estaos Xuníos]] por 20 millones de dólares. En [[1899]], España vendió la so participación restante de les islles del Pacíficu, les [[Islles Marianes del Norte]], [[Islles Carolines]] y [[Paláu]], a [[Alemaña]] y les posesiones coloniales españoles amenorgar al [[Marruecos español]], [[Sáḥara Español]] y [[Guinea española]], tou n'[[África]]. El "desastre" de 1898 creó la [[Xeneración del 98]], un grupu d'estadistes ya intelectuales qu'esixíen el cambéu lliberal del nuevu gobiernu. ==== Primer Guerra Mundial ==== {{AP|España na Primer Guerra Mundial}} La neutralidá d'España na [[Primer Guerra Mundial]] dexó-y convertise nun provisor de material pa los contendentes, lo que provocó una burbuya económica mientres los años de la guerra. La [[Guerra del Rif]], el biltu de la [[gripe español]] n'España y n'otros llugares, xunto con una desaceleración económica importante nel periodu de posguerra, llegó a España particularmente difícil, y el país entró en crisis. Como intentu por superar dicha situación, el rei Alfonsu XIII decidió sofitar a la dictadura del xeneral [[Miguel Primo de Rivera]]. ===== Apaición de les tesis anarquista y comunista, y los sos partíos y sindicato ===== * Fundación de la [[Confederación Nacional del Trabayu|CNT]]:<ref>[http://www.cnt.es/node/4 ''Alrodiu de CNT'']</ref> En 1910 fúndase la [[Confederación Nacional del Trabayu|CNT]], arriendes de la unión de distintos sindicatos Anarquistes de tol estáu que teníen yá una tradición de delles décades. A diferencia de los comunistes, el sindicatu de la CNT refugaba la idea de qu'esistieren Estaos. * [[1919]]: Fundación del [[PCE|Partíu Comunista d'España]].<ref>[http://www.filosofia.org/his/1960hp02.htm ''Historia del Partíu Comunista d'España'']</ref> Por cuenta de la celebración de la [[III Internacional]], convocada por [[Lenin]]. Los sectores más radicales del partíu políticu [[PSOE]] (entós daquella d'ideoloxía [[marxista]]) xuniéronse al [[PCE]]. [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 102-09411, Primo de Rivera und der König von Spanien.jpg|thumb|upright|Alfonsu XIII y [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivera]] en [[1930]].]] ==== Dictadura de Primo de Rivera (1923-1930) ==== {{AP|Dictadura de Primo de Rivera}} El [[13 de setiembre]] de [[1923]] el [[Capitán Xeneral]] de [[Cataluña]], [[Miguel Primo de Rivera]] sulevar contra'l Gobiernu y da un [[golpe d'Estáu]] col sofitu de la mayoría de les unidaes militares. La xunta prevista de les [[Cortes Xenerales]] pa feches darréu posteriores coles mires d'analizar el problema de [[Marruecos]] y el papel del exércitu na guerra foi'l detonante postreru de la sulevación. A esta situación xune una grave crisis del sistema monárquicu que nun acaba d'encaxar nun [[sieglu XX]] marcáu pola [[revolución industrial]] acelerada, un papel ensin reconocer a la [[burguesía]], tensiones nacionalistes y unos partíos políticos tradicionales incapaces d'encarar un réxime democráticu plenu. ==== "Dictablanda" del xeneral Berenguer (1930-1931) ==== {{AP|"Dictablanda" del xeneral Berenguer}} Tres la crisis económica de [[1927]] acentuada en [[1929]], la violenta represión d'obreros ya intelectuales y la falta de sintonía ente la burguesía y la dictadura, la monarquía, cómpliz, va ser l'oxetu en cuestión a partir de la unión de tola oposición n'agostu de 1930 nel llamáu [[Pautu de San Sebastián]]. Los gobiernos de [[Dámaso Berenguer]], denomináu la [["Dictablanda" del xeneral Berenguer|dictablanda]], y de [[Juan Bautista Aznar-Cabanes]], nun van facer otra cosa qu'allargar la decadencia. Tres les eleiciones municipales de 1931, el [[14 d'abril]] proclámase la [[Segunda República Española|Segunda República]], dando asina fin a la [[restauración borbónica n'España]]. === Segunda República Española (1931–1936) === {{AP|Segunda República Española}} [[Ficheru:Nuevo gobierno republicano, Agence Meurisse, BNF Gallica.jpg|thumb|right|Miembros del gobiernu provisional de la Segunda República; d'esquierda a derecha: [[Álvaro Albornoz]], [[Niceto Alcalá-Zamora]], [[Miguel Maura]], [[Francisco Largo Caballero]], [[Fernando de los Ríos]] y [[Alejandro Lerroux]].]] La victoria eleutoral de los republicanos nes ciudaes traxo consigo la cayida de la monarquía. El cambéu de réxime realizar ensin derramamiento de sangre'l [[14 d'abril de 1931]], tres la proclamación de la República en Madrid, Barcelona y otres capitales españoles. Convencíos de que les eleiciones municipales fueren una manifestación nacional contra la monarquía, el [[conde de Romanones]], ministru d'Estáu, encamentó al rei abandonar España y axustó col comité revolucionariu'l trespasu del gobiernu. Cuando'l [[xeneral Sanjurjo]], xefe de la [[Guardia Civil]], fixo saber que los sos homes nun llucharíen pola monarquía, [[Alfonsu XIII]] tomó'l camín del exiliu. El fervor republicanu saliera de la marxinación y conquistara amplios sectores moderaos de les clases medies urbanes, que yeren les que veníen cuntando en política hasta entós. Na mayoría de les capitales, el resultáu eleutoral foi celebráu con jubilosas manifestaciones pacífiques. La historia de la Segunda República suelse divididir en tres etapes: [[primer bieniu]] (incluyendo o non el [[Gobiernu Provisional de la Segunda República Española|Gobiernu Provisional]]) [[segundu bieniu]] y gobiernu del [[Frente Popular]]. * [[1932]]: Sulevación en Sevilla del [[xeneral Sanjurjo]]. Llei de Bases de la Reforma Agraria. Aprobación del Estatutu d'Autonomía de Cataluña, Trunfu d'[[Esquerra Republicana]] nes primeres eleiciones al [[Parllamentu de Cataluña]]. [[Francesc Macià]], presidente de la Xeneralidá. * [[1933]]: Llei de Congregaciones Relixoses. Alzamientu anarquista. Fundación de la [[Falanxe Española]]. [[Estatutu Vascu]]. Trunfu del centru derecha nes eleiciones de payares. Gobiernu de [[Lerroux]] con sofitu de la [[CEDA]]. * [[1934]]: Insurrección d'ochobre. Rotura institucional cola [[Xeneralidá de Cataluña]]. Represión n'Asturies dirixida pol xeneral [[Francisco Franco|Franco]]. * [[1936]]: Trunfu del Frente Popular nes eleiciones del [[16 de febreru]]. === Guerra Civil Española (1936–1939) === [[Ficheru:Guerra Civil Española.svg|thumb|300px|Mapa xeneral del desenvolvimientu de la guerra. <br />'''Lleenda''' {{Lleenda|#C5B358|Zona nacional inicial - xunetu de 1936}} {{Lleenda|#BDB76B|Meyora nacional hasta setiembre de 1936}} {{Lleenda|#C2B280|Meyora nacional hasta ochobre de 1937}} {{Lleenda|#e68FAC|Meyora nacional hasta payares de 1938}} {{Lleenda|#F4C2C2|Meyora nacional hasta febreru de 1939}} {{Lleenda|#FBCCE7|Última zona so control republicanu}} [[Ficheru:Solid_blue.png|25px]] Principales centros de los nacionales <br /> [[Ficheru:Red-square.gif|25px]] Principales centros republicanos <br /> [[Ficheru:Panzer aus Zusatzzeichen 1049-12.svg|25px]] Batalles terrestres <br /> [[Ficheru:Vattenfall.svg|25px]] Batalles navales <br /> [[Ficheru:Icon vojn new.png|25px]] Ciudaes bombardiaes <br /> [[Ficheru:Gatunek trujący.svg|25px]] Masacres <br /> [[Ficheru:City locator 4.svg|25px]] Campos de concentración <br /> [[Ficheru:Red dot.svg|25px]] Campos de refuxaos]] {{AP|Guerra Civil Española}} La Guerra Civil Española ([[17 de xunetu]] de [[1936]] - [[1 d'abril]] de [[1939]]) foi considerada, xunto a la [[Segunda guerra sino-xaponesa|Segunda Guerra Chinu-Xaponesa]], como preámbulu de la [[Segunda Guerra Mundial|II Guerra Mundial]], yá que supunxo una confrontación bélica ente les distintes [[Totalitarismu|ideoloxíes totalitaristes]] presentes naquel momentu nel mundu, el [[fascismu]] y el [[nacionalsocialismu]] frente al [[comunismu]], el [[socialismu]], al que puede sumase'l [[anarquismu]]. ==== Desenvolvimientu de la Guerra ==== El [[17 de xunetu]] de [[1936]], el xeneral [[Francisco Franco]] dirixó'l [[Exércitu Español d'África]] facía la Península, ente qu'otru exércitu dende'l norte al mandu del [[xeneral Mola]] treslladar al sur de [[Navarra]]. Les unidaes militares movilizáronse tamién n'otros llugares pa facese cargu de les instituciones gubernamentales. El movimientu de Franco tenía la intención de facese col poder de momentu, pero la esitosa resistencia de los republicanos en llugares como [[Madrid]], [[Barcelona]], [[Valencia]], [[Málaga]] y el [[País Vascu]], significó l'empiezu d'una guerra civil cruel, fratricida y enllargada. En pocu tiempu, gran parte del sur y l'oeste taba sol control del [[exércitu nacional]], que les sos fuercies d'África constituyíen la tropa más profesional del conflictu. Dambes partes recibieron l'ayuda militar estranxera, los Nacionales de l'[[Alemaña nazi]], la [[Italia fascista]] y de la [[Estado Novo (Portugal)|Dictadura de Portugal]], ente que l'[[Exércitu Popular de la República|exércitu popular republicanu]] foi ayudáu pola [[Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques|Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques (URSS)]], [[Méxicu]] lideráu por [[Lázaro Cárdenas del Río]] presidente del [[Partíu de la Revolución Mexicana]], y les [[Brigaes internacionales]], constituyíes por [[socialistes]], [[comunistes]] y [[anarquistes]] llegaos dende distintos países del mundu. L'[[asediu del Alcázar de Toledo]] nos empiezos de la guerra supunxo un puntu d'inflexón. Los republicanos consiguieron aguantar en Madrid, a pesar del asaltu nacional en payares de 1936, y atayaron ofensives posteriores como nes batalles del [[Batalla del Jarama|Jarama]] y [[Batalla de Guadalaxara (1937)|Guadalaxara]] en [[1937]]. Llueu, sicasí, los nacionales empezaron a enfusar nel territoriu republicanu, faciendo incursiones nel este. El norte peninsular foi ocupáu a finales de 1937 y el [[frente d'Aragón]] republicanu derrumbóse pocu dempués. El [[bombardéu de Guernica]] supunxo l'ataque aereu a civiles más cruel de la guerra, siendo perpetáu pola [[Lexón Cóndor]] de la [[Luftwaffe]] alemana. La [[batalla del Ebro]] en xunetu y payares de 1938 foi l'últimu intentu desesperáu de los republicanos pa camudar l'aldu de la guerra. Cuando cayó Barcelona en manes de los nacionales a principios de [[1939]], la guerra quedó decidida. Los frentes republicanos restantes derrumbáronse y Madrid foi tomada en marzu de 1939. La guerra, que costó ente 300&nbsp;000 y 1&nbsp;000&nbsp;000 de vides, punxo fin a la República dando pasu a la [[Dictadura de Francisco Franco]]. La conducción de la guerra foi encarnizada en dambos bandos, con asesinatos y fusilamientos sumarios de civiles, eclesiásticos y prisioneros por nacionales y republicanos. Tres la guerra, miles de republicanos fueron represaliaos o encarcelaos en campos de concentración, y munchos otros partieron escontra [[Segunda República española nel exiliu|l'exiliu]]. === Dictadura de Francisco Franco (1939-1975) === {{AP|Dictadura de Francisco Franco}} {{VT|Franquismuu|España na Segunda Guerra Mundial}} [[Francisco Franco Bahamonde]] foi xefe d'Estáu en réxime de dictadura, conocíu como [[franquismu]], dende [[1939]] hasta [[1975]]. Mientres el réxime de Franco, España buscó viviegamente la devolución de [[Xibraltar]] pol [[Reinu Xuníu]], y ganó daqué de sofitu pa la so causa nes [[Naciones Xuníes]]. Mientres la [[década de 1960]], España empezó a imponer restricciones sobre Xibraltar, que remató col zarru de la frontera en [[1969]]. Nun se volvió abrir por completu hasta [[1985]]. El dominiu español en [[Marruecos]] terminó en [[1967]]. A pesar de la victoria militar na [[Guerra d'Ifni|invasión marroquina de 1957-1958 al África Occidental Española]], España adulces arrenunció a les sos colonies africanes restantes. Concedióse la independencia a [[Guinea Española]], que se convertiría en [[Guinea Ecuatorial]] en [[1968]] y cola que se desenvolvería una aguda [[Crisis diplomática ente España y Guinea Ecuatorial de 1969|crisis diplomática]] malapenes un añu más tarde, ente que l'enclave marroquín d'[[Ifni]] fuera cedíu a Marruecos en 1969. Esi mesmu añu empecipiaría'l [[Zarru de la Verja de Xibraltar|''zarru de la Verja'' de Xibraltar]], quedando cerrada la frontera hispano-británica en Xibraltar mientres décades. Los últimos años del réxime de Franco vio una cierta lliberalización económico y político, el llamáu [[milagru económicu español|milagru español]], incluyendo la nacencia d'una [[Turismu n'España|industria turístico]]. España empezó a ponese al día económicamente colos sos vecinos europeos. Franco gobernó hasta la so muerte, el [[20 de payares]] de [[1975]], cuando'l control dióse-y al rei [[Xuan Carlos I]]. Nos últimos meses antes de la muerte de Franco, l'Estáu español entró nun paralís. Esto foi capitalizáu pol rei [[Hassan II]] de Marruecos, qu'ordenó la ''[[marcha verde]]'' n'[[El Sáḥara Occidental]], última posesión colonial d'España. ==== Principales acontecimientos ==== [[Ficheru:Franco eisenhower 1959 madrid.jpg|thumb|upright=1.2|[[Francisco Franco Bahamonde]] xunto a [[Dwight D. Eisenhower]] en Madrid en [[1959]].]] * [[1942]]: Llei Constitutiva de les Cortes. * [[1945]]: promúlgase'l Fueru de los Españoles y la Llei del Referendu Nacional. * [[1947]]: consíguese'l poder de Francia por aciu contactos esteriores. ** Llei de Socesión a la Xefatura del Estáu. ** España cierra'l [[Campu de concentración de Miranda de Ebro|últimu campu de concentración]] en [[Miranda de Ebro]]. * [[1950]]: España ingresa na [[FAO]]. * [[1952]]: España ingresa na [[Unesco]]. * [[1955]]: España ingresa na [[ONX]]. * [[1958]]: España ingresa nel [[FMI]]. Llei de Principios del Movimientu. * [[1959]]: Visita del Presidente de los EE.&nbsp;UU. [[Dwight D. Eisenhower]]. * [[1966]]: Llei Orgánica del Estáu. * [[1969]]: Proclamación ante les Cortes del príncipe [[Xuan Carlos de Borbón]], como socesor del xefe d'Estáu, [[Francisco Franco]], a títulu de rei. * [[1973]]: el [[20 d'avientu]], la banda terrorista [[ETA]] asesina al almirante [[Luis Carrero Blanco]], presidente del gobiernu. * [[1974]]: [[Congresu de Suresnes]]. * [[1975]]: les [[últimes execuciones del franquismu]] provoquen l'aisllamientu internacional d'España. * [[1975]]: muerte del xeneral Franco ([[20 de payares]]). Xubida al tronu de [[Xuan Carlos I]]. === Reináu de Xuan Carlos I (1975-2014) === {{AP|Reináu de Xuan Carlos I d'España}} ==== Transición a la democracia (1975–1982) ==== [[Ficheru:Juan Carlos 2004.jpg|thumb|[[SS.MM.]] [[Xuan Carlos I d'España|Xuan Carlos I]] y [[Sofía de Grecia]].]] {{AP|Transición Española}} La transición española a la democracia marca una nueva era na qu'España pasó de la [[dictadura de Francisco Franco]] a un estáu [[democracia|democráticu]] y d'[[Estáu de derechu derechu]]. La transición suelse dicir qu'empezó cola muerte de Franco'l [[20 de payares]] de [[1975]], ente que'l so finalización ta marcada pola victoria eleutoral del [[PSOE]] el [[28 d'ochobre]] de [[1982]]. Ente [[1978]] y 1981, España foi liderada pol gobiernu d'[[Adolfo Suárez]], primer [[presidente del gobiernu]], nel partíu [[Unión de Centru Democráticu]]. En [[1981]], hubo un intentu de golpe d'Estáu, el llamáu [[23-F]].<ref>[http://biblio.juridicas.unam.mx/llibros/3/1005/4.pdf Cronoloxía de la Transición española] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Cronoloxía de la Transición española |2=http://biblio.juridicas.unam.mx/llibros/3/1005/4.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> El [[23 de febreru]] [[Antonio Tejero]], colos miembros de la [[Guardia Civil]], entró nel [[Congresu de los Diputaos]], y detúvose la sesión, onde [[Leopoldo Calvo-Sotelo]] taba a puntu de ser nomáu [[presidente]] del gobiernu. Oficialmente, el golpe d'Estáu fracasó gracies a la intervención del [[rei d'España|rei]] [[Xuan Carlos I]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/spanish/especiales/francu/cronologia.shtml Los años de la transición] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Los años de la transición |2=https://www.bbc.co.uk/spanish/especiales/francu/cronologia.shtml |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> España xuntar a la [[OTAN]] primero que Calvo-Sotelo dexara'l cargu. Xunto col cambéu políticu producióse un cambéu na sociedá que dio mayoría absoluta a un gobiernu [[socialdemócrata]], lideráu por [[Felipe González]], que duraría cuatro legisllatura. La sociedá española foi desaxeradamente conservadora sol franquismu, pero la transición a la democracia tamién s'empecipió la lliberalización de los valores y les costumes de la sociedá.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2012/05/30/espana/1338378755.html España na OTAN]</ref> ===== Cronoloxía: ''Entamos (1975–1978)'' ===== {{AP|Llexislatura Constituyente d'España}} * [[1975]]: Tres la llamada [[Marcha Verde]] (payares de [[1975]], mientres el dictador amorrentaba), España robla con [[Marruecos]] los Alcuerdos Tripartitos de Madrid, abandonando a la so suerte al [[Sáḥara Occidental]], violando les resoluciones de la ONX, qu'encamentaben a realizar un referendu dende 1965; el territoriu ye rápido invadíu per Marruecos y Mauritania. * [[1976]]: El [[15 d'avientu]] celébrase'l referendu sobre la reforma política, que da pasu a la democracia n'España. * [[1977]]: El [[24 de xineru]] produzse la [[Matanza de Atocha de 1977|matanza de Atocha]] na que muerren cinco abogaos llaboralistes del [[PCE]] ametrallaos por un grupu de pistoleros ultraderechistes. * [[1977]]: Primeres eleiciones xenerales tres la dictadura, nes que trunfa la [[Unión de Centru Democráticu (España)|Unión de Centru Democráticu]] (UCD), partíu dirixíu por [[Adolfo Suárez]]. * [[1977]]: [[Pactos de la Moncloa]]. * [[1978]]: Aprobar por aciu referendu y entra a valir el [[29 d'avientu]], la [[Constitución española de 1978]]. ===== Cronoloxía: ''Afitamientu democráticu (1979–1982)'' ===== {{AP|I Llexislatura d'España}} [[Ficheru:Comunidaes autónomes d'España.svg|thumb|240px|La España de les autonomíes, unu de los mayores cambeos introducíos cola [[Constitución española de 1978|Constitución de 1978]].]] * [[1979]]: Nueves eleiciones llexislatives, nes qu'[[Unión de Centru Democráticu (España)|UCD]] caltién la mayoría relativa nel Congresu y l'absoluta nel Senáu. * [[1981]]: ** Dimisión d'Adolfo Suárez como presidente de Gobiernu. ** El [[23 de febreru]], mientres la votación de invistidura de [[Leopoldo Calvo-Sotelo]] como nuevu presidente de Gobiernu, el teniente coronel [[Antonio Tejero]] encabeza una intentona de [[Golpe d'Estáu de 1981 (España)|golpe d'estáu]], que nel so día dellos sectores escépticos calificaron de pantomima{{ensin referencies}}, especialmente na prensa británica especializada en temes xeopolíticos. ** El [[25 de febreru]], [[Leopoldo Calvo-Sotelo]] ye invistíu presidente del gobiernu pola mayoría absoluta del [[parllamentu]], en parte como contestación al intentu de golpe d'estáu. * [[1982]]: ** Ingresu d'España na [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte]]. ** Trunfu eleutoral del [[PSOE]], que consigue la mayoría absoluta tantu nel Congresu como nel Senáu. Primer gobiernu socialista presidíu por [[Felipe González]]. ==== Historia actual (1982–presente) ==== ''<small>Artículos principales:</small> [[II Llexislatura d'España]], [[III Llexislatura d'España]], [[IV Llexislatura d'España]], [[V Llexislatura d'España]], [[VI Llexislatura d'España]], [[VII Llexislatura d'España]], [[VIII Llexislatura d'España]], [[IX Llexislatura d'España]], [[X Llexislatura d'España]], [[XI llexislatura d'España]] y [[XII llexislatura d'España]].'' * [[1986]]: El [[1 de xineru]], España ingresa oficialmente na [[Xunión Europea|Comunidá Económica Europea]]. ** El [[22 de xunu]], celébrense [[Eleiciones xenerales españoles de 1986|eleiciones xenerales]]: nueva mayoría absoluta del PSOE. Felipe González sigue al frente del segundu gobiernu socialista. * [[1987]]: Dos atentaos terroristes d'[[Euskadi Ta Askatasuna|ETA]] marquen el capítulu de socesos: el [[19 de xunu]]'l [[atentáu d'Hipercor]] en [[Barcelona]], la mayor masacre de la organización, na qu'asesina a 21 civiles nun centru comercial, y el [[11 d'avientu]]'l [[atentáu escontra la casa-cuartel de Zaragoza]], nel que pierden la vida 5 neños y 6 adultos.<ref>[https://www.abc.es/hemeroteca/historico-09-12-2007/abc/Nacional/cuando-la bestia etarra-fíxose-entá-mas-brutal_1641462876963.html ABC: ''Cuando la bestia etarra fíxose entá más brutal.''] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=bestia etarra-fíxose-entá-mas-brutal_1641462876963.html ABC: ''Cuando la bestia etarra fíxose entá más brutal.'' |2=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-09-12-2007/abc/Nacional/cuando-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[1989]]: [[Eleiciones xenerales españoles de 1989|Eleiciones xenerales]]: nueva mayoría absoluta del PSOE, tercer gobiernu socialista. * [[1992]]: [[Xuegos Olímpicos]] de [[Barcelona]]. [[Esposición Universal]] de [[Sevilla]]. [[Madrid]], Capital Europea de la Cultura. Puesta en marcha del [[Alta Velocidá Española|AVE]]. * [[1993]]: [[Eleiciones xenerales españoles de 1993|Eleiciones xenerales]]: mayoría relativa del PSOE siendo escoyíu Presidente del Gobiernu Felipe González Márquez por un pautu de llexislatura con [[CiU]] y [[PNV]]. Cuartu gobiernu socialista na democracia y consecutivu. * [[1996]]: [[Eleiciones xenerales españoles de 1996|Eleiciones xenerales]]: mayoría relativa del [[PP|Partíu Popular (PP)]] siendo escoyíu Presidente del Gobiernu [[José María Aznar]] por un pautu de llexislatura con [[CiU]], [[PNV]] y [[Coalición Canaria|CC]]. Primer gobiernu del Partíu Popular. * [[1997]]: La [[Terrorismu|banda terrorista]] [[Euskadi Ta Askatasuna|ETA]] secuestra y asesina al conceyal popular d'[[Ermua]], [[Miguel Ángel Blanco]] lo que provocó una movilización social contra'l terrorismu ([[Espíritu d'Ermua]]). ** [[Guerra de Kosovu]]. * [[1998]]: Con una tasa d'inmigración añal del +0,28%, el fenómenu de la [[inmigración n'España]] empieza a tomar fuercia. Nos siete años siguientes, entren n'España 3.730.610 inmigrantes, multiplicar por cinco los residentes de nacionalidá estranxera. * [[2000]]: [[Eleiciones xenerales españoles de 2000|Eleiciones xenerales]]: mayoría absoluta del PP. José María Aznar sigue al frente del gobiernu. Segundu gobiernu del Partíu Popular. ** Esguilada terrorista d'ETA que perpeta 23 asesinatos. * [[2001]]: [[Operaciones militares españoles n'Afganistán|Guerra d'Afganistán]]. [[Ficheru:Piece Comm-2Euro (pile).jpg|thumb|175px|Moneda de 2 [[Euru|Euros]], moneda oficial d'España dende'l 1 de xineru de 2002.]] * [[2002]]: El [[1 de xineru]]'l [[euru]] convertir na moneda oficial del país, colo cual abandónase la [[peseta]]. [[Salamanca]], Capital Europea de la Cultura. Presidencia española de la Unión Europea mientres el primer semestre del añu. ** [[Incidente de la islla de Perejil]]. ** Catástrofe ecolóxica pol fundimientu del Prestige en Galicia. * [[2003]]: El sofitu del gobiernu a la [[Invasión d'Iraq de 2003|guerra d'Iraq]] provoca múltiples manifestaciones de protesta a lo llargo del país. * [[2004]]: El xueves [[11 de marzu]] producióse'l [[Atentaos del 11 de marzu de 2004|atentáu]] [[terrorismu|terrorista]] más grave de la historia d'[[España]] y d'[[Europa]]. Les esplosiones en dellos [[Tren de cercaníes|trenes de cercaníes]] en [[Madrid]] causaron 192 víctimes mortales y miles de mancaos. Esta traxedia conmocionó a la sociedá española. Los atentaos provocaron amargoses divisiones nel panorama políticu.<ref>{{cita publicación | títulu = Especial sobre los atentaos del 11-M | añu = 2004 | publicación = El Mundo | url = https://www.elmundo.es/documentos/2004/03/espana/atentaos11m/sentencia/index.html }}</ref> ** El [[14 de marzu]] gana les [[eleiciones xenerales españoles de 2004|eleiciones]] el Partíu Socialista Obreru Español -PSOE-, polo que [[José Luis Rodríguez Zapatero]], en realizando diversos pautos, convertir en presidente del Gobiernu. Amás, una muyer, [[María Teresa Fernández de la Vega]], convertir na primer vicepresidenta del Gobiernu n'España; el quintu gobiernu socialista va ser paritario. * [[2008]]: Empiezu d'una pergrave [[Crisis económica española de 2008-2013|crisis económica]]. ** El [[9 de marzu]], el [[Partíu Socialista Obreru Español]] ganó de nuevu les eleiciones xenerales con 169 escaños (5 más que nes eleiciones de 2004) frente a los 154 del [[PP|Partíu Popular]]. Sestu gobiernu socialista.<ref>{{cita publicación | títulu = Zapatero repite victoria con más fuercia | añu = 2008 | publicación = El País | url = https://www.elpais.com/articulo/espana/Zapatero/repite/victoria/fuercia/elpepuesp/20080310elpepunac_1/Tes }}</ref> ** Del 14 de xunu al 14 de setiembre en Zaragoza tuvo llugar la Esposición Internacional de 2008 como tema central el "Agua y Desenvolvimientu sostenible" * [[2010]]: Cuarta presidencia española de la [[Xunión Europea]] nel primer semestre del añu. ** Plan d'Axuste del Gobiernu (12 de mayu). * [[2011]]: [[Protestes n'España de 2011-2013|15M, Indignaos, ''Spanish Revolution'']]. Manifestaciones en 58 ciudaes españoles ante la gravedá de la crisis económico y social. ** La banda terrorista ETA anuncia'l cese definitivu de la so actividá armada». ** El 20 de payares el [[Partíu Popular]] gana les eleiciones xenerales con mayoría absoluta, siendo escoyíu Presidente del Gobiernu [[Mariano Rajoy]]. Tercer gobiernu del Partíu Popular en democracia. Llogren escaño trece partíos.<ref>[http://resultados.elpais.com/elecciones/xenerales.html El País, 21.11.2011] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=El País, 21.11.2011 |2=http://resultados.elpais.com/elecciones/xenerales.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[2012]]: La [[Xunión Europea|XE]] condece a España un rescate d'hasta 100.000 millones d'euros pal sistema financieru. * [[2014]]: El 2 de xunu, el rei Xuan Carlos I anuncia per televisión la so decisión d'abdicar el tronu en favor del so fíu Felipe.<ref>{{cita publicación |nome=Romero|apellíu=Ana|títulu=El Rei abdica|url=https://www.elmundo.es/espana/2014/06/02/538c34ccca47410b2b8b456c.html|editorial=''El Mundo''|fechaaccesu=2 de xunu de 2014}}</ref> ** El 19 de xunu [[Felipe VI d'España|Felipe VI]] ye proclamáu rei d'España ante les Cortes. * 2015: * 2016: * 2017: Asesinaes 15 persones nun [[Atentaos de Cataluña de 2017|doble atentáu yihadista]] perpetáu pola organización terrorista Estáu Islámicu en Les Ramblas de Barcelona y en Cambrils (17 y 18 d'agostu). == Ver tamién == {{Columnes}} * [[España]] * [[Evolución demográfica d'España]] * [[Reis d'España]] * [[Presidente del Conseyu de Ministros d'España]] * [[Tabla cronolóxica de reinos d'España]] * [[Imperiu español]] * [[Historia d'al-Ándalus]] * [[Historia del constitucionalismo español]] * [[Eleiciones n'España]] * [[Llocalidaes d'España per añu de fundación]]{{Nueva columna}} * [[Partíos políticos n'España]] * [[Instituciones españoles del Antiguu Réxime]] * [[Historia del Cristianismu n'España]] * [[Guerres d'España]] * [[Historia económica d'España]] * [[Historia de la gastronomía d'España]] * [[Memoria d'España]] {{Final columnes}} === Bibliografía adicional === * [[Simon Barton|Barton, Simon]]. ''A History of Spain'' (2009) * [[Raymond Carr|Carr, Raymond]]. ''Spain, 1808-1975'' (2nd ed 1982) * [[Raymond Carr|Carr, Raymond]], ed. ''Spain: A History'' (2001) * Casey, James. ''Early Modern Spain: A Social History'' (1999) * Edwards, John. ''The Spain of the Catholic Monarchs 1474–1520'' (2001) * [[Charles J. Esdaile|Esdaile, Charles J.]] ''Spain in the Lliberal Age: From Constitution to Civil War, 1808–1939'' (2000) * Gerli, Y. Michael, ed. ''Medieval Iberia: an encyclopedia''. New York 2005. ISBN 0-415-93918-6 * [[Richard Herr|Herr, Richard]]. ''An Historical Essay on Modern Spain'' (1974) * [[Henry Kamen|Kamen, Henry]]. ''Spain. A Society of Conflict'' (3rd ed.) London and New York: Pearson Longman 2005. ISBN * Lynch, John. ''The Hispanic World in Crisis and Change: 1598–1700'' (1994) * O'Callaghan, Joseph F. ''A History of Medieval Spain'' (1983) * [[Stanley Payne|Payne, Stanley G.]] ''A History of Spain and Portugal'' (2 vol 1973) [http://libro.uca.edu/payne1/index.htm full text online vol 1 before 1700]; [http://libro.uca.edu/payne2/index.htm full text online vol 2 after 1700]; a standard scholarly history * [[Stanley Payne|Payne, Stanley G.]] ''Spain: A Unique History'' (University of Wisconsin Press; 2011) 304 pages; history since the Visigothic yera. * [[Stanley Payne|Payne, Stanley G.]] ''Politics and Society in Twentieth-Century Spain'' (2012) * Philips, William D., Jr., and Carla Rahn Phillips. ''A Concise History of Spain'' (2010) * Pierson, Peter. ''The History of Spain'' (2nd ed. 2008) * [[Paul Preston|Preston, Paul]]. ''The Spanish Civil War: Reaction, Revolution, and Revenge'' (2nd ed. 2007) * [[Adrian Shubert|Shubert, Adrian]]. ''A Social History of Modern Spain'' (1990) * [[Javier Tusell|Tusell, Javier]]. ''Spain: From Dictatorship to Democracy, 1939 to the Present'' (2007) == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.cervantesvirtual.com/portal/constituciones/pais.formatu?pais=Espanya&indice=constituciones Texto de les constituciones y lleis fundamentales d'España] * [https://web.archive.org/web/20080106050938/http://www.ucm.es/info/hcontemp/leoc/historia%20spain.htm ''Historia d'España''], páxina web de Luis Enrique Otero Carvajal, Profesor Titular d'Historia Contemporánea de la Universidá Complutense de Madrid, 2008. [Consulta: 29 de marzu de 2010] * [https://www.rtve.es/alacarta/videos/memoria-de-espana/ ''Memoria d'España''.] Serie documental coordinada por [[Fernando García de Cortázar]], catedráticu d'Historia Contemporánea de la [[Universidá de Deusto]]. Consultáu'l 22 de xunetu de 2012. {{Tradubot|Historia d'España}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia d'España|*]] 5gj7yvyycik14trw800qqgy56b76if7 0 90852 4775663 4753876 2026-11-04T08:27:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775663 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|Páxina del ''[[Compendiu de cálculu por compleción y comparanza]]'' de [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī]] (820&nbsp;d.&nbsp;C.).]] La '''historia de les matemátiques''' ye l'área d'estudiu d'investigaciones sobre los oríxenes de descubrimientos en [[matemátiques]], de los métodos de la evolución de los sos conceutos y tamién en ciertu grau, de los [[matemáticu|matemáticos]] arreyaos. El surdimientu de la matemática na historia humana ta estrechamente rellacionáu col desenvolvimientu del conceutu de númberu, procesu qu'asocedió de manera bien gradual nes comunidaes humanes primitives. Anque disponíen d'una cierta capacidá d'envalorar tamaños y magnitúes, nun tener primero una noción de númberu. Asina, los númberos más allá de dos o trés, nun teníen nome, de cuenta qu'utilizaben dalguna espresión equivalente a "munchos" pa referise a un conxuntu mayor.<ref name = Aleksandrov>{{cita llibru |apellíu=Aleksandrov|nome=A. D.|apellíu2=Kolmogorov|nome2=A. N.|apellíu3=Laurentiev|nome3=M.A.|títulu=La matemática: el so conteníu, métodos y significáu|fechaaccesu=5 de xunu de 2014|otres Obra en tres tomos, cola collaboración d'otros 17 autor|edición=4|añu=1980|editorial=Alianza|ubicación=Madrid|isbn=84-206-2993-6|capítulu=1 Visión xeneral del la matemática|páxines=24-29}}</ref> El siguiente pasu nesti desenvolvimientu ye l'apaición de daqué cercanu a un conceutu de númberu, anque bien incipiente, inda non como entidá astracta, sinón como propiedá o atributu d'un conxuntu concretu.<ref name = Aleksandrov/> Más palantre, la meyora na complexidá de la estructura social y les sos rellaciones foise reflexando nel desenvolvimientu de la matemática. Los problemes a resolver fixéronse más difíciles y yá nun bastaba, como nes comunidaes primitives, con solo cuntar coses y comunicar a otros la cardinalidad del conxuntu contáu, sinón que aportó a crucial cuntar conxuntos cada vez mayores, cuantificar el tiempu, operar con feches, facer posible el cálculu d'equivalencies pal trueque. Ye'l momentu del surdimientu de los nomes y símbolos numbéricos.<ref name = Aleksandrov/> Antes de la edá moderna y l'espardimientu de la conocencia a lo llargo del mundu, los exemplos escritos de nuevos desarrollos matemáticos salíen a la lluz solo nunos pocos escenarios. Los testos matemáticos más antiguos disponibles son la tablilla de folla ''[[Plimpton 322]]'' (c. 1900 e.C. ), el ''[[papiru de Moscú]]'' (c. 1850 e.C. ), el ''[[papiru de Rhind]]'' (c. 1650 e.C. ) y los testos védicos ''[[Shulba Sutras]]'' (c. 800 e.C. ). En toos estos testos méntase'l [[teorema de Pitágores]], que paez ser el más antiguu y estendíu desenvolvimientu matemáticu dempués de l'[[aritmética]] básica y la [[xeometría]]. Tradicionalmente consideróse que la matemática, como ciencia, surdió col fin de facer los cálculos nel comerciu, pa midir la [[Tierra]] y pa predicir los acontecimientos [[Astronomía|astronómicos]]. Estos trés necesidaes pueden ser rellacionaes en cierta forma a la subdivisión amplia de la matemática nel estudiu de la estructura, l'espaciu y el cambéu.{{ensin referencies}} Les matemátiques exipciu y babilónicu fueron llargamente desenvueltes pola [[matemática helénica]], onde se refinaron los métodos (especialmente la introducción del [[rigor matemático]] nes [[Demostración matemática|demostraciones]]) y ampliáronse los asuntos propios d'esta ciencia.<ref>Heath, Thomas L. ''A Manual of Greek Mathematics'', Dover, 1963, p. 1: "In the case of mathematics, it is the Greek contribution which it is most essential to know, for it was the Greeks who first made mathematics a science."</ref> La [[matemática nel islam medieval]], de la mesma, desenvolvió y estendió les matemátiques conocíes por estes civilizaciones ancestrales. Munchos testos griegu y árabe de matemátiques fueron traducíos al llatín, lo que llevó a un posterior desenvolvimientu de les matemátiques na [[Edá Media]]. Dende'l [[renacencia]] italianu, nel sieglu XV, los nuevos desarrollos matemáticos, interactuando con descubrimientos científicos contemporáneos, fueron creciendo exponencialmente hasta'l día de güei. == Los principios de la matemática == === Principios === [[Ficheru:Yanghui triangle.gif|thumb|Sistema chinu de [[numberación con banielles]].]] Muncho primero de los primeros rexistros escritos, hai dibuxos qu'indiquen dalguna conocencia de matemátiques elementales y de la midida del tiempu basada nes estrelles. Por casu, los [[Paleontoloxía|paleontólogos]] afayaron roques d'ocre na [[Cueva de Blombos]] en Sudáfrica d'aproximadamente 70.000 años d'antigüedá, que tán afataos con hendiduras en forma de [[patrones xeométricos]].<ref>{{cita web | apellíu = Henahan | nome = Sean | añu = 2002 | url = http://www.accessexcellence.org/WN/EL SO/caveart.html | títulu = Art Prehistory | obra = Science Updates | editorial = The National Health Museum | fechaaccesu = 6 de mayu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.accessexcellence.org/WN/EL SO/caveart.html|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> Tamién s'afayaron [[Artefautu arqueolóxicu|artefautos]] [[Prehistoria|prehistóricos]] n'África y Francia, dataos ente'l [[Paleolíticu Mediu|35.000]] y el [[Paleolíticu Superior|20.000 e.C. ]],<ref name=old>[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/ishango.html Old Mathematical Objects]</ref> que suxeren intentos iniciales de cuantificar el tiempu.<ref>{{cita web |url=http://etopia.sintlucas.be/3.14/Ishango_meeting/Mathematics_Africa.pdf |títulu=Matemátiques n'África central antes de la colonización |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120207040200/http://etopia.sintlucas.be/3.14/Ishango_meeting/Mathematics_Africa.pdf |fechaarchivu=2012-02-07 }}</ref> Hai evidencies de que les muyeres inventaron una forma de llevar la cuenta del so ciclu menstrual: de 28 a 30 marques nun güesu o piedra, siguíes d'una marca distintiva. Entá más, los cazadores y pastores emplegaben los conceutos de ''unu'', ''dos'' y ''munchos'', según la idea de ''nengún'' o ''cero'', cuando falaben de menaes d'animales.<ref>{{cita web | apellíu = Kellermeier | nome = John | añu = 2003 | url = http://www.tacomacc.edu/home/jkellerm/Papers/Menses/Menses.htm | títulu = How Menstruation Created Mathematics | obra = Ethnomathematics | editorial = Tacoma Community College | fechaaccesu = 6 de mayu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tacomacc.edu/home/jkellerm/Papers/Menses/Menses.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web | apellíu = Williams | nome = Scott W. | añu = 2005 | url = http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/lebombo.html | títulu = The Oldest Mathematical Object is in Swaziland | obra = MATHEMATICIANS OF THE AFRICAN DIASPORA | editorial = SUNY Buffalo mathematics department | fechaaccesu = 6 de mayu de 2006}}</ref> El [[güesu d'Ishango]], atopáu na redoma del [[ríu Nilu]], al nordeste del [[Congo Belga|Congo]], puede datar d'antes del 20.000 e.C. Una interpretación común ye que'l güesu supón la demostración más antigua conocida<ref name=old/> d'una secuencia de [[númberu primu|númberos primos]] y de la [[multiplicación per duplicación]]. === Primeres civilizaciones === Nel [[periodu predinástico d'Exiptu]] del V mileniu e.C. representábense pictóricamente diseños espaciales xeométricos. Afirmóse que los monumentos [[megalíticu|megalíticos]] n'Inglaterra y Escocia, del III&nbsp;mileniu e.C. , incorporen idees xeométriques tales como [[círculu|círculos]], [[elipse]]s y [[Terna pitagórica|ternes pitagóriques]] nel so diseñu.<ref>Thom, Alexander, Archie Thom, 1988, "The metrology and geometry of Megalithic Man", páxs. 132-151 in C.L.N. Ruggles, ed., ''Records in Stone: Papers in memory of Alexander Thom''. Cambridge Univ. Press. ISBN 0-521-33381-4.</ref> Les primeres matemátiques conocíes na [[historia de la India]] daten del 3000 - 2600 e.C. , na [[Cultura del Valle del Indo]] (civilización Harappa) del norte de la India y Paquistán. Esta civilización desenvolvió un sistema de midíes y peses uniforme qu'usaba'l [[Sistema de numberación decimal|sistema decimal]], una sorprendentemente avanzada teunoloxía con [[lladriyu|lladriyos]] pa representar [[Razón aritmética|razones]], cais dispuestes en perfeutos [[Ángulu rectu|ángulos rectos]] y una serie de formes xeométriques y diseños, incluyendo [[cuboide]]s, [[barril]]es, [[Conu (xeometría)|conos]], [[cilindru|cilindros]] y diseños de círculos y triángulos concéntricos y secantes. Los preseos matemáticos emplegaos incluyíen una exauta regla decimal con subdivisiones pequeñes y precises, unes estructures pa midir de 8 a 12 seiciones completes del horizonte y el cielu y un preséu pa la midida de les posiciones de les estrelles pa la navegación. La [[escritura hindú]] probablemente nun foi descifrada inda, d'ende que se sepa bien pocu sobre les formes escrites de les [[Matemática na India matemátiques en Harappa]]. Hai evidencies arqueolóxiques que llevaron a dalgunos a abarruntar qu'esta civilización usaba un [[sistema de numberación]] de base [[Base 8|octal]] y teníen un valor pa [[Númberu π|π]], la razón ente'l llargor de la [[circunferencia]] y la so [[diámetru]].<ref>{{cita web | apellíu = Pearce | nome = Ian G. | añu = 2002 | url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Miscellaneous/Pearce/Lectures/Ch3.html | títulu = Early Indian culture - Indus civilisation | obra = Indian Mathematics: Redressing the balance | editorial = School of Mathematical and Computational Sciences University of St Andrews | fechaaccesu = 6 de mayu de 2006}}</ref><ref>https://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20061214.shtml Indian Maths (BBC)</ref> Pela so parte, les primeres matemátiques en China daten de la [[Dinastía Shang]] ([[sieglu XVII e.C.|1600]]&nbsp;− [[sieglu XI e.C.|1046 e.C. ]]) y consisten en númberos marcaos nun cascu de tortúa.<ref>{{cita web |url=http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-08/18/content_71974.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081203181420/http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-08/18/content_71974.htm |fechaarchivu=2008-12-03 }}</ref> Estos númberos fueron representaos por aciu una notación decimal. Por casu, el númberu 123 escribíase, de riba a embaxo, como'l símbolu pal 1 siguíu del símbolu pa 100, depués el símbolu pal 2 siguíu del símbolu pa 10 y, a lo último, el símbolu pal 3. Este yera'l sistema de numberación más avanzáu nel so tiempu y dexaba facer cálculos pa usalos col ''[[suanpan]]'' o'l ábaco chinu. La fecha d'invención del ''suanpan'' nun se conoz con certidume, pero la mención escrita más antigua data del 190&nbsp;d.&nbsp;C., en ''Notes suplementaries sobre l'Arte de les Cifres'', de Xu Yue's. == Antiguu Oriente Próximu (c. 1800 e.C. –500 e.C. ) == [[Ficheru:Ybc7289-bw.jpg|thumb|Tablilla de magre ''YBC 7289''.]] === Mesopotamia === {{AP|Matemática babilónica}} Les '''matemátiques babilóniques''' faen referencia a les matemátiques desenvueltes en [[Mesopotamia]], l'actual [[Iraq]], dende los díes de los primeres [[sumeriu|sumerios]], hasta l'entamu del [[periodu helenísticu]]. Llámense matemátiques babilóniques debíu al papel central de [[Historia de Babilonia|Babilonia]] como llugar d'estudiu, que dexó d'esistir mientres el periodu helenísticu. Dende esti puntu, les matemátiques babilóniques fundir coles matemátiques griegues y exipcies pa dar llugar a les [[matemátiques heléniques|matemátiques helenístiques]]. Más tarde, sol [[Imperiu árabe]], Mesopotamia, especialmente [[Bagdag]], volvió ser un importante centru d'estudiu pa les [[Matemática nel islam medieval|matemátiques islámiques]]. En contraste cola escasez de fontes nes matemátiques exipcies, la conocencia sobre les matemátiques en Babilonia derívase de más de 400 [[tablillas de magre]] desvelaes dende 1850. Llabraes n'[[escritura cuneiforme]], fueron grabaes mientres el magre taba húmeda y cocíes darréu nun fornu o ensugaes al sol. Dalgunes d'elles paecen ser xeres graduaes. Les evidencies más tempranes de matemátiques escrites daten de los antiguos [[sumeriu|sumerios]], que constituyeron la civilización primixenia en Mesopotamia. Los sumerios desenvolvieron un sistema complexu de [[metroloxía]] dende'l [[sieglu XXXI e.C.|3000 e.C. ]] Dende alredor del [[sieglu XXVI e.C.|2500 e.C. ]] d'equí p'arriba, los sumerios escribieron [[tabla de multiplicar|tables de multiplicar]] en tablillas de magre y trataron exercicios xeométricos y problemes de [[División euclídea|división]]. Les señales más tempranes de los numberales babilónicos tamién daten d'esi periodu.<ref>Duncan J. Melville (2003). [http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/3Mill/chronology.html Third Millennium Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707213616/http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/3Mill/chronology.html |fecha=2018-07-07 }}, ''Third Millennium Mathematics''. [[St. Lawrence University]].</ref> La mayoría de les tabletas de magre recuperaes daten del 1800 al 1600 e.C. y tomen tópicos qu'inclúin fraiciones, álxebra, ecuaciones cuadráticas y cúbiques y el cálculu de [[primos ximielgos]] [[Númberu regular|regulares]] [[Inversu multiplicativu|recíprocos]] (''vease'' [[Plimpton 322]]).<ref>{{cita llibru |apellíos=Aaboe|nome=Asger|títulu=Episodes from the Early History of Mathematics|añu=1998|editorial=Random House|allugamientu=New York|páxines=30–31}}</ref> Les tablillas tamién inclúin tables de multiplicar y métodos pa resolver [[Ecuación llinial|ecuaciones lliniales]] y [[Ecuación cuadrática|ecuaciones cuadráticas]]. La tablilla babilónica [[YBC 7289]] da un aproximamientu de [[√2]] con una exactitú de cinco asities decimales. Tamién la matemática abarca munches cañes empezando pola clasificación de los númberos. Les matemátiques babilóniques fueron escrites usando un [[sistema de numberación sexaxesimal]] (base 60). D'ende derívase la división d'un minutu en 60 segundos y de una hora en 60 minutos, según la d'un círculu en 360 (60 × 6) graos y les subdivisiones sesaxesimales d'esta unidá de midida d'ángulos en minutos y segundos. Les meyores babilóniques en matemátiques fueron facilitaos pol fechu de que'l númberu 60 tien munchos [[Divisor (aritmética)|divisores]]. Tamién, a diferencia de los exipcios, griegos y romanos, los babilonios teníen un verdaderu sistema de numberación posicional, onde los díxitos escritos a la izquierda representaben valores d'orde cimeru, como nel nuesu actual [[sistema decimal de numberación]]. Escarecíen, sicasí, d'un equivalente a la coma decimal y asina, el verdaderu valor d'un símbolu tenía de deducise del contestu. === Exiptu === {{AP|Matemátiques nel Antiguu Exiptu}} [[Ficheru:Moskou-papyrus.jpg|thumb|300px|[[Papiru de Moscú]].]] Les matemátiques nel [[Antiguu Exiptu]] refierse a les matemátiques escrites nes [[llingües exipcies]]. Dende'l [[periodu helenísticu]], el [[Griegu antiguu|griegu]] sustituyó al exipciu como'l llinguaxe escritu de los escolares exipcios y dende esi momentu les matemátiques exipcies fundir coles grieges y babilóniques pa dar llugar a la [[matemática helénica]]. L'estudiu de les matemátiques n'Exiptu siguió más tarde sol influxu árabe como parte de les [[matemática nel islam medieval|matemátiques islámiques]], cuando'l [[idioma árabe|árabe]] convertir nel llinguaxe escritu de los escolares exipcios. El testu matemáticu más antiguu descubiertu ye'l [[papiru de Moscú]], que data del [[Imperiu Mediu d'Exiptu]], escontra'l 2000-1800 e.C. Como munchos testos antiguos, consiste no que güei se llamen ''[[Problema con pallabres|problemes con pallabres]]'' o ''problemes con historia'', que tienen la intención aparente d'entretener. Considérase qu'unu de los problemes ye de particular importancia porque ufierta un métodu p'atopar el volume d'un [[Tueru (xeometría)|tueru]]: "Si te dicen: Una pirámide truncada [de base cuadrada] de 6 d'altor vertical, por 4 na base [base inferior] y 2 a lo cimero [base cimera]. Faes el cuadráu de 4 y resulta 16. Dobles 4 y resulta 8. Faes el cuadráu de 2 y resulta 4. Sumes el 16, el 8 y el 4 y resulta 28. Tomes un terciu de 6 y resulta 2. Tomes 28 dos veces y resulta 56. Mira, ye 56. Vas Atopar lo correcto." El [[papiru de Rhind]]<ref>[http://www.cut-the-knot.org/arithmetic/RhindPapyrus.shtml Sitio ''cut-the-knot''].</ref> (hacia 1650 e.C. ) ye otru testu matemáticu exipciu fundamental, un manual d'instrucciones n'aritmética y xeometría. En resume, apurre fórmules pa calcular árees y métodos pa la multiplicación, división y trabayu con fraiciones unitaries. Tamién contién pruebes d'otres conocencies matemátiques,<ref>[http://www.mathpages.com/home/kmath340/kmath340.htm Egyptian Unit Fractions], en MathPages.</ref> incluyendo [[númberos compuestos]] y [[Númberu primu|primos]], [[media aritmética]], [[media xeométrica|xeométrica]] y [[media harmónica|harmónica]], y una comprensión simple de la [[peñerada de Eratóstenes]] y la [[Númberu perfeutu|teoría de númberos perfeutos]] (esto ye, del númberu 6). El papiru tamién amuesa cómo resolver [[Ecuación llinial|ecuaciones lliniales]] de primer orde,<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/HistTopics/Egyptian_papyri.html ''Mathematics in Egyptian Papyri''], University of St Andrews.</ref> según [[serie aritmética|series aritmétiques]] y [[serie xeométrica|series xeométriques]]. <ref>[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/mad_ancient_egypt_algebra.html#areithmetic%20series Sitio ''The Mathematics Department of The State University of New York at Buffalo''].</ref> Amás, tres elementos xeométricos del papiru de Rhind suxeren los rudimentos de la [[xeometría analítica]]: cómo llograr un aproximamientu de <math>\pi</math> con un error menor del 1%{{ensin referencies}}; un antiguu intentu de [[Cuadradura del círculu|cuadrar el círculu]]; y l'usu más antiguu conocíu d'un tipu de [[cotanxente]]. Finalmente, el [[papiros de Berlín|papiru de Berlín]] (hacia 1300 e.C. )<ref>{{cita web |url=http://www.aams.org.au/contents.php?subdir=library/history/&filename=pharonic_egypt |títulu=''History of Medicine'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190305173434/http://www.aams.org.au/contents.php?subdir=library%2Fhistory%2F&filename=pharonic_egypt |fechaarchivu=2019-03-05 }}</ref> amuesa que los antiguos exipcios podíen resolver una [[ecuación cuadrática]].<ref>[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/mad_ancient_egyptpapyrus.html#berlin ''EGYPTIAN MATHEMATICS PAPYRI''].</ref> == Matemática na Antigua India (del 900 e.C. al 200&nbsp;d.&nbsp;C.) == [[Ficheru:Indian numerals 100AD.svg|thumb|300px|[[Numberación brahmi|Numberales brahmí]] nel sieglu&nbsp;I.]] Los rexistros más antiguos esistentes de la India son los ''[[Sulba Sutras]]'' (dataos d'aproximadamente ente'l sieglu VIII{{esd}}a.{{esd}}C. y II{{esd}}d.{{esd}}C),<ref name="Boyer207">{{cita llibru |apellíu=Boyer|añu=1991|títulu=China and India|páxines=207}}</ref> apéndices de testos relixosos con regles simples pa construyir altares de formes diverses, como cuadraos, rectángulos, paralelogramos y otros.<ref>Puttaswamy, T. K. "The Accomplishments of Ancient Indian Mathematicians", páxs. 411-2, en {{cita llibru |títulu=Mathematics Across Cultures: The History of Non-western Mathematics|nome1=Helaine|apellíu1=Selin|nome2=Ubiratan|apellíu2=D'Ambrosio|añu=2000|editorial=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=1402002602}}</ref> Al igual que con Exiptu, les esmoliciones poles funciones del templu señala un orixe de les matemátiques en rituales relixosos.<ref name="Boyer207" /> Nos ''Sulba Sutras'' atópense métodos pa construyir [[Cuadradura del círculu|círculos con aproximao la mesma área qu'un cuadráu]], lo qu'implica munches aproximamientos distintos del [[númberu π]].<ref>Kulkarni, R. P. "[http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005af9_32.pdf The Value of π known to Śulbasūtres]", ''Indian Journal for the History of Science'', 13 '''1''' (1978): 32-41</ref><ref>Connor, J. J. & Y. F. Robertson. ''The Indian Sulba Sutras'' Univ. of St. Andrew, Scotland [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Indian_sulbasutras.html] The values for π are 4 x (13/15)² (3.0044...), 25/8 (3.125), 900/289 (3.11418685...), 1156/361 (3.202216...), and 339/108 (3.1389).</ref> Adicionalmente, llograron el valor de la [[raíz cuadrada]] de 2 con delles cifres d'aproximamientu, llistes de ternes pitagóriques y l'enunciáu del [[teorema de Pitágores]].<ref>Connor, J. J. & Y. F. Robertson. ''The Indian Sulba Sutras'' Univ. of St. Andrew, Scotland [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Indian_sulbasutras.html]</ref> Toos estos resultaos tán presentes na matemática babilónica, lo cual indica una fuerte influyencia de Mesopotamia.<ref name="Boyer207" /> Nun resulta claro, sicasí, hasta qué puntu los ''Sulba Sutras'' influyeron les matemátiques indies posteriores. Al igual qu'en China, hai una falta de continuidá na matemática india; significatives meyores alternar con llargos periodos d'inactividá.<ref name="Boyer207" /> [[Pāṇini|Panini]] (escontra'l [[sieglu&nbsp;V e.C. ]]) formuló les regles de la [[gramática del sánscritu]].<ref>{{cita publicación |apellíu=Bronkhorst |nome=Johannes | authorlink= | títulu=Panini and Euclid: Reflections on Indian Geometry |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-indian-philosophy_2001-04_29_1-2/page/43 |publicación=Journal of Indian Philosophy, |publicación=Springer Netherlands |volume=29 |issue=1–2 | añu=2001 |páxines=43–80 | doi=10.1023/A:1017506118885 | ref=harv | postscript= }}</ref> El so notación foi similar a la notación matemática moderna y usaba "metarreglas", [[tresformamientos lliniales]] y [[Recursión|recursiones]].{{ensin referencies}} [[Pingala]] (aproximadamente de los [[sieglu III e.C.|sieglos&nbsp;III]] al [[sieglu I e.C.|I e.C. ]]) nel so tratáu de [[prosodia]], usa un dispositivu correspondiente a un [[Sistema binariu|sistema binariu de numberación]].{{ensin referencies}} El so discutiniu sobre la [[combinatoria]] de [[Senza misura|métriques musicales]] correspuende a una versión elemental del [[teorema del binomiu]].{{ensin referencies}} La obra de Pingala tamién contién idees básiques sobre los [[númberos de Fibonacci]], llamaos ''mātrāmeru''.<ref>Hall, Rachel W. [http://www.sju.edu/~rhall/mathforpoets.pdf Math for poets and drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212145748/http://www.sju.edu/~rhall/mathforpoets.pdf |fecha=2012-02-12 }}. ''Math Horizons'' '''15''' (2008) 10-11.</ref> == Matemática na Grecia Antigua (dende'l 600 e.C. hasta'l 300&nbsp;d.&nbsp;C.) == {{AP|Matemática helénica}} [[Ficheru:Pythagorean.svg|thumb|left|[[Teorema de Pitágores]].<br />Acreitar a los [[pitagóricos]] la primer demostración formal del teorema.]] Les matemátiques griegues faen referencia a les matemátiques escrites en [[griegu antiguu|griegu]] dende'l 600 e.C. hasta'l 300&nbsp;d.&nbsp;C.<ref name="Howard"> Eves, Howard. ''An Introduction to the History of Mathematics'', Saunders, 1990, ISBN 0-03-029558-0</ref> Los matemáticos griegos vivíen en ciudaes esperdigaes a lo llargo del [[Mediterraneu Oriental]], dende [[Italia]] hasta'l [[Norte d'África]], pero taben xuníes por un llinguaxe y una cultura comunes. Les matemátiques grieges del periodu siguiente a [[Alexandru Magnu]] llamar n'ocasiones '''Matemátiques helenístiques'''. [[Ficheru:Thales.jpg|thumb|[[Tales de Mileto]].]] Les matemátiques griegues yeren más sofisticaes que les matemátiques que desenvolvieren les cultures anteriores. Tolos rexistros que queden de les matemátiques pre-helenístiques amuesen l'usu del razonamientu inductivu, esto ye, repitíes observaciones usaes pa establecer regles xenerales. Los matemáticos griegos, otra manera, usaben el razonamientu deductivu. Los griegos usaron la lóxica pa deducir conclusiones, o [[teorema|teoremes]], a partir de definiciones y [[axoma|axomes]].<ref>Martin Bernal, "Animadversions on the Origins of Western Science", páxs. 72-83 in Michael H. Shank, ed., ''The Scientific Enterprise in Antiquity and the Middle Ages'' (Chicago: [[University of Chicago Press]]) 2000, p. 75.</ref> La idea de les matemátiques como un treme de teoremes sofitaos n'axomes ta esplícita nos [[Elementos d'Euclides|Elementos]] d'[[Euclides]] (escontra'l 300 e.C. ). Créese que les matemátiques griegues empezaron con [[Tales de Mileto|Tales]] (hacia 624{{esd}}a.{{esd}}C.-546{{esd}}a.{{esd}}C.) y [[Pitágores]] (hacia 582 e.C. - 507 e.C. ). Anque l'algame de la so influyencia puede ser aldericáu, fueron inspiraes probablemente poles matemátiques exipcies, mesopotámiques ya indies. Según la lleenda, Pitágores viaxó a Exiptu p'aprender matemátiques, xeometría y astronomía de los sacerdotes exipcios. Tales usó la xeometría pa resolver problemes tales como'l cálculu del altor de les [[pirámide (xeometría)|pirámides]] y la distancia de los barcos dende la vera. Atribuyir a Pitágores la primer demostración del [[Teorema de Pitágores|teorema que lleva'l so nome]], anque l'enunciáu del teorema tien una llarga historia.<ref name=Howard/> Nel so comentariu sobre [[Euclides]], [[Proclo]] afirma que Pitágores espresó'l teorema que lleva'l so nome y construyó [[Terna pitagórica|ternes pitagóriques]] algebraicamente primero que de forma xeométrica. L'[[Academia de Platón]] tenía como lema "Que nun pase naide que nun sepa Xeometría". Los [[Pitagóricos]] probaron la esistencia de númberos irracionales. [[Eudoxio]] (408 al 355 e.C. ) desenvolvió'l [[métodu refechu]], un precursor de la moderna [[integración]]. [[Aristóteles]] (384 al 322 e.C. ) foi'l primeru en dar per escritu les lleis de la [[lóxica]]. [[Euclides]] (escontra'l 300 e.C. ) dio l'exemplu más tempranu de la metodoloxía matemática usada güei día, con definiciones, axomes, teoremes y demostraciones. Tamién estudió les [[cóniques]]. El so llibru [[Elementos]] recueye tola matemática de la dómina.{{Harvnp|Abellanas|1979|p=8}} Nos [[Elementos]] encétense tolos problemes fundamentales de la matemática, anque siempre so un llinguaxe xeométricu. Amás de problemes xeométricos, tamién trata problemes [[aritmética|aritméticos]], [[álxebra|alxebraicos]] y d'[[análisis matemáticu]].{{Harvnp|Abellanas|1979|p=8}} Amás de los teoremes familiares sobre xeometría, tales como'l [[Teorema de Pitágores]], los [[Elementos]] inclúin una demostración de que la raíz cuadrada de dos ye un númberu irracional y otru sobre la infinitud de los númberos primos. La [[Peñerada de Eratóstenes]] (hacia 230 e.C. ) foi usada pal descubrimientu de númberos primos. [[Arquímedes]] de [[Siracusa (Sicilia)|Siracusa]] (hacia 287-212 e.C. ) usó'l métodu refechu pa calcular l'[[área]] so un arcu de [[Parábola (matemática)|parábola]] con ayuda de la [[Serie matemática|suma d'una serie infinita]] y dio un aproximamientu notablemente exactu de [[Númberu pi|pi]].<ref>{{cita web | títulu = A history of calculus |autor=O'Connor, J. J. y Robertson, Y. F. | editorial = [[University of St Andrews]]| url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_rise_of_calculus.html |fecha= febreru de 1996|fechaaccesu= 7 d'agostu de 2007}}</ref> Tamién estudió la [[Espiral de Arquímedes|espiral]], dándo-y el so nome, fórmules pal [[volume (matemática)|volume]] de [[superficie de revolución|superficies de revolución]] y un atélite sistema pa la espresión de númberos bien grandes. == Matemática na China clásica (c. 500 e.C. – 1300&nbsp;d.&nbsp;C.) == [[Ficheru:九章算術.gif|thumb|''[[Los nueve capítulos sobre l'arte matemático]]''.]] {{AP|Matemática china}} En [[China]], l'emperador [[Qin Shi Huang]] (Shi Huang-ti) ordenó nel [[años 200 e.C.|212 e.C. ]] que tolos llibros de fuera del estáu de Qin fueren quemaos. El mandatu nun foi obedecíu per tol mundu, pero de resultes conozse bien pocu alrodiu de la matemática na China ancestral. Dende la [[Dinastía Zhou]], a partir del [[sieglu XI e.C.|1046 e.C. ]], el llibru de matemátiques más antiguu que sobrevivió a la quema foi'l ''[[I Ching]]'', qu'usa trigramas y hexagramas pa propósitos filosóficos, matemáticos y místicos. Estos oxetos matemáticos tán compuestos de llinies enteres o estremaes llamaes yin (femenín) y yang (masculín), respeutivamente (vease [[Secuencia del Rei Wen]]). La obra más antigua sobre xeometría en China vien de canon filosóficu [[Mohismo|mohista]], escontra'l [[años 330 e.C.|330 e.C. ]], arrexuntáu polos acólitos de [[Mozi]] (470-390{{esd}}a.{{esd}}C.). El ''Mo Jing'' describió dellos aspeutos de munchos campos rellacionaos cola física según apurrió una pequeña dosis de matemátiques. Dempués de la quema de llibros, la [[dinastía Han]] (202{{esd}}a.{{esd}}C.-220{{esd}}d.{{esd}}C.) produció obres matemátiques que presumiblemente abondaben en trabayos que s'habíen perdíu. La más importante d'estes ye ''[[Los nueve capítulos sobre l'arte matemático]]'', que'l so títulu completu apaeció escontra'l 179&nbsp;d.&nbsp;C., pero esistía enantes en parte so otros títulos. La obra consiste en 246 problemes en pallabres qu'arreyen agricultura, negocios, usos xeométricos pa establecer les dimensiones de les [[pagoda|pagodes]], inxeniería, [[agrimensura]] y nociones sobre [[Triángulu rectángulu|triángulos rectángulos]] y [[π]]. Tamién s'usa'l [[Principiu de Cavalieri]] sobre volúmenes más de mil años primero que'l mesmu Cavalieri formular n'Occidente. Creáronse pruebes sobre'l [[Teorema de Pitágores]] y una formulación matemática de la [[eliminación de Gauss-Jordan]]. [[Liu Hui]] fixo un comentariu de la obra escontra'l sieglu III&nbsp;d.&nbsp;C. En resume, les obres matemátiques del Han astrónomu ya inventor [[Zhang Heng]] (78-139&nbsp;d.&nbsp;C.) conteníen una formulación pa [[Númberu pi|pi]] tamién, que difería de los cálculos de Liu Hui. Zhang Heng usó la so fórmula de pi p'atopar volúmenes esféricos. Taben tamién los trabayos escritos del matemáticu y [[teóricu de la música]] [[Jing Fang]] (78-37 e.C. ); por aciu l'usu de la [[coma pitagórica]], Jing reparó que 53 [[quinta|quintes xustes]] averar a 31 octaves. Esto llevaría más tarde al descubrimientu del temperamentu igual qu'estrema a la octava en 53 partes iguales y nun volvería ser calculáu con tanta precisión hasta que nel sieglu XVII facer l'alemán [[Nicholas Mercator]]. Los chinos tamién fixeron usu de diagrames combinatorios complexos conocíos como [[cuadráu máxicu]] y [[círculu máxicu]], descritos en tiempos ancestrales y perfeccionaos por [[Yang Hui]] (1238–1398&nbsp;d.&nbsp;C.). [[Zu Chongzhi]] (sieglu V) de les [[Dinastíes del Sur y del Norte]] calculó'l valor de π hasta siete llugares decimales, lo que daba llugar al valor de π más exactu mientres casi 1000 años. Inclusive dempués de que les matemátiques europees empezaren a floriar mientres el [[Renacimientu]], les matemátiques chinu y européu caltuvieron tradiciones separaes, con un significativu cayente de les chines, hasta que misioneros [[xesuita|xesuites]] como [[Matteo Ricci]] intercambiaron les idees matemátiques ente los dos cultures ente los sieglos XVI y XVIII. == Matemática en Xapón == [[Ficheru:Sangaku at Enmanji.jpg|right|200px|thumb|[[Sangaku]].]] {{vt|Sangaku|Seki Kōwa}} La matemática que se desenvuelve en Xapón mientres el [[periodu Edo]] (1603 - 1887), ye independiente de la ''matemática occidental''; a esti periodu pertenez el matemáticu [[Seki Kōwa]], de gran influyencia por casu, nel desenvolvimientu del [[wasan]] (matemática tradicional xaponesa), y que los sos descubrimientos (n'árees como'l [[cálculu integral]]), son casi simultáneos a los matemáticos contemporáneos europeos como [[Gottfried Leibniz]]. La matemática xaponesa d'esti periodu inspirar de la matemática china, ta empobinada a problemes esencialmente xeométricos. Sobre tablillas de madera llamaes ''sangaku'', son propuestos y resueltos «enigmes xeométricos»; d'ellí provién, por casu, el [[Sestetu de Soddy|teorema del sestetu de Soddy]]. == Matemática na India clásica (hacia 400–1600) == {{ap|Matemática na India}} [[Ficheru:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|[[Aryabhata]].]] Les meyores en matemática india posteriores a los ''[[Sulba Sutras]]'' son los ''[[Siddhantas]]'', trataos astronómicos de los sieglos IV y V{{esd}}d.{{esd}}C. ([[periodu Gupta]]) qu'amuesen una fuerte influyencia helénica.<ref name="Boyer208">{{cita llibru |apellíu=Boyer|añu=1991|títulu=China and India|páxines=208, 209}}</ref> Son significativos tocantes a que contienen la primer instancia de rellaciones trigonométriques basaes nuna semi-cuerda, como en trigonometría moderna, en llugar d'una cuerda completa, como na trigonometría tolemaica.<ref name="Boyer208" /> Con una serie d'alteraciones y errores de traducción pel mediu, les pallabres "senu" y "cosenu" deriven del sánscritu "jiya" y "kojiya".<ref name="Boyer208" /> El ''[[Surya Siddhanta|Suria-sidhanta]]'' (hacia l'añu [[400]]) introdució les [[funciones trigonométriques]] de [[senu (trigonometría)|senu]], [[cosenu]] y arcoseno y estableció regles pa determinar les trayectories de los astros que son conformes coles sos posiciones actuales nel cielu. Los ciclos cosmolóxicos esplicaos nel testu, que yeren una copia de trabayos anteriores, correspondíen a un [[añu sideral]] mediu de 365.2563627&nbsp;díes, lo que solo ye 1,4&nbsp;segundos mayor que'l valor aceptáu anguaño de 365.25636305&nbsp;díes. Esti trabayu foi traducíu del árabe al llatín mientres la Edá Media.<ref>Vease [[:en:History of the Hindu–Arabic numberal system]]</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Boyer|añu=1991|capítulu=The Arabic Hegemony|páxina=226}}</ref> Nel sieglu V{{esd}}d.{{esd}}C., [[Aryabhata]] escribe'l ''[[Aryabhatiya]]'', un delgáu volume concebíu pa complementar les regles de cálculu utilizaes n'astronomía y en midida matemática. Escritu en versu, escarez de rigor lóxico o metodoloxía deductiva.<ref name="Boyer 210">{{cita llibru |apellíos=Boyer|añu=1991|capítulu=The Arabic Hegemony|páxina=210, 211}}</ref> Anque casi la metá de les entraes son incorreutes, ye nel ''[[Aryabhatiya]]'' onde'l sistema decimal posicional apaez per vegada primera. Sieglos más tarde, el matemáticu árabe [[Abu Rayhan Biruni]] describiría esti tratáu como "un amiestu de quixarros ordinarios y cristales onerosos"<ref name="Boyer 210" /> Nel sieglu VII [[Brahmagupta]] identificó'l [[teorema de Brahmagupta]], la [[identidá de Brahmagupta]] y la [[fórmula de Brahmagupta]] y, per primer vegada en ''[[Brahmasphutasiddhanta|Brahma-sphuta-siddhanta]]'', esplicó claramente los dos usos del [[cero|númberu 0]]: como un símbolu pa rellenar un buecu nel sistema posicional y como una [[cifra (matemática)|cifra]] y esplicó el [[númberos arábigos|sistema de numberación fiendo-arábigu]][[Ficheru:Codex Vigilanus Primeros Numeros Arabigos.jpg|thumb|Codex Vigilanus Primeros Numeros Arabigos]].<ref name="Boyer Siddhanta">{{cita llibru |apellíos=Boyer|títulu=China and India|añu=1991|capítulu=The Arabic Hegemony|páxina=226|cita=En 766 tuvimos conocencia de qu'un tratáu astronómicu matemáticu, conocíu polos árabes como ''Sindhind'', foi traíu a Bagdag de la India. Créese xeneralmente que foi'l ''Brahmasphuta Siddhanta'', anque pudo ser el ''Surya Siddhanata''. Dellos años dempués, quiciabes hacia 775, el ''Siddhanata'' foi traducíu al árabe, y non muncho dempués (ca. 780) el ''Tetrabiblos'' astrolóxicu de Ptolomeo foi traducíu del griegu.}}</ref> Foi arriendes de una traducción d'esti testu indiu sobre matemátiques (escontra'l 770) cuando les matemátiques islámiques tuvieron accesu a esti sistema de numberación, que darréu afixeron usando los numberales arábigos. Los estudiantes árabes esportaron esta conocencia a Europa escontra'l sieglu&nbsp;XII y terminó moviendo los sistemes de numberación anteriores en tol mundu. Nel sieglu&nbsp;X, un comentariu de [[Halayudha|Jalaiuda]] sobre la obra de [[Pingala]] incluyía un estudiu de la [[socesión de Fibonacci]] y del [[triángulu de Pascal]] y describía la formación d'una [[matriz (matemática)|matriz]].{{ensin referencies}} Nel sieglu XII, [[Bhaskara II]] estudió diverses árees de les matemátiques. Los sos trabayos averar a la moderna conceición de ''infinitesimal'', ''derivación'', ''coeficiente [[diferencial d'una función diferencial]]'' y ''diferenciación''. Tamién estableció'l [[teorema de Rolle]] (un casu especial del [[teorema del valor mediu]]), estudió la [[ecuación de Pell]]{{ensin referencies}} ya investigó la derivada de la función senu. Hasta qué puntu los sos apurras antemanaron la invención del cálculu ye fonte de discutinios ente los historiadores de les matemátiques.<ref>Plofker (2000). páxs. 197-198; George Gheverghese Joseph, ''The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics'', Penguin Books, London, 1991 pp 298 - 300; Takao Hayashi, ''Indian Mathematics'', pp 118 - 130 in ''Companion History of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences'', ed. I. Grattan.Guinness, [[Johns Hopkins University Press]], Baltimore and London, 1994, p 126</ref> Dende'l sieglu&nbsp;XII, [[Madhava (matemáticu)|Mádhava]], fundador de la [[Escuela de Kerala]], atopó la llamada ''[[serie de Madhava-Leibniz]]'' y, utilizando 21 términos, computó'l valor del [[númberu π]] a 3,14159265359. Mádhava tamién atopó la [[serie de Madhava-Gregory]] pal arcotangente, la serie de potencies Madhava-Newton pa determinar el senu y el cosenu según [[Serie de Taylor|los aproximamientos de Taylor]] para funcionar senu y cosenu.<ref>Plofker 2009 páxs. 217-253.</ref> Nel sieglu XVI, [[Jyesthadeva]] consolidó munchos de los desarrollos y teoremes de la Escuela de Kerala nos ''Yukti-bhāṣā''.<ref>P. P. Divakaran, ''The first textbook of calculus: Yukti-bhāṣā'', ''Journal of Indian Philosophy'' 35, 2007, páxs. 417-433.</ref> Ensin ambargo, la Escuela nun formuló una teoría sistemática de la [[derivada]] o la [[integración]], nin esiste evidencia direuta de que les sos resultaos fueren tresmitíos al esterior de Kerala.<ref>Bressoud, 2002, p. 12, «Nun hai evidencia de que los trabayos llevaos a cabu sobre series fueren conocíu fora de la India, o inclusive fora de Kerala, hasta'l sieglu XIX. Gold y Pingree afirmen que cuando estes series fueron redescubiertas n'Europa, fueren perdíes, pa tou propósitu, n'India. Les espansiones del senu, cosenu y arcotangente fueren tresmitíes por delles xeneraciones de discípulos, pero como maneres observaciones pa les que naide atopó demasiada utilidá»</ref><ref>Plofker, 2001, p. 293, «Nun ye inusual atópase en discutinios sobre matemática india, aseveraciones tales como que "el conceutu de diferenciación yera entendíu [na India] dende tiempos de Manjula (... nel sieglu X)" (Joseph 1991, 300), o que "podemos considerar a Mádhava el fundador del analís matemáticu" (Joseph 1999, 293), o que Bhaskara II pue ser declaráu'l precursor de Newton y Leibnitz nel descubrimientu del principiu del cálculu diferencial" (Bag 1979, 294).</ref> Los progresos en matemátiques según n'otres ciencies estancáronse na India a partir de la [[conquista musulmana de la India]].<ref>{{cita llibru |apellíu1=Dutta|nome1=Sristidhar|apellíu2=Tripathy|nome2=Byomakesh|títulu=Martial traditions of North East India|editorial=Concept Publishing Company|añu=2006|páxina=173|url=https://books.google.com/books?id=s_ttiCMvGH4C&pg=PA173|isbn=9788180693359}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu1=Wickramasinghe|nome1=Nalin Chandra|apellíu2=Ikeda|nome2=Daisaku|títulu=Space and eternal life|editorial=Journeyman Press|añu=1998|páxina=79|url=https://books.google.com/books?|isbn=9781851720613}}</ref> == Matemática islámica (hacia 800-1500) == {{AP|Matemática nel islam medieval}} {{Ver tamién|Númberos arábigos}} [[Ficheru:1983_CPA_5426.jpg|thumb|[[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|Muhamad ibn Musa al-Kuarizmi]].]] L'imperiu islámicu, establecíu a lo llargo del [[Oriente Mediu]], [[Asia Central]], [[África del Norte]], [[Península Ibérica|Iberia]], y parte de la [[Historia de la India|India]], fixo apurras significativos en matemátiques nel sieglu octavu. Anque la mayor parte de los testos islámicos sobre matemátiques fueron escritos n'[[Idioma árabe|árabe]], non toos fueron escritos por [[pueblu árabe|árabes]], yá que, según el griegu yera usáu nel mundu helenísticu, l'árabe yera usáu como'l llinguaxe escritu de los intelectuales non árabes a lo llargo del mundu islámicu naquella dómina. Xunto colos árabes, munchos otros importantes matemáticos islámicos fueron [[Pueblu persa|perses]]. Nel sieglu IX, [[Al-Juarismi]] escribió dellos llibros importantes sobre los númberos arábigos y sobre los métodos de resolución d'ecuaciones. El so llibru ''Sobre los cálculos con númberos arábigos'', escritu alredor del añu 825, xunto col trabayu d'[[Al-Kindi]], fueron preseos pa dar a conocer les matemátiques árabes y los númberos arábigos n'Occidente. La pallabra ''[[algoritmu]]'' derivar de la llatinización del so nome, Algoritmi, y la pallabra ''[[álxebra]]'' del títulu d'unu de los sos trabayos, ''[[Al-Kitāb al-mukhtaṣar fī hīsāb al-ğabr wa'l-muqābala]]'' (''Compendiu de cálculu por compleción y comparanza''). Al-Juarismi de cutiu ye moteyáu "el padre de l'álxebra", polos sos importantes contribuciones a esti campu.<ref>[https://web.archive.org/web/20141009100628/http://www.ucs.louisiana.edu/~sxw8045/history.htm The History of Algebra]. [[Luisiana State University]].</ref> Apurrió una meticulosa esplicación a la solución d'ecuaciones de segundu grau con raigaños positivos,<ref>Boyer, 1991, "The Arabic Hegemony" p. 230. "Los seis casos d'ecuaciones daes dexaben escosaes toles posibilidaes de topar ecuaciones lliniales y cuadráticas con raíz positiva; la sistematizacíon y la exhaustividad na esposición d'Al-Juarismi fixo que los llectores tuvieren menos dificultaes nel dominiu de les soluciones."</ref> y foi'l primeru n'enseñar l'álxebra nes sos [[Álxebra elemental|formes más elementales]].<ref>Gandz and Saloman (1936), ''The sources of al-Khwarizmi's algebra'', Osiris i, páxs. 263–77: "Per un sitiu, Al-Juarismi tien más derechu a ser moteyáu "el padre de l'álxebra" que [[Diofanto d'Alexandría]] yá que Al-Juarismi ye'l primeru n'enseñar álxebra nes sos formes elementales y por sigo mesma, en cuantes que Diofanto ta especialmente venceyáu cola teoría de númberos".</ref> Tamién introdució'l métodu fundamental de "amenorgamientu" y "balance", refiriéndose al allugamientu de los términos restaos al otru llau d'una ecuación, esto ye, la cancelación de términos iguales que s'atopen en llaos opuestos d'una ecuación. Esta operación foi descrita orixinariamente por Al-Jarismi como ''al-jabr''.<ref name=Boyer-229>Boyer, 1991, "The Arabic Hegemony" p. 229. "Nun ye del tou ciertu que los términos ''al-jabr'' y ''muqabalah'' signifiquen esautamente eso, pero la interpretación avezada ye paecida a la implícita na traducción anterior. La pallabra ''al-jabr'' probablemente significa daqué según "restauración" o "conclusión" y paez facer referencia a la transposición de términos restaos al otru llau de la ecuación. La pallabra ''muqabalah'' referir a "amenorgamientu" o "balance", col significáu de cancelación de los términos que s'atopen en llaos opuestos de la ecuación."</ref> La so álxebra non solo consistía "nuna serie de [[problema matemáticu|problemes]] ensin resolver, sinón nuna [[testu informativu|esposición]] qu'empieza coles condiciones primitives que se deben dar en tolos prototipos d'ecuaciones posibles por aciu una serie de combinaciones, a partir d'esti momentu van ser oxetu d'estudiu." El posterior desenvolvimientu de l'álxebra vieno de la mano d'[[Al-Karaji]]. Nel so tratáu ''al-Fakhri'' estiende la metodoloxía pa incorporar potencies y raigaños de cantidaes desconocíes. La primera [[demostración matemática|demostración]] por [[inducción matemática]] de la que se tien constancia apaez nun llibru escritu por Al-Karaji nel 1000{{esd}}d.{{esd}}C., nel que demuestra'l [[teorema del binomiu]], el [[triángulu de Pascal]], y la suma de [[Cubu (aritmética)|cubos]] [[integral]]es.<ref>Victor J. Katz (1998). ''History of Mathematics: An Introduction'', páxs. 255-59. [[Addison-Wesley]]. ISBN 0-321-01618-1.</ref> L'[[historiador]] de les matemátiques, F. Woepcke,<ref>F. Woepcke (1853). ''Extrait du Fakhri, traité d'Algèbre par Abou Bekr Mohammed Ben Alhacan Alkarkhi''. [[París]].</ref> emponderó a Al-Karaji por ser "el primeru n'introducir la [[teoría]] del [[cálculu]] [[álxebra|alxebraicu]]." Tamién nel sieglu X [[Abul Wafa]] tradució les obres de [[Diofanto]] al árabe y desenvolvió la función [[Tanxente (trigonometría)|tanxente]]. [[Ibn al-Haytham]] foi'l primer matemáticu en deducir la fórmula de la suma de les [[Ecuación cuártica|ecuaciones cuárticas]], usando un métodu que puede xeneralizase pa determinar la fórmula xeneral de la suma de cualquier potencia entera. Desenvolvió una integración pa calcular el volume d'un [[paraboloide]] y foi capaz de xeneralizar les sos resultaos pa les integrales de [[polinomiu|polinomios]] de más de cuartu grau. Inclusive s'averó abondo a la fórmula xeneral de la [[integral]] de polinomios, anque nun taba interesáu en polinomios de grau mayor que cuatro.<ref name=Katz>Victor J. Katz (1995), "Idees of Calculus in Islam and India", ''Mathematics Magazine'' '''68''' (3): 163-74.</ref> Nes acabadures del sieglu XI, [[Omar Khayyam]] escribió ''Discutinios sobre les dificultaes en Euclides'', un llibru sobre los defectos nos [[Elementos d'Euclides]], especialmente'l [[postuláu de les paraleles]], y estableció los fundamentos de la [[xeometría analítica]] y la [[xeometría non euclídea]]. Tamién foi'l primeru n'atopar la solución xeométrica a la [[ecuación cúbica]] ya influyó na [[reforma del calendariu]].{{ensin referencies}} == Matemática n'Occidente == [[Ficheru:Woman teaching geometry.jpg|thumb|Ilustración de los ''Elementos'' d'[[Euclides]], hacia 1309-1316.]] Mientres la Edá Media les aplicaciones de l'álxebra al comerciu, y el dominiu de los númberos, lleva al usu corriente de los ''númberos irracionales'', un costume que ye depués tresmitida a Europa. Tamién s'acepten les soluciones negatives a ciertos problemes, cantidaes imaxinaries y ecuaciones de grau trés. === Matemática medieval n'Europa === El desenvolvimientu de les matemátiques mientres la edá media ye frecuentemente motivada pola creyencia nun «orde natural»; [[Boecio]] asitiar dientro del ''currículu'', nel sieglu VI, al acuñar el términu ''[[Quadrivium]]'' pal estudiu metódicu de l'aritmética, la xeometría, l'astronomía y la música; nel so ''De institutione arithmetica'', una traducción de [[Nicómaco]], ente otros trabayos que constituyeron la base de la matemática hasta que se recuperaron los trabayos matemáticos griegos y árabes.<ref>Caldwell, John (1981) "The ''De Institutione Arithmetica'' and the ''De Institutione Musica''", páxs. 135-54 in Margaret Gibson, ed., ''Boethius: His Life, Thought, and Influence,'' (Oxford: Basil Blackwell).</ref><ref>Folkerts, Menso, ''"Boethius" Geometrie II'' (Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1970).</ref> Mientres el sieglu XII, particularmente n'Italia y n'España, tradúcense testos árabes y redescúbrense los griegos.<ref>Maurice Mashaal, p. 51.</ref> [[Toledo]] vuélvese un centru cultural y de traducciones; los escolares europeos viaxen a España y a Sicilia en busca de lliteratura científica árabe<ref>Vease [[:fr: Traductions llatines du XIIe siècle]]</ref> incluyendo'l ''[[Compendiu de cálculu por compleción y comparanza]]'' d'[[Al-Juarismi|al-Khwārizmī]], y la versión completa de los [[Elementos d'Euclides|''Elementos'']] de Euclides, traducida a dellos idiomes por [[Adelardo de Bath]], [[Herman de Carinthia]], y [[Gerardo de Cremona]].<ref>Marie-Thérèse d'Alverny, "Translations and Translators", páxs. 421-62 en Robert L. Benson and Giles Constable, ''Renaissance and Renewal in the Twelfth Century'' (Cambridge: [[Harvard University Press]], 1982).</ref><ref>Guy Beaujouan, "The Transformation of the Quadrivium", páxs. 463-87 en Robert L. Benson and Giles Constable, ''Renaissance and Renewal in the Twelfth Century'' (Cambridge: Harvard University Press, 1982).</ref> La crecimientu económicu y comercial que conoz Europa, cola abertura de nueves rutes escontra l'oriente musulmán, dexa tamién a munchos mercaderes familiarizase coles téuniques tresmitíes polos árabes. Les nueves fontes dan un impulsu a les matemátiques. [[Fibonacci]] escribe'l so ''[[Liber Abaci]]'' en [[1202]], reeditáu en [[1254]], produz la primer meyora significativa en matemática n'Europa cola introducción del [[sistema de numberación]] ''indiu'': los [[númberos arábigos]] (sistema de [[sistema de numberación decimal|notación decimal]], [[Notación posicional|posicional]] y con usu común del [[cero]]). En teoría enseñada nel [[Quadrivium]], pero tamién destinada a la práutica comercial. Esta enseñanza tresmitir nes ''botteghe d'abbaco'' o «escueles de ábacos», onde los ''maestri'' enseñaben l'aritmética, la xeometría y los métodos calculatorios a los futuros comerciantes, al traviés de problemes recreativos, conocíos gracies a «trataos d'álxebra» qu'estos maestros dexaron.<ref>Van Egmond, Warren, ''The Commercial Revolution and the beginnings of Western Mathematics in Renaissance Florence, [[1300]]-[[1500]]'', éd. University of Michigan UMI Dissertation Services, Ann Arbor, Michigan, États-Unis, 628 p.</ref> Anque l'álxebra y la [[contabilidá]] cuerren per senderos separaos,<ref>Heeffer, Albrecht: ''On the curious historical coincidence of algebra and double-entry bookkeeping'', Foundations of the Formal Sciences, [[Ghent University]], November 2009, p. 7 [http://logica.ugent.be/albrecht/thesis/FOTFS2008-Heeffer.pdf]</ref> pa cálculos complexos qu'arreyen [[interés compuestu]], un bon dominiu de l'Aritmética ye altamente valoráu. === Renacimientu européu === Hai un fuerte desenvolvimientu nel área de les matemátiques nel sieglu XIV,<ref>Grant, Edward and John Y. Murdoch (1987), eds., ''Mathematics and Its Applications to Science and Natural Philosophy in the Middle Ages,'' (Cambridge: [[Cambridge University Press]]) ISBN 0-521-32260-X.</ref> como la dinámica del movimientu. [[Thomas Bradwardine]] propón que la velocidá amontar en proporción aritmética como la razón de la fuercia a la resistencia amontar en proporción xeométrica, y amuesa les sos resultaos con una serie d'exemplos específicos, pos el llogaritmu entá nun fuera concebíu;<ref name=Clagett>Clagett, Marshall (1961) ''The Science of Mechanics in the Middle Ages,'' (Madison: University of Wisconsin Press), páxs. 421-40.</ref> el so análisis ye un exemplu de cómo se tresfirió la téunica matemática utilizada por [[al-Kindi]] y [[Arnau de Vilanova]].<ref>Murdoch, John Y. (1969) "''Mathesis in Philosophiam Scholasticam Introducta:'' The Rise and Development of the Application of Mathematics in Fourteenth Century Philosophy and Theology", in ''Arts libéraux et philosophie au Moyen Âge'' (Montréal: Institut d'Études Médiévales), at páxs. 224-27.</ref> Los matemáticos d'esta dómina (tales como los [[calculatores de Merton College]], de Oxford), al nun tener los conceutos del [[cálculu diferencial]] o de [[llende matemática]], desenvuelven idees alternatives como por casu: midir la velocidá instantánea como la "trayeutoria que '''habría''' siguíu [un cuerpu] '''si'''... fuera movíu uniformemente con un mesmu grau de velocidá col que ye movíu nesi intre dau";<ref name=Clagett/> o bien: determinar la distancia cubierta por un cuerpu baxu movimientu uniforme aceleráu (anguaño resueltu con métodos d'[[integración]]). Esti grupu, compuestu por [[Thomas Bradwardine]], William Heytesbury, [[Richard Swineshead]] y John Dumbleton, tien como principal ésitu la ellaboración del [[teorema de la velocidá media]] que más tarde, usando un llinguaxe cinemático y simplificao, compondría la base de la "llei de la cayida de los cuerpos", de Galileo.<ref name=Clagett/> [[Ficheru:Pacioli.jpg|thumb|''Ritratto di Luca Pacioli'', 1495, atribuyíu a [[Jacopo de'Barbari]] ([[Museo di Capodimonte]]).]] [[Nicolás Oresme]] na [[Universidá de París]] y l'italianu [[Giovanni di Casali]], aprovieron -independientemente- una demostración gráfica d'esta rellación.<ref name=Clagett/> Nun comentariu posterior a ''los Elementos'', Oresme realiza un análisis más detalláu nel cual prueba que tou cuerpu adquier, per cada medría socesivu de tiempu, una medría d'una cualidá que crez como los númberos impares. Utilizando el resultáu de Euclides que la suma de los númberos impares son los cuadraos, deduz que la cualidá total adquirida pol cuerpu, va amontase conforme'l cuadráu del tiempu.<ref>Nicole Oresme, "Questions on the ''Geometry'' of Euclid" Q. 14, páxs. 560–65, in Marshall Clagett, ed., ''Nicole Oresme and the Medieval Geometry of Qualities and Motions,'' (Madison: University of Wisconsin Press, 1968).</ref> [[Luca Pacioli]] escribe ''"Summa de Arithmetica, Xeometría, Proportioni et Proportionalità"'' (Venecia, 1494), onde s'inclúin trataos de contabilidá y escritura; magar taba dirixíu a mercaderes o aprendices de mercaderes, tamién contenía acertijos y ruempecabeces matemáticos.<ref>Alan Sangster, Greg Stoner & Patricia McCarthy: [http://eprints.mdx.ac.uk/3201/1/final_final_proof_Market_paper_050308.pdf "The market for Luca Pacioli's Summa Arithmetica"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126012523/http://eprints.mdx.ac.uk/3201/1/final_final_proof_Market_paper_050308.pdf |fecha=2018-01-26 }} (Accounting, Business & Financial History Conference, Cardiff, September 2007) p. 1–2</ref> En ''Summa Arithmetica'', Pacioli introduz símbolos per primer vegada nun llibru impresu, lo que depués se convirtió nuna notación convencional. Tamién ye'l primer llibru conocíu de ''álxebra'' (enforma del conteníu ye plaxáu de [[Piero della Francesca]]). Mientres la primer metá del sieglu XVI, [[Scipione del Ferro]] y [[Niccolò Fontana Tartaglia]] afayen les [[númberos complexos|soluciones complexes]] de les ecuaciones cúbiques, trabayando na [[resolución d'ecuaciones]]. Retomáu por Tartaglia y publicar por Carden, atopen una primer formulación xunto con Bombelli. [[Gerolamo Cardano]] va publicar el ''[[Ars magna]]'' xunto con un trabayu del so alumnu Ferrari, quien resuelve les ecuaciones de cuartu grau. En 1572 [[Rafael Bombelli]] publica'l so ''L'Algebra'', nel qu'amuesa cómo utilizar les cantidaes imaxinaries que podríen apaecer na fórmula de Cardano pa les ecuaciones de grau trés. Hasta fines del sieglu XVI, la resolución de problemes matemáticos sigue siendo una cuestión retórica. El [[cálculu simbólicu]] va apaecer en 1591, cola publicación del ''[[Álxebra nueva|Isagoge Artem Analycitem]]'' de [[François Viète]] y la introducción de notaciones específiques pa les constantes y les variables (trabayu popularizáu y ameyoráu por [[Thomas Harriot|Harriot]], [[Pierre de Fermat|Fermat]] y [[René Descartes|Descartes]], va camudar por completu'l trabayu alxebraicu desenvueltu n'Europa). La principal aportación de la Renacencia a la matemática foi la sustitución del [[álxebra tensorial]], heredáu de l'[[Antigua Grecia]], pola más senciell'álxebra de los polinomios.{{Harvnp|Abellanas|1979|p=13}} Nesti periodu'l [[álxebra]], que dende los [[Elementos]] d'[[Euclides]] estudiárase dende un puntu de vista xeométricu, independizar de la xeometría y conviértese nuna caña autónoma dientro de la matemática.{{Harvnp|Abellanas|1979|p=13}} === La revolución científica de los sieglos XVII y XVIII === [[Ficheru:Leonhard Euler.jpg|thumb|[[Leonhard Euler]] por [[Emanuel Handmann]].]] Les matemátiques inclínense sobre aspeutos físicos y téunicos. [[Isaac Newton]] y [[Gottfried Wilhelm von Leibniz|Gottfried Leibniz]] crean el [[cálculu infinitesimal]], colo que s'inaugura la era del [[Análisis Matemáticu|análisis matemáticu]], la derivada, la integración y les ecuaciones diferenciales. Esto foi posible gracies al conceutu de [[Llende matemática|llende]], consideráu la idea más importante de la matemática.{{Harvnp|Abellanas|1979|p=11}} Sicasí, la formulación precisa del conceutu de llende nun se produció hasta'l sieglu XIX con [[Cauchy]].{{Harvnp|Abellanas|1979|p=15}} L'universu matemáticu d'empiezos del sieglu XVIII ta apoderáu pola figura de [[Leonhard Euler]]<ref>DahanPeiffer, p. 199</ref> y polos sos apurras tantu sobre [[Función matemática|funciones matemátiques]] como [[teoría de númberos]], ente que [[Joseph-Louis Lagrange]] alluma la segunda metá del sieglu. El sieglu precedente viera la puesta n'escena del [[cálculu infinitesimal]], lo qu'abría la vía al desenvolvimientu d'una nueva disciplina matemática: l'análisis alxebraicu, nel que, a les operaciones clásiques de l'álxebra, añader la diferenciación y la integración. El cálculu infinitesimal aplícase tantu na física ([[Mecánica clásica|mecánica]], [[mecánica celeste]], [[óptica]], [[cuerda vibrante|cuerdes vibrantes]]) como en xeometría (estudiu de curves y superficies). [[Leonhard Euler]], en ''Calculi différentialis'' (1755) y en ''Institutiones calculi integralis'' (1770), intenta establecer les regles d'usu de los infinitos pequeños y desenvuelve métodos d'integración y de resolución d'ecuaciones diferenciales. Tamién se destacar los matemáticos [[Jean Le Rond d'Alembert]] y [[Joseph-Louis Lagrange]]. En 1797, [[Sylvestre François Lacroix]] publica ''Traité du calcul différentiel et intégral'' que ye una síntesis de los trabayos del Análisis del sieglu XVIII. La familia [[Bernoulli]] contribúi al desenvolvimientu de la resolución de les ecuaciones diferenciales. La '''función matemática''' vuélvese un oxetu d'estudiu a parte entera. Matemáticos de la talla de [[Brook Taylor]], [[James Stirling (matemáticu)|James Stirling]], Euler, [[Colin Maclaurin|Maclaurin]] o Lagrange, utilizar en problemes de optimización; desenvolver en series enteres o asintóticas pero ensin esmolecese de la so converxencia. Leonhard Euler ellabora una clasificación de funciones. Intenta aplicásela a los reales negativos o complexos. Nesta dómina produz el fenómenu contrariu al reparáu nel sieglu XVI. [[Álxebra]] y [[xeometría]] vuelven xunise so un mesmu métodu, pero agora ye'l llinguaxe alxebraicu'l que s'aplica al estudiu de los problemes xeométricos.{{Harvnp|Abellanas|1979|p=16}} El [[teorema fundamental de l'álxebra]] (esistencia de raigaños eventualmente complexes a tou polinomiu) que tenía forma de conxetura dende escontra dos sieglos, ye revalorizáu nel usu de la [[Fraición parcial|descomposición n'elementos simples]], necesariu pal cálculu integral. Socesivamente, Euler (1749) y Lagrange (1771), intenten demostraciones alxebraiques pero enfrentar a la parte trascendente del problema (tou polinomiu de grau impar sobre R tien una raíz real), que va precisar del usu d'un teorema de valores entemedios.<ref>''Routes et Dédales'', p. 251.</ref> La demostración de D'Alembert publicada en 1746 nos añales de l'academia de Berlín, ye la más completa pero contién entá delles llagunes y pasaxes foscos. Gauss, en 1799, que critica a D'Alembert sobre estos puntos, nun ta exentu de los mesmos reproches. Hai que facer intervenir nun momentu un resultáu fuerte del Análisis que'l sieglu entá nun conoz. Amás, esta torga asítiase na cuestión de los puntos de bifurcación: ye una cuestión yá aldericada na polémica sobre los llogaritmos y los númberos negativos a la que va poner fin Euler. La segunda y tercer demostración de Gauss nun cadecen d'estes faltes, pero yá nun s'inscriben dientro del mesmu sieglu. N'aritmética, Euler demuestra'l [[pequeñu teorema de Fermat]] y da una versión estendida a los númberos compuestos (1736-1760). == Matemática moderna == === Sieglu XIX === La historia matemática del sieglu XIX ye inmensamente rica y fecunda. Numberoses teoríes nueves apaecen y complétense trabayos empezaos enantes. Apodera la cuestión del ''rigor'', como se manifiesta nel análisis matemáticu» colos trabayos de Cauchy y la suma de series (la cual remanez a cuenta de la xeometría), teoría de funciones y particularmente sobre les bases del cálculu diferencial ya integral al puntu de mover les nociones de ''infinitamente pequeñu'' que tuvieren notable ésitu'l sieglu pasáu. Entá más, el sieglu marca'l fin del amateurismo matemáticu: les matemátiques yeren consideraes hasta entós como obra de dellos particulares, nesti sieglu, convertir n'oficios de vanguardia. El númberu de profesionales nun dexa de crecer y les matemátiques adquieren una importancia nunca antes vista. Les aplicaciones desenvuélvense rápido n'amplios dominios, faciendo creyer que la ciencia tou lo puede; dellos socesos asina paecen atestigualo, como'l descubrimientu d'un nuevu planeta namái pol cálculu, o la esplicación de la creación del sistema solar. El dominiu de la física, ciencia esperimental por escelencia, vese dafechu invadíu poles matemátiques: el calor, la electricidá, el magnetismu, la mecánica de fluyíos, la resistencia de materiales y la elasticidá, la cinética química, son toes matematizadas. <gallery> Ficheru:Joseph-Louis Lagrange.jpeg|[[Joseph-Louis Lagrange]] Ficheru:Cauchy Augustin Louis dibner coll SIL14-C2-03a.jpg|[[Augustin Louis Cauchy]] Ficheru:Carl Friedrich Gauss.jpg|[[Carl Friedrich Gauss]] Ficheru:Georg Friedrich Bernhard Riemann.jpeg|[[Bernhard Riemann]] Ficheru:Pierre-Simon Laplace.jpg|[[Pierre Simon Laplace|Pierre de Laplace]] Ficheru:WilliamRowanHamilton.jpeg|[[William Rowan Hamilton]] Ficheru:Young frege.jpg|[[Gottlob Frege]] </gallery> Mientres el sieglu XIX les matemátiques vuélvense más astractes. El trabayu revolucionariu de [[Carl Friedrich Gauss]] (1777–1855) en [[matemática pura]], inclúi la primer prueba satisfactoria del «[[teorema fundamental de l'aritmética]]» y de la «[[llei de reciprocidá cuadrática]]», amás de numberoses contribuciones en ''función matemática, variable complexa, xeometría, converxencia de series,...'' Nesti sieglu desenvuélvense dos formes de [[xeometría non euclidiana]], nes que'l [[postuláu de les paraleles]] de la [[xeometría euclídea]] yá nun ye válidu. El matemáticu rusu [[Nikolái Lobachevski]] y el so rival, el matemáticu húngaru [[János Bolyai]], independientemente definen y estudien la [[xeometría hiperbólica]]. La [[xeometría elíptica]] foi desenvuelta más tarde pol matemáticu alemán [[Bernhard Riemann]], quien tamién introduz el conceutu de [[variedá (matemática)]] (y la güei llamada ''[[Xeometría de Riemann]]''). N'[[álxebra astracta]], [[Hermann Grassmann]] da una primer versión d'[[espaciu vectorial]]. [[George Boole]] acolumbra una álxebra qu'utiliza namái los númberos 0 y 1, la güei conocida como ''[[Álxebra de Boole]]'', que ye'l puntu de partida de la [[lóxica matemática]] y que tien importantes aplicaciones en [[ciencies de la computación]]. [[Augustin Louis Cauchy]], [[Bernhard Riemann]] y [[Karl Weierstrass]] reformularon el cálculu de manera más rigorosa. La rápida crecedera de la matemática provoca una crisis derivada de la necesidá de revisar tolos sos fundamentos pa llogralos de forma rigorosa a partir d'estructures alxebraiques y topolóxiques.{{Harvnp|Abellanas|1979|pp=18-20}} A finales del sieglu XIX naz la matemática actual coles obres de [[Richard Dedekind|Dedekind]] y [[Leopold Kronecker|Kronecker]].{{Harvnp|Abellanas|1979|p=19}} === Sieglu XX === [[Ficheru:Four Colour Map Example.svg|thumb|[[Teorema de los cuatro colores]].]] El sieglu XX ve a les matemátiques convertise nun oficiu mayor. Cada añu, se gradúan miles de doctores, y les salíes llaborales atópense tantu na enseñanza como na industria. Los trés grandes teoremes dominantes son: los [[Teoremes d'incompletitú de Gödel]]; la demostración de la [[Teorema de Taniyama-Shimura|conxetura de Taniyama-Shimura]], qu'implica la demostración del postreru teorema de Fermat; la demostración de les [[conxetures de Weil]] por [[Pierre Deligne]]. Munches de les nueves disciplines que se desenvuelven o nacen son una continuación de los trabayos de [[Henri Poincaré|Poincaré]], les [[probabilidá]]es, la [[topoloxía]], la [[xeometría diferencial]], la [[Lóxica matemática|lóxica]], la [[xeometría alxebraica]], los trabayos de [[Alexander Grothendieck|Grothendieck]], ente otres. Nun discursu en 1900 frente al [[Congresu Internacional de Matemáticos]], [[David Hilbert]] propunxo una llista de [[Problemes de Hilbert|23 problemes matemáticos]]. Esta llista, que toca delles árees de les matemátiques, foi un focu central pa munchos matemáticos del sieglu XX. A la fecha (2011), 10 fueron resueltos, 7 parcialmente resueltos y 2 siguen abiertos; los 4 restantes tán formulaos de manera bien analaya pa decidir si fueron resueltos o non. Munches conxetures notables fueron finalmente probaes. En 1976, [[Wolfgang Haken]] y [[Kenneth Appel]] usaron un ordenador pa demostrar el [[teorema de los cuatro colores]]. [[Andrew Wiles]], basáu en trabayos previos d'otros matemáticos, probó'l [[últimu teorema de Fermat]] en 1995. [[Paul Cohen]] y [[Kurt Gödel]] probaron que la [[hipótesis del continuu]] ye [[Independencia (lóxica matemática)|lóxicamente independiente]] de (nun puede ser probada o negada de) los [[Axomes de Zermelo-Fraenkel|axomes de la teoría de conxuntos]]. En 1998 [[Thomas Callister Hales]] probó la [[conxetura de Kepler]]. Collaboraciones matemátiques de tamañu y dimensiones imprecedentes tomen llugar. Un exemplu ye la [[Teorema de clasificación de grupos simples|clasificación de grupos finitos simples]] (tamién llamada'l "teorema enorme"), pa que la so demostración, ente 1955 y 1983, riquiéronse 500 artículos d'alredor de 100 autores, enllenando miles de páxines. Un grupu de matemáticos franceses, incluyendo [[Jean Dieudonné]] y [[André Weil]], publiquen sol pseudónimu «[[Nicolas Bourbaki|Nicolás Bourbaki]]», con mires d'esponer la totalidá de la conocencia matemática como un tou rigorosu coherente. El resultáu de delles docenes de volúmenes, axuntaos en ''[[Elementos de matemática]]'', tuvo una influyencia controversial na educación matemática.<ref>Mashaal, Maurice 2006. ''Bourbaki: A Secret Society of Mathematicians''. [[American Mathematical Society]]. ISBN 0-8218-3967-5, ISBN 978-0-8218-3967-6.</ref> La [[xeometría diferencial]] convertir n'oxetu d'estudiu como tal cuando [[Albert Einstein|Einstein]] utilizar na [[relatividá xeneral]]. Árees dafechu nueves de la matemática como la [[lóxica matemática]], la [[topoloxía]] y la [[teoría de xuegos]] de [[John von Neumann]], camuden el tipu d'entrugues a les cualos podía dase respuesta con métodos matemáticos. Tou tipu d'[[Estructura matemática|estructura]] foi amenorgáu a un grupu d'axomes astrautu, y dióse-yos nomes como [[espaciu métricu]], [[espaciu topolóxicu]], etc. Estos conceutos, de la mesma fueron abstraídos escontra una [[teoría de categoríes]], como se suel ser el casu en matemátiques. [[Alexander Grothendieck|Grothendieck]] y [[Jean-Pierre Serre|Serre]] rellancen la [[xeometría alxebraica]] utilizando [[teoría de fexes]]. Grandes meyores fueron fechos nel estudiu cualitativu de la [[teoría de sistemes dinámicos]] que [[Henri Poincaré|Poincaré]] empezara nos 1890's. La [[teoría de la midida]] foi desenvuelta nos tardíos 1900´s y empiezos del sieglu XX. Les aplicaciones de la midida inclúin la [[integral de Lebesgue]], la axiomatización de [[Kolmogorov]] de la [[teoría de la probabilidá]], y la [[teoría ergódica]]. La [[teoría de nuedos]] tamién s'amplió. La [[mecánica cuántica]] llevó al desenvolvimientu del [[análisis funcional]]. Otres nueves árees inclúin la [[teoría de distribuciones]] de [[Laurent Schwartz]], los [[teoremes de puntu fixu]], la [[teoría de la singularidá]] y la [[teoría de les catástrofes]] de [[René Thom]], la [[teoría de modelos]] y los [[fractales]] de [[Benoît Mandelbrot|Mandelbrot]]. La teoría de Lie, constituyida polos [[Grupu de Lie|grupos de Lie]] y les [[Álxebra de Lie|álxebres de Lie]] volviéronse árees de gran interés. La invención y el continuu progresu de los ordenadores, al empiezo máquines mecániques analóxiques y dempués máquines electróniques, dexaron trabayar con cantidaes cada vez más grandes de datos, y surdieron árees como por casu la [[teoría de la computabilidad]] d'[[Alan Turing]]; la [[teoría de la complexidá computacional]]; la [[teoría de la información]] de [[Claude Shannon]]; el [[procesamientu de señales]]; l'[[análisis de datos]]; la [[Optimización (matemática)|optimización]] y otres árees d'[[investigación d'operaciones]]. Nos sieglos precedentes, munchos de los focos matemáticos taben puestos nel cálculu y les funciones continues, pero'l surdimientu de la computación y la teunoloxía de les comunicaciones lleven a una importancia creciente los conceutos de les [[matemátiques discretes]] y la espansión de la [[combinatoria]], incluyendo la [[teoría de grafos]]. La velocidá y procesamientu de datos de los ordenadores tamién-yos dexaron encargar se de problemes matemáticos que consumiríen demasiáu tiempu con cálculos fechos con papel y llapiceru, llevando a árees como'l [[análisis numbéricu]] y el [[cálculu formal]]. Dalgunos de los métodos y algoritmos más importantes del sieglu XX fueron: l'[[algoritmu símplex]], la [[tresformada rápida de Fourier]], la [[correición d'errores escontra alantre]], el [[Filtru de Kalman]] de la [[teoría de control]] y l'[[RSA|algoritmu RSA]] de la [[criptografía asimétrica]]. === Sieglu XXI === Nel añu 2000, el [[Clay Mathematics Institute]] anunció los siete [[problemes del mileniu]], y en 2003 la demostración de la [[Hipótesis de Poincaré|conxetura de Poincaré]] foi resuelta por [[Grigori Perelmán]] (que razonó éticamente el nun aceptar el premiu). La mayoría de les revistes de matemática tienen versión ''on line'' según impreses, tamién salen munches publicaciones dixitales. Hai una gran crecedera escontra'l [[accesu online]], popularizada pol [[ArXiv]]. == Ver tamién == {{columnes}} * [[Filosofía de la matemática]] * [[Historia de la Xeometría]] * [[Historia de la trigonometría]] * [[Matemática]] * [[Aritmética]] {{nueva columna}} * [[Matemátiques nel Antiguu Exiptu]] * [[Xeometría nel Antiguu Exiptu]] * [[Matemática helénica]] * [[Matemática nel islam medieval]] {{nueva columna}} * [[Cronoloxía de la matemática]] * [[Matemáticos]] * [[Llista de matemáticos importantes]] * [[Historia de la nomónica]] {{final columnes}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == *{{cita publicación |apellíu=Abellanas |nome=Pedro |enllaceautor=Pedro Abellanas |añu=1979 |títulu=Unes reflexones sobre la biografía de la matemática |publicación=Lleiciones inaugurales de la Universidá Complutense de Madrid |volume= |númberu= |páxines= |issn= |url=http://matematicas.unex.es/~brequejo/Abellanas_79-80.pdf |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2016}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.dcs.warwick.ac.uk/bshm/resources.html Links to Web Sites on the History of Mathematics] (''The British Society for the History of Mathematics''). * [http://mathforum.org/library/topics/history/ History/Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070507110751/http://mathforum.org/library/topics/history/ |date=2007-05-07 }} The Math Forum (Drexel University). * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/ MacTutor History of Mathematics archive] (John J. O'Connor and Edmund F. Robertson; University of St Andrews, Scotland). * [https://web.archive.org/web/20070428055242/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/ The History of Mathematics] (David R. Wilkins; Trinity College, Dublin). * [https://web.archive.org/web/20210219112941/http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/index.php Xenealoxía de matemáticos] (n'inglés). {{Tradubot|Historia de la matemática}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de les matemátiques|Historia de la matemática]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] d43brp9h0xo9igjm0ciahuws3ixqxi2 0 92364 4775595 4733539 2026-11-03T19:24:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 6 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775595 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Gerty Cori''' {{nym}} foi la tercer muyer nel mundu y primera n'Estaos Xuníos en ganar un [[Premiu Nobel]] en [[Ciencia|Ciencies]] y la primer muyer a nivel mundial en ser gallardoniada col [[Ganadores del Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina|Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]]. A pesar de que vivió nuna dómina na que les muyeres taben marxinaes de les ciencies y que teníen poques oportunidaes educatives, foi almitida na escuela de Medicina, onde conoció al so futuru home, [[Carl Ferdinand Cori]], con quien se casó dempués de la so graduación en [[1920]].<ref name="Larner" /> Poco tiempu dempués, en [[1922]], la pareya emigró a Estaos Xuníos, debíu en parte al deterioru de la situación n'[[Europa]], consecuencia de la [[Primer Guerra Mundial]]. Gerty siguió desenvolviendo'l so interés na investigación médica por aciu la collaboración con Carl nel llaboratoriu. Publicó resultaos d'investigaciones realizaes en coautoría col so maríu, según en solitariu. A diferencia del so home, tuvo dificultaes pa consiguir posiciones llaborales nel área d'investigación y les que llogró siempre fueron mal pagues. Carl aportunaba en trabayar en collaboración con Gerty, anque les instituciones que la emplegaben trataren de desanimalo. Recibió'l Premiu Nobel en [[1947]], al pie del so home Carl y compartíu col [[Fisioloxía|fisiólogo]] [[arxentín]] [[Bernardo Houssay]]. El premiu foi-y dau por afayar el mecanismu pol cual el [[glucóxenu]] —un deriváu de la [[glucosa]]— convertir en [[ácidu láctico]] nel [[texíu muscular]] y depués ye resintetizado nel cuerpu y almacenáu como fonte d'enerxía (conocíu como'l [[ciclu de Cori]]). Tamién identificaron l'importante compuestu catalizador llamáu [[glucosa-1-fosfatu|éster de Cori]]. En 2004, Gerty y Carl fueron designaos ''[[National Historic Chemical Landmarks|National Historical Chemical Landmark]]'' (Fitu Históricu Nacional en Química) pola [[American Chemical Society]], en reconocencia al so trabayu nel esclarecimiento del [[Metabolismu de carbohidratos|metabolismu de los carbohidratos]].<ref name="carbohydratemetabolism">{{cita web|url=http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/glucose.html|títulu=Carl and Gerty Cori and carbohydrate metabolism|editorial=American Chemical Society|fechaaccesu=21 d'agostu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100119070418/http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/glucose.html|fechaarchivu=2010-01-19}}</ref> En [[1957]], Gerty Cori morrió tres una llucha de diez años cola [[Mielofibrosis con metaplasia mieloide|mieloesclerosis]]. Permaneció activa nel so llaboratoriu d'investigación hasta'l final. Recibió reconocencia polos sos llogros al traviés de múltiples premios y honores. == Biografía == === Primeros años y matrimoniu === [[Ficheru:Carl Ferdinand Cori.jpg|thumb|170px|left|[[Carl Cori]] maríu y collaborador de Gerty.]] Gerty Theresa Radnitz nació nel senu d'una familia [[xudía]] de Praga el 15 d'agostu de 1896. El so padre, Otto Radnitz, foi un [[químicu]] que se convirtió en xerente d'una refinería d'azucre dempués d'inventar un esitosu métodu de refinamientu. La so madre, que cuntaba ente los sos amigos a [[Franz Kafka]], yera una muyer culto y sofisticao.<ref name="Ginsberg"/> Realizó los primeros estudios en casa con profesores particulares y darréu foi inscrita nun colexu pa neñes, cuando tenía 16 años d'edá decidió que quería ser [[médicu]]. Animada por un tíu maternu, profesor de [[Pediatría]] na universidá, estudió y aprobó l'exame d'almisión de la universidá p'asistir a la escuela de [[Medicina]].<ref name="Larner" /> Foi almitida na Facultá de Medicina de la [[Universidá Carolina|Universidá alemana Carl Ferdinand]] en Praga en 1914 y llogró el Doctoráu en Medicina en 1920. Mientres estudiaba na universidá conoció a Carl Cori, quien darréu se sintió atraíu pol so encantu, vitalidá, sentíu del humor y el so amor pola naturaleza y el montañismo».<ref name="Larner">{{cita web|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:QvPvYjbqaCsJ:books.nap.edu/html/biomems/gcori.pdf+Gerty+Theresa+Cori&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESiF5EqmvrHoz5Kevg0GpC8sIjQKQWbB9DvJryEMJorpkN_wqg8uC4qpn1HIcbNPJ6EFn_tn2EwpZ748Aia-5rYFk76cnAyytrzDprbeWjiBoLKzN01L8x3dn_V4Na_NnqWMb4Q-&sig=AHIEtbQz8dSqsm3Hm9TMmKSLj2AioWYPig|títulu=Gerty Theresa Cori|apellíu=Larner|nome=Joseph|añu=1992|editorial=National Academy of Sciences|páxina=113, 124, 125|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|idioma=inglés}}</ref> Casar en 1920, dempués de graduase, y Gerty convertir al [[catolicismu]], que yera la relixón de Carl. Dempués de la boda camudar a [[Viena]], [[Austria]], onde Gerty pasó los siguientes dos años trabayando nel Children's Carolinen Hospital, mientres Carl trabayaba nun llaboratoriu.<ref name="Larner"/> Mientres la so estancia nel hospital trabayó na unidá de Pediatría y amás llevó a cabo investigaciones nel campu de la regulación de la temperatura, el comparativu de temperatures antes y dempués del tratamientu de patoloxía tiroidea y publicó artículos sobre [[hematología|trastorno del sangre]].<ref name="Ginsberg"/> La vida volvióse bien difícil dempués de la [[Primer Guerra Mundial]], Gerty inclusive sufrió [[xeroftalmía]] —una enfermedá de los güeyos causada por defectu de [[vitamina A]]—, causada pola severu desnutrición que-y provocó la escasez d'alimentos. Estos problemes, xunto col creciente [[antisemitismu]], contribuyeron a que la pareya decidiera abandonar Europa.<ref name="flyinghopping">{{cita web|url=http://www.chemheritage.org/women_chemistry/body/cori.html|títulu=Flying, Hopping and Rolling|apellíu=Chemical Heritage Foundation|editorial=Hemheritage.org|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100620083837/http://chemheritage.org/women_chemistry/body/cori.html|fechaarchivu=2010-06-20}}</ref> === Emigración a Estaos Xuníos y carrera === En 1922, emigraron a los [[Estaos Xuníos]] —Gerty seis meses dempués de Carl, por cuenta de la dificultá pa llograr un emplegu— pa dedicase a la investigación médica nel State Institute for the Study of Malignant Diseases —Institutu Estatal pal Estudiu d'Enfermedaes Malines, anguaño [[Roswell Park Cancer Institute]]— en [[Buffalo (Nueva York)|Buffalo]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]. En 1928, convertir en [[Naturalización|ciudadanos naturalizaos]] de los Estaos Xuníos.<ref name="National Library of Medicine"/><ref name="coribio">{{cita web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-cf-bio.html|títulu=Nobel Lectures – Physiology or Medicine 1942–1962|añu=1964|editorial=Elsevier Publishing Company|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|idioma=inglés}}</ref> Anque yeren desanimaos a trabayar xuntos en Roswell, siguieron faciéndolo, y especializáronse na investigación del [[Metabolismu de carbohidratos|metabolismu de los carbohidratos]]. Taben particularmente comenenciudos en cómo se metaboliza la [[glucosa]] nel cuerpu humanu y nes hormones que regulen esti procesu.<ref name="Larner"/> Publicaron cincuenta artículos mientres tuvieron en Roswell, presentaben en calidá de primer autor a quien fixera la mayor parte de la investigación pa un determináu estudiu. Gerty Cori publicó once artículos como únicu autor. En 1929, propunxeron el ciclu teóricu que más tarde-yos fixo ganar el [[Premiu Nobel]], el [[ciclu de Cori]].<ref name="National Library of Medicine">{{cita web|url=http://www.nlm.nih.gov/changingthefaceofmedicine/physicians/biography_69.html|títulu=Dr. Gerty Theresa Radnitz Cori|apellíu=National Library of Medicine|editorial=Nih.gov|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|idioma=inglés}}</ref> El ciclu describe la forma en que'l cuerpu humanu utiliza delles reaiciones químiques nel texíu muscular, pa romper carbohidratos como'l glucóxenu —un deriváu de la glucosa— n'ácidu láctico, mientres coles mesmes sintetícense otros.<ref name="flyinghopping"/> Los Cori dexaron Roswell dempués de publicar el so trabayu sobre'l metabolismu de los carbohidratos. Delles universidaes ufiertáron-y una posición a Carl, pero negar a contratar a la so esposa. Mientres una de les entrevistes, Gerty foi informada que se consideraba «poco americano» qu'una pareya de maríos trabayara xuntos.<ref name="Ginsberg"/> En 1931, camudar a [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]], [[Missouri]], onde-y ufiertaron a Carl un puestu como investigador na Escuela de Medicina de la [[Universidá Washington en Saint Louis|Universidá de Washington]]. A pesar de los sos antecedentes, a Gerty ufiertáron-y solamente un puestu como investigador asociáu, con un sueldu que correspondía a la décima parte de lo que ganaba Carl,<ref>{{cita web|url=http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/cori.htm|títulu=Gerty Theresa Cori (1896–1957)|apellíu=Washington University School of Medicine, St. Louis, Missouri|editorial=Bernard Becker Medical Library|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716210642/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/cori.htm|fechaarchivu=2011-07-16}}</ref> amás alvirtiéronlu que podía perxudicar la carrera del so home.<ref name="National Library of Medicine"/> En 1943, foi nomada profesor acomuñáu d'investigación en [[Bioquímica]] y [[Farmacoloxía]]. Meses primero que ganara'l Premiu Nobel foi xubida a profesor titular, cargu qu'ocupó hasta la so muerte en 1957.<ref name=BernardBeckerMedicalLibrary2>{{cita web|url=http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/cori.htm|títulu=Gerty Theresa Cori (1896-1957)|apellíu=Washington University School of Medicine|editorial=Bernard Becker Medical Library|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716210642/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/cori.htm|fechaarchivu=2011-07-16}}</ref> Siguieron trabayando en collaboración na Universidá de Washington. Nos sos analises con músculu de xaronca molíu, afayaron un compuestu entemediu que dexaba la degradación del glucóxenu, llamáu [[glucosa-1-fosfatu]], agora conocíu como'l éster de Cori.<ref name="flyinghopping"/> Establecieron la estructura del compuestu, identificaron la [[enzima]] que cataliza la so formación química, la [[glucóxenu fosforilasa]], y demostraron que'l éster de Cori ye'l pasu inicial na conversión del carbohidratu glucóxenu en glucosa —del qu'esisten grandes cantidaes nel fégadu—.<ref name="Coriester">{{cita web|url=http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/synthesis.html|títulu=Washington University, the "Cori ester," and the synthesis of glycogen|editorial=American Chemical Society|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120229134439/http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/synthesis.html|fechaarchivu=2012-02-29}}</ref> Tamién puede ser l'últimu pasu na conversión de la glucosa sanguínea en glucóxenu, yá que ye un procesu reversible.<ref>{{cita web|url=http://www.nobel-winners.com/Medicine/carl_and_gerty_cori.html|títulu=Carl Ferdinand & Gerty Theresa Cori|editorial=nobel-winners.com|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}</ref> Gerty y Carl realizaron la mayor parte del so trabayu en collaboración, incluyíu'l que finalmente los llevó a ganar el [[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]] en [[1947]], pol so descubrimientu del procesu de la conversión catalítica del glucóxenu». Compartieron el premiu col [[Fisioloxía|fisiólogo]] [[arxentín]] [[Bernardo Houssay]], quien foi gallardoniáu pol so descubrimientu del papel que desempeña la hormona del lóbulu anterior de la [[hipófisis]] nel metabolismu del azucre».<ref>{{cita web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html|títulu=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947|editorial=Nobelprize.org|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}</ref> Prosiguieron cola investigación pa esclariar los mecanismos del metabolismu de los carbohidratos y llograron meyores na comprensión de la conversión reversible del azucre y l'almidón, los sos afayos resultaron cruciales nel desenvolvimientu de nuevos tratamientos pa la [[diabetes]].<ref name="carbohydratemetabolism+">{{cita web|url=http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/glucose.html|títulu=Carl and Gerty Cori and carbohydrate metabolism|editorial=American Chemical Society|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100119070418/http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/glucose.html|fechaarchivu=2010-01-19}}</ref> === Últimos años, muerte y remembranzas === Xustu antes de ganar el Premiu Nobel y mientres taben nun viaxe pa prauticar esguilada, los Cori afayaron que Gerty taba enferma de [[Mielofibrosis con metaplasia mieloide|mieloesclerosis]], una enfermedá mortal de la [[médula ósea]].<ref name="Ginsberg" /> Por cuenta d'esto, precisó constantemente recibir tresfusiones sanguínees y más palantre foi sometida a una [[Cuayu#Esplenectomía|esplenectomía]]. A pesar de los sos problemes de salú caltúvose activa y atollóse nel estudiu de les [[glucogenosis]], tamién llamaes enfermedaes por almacenamientu de glucóxenu, que fueron la tema del últimu artículu que publicó.<ref name="CSU">{{cita web |url=http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |títulu= Gertrude 'Gerty' Cori |fechaaccesu= 16 d'ochobre de 2010 |editorial = California State Polytechnic University, Pomona |idioma = inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> Lluchó mientres diez años cola enfermedá mientres siguía col so trabayu científicu, que solo menguó mientres los sos últimos meses de vida. Morrió na so casa'l [[26 d'ochobre]] de [[1957]], a la edá de 61 años.<ref name="Ginsberg">{{cita web|url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&node_id=926&content_id=CTP_004449&use_sec=true&sec_url_var=region1&__uuid=dc23aadd-1387-499d-90b3-2eeea51c3859#P70_18112|títulu=Carl and Gerty Cori and Carbohydrate Metabolism|apellíu=Ginsberg|nome=Judah|editorial=American Chemical Society|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}</ref> Sobreviviéron-y el so maríu y el so únicu fíu, Thomas Cori.<ref name="flyinghopping"/> Mientres el serviciu funerariu, el [[científicu]] [[España|español]] y tamién gallardoniáu col Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina, [[Severo Ochoa]], dixo: {{cita|«Gerty, pa toos nós, foi un ser humanu d'una gran fondura espiritual. Modesta, atenta, arrogante y cariñosa a un grau superlativu y una amante de la naturaleza y l'arte».<ref name="CSU" />}} Dos meses más tarde, nun homenaxe póstumu realizáu na Universidá de Washington, [[Bernardo Alberto Houssay|Bernardo Houssay]], el [[Fisioloxía|fisiólogo]] [[arxentín]] que compartió'l Nobel colos Cori, espresó nun discursu: {{cita|«La vida de Gerty Cori foi un noble exemplu de dedicación a un ideal, la meyora de la ciencia y pal beneficiu de la humanidá. La encantadora personalidá de Gerty Cori, tan rica en cualidaes humanes, ganóse l'amistá y l'almiración de tolos que tuvieron el privilexu de conocela. [...] El so nome ta grabáu pa siempres nos añales de la ciencia y la so alcordanza va ser apreciáu poles sos munchos amigos mientres teamos vivos».<ref>{{cita web |url = http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/HoussayMemCori.htm |títulu = Bernardo A. Houssay Memorial to Gerty Theresa Cori |fechaaccesu = 16 d'ochobre de 2010 |autor = Houssay, Bernardo A. |fecha = 15 d'avientu de 1957 |editorial = Bernard Becker Medical Library |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100605182308/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/HoussayMemCori.htm |fechaarchivu = 2010-06-05}}</ref>}} == Premios y reconocencies == En 1947, Gerty Cori convertir na tercer muyer nel mundu, y la primera d'Estaos Xuníos, en ganar un [[Premiu Nobel]] de [[Ciencia|Ciencies]], los receptores anteriores fueron [[Marie Curie]] y [[Irène Joliot-Curie]]. Amás foi la primer muyer en ser gallardoniada col [[Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina|Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]].<ref name="factsphysmed">{{cita web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/shortfacts.html|títulu=Facts on the Nobel Prize in Physiology or Medicine|editorial=Nobelprize.org|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}</ref> El [[Cori (cráter)|cráter Cori]] na lluna foi nomáu nel so honor.<ref>{{cita web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/AdvanceSearch2.jsp|títulu=Gazetteer of Planetary Nomenclature|editorial=usgs.gov|fechaaccesu=17 de xunu de 2010}}</ref> Tamién comparte una estrella col so maríu Carl nel [[St. Louis Walk of Fame]].<ref>{{cita web|url=http://www.stlouiswalkoffame.org/inductees/?view=achievement|títulu=St. Louis Walk of Fame Inductees|apellíu=St. Louis Walk of Fame|editorial=stlouiswalkoffame.org|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121031162946/http://www.stlouiswalkoffame.org/inductees/?view=achievement|fechaarchivu=2012-10-31}}</ref> [[Ficheru:Glucose 1-phosphate.svg|thumb|right|Fórmula correuta de la [[glucosa-1-fosfatu]] —éster de Cori— que s'imprimió con un error nuna [[estampilla]] del [[Serviciu Postal de los Estaos Xuníos]].]] Gerty foi honrada cola espedición d'una estampilla del [[Serviciu Postal de los Estaos Xuníos]] n'abril de [[2008]].<ref name="Keim">{{cita web|url=http://www.wired.com/wiredscience/2008/01/us-postal-servi/|títulu=U.S. Postal Service Gets Scientific With New Stamps|apellíu=Keim|nome=Brandon|fecha=10 de xineru de 2008|editorial=wired.com|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131112150514/http://www.wired.com/wiredscience/2008/01/us-postal-servi/|fechaarchivu=2013-11-12}}</ref> La ''Associated Press'' reportó que'l sellu de 41 centavos contenía un error d'impresión na fórmula química de la [[glucosa-1-fosfatu]]. La estampilla foi distribuyida a pesar del error.<ref name="Associated Press">{{cita web|url=http://www.foxnews.com/wires/2008Jan15/0,4670,StampChemical,00.html|títulu=Stamp Honoring Biochemist Bears Error|apellíu=Associated Press|fecha=15 de xineru de 2008|editorial=Fox News|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}</ref> La so descripción diz: «[[Bioquímica]] Gerty Cori (1896-1957), en collaboración col so home Carl, realizó importantes descubrimientos, los qu'inclúin un nuevu deriváu de la glucosa, que resolvieron los pasos del [[metabolismu de carbohidratos|metabolismu de los carbohidratos]] y contribuyeron a la comprensión y el tratamientu de la diabetes y otres enfermedaes metabóliques. En 1947, la pareya recibió en forma compartida'l Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina».<ref>{{cita web|url=http://www.usps.com/communications/newsroom/2008/sr08_023.htm|títulu=Four Legends of American Science Now on U.S. Postage Stamps|apellíu=United States Postal Service|fecha=6 de marzu de 2008|editorial=usps.com|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.usps.com/communications/newsroom/2008/sr08_023.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> Los otros científicos qu'apaecieron na serie «American Scientists» fueron el [[químicu]] [[Linus Pauling]], l'[[astrónomu]] [[Edwin Hubble]] y el [[físicu]] [[John Bardeen]]. En 1948, Gerty foi gallardoniada cola [[Medaya Garvan-Olin]], una condecoración en reconocencia pola so distinguida llabor en Química que se da a les muyeres químiques d'Estaos Xuníos.<ref>{{cita web|url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&node_id=1319&content_id=CTP_004521&use_sec=true&sec_url_var=region1&__uuid=|títulu=Francis P. Garvan-John M. Olin Medal|editorial=American Chemistry Society|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2010|idioma=inglés}}</ref> Foi nomada pol presidente [[Harry S. Truman]] como miembru de la xunta del [[National Science Foundation]], cargu qu'ocupó hasta la so muerte.<ref name=BernardBeckerMedicalLibrary2/> Tamién foi escoyida miembru de l'[[Academia Nacional de Ciencies d'Estaos Xuníos]], la cuarta muyer en recibir l'honor.<ref name="Gardner">{{cita web|url=http://www.the-aps.org/education/k12curric/pdf/cori.pdf|títulu=Gerty Cori, Biochemist, 1896-1957|apellíu=Gardner|nome=A. L.|añu=1997|obra=Women Life Scientists: Past, Present, and Future – Connecting Role Models to the Classroom Curriculum|editorial=American Physiological Society|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.the-aps.org/education/k12curric/pdf/cori.pdf|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> En 2004, Gerty y Carl fueron designaos ''[[National Historic Chemical Landmarks|National Historical Chemical Landmark]]'' (Fitu Históricu Nacional en Química) pola [[American Chemical Society]], en reconocencia al so trabayu nel esclarecimiento del [[Metabolismu de carbohidratos|metabolismu de los carbohidratos]].<ref name="carbohydratemetabolism" /> == Ver tamién == * [[Muyeres ganadores del Premiu Nobel|Llista de muyeres ganadores del Premiu Nobel]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Llectura complementaria == * {{cita llibru|apellíos=Leroy|nome=Francis |títulu=A century of Nobel Prizes recipients: chemistry, physics, and medicine|url=https://books.google.com/?id=8DjwaFWE4fYC&printsec=frontcover&q|añu=2003|editorial=CRC Press|isbn=0824708768|ref=Leroy}} * {{cita llibru|apellíos=McGrayne|nome=Sharon Bertsch |títulu=Nobel Prize Women in Science: Their Lives, Struggles and Momentous Discoveries|añu=2001|editorial=National Academy Press|isbn=0309072700}} == Enllaces esternos == {{Traducíu ref|en|en=inglés|Gerty Cori|trad=total}} * {{cita web|url= http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&node_id=926&content_id=CTP_004449&use_sec=true&sec_url_var=region1&__uuid=dc23aadd-1387-499d-90b3-2eeea51c3859|títulu= Carl y Gerty Cori y el metabolismu de los carbohidratos|editorial = [[American Chemical Society]]|idioma = inglés}} * {{cita web|url = http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/words/CoriEssay.htm|títulu = Glories of the Human Mind|autor = Cori, Gerty|editorial = Bernard Becker Medical Library|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100221152306/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/words/CoriEssay.htm|fechaarchivu = 2010-02-21}} * {{cita web|url = http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/corimem.htm|títulu = Gerty Cori Memorabilia|editorial = Bernard Becker Medical Library|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100605183206/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/corimem.htm|fechaarchivu = 2010-06-05}} * {{cita web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-lecture.pdf|títulu= Polysaccharide phosphorylase - Nobel Lectures|autor = Cori, Carl y Cori, Gerty|fecha= 11 d'avientu de 1947|editorial = Nobelprize.org|idioma = inglés}} {{Socesión | títulu= [[Ficheru:Nobel prize medal.svg|20px|center]][[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]] | periodu = [[1947]] | predecesor = [[Hermann Joseph Muller]] | socesor = [[Paul Hermann Müller]] }} {{Tradubot|Gerty Cori}} {{NF|1893|1957|Cori, Gerty Theresa}} [[Categoría:Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]] [[Categoría:Premiu Nobel d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Premiu Nobel d'Austria]] [[Categoría:Persones de Praga]] [[Categoría:Bioquímicos y bioquímiques d'Estaos Xuníos]] 3s851a5g21rtujvkkftuz1rl2pdg6a5 0 92964 4775629 4774756 2026-11-04T02:51:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775629 wikitext text/x-wiki {{Eventu}} Les '''guerres romanu-sasánidas''' o '''guerres bizantín-sasánidas''' fueron una serie de [[Guerra|conflictos militares]] qu'enfrentaron al [[Imperiu romanu]] (y depués a la so continuación nel este, l'[[Imperiu romanu d'Oriente]]) col [[Imperiu sasánida]] ente los [[sieglu|sieglos]] [[sieglu III|III]] y [[sieglu VII|VII]]. Les dos potencies más importantes de l'[[Antigüedá tardía]] nel [[Mediterraneu]] y el [[Próximu Oriente]] combatieron casi de cutio mientres esti periodu, anque hubo tamién llargos periodos de coesistencia pacífica (sobre manera mientres el [[sieglu V]]). Los conflictos empecipiar nel [[sieglu III]], cola fundación del Imperiu sasánida, y concluyeron cola victoriosa campaña del emperador [[Heraclio]], en [[628]]-[[630]]. Les operaciones militares fueron especialmente intenses en tiempos de [[Sapor I]] ([[240]]/[[242]]–[[272]]), [[Sapor II]] ([[309]]–[[379]]), [[Cosroes I]] ([[531]]–[[579]]) y [[Cosroes II]] ([[590]]–[[628]]). Les agresiones provinieron tantu del llau romanu como del persa. Dempués de la postrera y mayor de les guerres ente Roma y Persia ([[603]]–[[628]]), dambes potencies, escoses, fueron víctimes de la [[espansión musulmana|espansión del islam]], que destruyó por completu al Imperiu sasánida y apoderóse de les provincies orientales del Imperiu romanu. Esti acontecimientu marca'l final definitivu de la [[Edá Antigua]]. == Antecedentes: Roma y Persia antes del sieglu III == [[Ficheru:Marcus Aurelius Glyptothek Munich.jpg|thumb|150px|Bustu de Marco Aurelio.]] La muerte del emperador [[Marco Aurelio]], en [[180]], foi un momentu críticu pal Imperiu romanu. El reináu del "emperador filósofu" había estáu marcáu por permanentes guerres defensives nes zones fronterices del Imperiu: nel [[Danubiu]], coles [[guerres marcomanas]], Roma escosara les sos últimes reserves; nel Este, habíase vistu obligada a combatir en delles ocasiones contra los [[Imperiu Parto|partos]]. A pesar d'estes guerres, Marco Aurelio nun llograra estabilizar les fronteres del Imperiu. El so fíu [[Cómodu]], poco afortunáu como emperador, foi asesináu en [[192]]. Tres una curtia guerra civil, [[Septimio Severu]], orixinariu d'[[África (provincia romana)|África]], fundó la [[dinastía de los Severos]], que gobernaría l'Imperiu hasta l'añu [[235]]. Los contemporáneos, como l'historiador [[Dión Casio]], nativu de la parte oriental del Imperiu, alvirtieron que cola muerte de Marco Aurelio concluyía la "Edá d'Oru" y empecipiábase una dómina de "fierro y ferruñu". Esti puntu de vista ye compartíu polos historiadores actuales. El gobiernu de los Severos basóse esencialmente nel so control de les lexones. Los pagos ("donativium") a los soldaos aumentaron de forma constante, lo cual amontó tamién la so cobicia. Per otru llau, produciéronse frecuentes intrigues palaciegues, por casu contra [[Caracalla]], que yera bien queríu pol pueblu y poles tropes, pero qu'actuó ensin escupulicios ya inclusive fixo matar al so propiu hermanu, [[Publius Septimius Geta|Geta]]; o contra [[Heliogábalo]], que la so política relixosa agafara a munchos romanos. L'últimu emperador de la dinastía Severa, [[Alexandru Severu]], foi asesináu por soldaos enraxonaos, que resabiaben de la so capacidá militar. Los siguientes emperadores caltener mientres pocu tiempu nel tronu, y l'Imperiu entró nuna fonda crisis, que los historiadores modernos denominen [[Crisis del sieglu III]]. Solo dellos emperadores, como [[Aureliano]] y, sobre manera, [[Diocleciano]], llograríen nos años que siguieron dar una estabilidá duradera al Imperiu. Una parte importante de los problemes romanos mientres la crisis del sieglu III tuvieron la so causa n'Oriente. Ellí, en [[224]], el rei [[Imperiu Parto|partu]] [[Artabanes IV]] fuera vencíu y muertu por un príncipe subleváu llamáu [[Ardashir I|Ardashir]]. Ardashir provenía d'una dinastía de señores locales que gobernaba la rexón de [[Fars|Pérsida]] y que baxaba d'un personaxe semilegendario llamáu [[Sasán]], de quien nun se sabe práuticamente nada. Na moderna historiografía, la dinastía fundada por Ardashir denominar [[Dinastía sasánida|sasánida]]. Los sasánidas gobernaríen Persia mientres unos 400 años, y el so imperiu sería los postreru gran estáu preislámico del antiguu Oriente. Ardashir y los sos socesores reforzaron les tradiciones partas en tolos sentíos, buscando llexitimar la nueva dinastía. Pa ello, el nuevu monarca precisaba ésitos visibles. Esta necesidá sería llueu afayada polos romanos: en cuanto Ardashir hubo consolidáu'l so poder nel interior, empecipió una guerra contra Roma. La caballería pesada persa, los [[catafractos]], demostraron ser dignos adversarios de los romanos. Llueu Roma atopóse implicada nuna costosa guerra defensiva. Entá cuando coles mesmes delles tribus amenaciaben de cutio les fronteres del [[Rin]] y del Danubiu, nun yeren comparables col bien entamáu estáu sasánida, que se manifestó como un enemigu muncho más terrible de lo que los partos haber sío enxamás. Persia, con un gran desenvolvimientu cultural y militar, convertir na [[némesis]] de Roma y siguió siéndolo mientres los sieglos siguientes. Roma atopó nel Imperiu sasánida una potencia similar a la suya, y los grandes reis de [[Ctesifonte]] vieron a Roma de forma asemeyada. Esto solo significó, una y bones les dos potencies taben sólidamente establecíes, que caúna d'elles buscó sobre manera debilitar a la otra tanto como fuera posible, oxetivu nel cual los intereses económicos desempeñaron un importante papel. Foi'l principiu d'una agarradiella continua que duró sieglos: solo col final de l'Antigüedá tardía y la cayida del [[Imperiu sasánida]] concluyó la secular rivalidá ente los dos imperios. De siguío, amás de describir les operaciones militares, ufiértase tamién una visión xeneral de les situaciones polítiques nos conflictos respeutivos y de les sos resultaos. A esti respectu, va ser necesariu facer delles curties referencies a les respeutives circunstancies polítiques de Persia y Roma. == Ardashir I: L'empiezu de los enfrentamientos militares == [[Ficheru:Severus Alexander.jpg|thumb|100px|Alexandru Severu.]] Dempués de que Ardashir I, escontra [[230]], amenorgara a los sos enemigos internos, empecipió maniobres p'ampliar los sos dominios, lo que lu llevó a entrar en conflictu con Roma. El so primer ataque foi contra l'[[Armenia romana]]. La posesión d'esti territoriu fuera siempre, por causa de la so situación xeográfica y los sos recursos, motivu de disputa ente los romanos y los partos. Tamién los sasánidas tendríen, nos años futuros, un gran interés per Armenia, sobre manera hasta l'añu [[428]], periodu mientres el cual foi rexíu por una caña secundaria de la [[Dinastía arsácida de Partia|dinastía real parta de los arsácidas]], quien víen a los sasánidas como usurpadores. Munchos arsácidas taben abellugaos n'Armenia y recibíen ayuda romana. Per otra parte, Ardashir deseyaba llexitimar el so mandatu reconstruyendo'l [[Imperiu aqueménida]] por cuenta de Roma y pallo tenía de facese con Armenia, poner fin a l'amenaza romana sobre Mesopotamia (qu'aprovechaben el caos producíu pol cambéu dinásticu pa estender la so influyencia escontra l'este) ya invadir Siria y Asia Menor.<ref>Edwell, Peter (2007). ''Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra Under Roman Control''. Routledge, páxs. 160. ISBN 9781134095735.</ref> La ofensiva de Ardashir contra Armenia nun tuvo, sicasí, l'ésitu esperáu, nin tampoco l'ataque contra'l reinu de [[Hatra]], en [[Mesopotamia]], aliáu de Roma. L'emperador romanu [[Alexandru Severu]] preparar pa la guerra y entamó en [[232]] una contraofensiva contra la capital persa, [[Ctesifonte|Seleucia-Ctesifonte]], qu'apenes llogró resultaos: una de les trés columnes del exércitu romanu foi aniquilada polos perses, y les otres dos tornaron ensin algamar apenes ésitos. Tampoco les lluches siguientes, que se desenvolvieron sobre manera en Mesopotamia, tuvieron resultaos decisives, polo qu'Alexandru Severu anuló les operaciones pa poder enfrentase a los xermanos nel Rhin. Tres la muerte del emperador, en [[235]], Ardashir entamó una nueva ofensiva. Esta vegada'l Gran Rei tuvo más ésitu: posiblemente en [[236]] les ciudaes d'importancia estratéxica de [[Harrán|Carras]] y [[Nísibis]] cayeron en manes de los perses, y en [[240]] tamién la duramente apostada Hatra. [[Ficheru:Hatra ruins.jpg|thumb|left|Ruines en Hatra.]] Los motivos de Ardashir p'atacar al Imperiu romanu siguen siendo aldericaos polos historiadores. Les fontes occidentales atribúin al Gran Rei la intención de restaurar l'antiguu [[Imperiu aqueménida]],<ref>[[Herodiano]] 6,2 y [[Dión Casio]] 80,4,1.</ref> pero tien de tenese en cuenta que les fontes occidentales son por norma contraries a los perses. Sobre esto los testimonios que conocemos del propiu Ardashir nun refundien nenguna lluz, una y bones él solo se autodenominó "Rei de Reis de Yeren (Irán)", lo que nun ye n'absolutu una espresión esaxerada del conceutu que tenía de sigo mesmu. Ardashir podría dir a la guerra p'afirmar la so posición, probar la so aptitú como nuevu rei y llexitimar la so usurpación ''de facto'' del tronu. No fondero, la cuestión depende en gran midida de la interpretación que se faiga de les fontes esistentes.<ref>Erich Kettenhofen, "Die Einforderung des Achämenidenerbes durch Amburešdir: eine interpretatio romana", en: ''Orientalia Lovaniensia Periodica'' 15 (1984), páxs. 177–190. Ver tamién Philip Huyse, ''La revendication de territoires achéménides par les Sassanides: une réalité historique?'', en: Philip Huyse (ed.), ''Iran: Questions et connaissances I: Études sur l'Iran ancien'', París, 2002, páxs. 294–308.</ref> La cayida de Hatra fizo que Roma anovara la so decisión d'atacar a los perses. Ardashir morrió en [[241]].<ref>La cronoloxía de munchos de los reis sasánidas ye problemática por causa de les dificultaes pa datar les referencies de les fontes. Les siguientes feches de reináu basar na obra clásica de Josef Wiesehöfer, ''Das antike Persien''.</ref> El so fíu y herederu, [[Sapor I|Sapor]], siguiría la guerra, na que infligiría a Roma una de les sos más ignominiosas derrotes. == Sapor I – Victoria sobre los trés emperadores == [[Sapor I]] ta consideráu xeneralmente como ún de los reis sasánidas más destacaos, y n'Irán l'alcordanza de les sos fazañes permanez inda. Nel interior del país destacó pol so tolerante política relixosa y les sos reformes na alministración del estáu, que la so centralización aumentó mientres el so gobiernu. Dende'l puntu de vista militar, los sos ésitos nun fueron n'absolutu menores. Dirixó un total de tres campañes contra Roma, que la so cronoloxía precisa desconozse porque les fontes, abondo problemátiques, causaron dificultaes a los modernos historiadores. Amás, dacuando les fontes occidentales (grecorromanes), que nun son precisamente bien caudaloses, contradicen los rellatos de los mesmos sasánidas. Una fonte d'interés ye la conocida inscripción trillingüe (en persa mediu, [[idioma parto|partu]] y [[idioma griegu|griegu]]) de [[Naqsh-e Rustam]], denomada ''res gestae divi Saporis'', una crónica de Sapor sobre la so victoria.<ref>Un llibru básicu pal estudiu de los añales de Sapor ye Philip Huyse, ''Die dreisprachige Inschrift Šabuhrs I. an der Ka'ba-i Zardušt (ŠKZ)'', 2 volúmenes, Londres, 1999. Sobre'l desenvolvimientu de les operaciones militares, tien de señalase sobremanera: Kettenhofen, ''Die römisch-persischen Kriege''.</ref> Entá cuando tien de ponese ciertu cuidu a la d'evaluar estes fontes, na investigación actual el so conteníu considérase xeneralmente fiable. De manera distinta considérase, sicasí, a les fontes occidentales, como la bien pocu digna d'enfotu ''[[Historia Augusta]]'', qu'apenes ufierta información fidedigna sobre'l desenvolvimientu de les campañes.<ref>Una visión de conxuntu del estáu de les fontes pal sieglu III, dómina de la "Crisis del sieglu III", ufiertar, ente otros, Bruno Bleckmann: ''Die Reichskrise des III. Jahrhunderts in der spätantiken und byzantinischen Geschichtsschreibung. Untersuchungen zu dean nachdionischen Quellen der Chronik des Johannes Zonaras'', Múnich, 1992, y David S. Potter, ''Prophecy and History in the Crisis of the Roman Empire. A Historical Commentary on the Thirteenth Sibylline Oracle'', Oxford, 1990.</ref> La primer campaña de Sapor desenvolver ente [[242]] y [[244]]. Según la ''"Vida de los trés Gordianos"'', incluyida na ''Historia Augusta''<ref>Historia Augusta, ''Vita Gordiani'', 26s.</ref> l'emperador [[Gordianu III]] salió d'[[Antioquía]], una de les ciudaes más importantes del Imperiu, escontra l'este, pa dir al alcuentru del exércitu persa. Al pie de Resaina (nes cercaníes de [[Nísibis]]), los romanos vencieron al rei persa en [[243]]. Según el citáu testu, los romanos consiguieron recuperar territorios que cayeren en poder de los perses. Poco dempués, el [[prefeutu del pretoriu]], Filipo l'Árabe, entamó una conxura contra Gordianu y facer asesinar (eso afirmen, siquier, les fontes occidentales, abondo tardíes). De los añales de los sasánidas deduzse, sicasí, una imaxe dafechu distinta: según ellos, Gordianu, que dempués de la batalla cerca de Resaina (que los documentos sasánidas callen) colara escontra [[Ctesifonte]], foi derrotáu y muertu a empiezos del añu [[244]] cerca de Mesiche (a unos 40 quilómetros al oeste del actual [[Bagdag]]); de siguío Filipo foi alzáu a la dignidá imperial. Tampoco fontes bizantines posteriores (como [[Zonaras|Juan Zonaras]]) faen referencia a que Gordianu fora asesináu; ye posible que l'emperador morriera por cuenta de les firíes que-y fueron infligidas na batalla de Mesiche.<ref>Vease David MacDonald, ''The death of Gordian III – another tradition'', en: ''[[Historia (Zeitschrift)|Historia]]'' 30 (1981), páxs. 502–508.</ref> Filipo l'Árabe viose forzáu, tres la muerte de Gordianu, a roblar un tratáu de paz con Sapor; aparentemente, la victoria romana de Besaina nun foi decisiva, anque los perses seique tuvieron que recular temporalmente. Globalmente considerada, la versión de Sapor ye más plausible. Esti tratáu, al que solo se refieren delles fontes, yera bien favorable a los sasánidas: disponía pagos de Roma a Persia, según ciertes concesiones territoriales en Mesopotamia, anque siquier Roma caltenía los sofitu d'Armenia.<ref>Alrodiu de la campaña de Gordianu y de la so muerte, vease Christian Körner, ''Philippus Arabs. Ein Soldatenkaiser in der Tradition des antoninisch-severischen Prinzipats'', Berlín, 2002, páxs. 75ss.; sobre'l tratáu: ''ibidem'', páxs. 120ss. (con llargues esposiciones alrodiu de les fontes y de los problemes que planteguen a l'actual investigación histórica), según Engelbert Winter, ''Die sasanidisch-römischen Friedensverträge des 3. Jahrhunderts n. Chr. Ein Beitrag zum Verständnis der außenpolitischen Beziehungen zwischen dean beiden Großmächten'', Fránfort del Meno, 1988.</ref> Anque Filipo foi honráu con nomatos trunfales como ''Persicus'' o ''Parthicus maximus'', paez que los romanos sufrieron una doliosa derrota. Sapor inmortalizó el so trunfu en dellos relieves, y en [[252]] ó [[253]] recomenzó les sos operaciones militares contra Roma.<ref>Sobre los problemes de cronoloxía, vease: Udo Hartmann, ''Das palmyrenische Teilreich'', Stuttgart, 2001, páxs. 71ss.</ref> El desenvolvimientu d'esta segunda espedición (l'asina llamada segunda ''agoge'', que duraría hasta [[256]]/[[257|57]]), puede reconstruyise sobre manera por aciu los añales de Sapor. Paez que'l nuevu emperador romanu, [[Decio]], tenía poco interés en caltener una política amistosa con Persia, y por esi motivu opunxo resistencia a les intenciones espansionistes de los sasánidas n'Armenia. Esto foi consideráu por Sapor motivu suficiente pa dir de nuevu a la guerra. Conquistó Armenia per segunda vegada y, aprovechando los disturbios que siguieron a la muerte del emperador Decio, internar en [[Siria (provincia romana)|Siria]] y Mesopotamia. Posiblemente na primavera del [[253]] Sapor coló col so exércitu a lo llargo del [[Éufrates]], enfusándose en territoriu romanu, anque evitó les poderoses fortaleces romanes de Circesium y [[Dura Europos]]. Los sasánidas sufrieron, sicasí, una pequeña derrota cerca d'[[Emesa]] (non a manes d'una división del exércitu romanu, sinón d'una fuercia indíxena), lo que, sicasí, solo supúnxo-yos un llixeru revés. De siguío, les tropes de Sapor, que la so principal arma yeren los caballeros de caballería pesada, aniquilaron a un exércitu romanu d'unos 60&nbsp;000 homes cerca de Barbalissos, xunto al [[Éufrates]]. [[Hierápolis]], al norte de Barbalissos, y sobre manera [[Antioquía]], fueron (mientres pocu tiempu) conquistaes polos sasánidas.<ref>Nun hai seguridá sobre la fecha precisa en que Antioquía cayó en poder de Sapor. Los historiadores actuales consideren qu'asocedió en 253 o 256.</ref> Los perses enfusáronse inclusive hasta [[Capadocia]], y en 256 consiguieron tomar tamién la bien defendida fortaleza de Dura Europos, pero dempués Sapor retirar de nuevu. Sicasí, el Gran Rei adoptara entrín y non una decisión equivocada, al refugar una ufierta d'alianza del rei de la ciudá-oasis de [[Palmira]], [[Septimio Odenato]]: Odenato aceptó entós contautar colos romanos, pa quien toa ayuda yera d'estimar. [[Ficheru:Aureus Valerian-RIC 0034-transparent.png|thumb|250px|Valeriano nun [[áureo]], xunto a la diosa [[Fortuna (mitoloxía)|Fortuna]] (c. 255-6).]] La situación nes provincies orientales del Imperiu romanu yera tan crítica que l'emperador [[Valeriano]], que llegara al poder nel añu 253, viose obligáu a movese personalmente a Oriente. Valeriano axuntó un gran exércitu y coló a combatir contra Sapor. A principios del branu de 256 enfrentar con él na [[batalla de Edesa]], na que l'exércitu de Valeriano foi estrozáu. Por si esto fuera pocu, l'emperador cayó prisioneru de los perses nel intre de la batalla. La captura de Valeriano - un acontecimientu ensin precedentes y desaxeradamente ignominioso pa los romanos - foi recordáu nos añales de Sapor, al igual que nos relieves rupestres: {{Cita|Na tercer campaña, cuando atacamos y sitiamos Carras y Edesa, coló contra nós l'emperador Valeriano, y diba con él una fuercia militar de 70&nbsp;000 homes. Y de l'otru llau de Carras y de Edesa tuvo llugar una gran batalla ente l'emperador Valeriano y nós, y coyimos cautivu con nueses mesmes manes al emperador Valeriano y a los demás, los prefeutos del pretorio y senadores y oficiales, tolos que yeren xefes d'aquel exércitu, a toos prindamos coles manes y deportar a Persis.<ref>SKZ, §§ 18–22, en versión griega; traducción al alemán en: Engelbert Winter/Beate Dignes, ''Rom und das Perserreich'', Berlín, 2001, p. 98. Pa garantizar una meyor legibilidad, wurde auf die Ergänzungs- und Auslassungszeichen verzichtet.</ref>}} Delles fontes occidentales narren que la captura del emperador foi consecuencia d'una traición del bandu de los perses, que prindaríen a Valeriano cuando se dirixía a una negociación;<ref>[[Zósimo (historiador)|Zósimo]] 1,36,2; [[Aurelio Víctor]], ''De Caesaribus'', 32,5</ref> sicasí, otros autores acoten la esposición de Sapor.<ref>Vease, por casu, [[Eutropio]] 9,7, según Zonaras 12,23.</ref> Valeriano acabó la so vida nel cautiverio, en Persia, al igual que los romanos sobrevivientes, quien, deportaos por Sapor a territoriu sasánida, fueron allugaos pol Gran Rei nuna ciudá apocayá construyida. Tres la batalla, Sapor ocupó delles ciudaes, y Antioquía foi per segunda vegada escalada. Roma nun tenía capacidá d'ufiertar resistencia a los exércitos perses. Por esi motivu, la defensa de les provincies orientales del Imperiu recayó en Odenato de Palmira, que tuvo ciertu ésitu nel desempeñu d'esa xera y llogró vencer a les tropes perses nel so propiu territoriu (finales de 260) ya inclusive avanzar escontra Ctesifonte. Esto duró unos venti años, hasta que Roma pudo llanzar una nueva ofensiva contra los perses.<ref>Esto debió en parte a que [[Galia]] y otres rexones de la parte occidental del Imperiu independizar del poder central (ver [[Imperiu galu]]), de la que, n'Oriente, Palmira trató d'aprovechar la debilidá de Roma. Solamente l'emperador [[Aureliano]] pudo devolver la estabilidá al Imperiu; vease un resume en Potter, ''Roman Empire at Bay'', páxs. 251ss.</ref> Sapor, otra manera, que se denominaba con arguyu "''Rei d'Irán y de Non-Irán''", demostrara que l'Imperiu sasánida yera un dignu rival pa Roma. Sicasí, Sapor apenes pudo esfrutar de la so victoria, yá que dempués de [[261]] los perses bater en retirada ante Palmira. Nos años posteriores a 260 el monarca sasánida actuó a la defensiva frente a los sos enemigos occidentales (en [[262]], les tropes de Palmira llegaron inclusive a Ctesifonte), lo que puede tar tamién rellacionáu coles sos operaciones militares na frontera oriental, onde los [[Imperiu kushán|kushán]] taben convirtiéndose nun gran problema.<ref>Vease Schippmann, ''Grundzüge'', páxs. 24ss.</ref> El resultáu foi que les ganancies territoriales de los sasánidas nel oeste fueron mínimes y les guerres supunxeron grandes perdes humanes del llau persa. A pesar de les grandes batalles ente 244 y 260, los perses nun pudieron llograr el que probablemente yera'l so principal oxetivu militar: un accesu al [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]]. == La campaña romana de Diocleciano == Hasta la muerte de Sapor (escontra [[272]]), ya inclusive dempués, reinó l'aselu nes fronteres ente Roma y Persia. Esto debió en parte a los disturbios nel Imperiu romanu, que solo s'aselaron col reináu d'[[Aureliano]]; amás, los reis sasánidas tuvieron abondo trabayu colos sos propios problemes internos, como l'apaición del [[maniqueísmu]], que foi enérxicamente combatíu por [[Bahram I]] y [[Bahram II]]. Bahram II tuvo amás qu'enfrentase a una rebelión nes rexones orientales del so Imperiu. Los romanos, gobernaos entós pol emperador [[Caru]], aprovecharon el momentu aparente ya invadieron Mesopotamia. Llegaron hasta la capital, Ctesifonte, que tuvieron a puntu de conquistar; sicasí, morrió entós Caru, lo que fizo que s'atayara la invasión. [[Ficheru:DiocletianusFollis-transparent.png|thumb|[[Follis]] de Diocleciano. Fonte: [http://www.cngcoins.com CNG Coins].]] Baxu [[Diocleciano]], que xubió al poder en [[284]], l'alministración imperial foi fondamente reformada y reforzada (ver [[Tetrarquía]]) nun esfuerciu por responder a les consecuencies de la [[Crisis del sieglu III]]. Diocleciano decidió encargase tamién de caltener la seguridá de les fronteres orientales del Imperiu. En [[287]] empecipió negociaciones con Bahram II, que concluyeron nun tratáu de non agresión nes fronteres. Sicasí, esta solución sería solo provisional; en cuanto Diocleciano s'hubo encargáu de restablecer la paz nel interior del Imperiu, reforzando la seguridá de les fronteres frente a los [[Pueblos xermánicos|xermanos]] y reprimiendo dellos llevantamientos locales, dirixó una vegada más la so atención escontra Persia. En [[290]] repunxo nel so tronu al rei d'Armenia [[Tirídates III]], que fuera depuestu polos perses, colo qu'entró en conflictu colos intereses de los sasánidas. [[Narsés d'Armenia|Narsés]], rei de Persia dende [[293]], reaccionó por fin ante les maniobres romanes y atacó en [[296]] de nuevu Armenia, como viera facer al so padre, Sapor I. Diocleciano, ocupáu en reprimir una revuelta n'[[Exiptu]], encamentó a [[Galerio]], la so [[César (títulu)|césar]] la misión de repeler l'ataque persa. Galerio foi severamente derrotáu polos perses en dalgún llugar ente Calínicos y Carras, en Mesopotamia, hacia l'añu [[297]] (hai discutinios tocantes a la cronoloxía precisa del socesu). Diocleciano coló apresuradamente dende Exiptu escontra Siria y, presumiblemente bastante disgustáu pola derrota del so césar, obligó a Galerio, que vistía los mantu púrpura, a correr una milla delantre de la so carruaxe<ref>[[Eutropio]] 9,24 y [[Amiano Marcelino]] 14,11,10. [[Lactancio]], que quier acentuar la dependencia de Diocleciano con al respeutive de Galerio, omite esti episodiu. Probablemente nun ye ciertu que Diocleciano degradara a Galerio con un actu asemeyáu. Quiciabes lo que les fontes describen ye cenciellamente'l ritual del ''[[adventus]]''.</ref> En [[298]], o quiciabes en [[299]], los romanos tomaron de nuevu la ofensiva. Galerio invadió Armenia, onde'l terrén nun dexaba l'esplegue eficaz de los tarrecibles caballeros de caballería pesada perses, en cuantes que Diocleciano entraba en Mesopotamia. Na ciudá armenia de [[batalla de Satala|Satala]], Narsés sufrió una seria derrota a manes de Galerio, quien lo atacó por sorpresa.<ref>Nel [[Arcu de Galerio]], en [[Tesalónica]], represéntase tantu la guerra de Persia como'l trunfu de Galerio.</ref> Hasta l'harén de Narsés cayó en poder de los romanos, colo que'l Gran Rei, esmolecíu polos sos familiares, viose obligáu a pidir la paz. Na llamada [[Paz de Nisibis]], en 298 (dellos autores aisllaos defenden la fecha de 299), alcordar en dicha llocalidá que los sasánidas dexaren cinco provincies al oeste del [[Tigris]], según el norte de Mesopotamia, cola ciudá de [[Nísibis]], notable pol so valor estratéxicu y económicu, y que foi escoyida como l'únicu llugar nel que se dexaría los comerciu ente les dos potencies.<ref>Sobre la guerra persa de Diocleciano, vease Wilhelm Enßlin, ''Valerius Diocletianus'', en: ''RE'' 7 A, 2 (1948), especialmente páxs. 2442ss. La principal fonte sobre'l tratáu de 298 ye [[Petros Patrikios]] (Fragmentu 13s.); alrodiu de los detalles, vease Winter/Dignes, ''Rom und das Perserreich'', páxs. 144ss.</ref> [[Ficheru:Thessaloniki-Arch of Galerius (eastern face).jpg|thumb|200px|[[Arcu de Galerio]], en [[Tesalónica]], alzáu pol emperador Galerio pa celebrar la so victoria sobre los sasánidas. N'el so relieves representen la victoria militar y el trunfu de Galerio.]] La victoria de Diocleciano supunxo pa Roma la ganancia d'un enorme prestíu. Per parte persa, dalgunos de los términos del tratáu, como la entrega de Nísibis y, sobre manera, l'ampliación del poder de Roma hasta la marxe izquierda del Tigris, fueron percibíos como una humildación. El representante persa afirmara ante Galerio que Persia y Roma yeren los dos mayores potencies del mundu, y que nun yera necesariu que caúna d'elles trabayara pa l'aniquilación de la otra. Por ello, los romanos nun teníen de tentar la suerte. Galerio se enfureció y recordó la muerte en cautiverio del emperador Valeriano (''vide. supra'').<ref>Petros Patrikios, fragmentu 13.</ref> Yá que, a lo último, l'alcuerdu contribuyiría a atenuar les permanentes tiranteces ente dambes potencies, pudo escaecer la pasada falta. Dellos historiadores calificaron de moderaes les condiciones impuestes polos romanos, yá qu'en principiu Galerio podría esixir más; sicasí, esta apreciación nun tien en cuenta que l'alcuerdu foi consideráu humillante polos perses. L'empiezu de nuevos conflictos yera solo cuestión de tiempu. == Roma y Persia na dómina de Constantín el Grande: efeutos del xiru constantiniano == Diocleciano abdicó voluntariamente de la so dignidá imperial en [[305]]. El sistema de gobiernu de la Tetrarquía, creáu por él, que prevía la esistencia de dos emperadores de rangu cimeru ([[Augusto (títulu)|augustos]]) y dos de rangu inferior ([[César (títulu)|césares]]), sumiría sicasí antes de la so muerte. En [[306]], [[Constantín I el Grande|Constantín]], fíu del apocayá fináu augusto [[Constancio I]], foi proclamáu emperador en [[Britania]] poles tropes, contra lo axustao pol réxime de la Tetrarquía. Hasta [[312]] controló la parte occidental del Imperiu, y tomó una decisión en política relixosa de gran importancia pa la historia universal: conceder privilexos a una relixón hasta facía pocu escorrida por Roma, el [[cristianismu]]. Pal añu [[324]], Constantín consiguiera vencer a los sos postreros rivales y convirtiérase nel únicu señor de tol Imperiu romanu.<ref>Bruno Bleckmann (''Konstantin der Großy'', 2ª edición, Reinbek, 2003) ufierta una bona y concisa visión xeneral d'estos fechos.</ref> L'asina llamáu ''Giro Constantiniano'', esto ye, la so política en favor del cristianismu, tuvo tamién consecuencies pa les rellaciones romano-perses. En [[309]], [[Sapor II]], que yera inda un neñu de pechu, foi alzáu al tronu de Persia. Esto causó una crisis nel Imperiu sasánida. Solo a mediaos de la década de [[330]] pudo Sapor tomar personalmente les riendes del poder y revelase como un notable gobernante. El desenvolvimientu de los acontecimientos nel Imperiu romanu debió de fadiar al Gran Rei, munchos de que los sos súbditos yeren cristianos, especialmente en Mesopotamia. Hasta entós, Sapor pudiera tar seguru de la llealtá de los sos súbditos d'esta relixón, yá que nel Imperiu romanu escorrer a los cristianos, pero agora tarrecía que collaboraren col emperador de Roma, que yera consideráu un benefactor de los cristianos y fundara la so autoridá imperial nes idees del cristianismu. Constantín espresara'l so nuevu puntu de vista nuna carta a Sapor.<ref>[[Eusebio de Cesarea]], ''Vita Constantini'', 4, 9–13. Ver tamién: Miriam Raub Vivian, ''Eusebius and Constantine's Letter to Shapur: Its Place in the Vita Constantini'', en: ''Studia Patristica'' 29 (1997), páxs. 164–169.</ref> Agora, cuando tamién [[Armenia]] y la [[Xeorxa|Iberia caucásica]] convirtiérense al cristianismu, Sapor sintióse amenazáu, y la so perceición nun yera del tou equivocada. Concentró tropes en Mesopotamia pa forzar violentamente la revisión de les cláusules de la Paz de Nísibis, ya invadió Armenia, onde impunxo nel tronu a un rei títere. En vista d'ello, Constantín unvió al so fíu [[Constancio II|Constancio]] a Antioquía y al so sobrín [[Hanibaliano]] a [[Asia Menor]]. En 336 fueron intercambiaes llegaciones, pero nun se consiguió un alcuerdu, asina que Constantín disponer a engardir contra'l rei de Persia.<ref>Vease Timothy D. Barnes, ''Constantine and the Christians of Persia'', en: ''Journal of Roman Studies'' 75 (1985), páxs. 126–136, según Wilhelm Enßlin, ''Zu dem vermuteten Perserfeldzug des rex Hannibalianus'', en: ''Klio'' 29 (1936), páxs. 102–110.</ref> Los planes de Constantín en casu de victoria nun tán claros. Hanibaliano tenía de convertise en rei d'Armenia como veceru de Roma, col títulu de ''rex regum et Ponticarum gentium''; pero quiciabes Constantín proyeutaba tamién apoderase del Imperiu sasánida en tola so estensión y facer d'él tamién un estáu veceru de Roma. Independientemente de cuálos fueren les intenciones que Constantín tenía en mente (y d'hasta qué puntu yeren facederos), la so muerte'l [[22 de mayu]] de [[337]] fixo superflues toes eses considerances, una y bones la proyeutada guerra persa nun se llevó finalmente a efeutu. Tres la muerte de Constantín, los sos fíos viéronse envolubraos nuna cruenta llucha pol poder que duró dellos años y a que'l so términu salió victoriosu Constancio II. Mientres tol tiempu que duró'l so reináu, tendría qu'esmolecese sobre manera por otru rival: Sapor II, que tres la muerte de Constantín volviera a entamar les operaciones militares y diba tener a Roma ensin aliendu mientres décades. == Guerra ente «hermanos»: Constancio II y Sapor II == Sapor II aprovechó los disturbios que nel Imperiu romanu siguieron a la muerte de Constantín, ya invadió la Mesopotamia romana. El so oxetivu yera recuperar la ciudá de [[Nísibis]], pero fracasó nel so primer asediu de la ciudá nel añu [[337]] o [[338]] (siguiríen dos asedios más, en [[346]] y [[350]]). Simultáneamente, el Gran Rei intervieno n'Armenia. Una midida de política interior foi la persecución de los cristianos en Persia, por razones polítiques más que relixoses. En 338 Constancio II, d'equí p'arriba emperador del Imperiu romanu d'Oriente, coló contra Sapor.<ref>Sobre Constancio II vease [[Pedro Barceló (historiador)|Pedro Barceló]], ''Constantius II. und seine Zeit. Die Anfänge des Staatskirchentums'', Stuttgart 2004. Sobre les guerres, Dodgeon/Lieu, ''Persian Wars'', Bd. 1, S. 164ff.</ref> Aparentemente, Constancio intentó evitar l'enfrentamientu en campu abierto. La so intención yera más bien que los ataques de Sapor estrellar contra l'aniellu de fortificaciones que defendíen les provincies orientales del Imperiu romanu. El sistema de fortificaciones romanu basar na posesión d'importantes ciudaes estratéxiques, qu'abastecíen de cebera a les fortaleces circundantes.<ref>Vease una esposición sintética en Potter, ''Roman Empire at Bay'', S. 467f.</ref> Nísibis yera una pieza clave d'esti sistema, lo qu'esplica los repitíos (ya infructuosos) esfuercios de Sapor por conquistala.<ref>Sobre'l papel de Nísibis vease M. Maróth, ''Le Siège de Nisibe en 350 ap. J.-Ch. d'après des Sources Syriennes'', en: ''Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae'' 27 (1979), páxs. 239–243.</ref> A lo menos nuna ocasión los romanos atacaron tamién el territoriu persa. En [[344]], dambos exércitos enfrentáronse cerca de [[Batalla de Singara|Singara]]. Paecía que la victoria diba ser para Constancio, quien emplegó la caballería pesada a imitación de los perses, cuando los sos indisciplinaos soldaos bastiar contra l'enemigu y fueron vencíos. Sicasí tamién un príncipe persa cayó na batalla.<ref>Eutropio 10,10. Sobre la batalla de Singara vease tamién Karin Mosig-Walburg, ''Zur Schlacht bei Singara'', en: ''Historia'' 48 (1999), páxs. 330–384; sobre la identidá del príncipe persa fináu vease ''Zu Spekulationen über dean sasanidischen 'Thronfolger Narsê' und seine Rolle in den sasanidisch-römischen Auseinandersetzungen im zweiten Viertel des 4. Jahrhunderts n. Chr.'', en: ''Iranica Antiqua'' 35 (2000), páxs. 111–157.</ref> Esta derrota tuvo de reforzar l'enfotu del emperador nes táutiques defensives como les más fayadices. A esti respectu, tien de tenese en cuenta que Constancio solo cuntaba con una parte de too l'exércitu romanu; el restu yera reclamáu polos sos dos hermanos (dende la muerte de [[Constancio II]] en [[340]] solo por [[Constante]]) n'Occidente, y permanecía polo tanto fora del so algame. Pero tamién Sapor tenía problemes que resolver: los [[chionita|chionites]], bárbaros procedentes de les estepes d'[[Asia Central]], invadieron el so Imperiu pel este. Dicha invasión foi la causa d'una tregua que duró dellos años y que foi aprovechada por Constancio, ente la muerte del so hermanu y l'añu [[353]], p'afitar el so dominiu sobre la totalidá del Imperiu. En [[358]] celebráronse negociaciones ente Constancio y Sapor. Conozse abondo bien la so conteníu gracies al historiador [[Amiano Marcelino]]. Amiano, que participó como oficial nes batalles que siguieron, compunxo escontra'l final del sieglu IV el so ''Res Gestae'', la postrera gran obra d'historia llatina de l'Antigüedá, que contién una descripción detallao y fiable de la última guerra persa de Constancio, según una notable crónica de les negociaciones: : ''Yo, Rei de Reis, Sapor, Compañeru de les Estrelles, Hermanu del Sol y de la Lluna, deséu a Constancio César, el mio hermanu, tou bien .'' : Respuesta del emperador romanu: ''Yo, vencedor por agua y per tierra, Constancio, siempres divín Augusto, deséu al mio hermanu, el rei Sapor, tou bien.''<ref>Amiano Marcelino, 17,5. Traducción de Wikipedia de la versión alemana en: Ammianus Marcellinus, ''Das Römische Weltreich vor dem Untergang. Bibliothek der Alten Welt'', traducida por Otto Veh, con introducción y notes de Gerhard Wirth, Zúrich-Múnich, 1974. De la obra de Amiano llegaron hasta nós los llibros 14 a 31, que correspuenden al periodu que rellata los acontecimientos ente 353 y 378; nel perdíu Llibru 13 rellatar de forma resumida los acontecimientos dende'l añó 96 hasta 353.</ref> Sapor esixó nuna carta al emperador romanu qu'arrenunciara a gran parte de Mesopotamia, al igual qu'a Armenia, onde se volviera a imponer el partíu prorromano. Constancio nun taba n'absolutu dispuestu a dexar territoriu romanu. Finalmente, esto significó que se volviera al [[campu de batalla]]. Anque l'intercambiu de cortesíes dexó daqué claro: a pesar de que Roma y Persia llucharen enconadamente, nel pensamientu de dambes taba asitiada en principiu la idea d'una cierta igualdá ente los imperios. Yeren enemigos, pero sicasí respetábense l'unu al otru. Anque, verdaderamente, esto nun torgar a Sapor recomenzar les sos operaciones nel añu [[359]].<ref>Vease Roger C. Blockley, ''Ammianus Marcellinus on the Persian Invasion of A. D. 359'', en: ''Phoenix'' 42 (1988), páxs. 244–260.</ref> Sapor, en que'l so séquitu había agora tropes auxiliares chionitas, había sicasí aprendíu de les últimes guerres: un ataque direutu a les fortaleces de la Mesopotamia romana tenía escases posibilidaes d'ésitu. Asina que les arrodió col so exércitu (supuestamente de cien mil homes) y acometió el [[sitiu de Amida]]. Tenía que conquistar la fortaleza, yá que ellí atopábense a lo menos siete legión con tropes auxiliares, qu'en casu contrariu podíen da-y munchos problemes. Sicasí, l'asediu resultó más difícil de lo esperao: la fortaleza cayó solo al cabu de 73 díes, nel intre de los cualos Sapor tuvo que llamentar numberoses perdes.<ref>Amiano, que tuvo presente en Amida y pudo escapar a dures penes, describe minuciosamente l'asediu: Amiano 19,1–9.</ref> Nos años siguientes, Sapor consiguió tamién conquistar les ciudaes de Singara y Bezabde. Los sos ataques posteriores nun tuvieron nengún ésitu, asina qu'en 360 Sapor retiróse, quiciabes tamién influyíu por un oráculu desfavorable. Constancio pudo alendar solliviáu; sabía tamién, sicasí, que l'amenaza nun sumiera. Por ello llamó de [[Galia]] al so pariente [[Xulianu l'Apóstata|Xulianu]], quien dende [[355]] desempeñaba'l cargu de [[césar (títulu)|césar]], por que traxera tropes de refrescu. Cuando dicha orde llegó al so destín les tropes de Galia refugaron obedecer y aclamaron a Xulianu como nuevu emperador. Esiste'l barruntu, non del tou infundada, de que la supuestamente bonal aclamación como emperador de Xulianu, que nunca tuviera en bones rellaciones con Constancio, pudo ser en realidá un ardid del primeru.<ref>Ref. [[Klaus Rosen]], ''Julian. Kaiser, Gott und Christenhasser'', Stuttgart 2006, p. 178ss.</ref> Xulianu preparar pa enfrentase a Constancio nuna guerra civil, que s'evitó sicasí al morrer Constancio II, en [[Cilicia]], el [[3 de payares]] de [[361]]. == La campaña contra Persia de Xulianu: una aventura que terminó en catástrofe == [[Ficheru:Solidus Julian-transparent.png|thumb|300px|''[[Solidus|Sólidu]]'' de Xulianu (c. 361). Nel aviesu representen les fuercies militares del Imperiu romanu.]] [[Xulianu l'Apóstata|Xulianu]] convertir en socesor de Constancio y bien llueu abandonó la relixón cristiana, a la que Constancio sofitara con fuercia, en favor del cultu a los antiguos dioses paganos. Foi darréu conocíu pol nomatu de «Xulianu l'Apóstata» polos sos detractores cristianos, anque'l so yá anacrónicu proyeutu contra los cristianos nun tuvo nengún ésitu. Xulianu tenía otru proyeutu más: deseyaba entamar una campaña en Persia y esaniciar cualquier tipu d'amenaza que proviniera de los sasánidas. Con esti oxetivu, viaxó a Antioquía nel branu de [[362]] pa preparar la operación. Al contrariu que Constancio, tenía a toles tropes del Imperiu sol so mandu. Foi delles vegaes aldericáu polos historiadores cuálos fueron los motivos qu'impulsaron a Xulianu a entamar la so campaña de Persia. Ello ye que nun esistía una verdadera necesidá de llevar a cabu una ofensiva asemeyada: los perses deseaben, inclusive, entablar negociaciones con Xulianu, lo qu'esti refugó.<ref>[[Libanio]], ''Orat.'' 18,164. Amiano señala tamién que Xulianu taba ansiosu por vencer a los perses (Amiano 22,12,1s).</ref> Un argumentu frecuentemente aducíu ye'l de que Xulianu tenía la intención d'emular a [[Alexandru Magnu]]. Ello ye que Amiano faise ecu d'esti motivu,<ref>Amiano 24,4,27.</ref> yá que, de toes formes, pa cualquier xeneral que partiera contra Persia, Alexandru yera un modelu inevitable.<ref>Vease [[Robin Lane Fox]], ''The Itinerary of Alexander: Constantius to Julian'', en: ''Classical Quarterly'', New Series, 47 (1997), páxs. 239–252.</ref> Pero Xulianu pudo tamién tener en cuenta una razón muncho más práutica: la necesidá d'asegurar la unidá del exércitu. Ésta nun taba por completu garantizada, una y bones los soldaos del exércitu de Galia y les tropes d'Oriente tuvieren a puntu d'enfrentase nuna guerra civil. Munchos de los oficiales dirixentes del exércitu de Galia, como por casu Dagalaifus o Nevitta, yeren paganos, en cuantes que la mayoría de los oficiales d'Oriente profesaben el cristianismu. Especulóse tamién alrodiu d'hasta qué puntu los oficiales del exércitu oriental, que resumides cuentes yá teníen esperiencia nos combates contra los perses, calteníen una posición escéptica ante la idea d'una nueva guerra ofensiva. L'ardor guerrero de Xulianu nun yera seya que non compartíu por tolos sos homes. Asina lo demuestren les execuciones d'oficiales y l'abrasáu de cuerpos d'exércitu completos que se vio obligáu a realizar mientres el posterior desenvolvimientu de la so campaña.<ref>Sobre esta tema, vease sobremanera l'artículu de Gerhard Wirth, ''Julians Perserkrieg. Kriterien einer Katastrophe'', en: ''Julian Apostata'', edición de Richard Klein, Darmstadt 1978, páxs. 455 y siguientes.</ref> [[Ficheru:Julian vs Persien.png|thumb|390px|La campaña contra Persia de Xulianu.]] En tou casu, Xulianu salió de Antioquía en direición esti'l [[5 de marzu]] de [[363]]. Avera del númberu de les sos tropes les fontes apurren informaciones contradictories. Ta considerada xeneralmente una de les mayores operaciones militares de l'Antigüedá tardía (''vide infra'').<ref>La bibliografía alrodiu de la guerra persa de Xulianu ye bien vasta; tratar con detalle en toles biografíes del emperador. Tienen De destacar sobremanera: Glen Warren Bowersock, ''Julian the Apostate'', Londres 1978, páxs. 106ss.; Rosen, ''Julian'', páxs. 333ss., y Wirth, ''Julians Perserkrieg''. Vease amás J. dean Boeft/J.W. Drijvers/D. dean Hengst/H.C. Teitler, ''Philological and Historical Commentaries on Ammianus Marcellinus'', Groningen 1995ff. [pa la so esposición sobre'l Llibru 22], según François Paschoud, ''Zosime. Histoire Nouvelle (Les Belles Lettres/Bude)'', Bd. 1ff., Paris 1971ff.; el comentariu de Paschoud sobre Zósimo ufierta tamién información pervalible alrodiu de la campaña de Xulianu.</ref> L'emperador encamentara al rei d'Armenia que-y ayudara con provisiones y tropes auxiliares. En [[Hierápolis]] estableció tamién contautu colos [[pueblu árabe|árabes]]. De siguío coló escontra'l sur siguiendo'l cursu del ríu Éufrates. Nel so séquitu viaxaba tamién Hormisdas, miembru de la familia real persa, que facía yá tiempu escapara a Roma y sirvía a Xulianu como conseyeru y eventual pretendiente al tronu. Nes cróniques d'[[Amiano Marcelino]] (llibros 23-25), hai una narración detallao y fiable del desenvolvimientu de la espedición. Amiano infórmanos tamién de les males figuraciones que importunaron al emperador cuando fixo una parada en [[Harrán|Carras]], llugar de la [[Batalla de Carrhae|famosa derrota]] de [[Gruesu]] en [[53 e.C.|53 e.C. ]]<ref>Amiano 23,3,3.</ref> Xulianu unvió una parte del so exércitu (según [[Zósimo (historiador)|Zósimo]], qu'escribió hacia l'añu 500 una historia de Roma filu-pagana, estes fuercies yeren d'unos 18&nbsp;000 homes, anque seique fueren más) sol mandu del so pariente [[Procopio (usurpador)|Procopio]] y del ''[[magister militum]]'' Sebastiano, p'ayudar a defender al rei d'Armenia, Arsaces, y actuar nel norte de Mesopotamia, en cuantes qu'él, col gruesu del exércitu, d'unos 65&nbsp;000 homes, siguía la so marcha escontra [[Ctesifonte]].<ref>Los datos sobre esti exércitu principal basar en Zósimo (3,12), qu'a esti respectu ye consideráu fiable pola mayoría de los historiadores actuales. Sicasí, nun ye seguru si'l destacamentu que Xulianu unvió al norte de Mesopotamia tien de restase a una fuercia inicial de 65&nbsp;000 homes (colo cual l'emperador solu cuntaría con unos 47&nbsp;000 efeutivos a los sos órdenes), o si los efeutivos que comandaba personalmente Xulianu yeren 65&nbsp;000.</ref> A lo llargo de la so campaña, Xulianu conquistó numberoses ciudaes y fortaleces enemigues. L'emperador debió sicasí sentise abondo intranquilu, yá que nun se vía nin rastru del exércitu sasánida. Los perses llindar a atrabancar la marcha del exércitu romanu con pequeños ataques y a enzancar el so accesu a la cebera. A finales de mayu de 363, l'exércitu romanu llegó por fin ante la capital persa, Ctesifonte. Los oficiales entendieron aína qu'apoderase de la ciudá riquiría un llargu asediu, pal que nun taben bien preparaos. En cualquier momentu podía presentase Sapor al frente del gruesu del so exércitu. Xulianu tomó entós una decisión que tendría graves consecuencies: por cuenta de que a los romanos faltábalos la maquinaria pa un asediu que-yos dexara conquistar Ctesifonte nun tiempu razonable y a que, per otra parte, nun podíen volver a casa pola mesma ruta —agora pagábase'l fechu de que los romanos dedicárense al pillaje nel camín d'ida y que los perses realizaren una política de tierra quemada—, quixo esviase escontra l'interior p'axuntase col exércitu romanu que dexara nel norte de Mesopotamia. Si Sapor escorríalu, siempre podría destruyilo y nun correría peligru de trate zarráu ente l'exércitu persa y la fortaleza de Ctesifonte. Esti plan nun convencía a los oficiales romanos, pero l'emperador tenía la última pallabra, asina que a empiezos de xunu llevantaron el campamentu y punxéronse en marcha escontra l'interior. Tamién se dio orde d'amburar la flota que siguiera al exércitu a lo llargo del ríu por que nun atrabancara la so marcha, lo que s'amosaría más tarde como un grave error de Xulianu, yá que con ello travesar el ríu quedaba refugáu. Amiano describe con insistencia les fatigues de la retirada, que fueron enzancaes poles altes temperatures, los mosquitos y la escasez de cebera. La moral de les tropes llegara al so puntu más baxu.<ref>Amiano 24,7s. y, alrodiu de lo asocedío darréu mientres la retirada, Amiano 25,1ss. Ver tamién Rosen, ''Julian'', páxs. 353ss., con documentos; tamién les reflexones qu'al respeutu fai Wirth: Wirth, ''Julians Perserkrieg'', páxs. 484ss.</ref> Mientres la retirada, presentóse'l gruesu del exércitu persa, que terminara por axuntase. Na [[batalla de Maranga]] los romanos fueron inda capaces d'aguantar la so acometida; sicasí, el [[26 de xunu]], Xulianu morrió, por cuenta de una firida infligida na batalla. En vista d'ello, tres un llargu alderique, una representación de los oficiales del exércitu escoyó al mozu oficial de la guardia [[Xovianu]] como nuevu emperador. El tiempu apremiaba, yá que el suministru del exércitu faíase cada vez más difícil, de la que los perses intensificaben los sos ataques. L'exércitu romanu corría los peligru de ser dafechu destruyíu. Inesperadamente, Sapor II aportó a axustar: evidentemente deseyaba aprovechar el momentu aparente. Pela vía de les negociaciones consiguió lo que na guerra nun fuera capaz de llograr. Los romanos, obligaos pol tratáu robláu en 363, vencieron a los perses Nísibis, Singara, el territoriu al otru llau del ríu [[Tigris]] y quince fortaleces. Les conquistes de Diocleciano (''vide. supra'') retornaron de nuevu a manes de los perses, colo que Sapor vio llográu'l so oxetivu. Pa los romanos, el tratáu representó una paz deshonrosa. Sobre manera, perdieron Nísibis, que yera una pilastra fundamental del so sistema defensivu. Volver a les fronteres anteriores a 298. L'abandonu del territoriu romanu foi una situación bastante escepcional —polo xeneral llevar a cabu como muncho ''de facto'', pero non de ''iure''—. Sicasí, nel futuru demostraríase que les dos potencies nun diben ser capaces d'afaese a les nueves fronteres. La guerra persa de Xulianu terminara nuna catástrofe. Obviamente, l'emperador calculara de forma dafechu equivocada les circunstancies xeográficu y climáticu nel Imperiu persa y, arriendes d'ello, dexárase abasnar a decisiones pocu prudentes. Persia nun yera Galia, onde Xulianu había alcanzáu grandes ésitos militares, y la caballería pesada de los sasánidas yera un adversariu dafechu distintu de los [[alamanes]]. Anque les rellaciones ente Roma y Persia fueron más distendíes nos años siguientes y entraron nuna fase de coesistencia pacífica, los romanos nunca pudieron escaecer les deshonrosas condiciones del tratáu de 363. En toles guerres siguientes, la recuperación de Nísibis sería l'oxetivu prioritariu. == Paz con interrupciones: les guerres del sieglu V == Mientres el reináu de [[Valente]], herederu de [[Xulianu l'Apóstata|Xulianu]], a partir de los años [[369]]/[[370|70]], tuvieron llugar de nuevu guerres n'Armenia, nes cualos Sapor II intentó facer prevalecer la supremacía persa. Un exércitu romanu invadió Armenia y repunxo nel tronu al antiguu rei Pap. Nos años siguientes, menguó la intensidá de les operaciones militares. Esto debió, per un sitiu, a que Valente viose obligáu a combatir tamién a los [[godu|godos]] (combatiendo contra ellos morrería en [[378]] na [[batalla d'Adrianópolis]]); por otru, a qu'a la muerte de Sapor, asocedida en [[379]], los sos herederos inmediatos gobernaron mientres pocu tiempu. Hacia l'añu 400, reinaba ente Roma y Persia una pocu habitual concordia. La razón principal yera que'l "problema armeniu" fuera resueltu de forma temporal. Mientres el reináu de [[Teodosio I]] (de xuru en [[387]]<ref>Ye revesosa la fecha exacta na que se llevó a cabu l'alcuerdu. Los principales historiadores de l'Antigüedá inclinar pol añu 387, pero tamién ye posible que'l tratáu concluyérase dos años antes, o dempués, d'esa fecha. Vease Geoffrey Greatrex,[http://aix1.uottawa.ca/~greatrex/armenia.html "The Background and Aftermath of the Partition of Armenia in A.D. 387"], en: ''The Ancient History Bulletin'' 14 (2000), páxs. 35–48.</ref>) llegárase a un alcuerdu, pol cual Persia quedar cola mayor parte d'Armenia (que se llamó d'equí p'arriba [[Armenia persa]]), en cuantes que Roma conformar con cerca d'un quintu del territoriu. L'alcuerdu atayó la cuestión de les fronteres, lo que foi beneficiosu tamién pa Roma. Les rellaciones billaterales paecieron tan bones dende l'añu 400 que l'historiador romanu [[Procopio de Cesarea]] rellataba, yá nel sieglu VI, una anéudota según la cual l'emperador d'Oriente [[Arcadio]] habría supuestamente confiáu nel so llechu de muerte al so fíu menor, Teodosio II, a la proteición del Gran Rei persa [[Yazdegerd I]].<ref>Procopio, ''Historia de les guerres'', I,2. La historicidad d'esti episodiu ye sicasí revesosa.</ref> L'historiador de la Ilesia [[Sócrates Escolásticu]], una fonte d'información nada despreciable sobre'l sieglu V, describe a Yazdegerd como un monarca tolerante colos cristianos.<ref>Sócrates, ''Kirchengeschichte'', 7,8.</ref> La tolerante política relixosa de Yazdegerd tuvo ensin dulda un papel importante nes bones rellaciones ente los dos grandes potencies; amás, hasta [[414]], dirixó la política de [[Constantinopla]] el [[prefeutu del pretoriu]] [[Antemio]], que s'esforció por caltener bones rellaciones con Persia. [[Ficheru:Theodosius ii.jpg|thumb|Teodosio II (identificación dudosa).]] Aun así, en [[420]]/[[421|21]] españó una nueva guerra ente l'Imperiu romanu d'Oriente y Persia. La principal razón foi la persecución a los cristianos nel Imperiu sasánida: los cristianos autóctonos empecipiaren una amplia misión evanxelizadora, lo cual cafiaba a los sacerdotes [[zoroastrismu|zoroastristas]]. Amás, asocedió qu'un templu del fueu zoroástrico foi destruyíu y l'obispu responsable negar a reconstruyilo, polo cual el davezu tolerante Yazdegerd I viose obligáu a intervenir. Numberosos cristianos abellugar en territoriu romanu, onde l'emperador Teodosio II ufiertó-yos amparu. Yazdegerd finó a finales de [[420]]; na llucha pol poder que siguió a la so muerte terminó per imponer se'l so fíu [[Bahram V]], que siguió la guerra. Bahram, una de les personalidaes más misterioses qu'ocuparon el tronu sasánida, dirixó al exércitu persa contra la fortaleza romana de [[Erzurum|Teodosiópolis]], n'Armenia, pero'l so ataque fracasó. Pero con ayuda de los sos aliaos árabes, los [[lakhmidas]], llogró llevantar el sitiu romanu de Nísibis. Dempués los árabes fueron severamente derrotaos cuando intentaron conquistar Antioquía. Los romanos fueron capaces d'aguantar, ya inclusive el ''[[magister militum]]'' romanu (xefe del exércitu, l'oficial de rangu cimeru nel exércitu romanu) Areobindo mató, supuestamente, a un xeneral persa en duelu singular, y los romanos vencieron a la guardia sasánida conocida como "Los Inmortales". En xunto, les lluches terminaron ensin un resultáu clara. En [[422]] les dos potencies roblaron un nuevu tratáu de paz, nel que dambes se comprometieron a dexar el llibre cultu d'otres relixones. Amás, los romanos tuvieron que pagar subsidios a los perses en cuenta de caltener la seguridá n'[[El Cáucasu]] contra los [[hunu|hunos]], a quien dambos bandos consideraben enemigos.<ref>Vease Winter/Dignes, ''Rom und das Perserreich'', páxs. 160ss.</ref> En [[440]]/[[441]], l'herederu de Bahram, [[Yazdegerd II]] rompió'l tratáu, posiblemente por causa de la demoranza nel prometíu pagu añal, ya invadió el territoriu romanu, onde s'enfrentó col ''magister militum'' Anatolio. Nesti contestu nun tuvieron lugar operaciones militares de valumbu, una y bones los romanos amosáronse dispuestos a pagar altes sumes de dineru pa volver al anterior ''statu quo'' y Yazdegerd II tenía ante sí l'amenaza de los heftalites na so frontera nororiental. Nel tratáu de [[442]] establecióse que nengún de los dos bandos edificaría nenguna fortaleza na frontera común.<ref>Procopio, ''Historia de les guerres'', I,2, confunde posiblemente'l tratáu de 422 col de 442.</ref> Estos dos guerres fueron más bien episodios aisllaos nes sorprendentes rellaciones amistoses ente Roma y Persia mientres el sieglu V.<ref>Sobre'l desenvolvimientu d'estos dos guerres, vease Greatrex/Lieu, ''Persian Wars'', vol. 2, páxs. 36ss., según Geoffrey Greatrex, [https://web.archive.org/web/20070303203919/http://www.uwo.ca/english/florilegium/vol-xii/greatrex.pdf "The two fifth-century wars between Rome and Persia"], en: ''Florilegium'' 12 (1993), páxs. 1–14.</ref> El [[sieglu VI]] y los empiezos del [[sieglu VII]], otra manera, taríen marcaos por un permanente estáu de guerra, hasta'l puntu de que'l conflictu que se declararía en [[603]] llevaría a dambes potencies en cantu de la destrucción. == El sieglu VI == === Les guerres de Kavadh I === La llarga dómina d'harmonía del sieglu V llegó al so fin nel añu [[502]], cuando'l Gran Rei persa [[Kavadh I]] atacó'l territoriu romanu.<ref>Sobre la fonderada de la guerra de 502 vease Greatrex/Lieu, ''Persian Wars'', vol. 2, páxs. 62ss.; Greatrex, ''Rome and Persia at War'', según John B. Bury, ''History of the Later Roman Empire'', vol. 2, Nueva York, 1958 (primer edición de 1923), páxs. 10–15.</ref> Considérase que la causa principal de l'acción bélica de Kavadh foi la tirante situación interior que vivía l'Imperiu sasánida. Kavadh tuviera qu'imponese a poderosos contrincantes, y solo llograra caltenese nel tronu gracies a l'ayuda de los [[heftalita|heftalites]], una y bones la secta revolucionaria de los [[Mazdak|mazdaquitas]] taba causando trestornos. Según la crónica de [[Josué'l Estilita]], que rellata refechamente la guerra, Kavadh esixera dineru al emperador d'Oriente [[Anastasio I (Bizanciu)|Anastasio I]], a lo que l'emperador nun aportara.<ref>Andreas Luther, ''Die syrische Chronik des Josua Stylites'', Berlín, 1997. Traducción al alemán con un estensu comentariu históricu. Alrodiu de les operaciones militares, ibídem., páxs. 64ss.</ref> Kavadh atacó na seronda de 502, conquistó [[Erzurum|Teodosiópolis]], n'Armenia, y empecipió l'asediu d'[[Diyarbakır|Amida]], que cayó en xineru de 503. [[Ficheru:Semissis-Anastasius I-sb0007.jpg|thumb|200px|Semissis (mediu sólidu) d'Anastasio I.]] L'emperador Anastasio, que deseyaba resolver rápido'l conflictu, unvió en [[503]] contra los perses un exércitu de 52&nbsp;000 homes, enorme pa los patrones de l'[[Antigüedá tardía]].<ref>Sobre les cifres, vease Josué'l Estilita, ''Crónica'', 54 [Luther, páxs. 68ss.]</ref> Como les tropes romanes escarecíen d'un mandu únicu, nun tuvieron ésitu: un exércitu de solu 12&nbsp;000 homes foi ganáu en Mesopotamia, ente que'l segundu, de 40&nbsp;000, foi refugáu cerca de Amida. La ciudá romana d'[[Edesa]] foi de siguío asediada ensin ésitu por Kavadh. Tres esti seriu revés, Anastasio designó a un nuevu comandante en xefe pa la frontera oriental: el ''[[magister officiorum]]'' [[Iliria|ilirio]] Celer. Celer invadió'l territoriu d'[[Arzanene]], coles mesmes qu'un segundu exércitu romanu afaraba l'Armenia persa. En 505 llogró inclusive recuperar Amida. En [[505]]/[[506]], Kavadh, que tenía de facer frente a los [[hunu|hunos]] na parte oriental del so imperiu, robló un armisticiu col emperador, que la so duración yera en principiu pa siete años, pero que se caltuvo mientres dos décades. Les operaciones militares en Mesopotamia fixeron entender a los romanos que la posesión de la poderosa fortaleza de Nísibis daba a los perses una gran ventaya. Por ello, l'emperador ordenó la construcción d'una fortaleza similar en [[Dara-Anastasiupolis|Dara-Anastasiopolis]], lo cual, en concencia, prestó pocu a los perses (los romanos infringieron con esta construcción el tratáu de 442) y foi quiciabes un motivu pa la guerra qu'españaría en [[526]]. La segunda guerra de Kavadh contra l'Imperiu d'Oriente debióse sobre manera a los enfrentamientos ente les dos potencies nel área d'[[El Cáucasu]]. Ellí atopábase'l pequeñu reinu de [[Lázica]], acobiciáu por Constantinopla, entós gobernada pol emperador [[Justino I]], lo cual tocaba de forma sensible la esfera d'intereses de Persia. Los romanos considerábense los proteutores de los cristianos na [[Xeorxa|Iberia]] persa. El rei de Lazika, Tzath, viaxó en [[521]]/[[522|22]] a [[Constantinopla]], y ellí foi bautizáu y casóse con una cristiana, lo que foi xustamente interpretáu polos perses como señal d'una alianza con Constantinopla. Como entós los perses intentaron convertir al zoroastrismu a los habitantes d'Iberia, el rei d'esti territoriu, [[Gurgenes]], pidió ayuda al emperador Justino. Esto causó una nueva guerra qu'afectó sobre manera a la rexón del Cáucasu, según a la zona fronteriza de Mesopotamia. La guerra enllargar hasta dempués de la muerte de Justino, que tuvo llugar en [[527]]. El socesor de Justino, el so sobrín y protexíu [[Xustinianu I]], foi ún de los más destacaos gobernantes de l'[[Antigüedá tardía]], capaz de devolver al Imperiu d'Oriente la so pasada rellumanza, entá cuando fora al eleváu costu de llargues guerres en dellos frentes. Sobre la "guerra persa" de Xustinianu, disponemos d'una fonte de gran interés: la ''Historia de les guerres'' de Procopio, a les qu'hai qu'añader los escritos d'[[Agatías]].<ref>Sobre Xustinianu, veanse los artículos en Michael Maas (ed.), ''The Cambridge Companion to the Age of Justinian'', Cambridge, 2005. Una visión concisa, pero bien documentada y basada nes investigaciones más recién, ufiertar Mischa Meier, ''Justinian. Herrschaft, Reich und Religion'', Múnich, 2004.</ref> Los xenerales de Xustinianu, [[Sittas]] y [[Belisario]], actuaron con gran eficacia. Belisario venció a los perses escontra [[530]] na [[batalla de Dara]], en Mesopotamia, pero foi derrotáu años dempués en [[Calínicos]]; Sittas foi nomáu ''magister militum'' p'Armenia (un cargu nuevu, que demuestra la importancia adquirida por dichu territoriu) y actuó ellí con gran habilidá. Amás, Xustinianu llogró consolidar l'alianza colos [[gasánida|gasánides]] establecida mientres el reináu d'Anastasio, pero nengún contendente consiguió una ventaya sobre l'otru. En [[531]] morrió Kavadh, quien, esi mesmu añu, igual qu'antes, en [[529]], movilizara a los sos aliaos árabes contra los romanos. Asocedió a Kavadh el so fíu favoritu, [[Cosroes I|Cosroes]], tamién llamáu Husrav o Chosrau.<ref>A esti respectu refier Procopio que Kavadh propunxo a Justino en 525 qu'adoptara al nuevu Cosroes col fin d'asegura-y el tronu. Según el so rellatu, Justino y Xustinianu tuvieron d'alcuerdu, pero un xurista romanu formuló una protesta: los trataos d'adopción internacionales nun teníen de llevar se a efeutu, yá que interferíen nes rellaciones ente los dos estaos: los perses podríen entós reclamar l'Imperiu romanu. (Procopio, ''Historia de les guerres'', I,11). La historicidad d'esti episodiu ye xeneralmente aceptada polos historiadores actuales: Henning Börm, ''Prokop und die Perser'', Stuttgart, 2007, páxs. 308-317.</ref> Xustinianu y Cosroes concluyeron en [[532]] la llamada "Paz Duradera", pola cual Constantinopla comprometer a pagar a Persia la elevada cantidá de 11&nbsp;000 llibres d'oru, nun solu pagu. A cambéu, la sede del ''magister militum per Orientem'', responsable de la defensa de les fronteres orientales de Roma, treslladar de Dara a Constancia, y les fortaleces que fueren tomaes por una y otra potencia nes guerres precedentes fueron de nuevu trocaes.<ref>Procopio, ''Historia de les guerres'', I,22; [[Juan Malaras]], ''Chronographia'', 18,76.</ref> Xustinianu aprovechó la paz n'Oriente pa intervenir n'Occidente, onde, nos años siguientes, Belisario destruyó'l reinu [[vándalu]] del norte d'África, ya invadió la Italia [[Ostrogodu|ostrogoda]]. Poner de manifiestu lo falsa que yera en realidá la paz nes fronteres orientales del Imperiu cuando Cosroes rompió'l tratáu de paz ya invadió Siria con un gran exércitu. === Cosroes I Anushirvan – L'Imperiu romanu d'Oriente a la defensiva === [[Cosroes I]] foi ún de los más notables monarques qu'ocuparon el tronu de Ctesifonte. Demostró ser un gran adversariu pa Xustinianu y foi coles mesmes un monarca comenenciudu pola filosofía y l'arte y un estratega ensin escupulicios. En munchos aspeutos, llevó al Imperiu sasánida al so apoxéu. Ordenó la traducción de delles obres griegues ya indies al [[persa mediu]]. Respetáu polos sos adversarios, ganóse'l nomatu de ''Anushirvan'' ("d'espíritu inmortal"). Ganó a la secta de los [[Mazdak|mazdaquitas]] y llevó a cabu reformes nel exércitu y na política interior, qu'afirmaron el poder real y menguaron el de la nobleza. Estes reformes aseguráron-y ingresos cimeres y fixeron posible la so política espansionista. [[Ficheru:Justinian mosaik ravenna.jpg|thumb|200px|Xustinianu I, mosaicu na [[Ilesia de San Vital de Rávena|ilesia de San Vital]], en [[Rávena]].]] En [[540]], Cosroes I vio llegáu'l momentu oportunu p'atacar al Imperiu romanu d'Oriente. Sirviéronlu como sida los problemes ensin resolver ente los árabes vasallos de Constantinopla y los subordinaos a Persia, los [[gasánidas]] y los [[lajmidas]], respeutivamente; quiciabes influyó tamién la ufierta d'alianza que-y foi fecha polos [[godu|godos]]. En primavera, Cosroes internar en [[Siria (provincia romana)|Siria]] con un enorme exércitu.<ref>Vease al respeutu: Greatrex/Lieu, ''Persian Wars'', vol. 2, páxs. 102ss.; Greatrex, ''Byzantium and the East'', páxs. 488ss; Henning Börm "Der Perserkönig im Imperium Romanum", ''Chiron 36, 2006, páxs. 299-328; Berthold Rubin, ''Das Zeitalter Justinians'', vol. 1, Berlín 1960, páxs. 324ss. (desfasáu en parte, pero bien detalláu).</ref> El so exércitu travesó'l Éufrates al altor de Kirkesion, y, de siguío, avanzó escontra [[Antioquía]]. Xustinianu unvió a Antioquía al so pariente [[Xermanu (xeneral)|Xermanu]], un xeneral competente, por qu'entamara la defensa de les ciudaes principales. Pero Xermanu solo tenía a la so disposición la risible cifra de 300 homes. N'inspeccionando les instalaciones defensives de la ciudá, decidió, según [[Procopio de Cesarea|Procopio]], que yera absurdu intentar defendela, yá que nun llegaren los refuerzos prometíos. Por ello, abandonó la ciudá, de la que Cosroes, nel so camín escontra Antioquía, consiguía por forzar fondos de delles ciudaes romanes cola amenaza d'un asediu persa. Otres ciudaes fueron atacaes porque nun pudieron axuntar la suma riquida, como Beroia, que foi tomada y escalada. La población de la ciudá de [[Sura]] foi deportada y parcialmente masacrada. En Antioquía, el representante imperial prohibió taxativamente cualquier pagu a los perses, polo que la ciudá foi asesiada y finalmente conquistada. El Gran Rei llogró un ricu botín, y ordenó que los sobrevivientes fueren deportaos a Persia y depués confinaos, coles mesmes que se rompíen les negociaciones ente romanos y perses ensin llegar a un alcuerdu. Cosroes apoderóse tamién del puertu de Antioquía, Seleucia, onde se dio un bañu ritual nel mar y ordenó facer un sacrificiu al dios Sol.<ref>Procopio, ''De bellu Persico'', 2,11; Procopio describe minuciosamente la conquista de Antioquía, y nel so rellatu presenta a Cosroes, al contrariu que les fontes orientales, como por casu [[Muhammad ibn Jarir al-Tabari|al-Tabari]], de forma bien negativa.</ref> De siguío tornó a Persia, dempués de fracasar nel asediu de la ciudá de [[Daras]]. La cayida de Antioquía causó una fonda impresión a los romanos. Agora pagábase'l fechu de que les tropes de Xustinianu moviérense a Italia pa combatir a los godos. D'equí p'arriba, l'Imperiu romanu d'Oriente tendría de fechu que combatir en dos frentes. Sicasí, l'emperador reaccionó resueltamente ante amenácialo persa. Unvió a Belisario a Oriente, al alcuentru del peligru, y treslladáronse fuertes unidaes militares a la frontera oriental, onde s'atopaba un exércitu romanu con una fuercia averada d'ente 15&nbsp;000 y 30&nbsp;000 homes. En [[541]] los perses atacaron [[Lazika]], onde combatieron sobre manera nel territoriu de la destacada ciudá de [[Petra]], a veres del [[Mar Negru]]. El rei de Lazika, Gubazes, llamara a los perses, aparentemente inquietu pola presencia militar romana nel so país. Poco dempués, sicasí, buscó de nuevu sofitu nos romanos. Esi mesmu añu fracasó una tentativa de Belisario de recuperar Nísibis. En [[542]] Cosroes invadió de nuevo'l territoriu romanu, pero Belisario llogró poner en peligru la so retirada, polo que'l persa atayó la so campaña, non ensin antes apoderase de Calínicos. Sicasí, polo pronto, salvóse, siquier, la siempre amenazada [[Edesa]]. Amás, esi mesmu añu desencadenóse la conocida como "Peste de Xustinianu", qu'afectó duramente a los perses. Poco dempués, Belisario foi llamáu a Constantinopla, y reemplazáu pol xeneral Martino. [[Ficheru:Justinian Byzanz.png|thumb|left|300px|Les conquistes territoriales de Xustinianu I.]] Les operaciones militares que siguieron tuvieron marcaes por ataques y contraataques. En [[543]] los romanos atacaron l'Armenia persa, onde sufrieron una severa derrota cerca de Anglon; al añu siguiente (o inda en 543), Cosroes invadió de nuevu Mesopotamia y sitió de nuevu [[Edesa]]. Edesa tenía, sobre manera, un gran significáu simbólicu, yá que ellí atopábase'l [[Mandylion]], una tela que según la tradición reproducía la cara de [[Cristu]]. L'asediu fracasó. Poco dempués empecipiáronse negociaciones, que'l so resultáu foi un armisticiu; Xustinianu, que precisaba tener llibertá de movimientos n'Occidente, pagó por él un altu preciu.<ref>Procopio, ''Historia de les guerres'', II, 28.</ref> Nel tratáu nun se trató explícitamente la cuestión de Lazika, yá que Cosroes nun taba dispuestu a arrenunciar fácilmente a les sos pretensiones sobre dichu reinu. En [[548]] recomenzaron los combates, que se resolvieron en [[551]] con una nueva tregua, que Xustinianu debió de nuevu sufragar. Una vegada más, Lazika nun se mentó nel tratáu. Anque los romanos quedaron llibres d'invasiones perses mientres el restu del reináu de Xustinianu, la guerra siguió en Lazika.<ref>Rubin, ''Das Zeitalter Justinians'', vol. 1, páxs. 345ss.</ref> En principiu foi bien pa los romanos, una y bones les tropes del Gran Rei fueron refugaes. En 556 los perses, tres importantes derrotes, fueron casi dafechu espulsaos, asina qu'en [[557]] alcordóse una nueva tregua, esta vegada incluyendo Lazika. Esto preparó les bases pa un nuevu tratáu de paz, que dambos bandos, tres llargues negociaciones, que per parte romana fueron conducíes pol ''[[magister officiorum]]'' [[Petros Patrikios]], concluyeron en [[562]], yá que tanto romanos como perses taben espuestos a amenaces nes sos otres fronteres.<ref>Mientres esa dómina, tamién, el reinu de los [[heftalita|heftalites]] foi destruyíu per Persia y los [[Turquía|turcos]], magar los turcos llueu se convertiríen nos principales adversarios del Imperiu sasánida nes sos fronteres orientales, sustituyendo a los heftalitas. Sobre'l tratáu de 562 vease [[Menandro Proteutor]], Fragmentu 6,1; traducción al alemán y comentarios en Winter/Dignes, ''Rom und das Perserreich'', páxs. 164–177.</ref> El tratáu caltendríase a valir mientres 50 años. Según les sos cláusules, parte de Lazika permanecía dientro del ámbitu territorial de Constantinopla, y los vasallos árabes de dambes potencies teníen de respetar la paz. Los perses teníen de protexer los puertos d'[[El Cáucasu]] de los ataques de los hunos y d'otros pueblos bárbaros. El tratáu contenía amás otres disposiciones, alrodiu d'asuntos como'l tratu que tenía de dase a los tránsfugas, según el compromisu de nun llevantar nueves fortaleces na frontera romano-persa (un aspeutu de gran importancia) y cláusules relatives a la política comercial. Estes postreres nun yeren refalgables, una y bones los intereses comerciales teníen gran importancia pa dambes potencies. Nesi contestu tien d'entendese'l sofitu del Imperiu romanu d'Oriente al cristianu [[Reinu d'Aksum]] en [[525]] nel so ataque a los [[himjarita|himjarites]], nel actual [[Yeme]], nel que tanto Roma como Persia escorríen intereses vitales. Esti ataque nel sur d'[[Arabia]], sicasí, resultó ser un episodiu aislláu, yá que Cosroes tamién s'atopaba activu en dichu llugar, y finalmente (escontra [[570]]) los perses terminaríen per imponer se. [[Ficheru:Solidus-Justin II-sb0391.jpg|thumb|200px|[[Solidus|Sólidu]] de Justino II, en que'l so reináu empecipiar una nueva guerra con Persia.]] Xustinianu llograra, a lo último, caltener les fronteres orientales del so Imperiu, entá cuando fuera a cuenta de grandes esfuercios. Un puntu del tratáu yera, sicasí, oprobioso pa los romanos: d'equí p'arriba, l'Imperiu romanu d'Oriente taba obligáu a abonar añalmente a los sasánidas un tributu d'unes 500 llibres d'oru. Para [[Justino II]], qu'asocedió a Xustinianu cuando ésti morrió en 565, estes condiciones resultaben indignes. L'oxetivu de Justino yera que, si llegar a un nuevu alcuerdu, ésti fora más equilibráu.<ref>Greatrex/Lieu, ''Persian Wars'', vol. 2, páxs. 141ss.; vease tamién Greatrex, ''Byzantium and the East'', páxs. 503ss.</ref> En [[572]] españó una nueva guerra, yá que Justino negárase a pagar el tributu añal. Había amás otros motivos pa esti nuevu conflictu: una vegada más se produció un enfrentamientu alrodiu de la propiedá d'un territoriu apostáu n'El Cáucasu, razón pola cual l'Imperiu romanu d'Oriente entrara en contautu coles potencies prorromanas de l'Armenia persa; según el disgustu de Constantinopla pola designación d'un gobernador persa en Yemen y poles agresiones de los [[lakhmida|lakhmides]]. Cosroes deseyaba axustar con Justino, pero ésti nun taba dispuestu, polo cual ye severamente criticáu en delles fontes romanes de l'Antigüedá tardía.<ref>[[Euagrios Scholastikos]], ''Kirchengeschichte'', 5,7. Euagrios, decididamente contrariu a Justino, apurre tamién pervalible información sobre'l desenvolvimientu de la so campaña en Persia.</ref> Nengún de los dos imperios taba realmente preparáu pa la guerra, pero pa los romanos foi especialmente inoportuna: una alianza colos turcos d'Asia Central nun tuvo el resultáu esperada y, amás, Justino reñiera colos sos aliaos árabes. En [[573]] los perses invadieron Siria y conquistaron Apameia; esi mesmu añu cayó tamién en poder de los perses, tres un llargu asediu, la estratéxicamente clave ciudá de Dara, piedra angular del sistema defensivu romanu n'Oriente dende la dómina d'[[Anastasio I (Bizanciu)|Anastasio I]]. Esti desastre nun foi compensáu nin siquier polos ésitos romanos na Armenia Persa, onde l'exércitu imperial y los sos aliaos armenios conquistaren la capital, [[Dvin]]. Les constantes males noticies que se recibíen de la frontera oriental afectaron a la salú mental del emperador, que terminó per volver se llocu. Mientres el restu del so reináu, encargar de la direición de los asuntos d'estáu y del mandu del exércitu'l xeneral [[Tiberiu II|Tiberiu]], [[césar (títulu)|césar]] dende [[574]]. Ésti alcordó con Cosroes, previu pagu, una tregua d'un añu de duración, que nun mentaba Armenia.<ref>Sobre'l desenvolvimientu d'esta guerra, vease: Greatrex/Lieu, ''Persian Wars'', vol. 2, páxs. 151ss.</ref> === La campaña persa de Mauriciu === [[Ficheru:Solidus-Maurice Tiberius-sb0481.jpg|thumb|200px|[[Solidus|Sólidu]] de Mauriciu.]]Verdaderamente, la situación de los romanos, que teníen d'enfrentase coles mesmes a los [[longobardu|longobardos]] n'Italia, a los [[ávaros]] nos Balcanes y a los eslavos, nun yera desesperada. En [[575]] (según otres cronoloxíes, en [[576]]) el xeneral [[Xustinianu (xeneral)|Xustinianu]], pariente de Justino II, consiguió na [[batalla de Metilene]] una aplastante victoria contra Cosroes. Esti conquistara la ciudá de Metilene, a veres del Éufrates, y, cuando se retiraba, foi interceptáu por Xustinianu, quien aniquiló a la mayor parte del exércitu persa. El mesmu Gran Rei pudo a dures penes escapar. Sicasí, la victoria nun foi decisiva, y la situación taba estancada. Cuando en [[579]] morrió Cosroes, asocedió-y el so fíu, [[Hormizd IV]], al que toles fontes concuerden en carauterizar negativamente. Tiberiu, emperador ("augusto") dende [[578]], fixo una ufierta de paz al nuevu Gran Rei, qu'ésti sicasí refugó, polo cual Tiberiu confió'l mandu de les fuercies militares n'Oriente a [[Mauriciu (emperador)|Mauriciu]], un xeneral sobradamente esperimentáu, que sería nel futuru emperador. Les tropes romanes atacaron [[Media (Cercanu Oriente)|Media]] y [[Mesopotamia]]; los perses reaccionaron, de la qu'invadíen tamién la parte romana de Mesopotamia, poniendo en peligru les rutes de suministru del exércitu romanu. En [[581]], Mauriciu consiguió detener finalmente l'ataque persa nel Éufrates, y los sasánidas sufrieron importantes perdes. Al añu siguiente finó Tiberiu II y Mauriciu xubió al tronu imperial. Alrodiu del so reináu, y de la campaña que dirixó, disponemos d'una bona fonte, el llibru de [[Teofilacto Simocates]], la última obra histórica na tradición historiográfica de l'Antigüedá. La campaña contra los perses foi de nuevu dirixida por Mauriciu; en dicha guerra, sicasí, nengunu de los dos bandos consiguió nenguna ventaya. En [[585]], Mauriciu refugó una ufierta de paz del Gran Rei, yá que consideró inaceptables les sos condiciones. Al añu siguiente, los romanos llograron una victoria cerca de Dara, solo pa ser derrotaos pocu dempués polos perses. La situación dio un xiru en [[589]], cuando, en tomando [[Comenciolo]] el mandu xeneral de les tropes romanes n'Oriente, foi invadida la zona d'Armenia controlada polos perses por tribus bárbares. El xeneral persa [[Bahram VI|Bahram Chubin]] espulsar, pero nun llogró a cambéu la gratitud del monarca sasánida. Humildáu por él por cuenta de una pequeña gana frente a los romanos, Bahram remontar contra Hormizd. El Gran Rei, odiáu pola nobleza, perdió finalmente'l tronu y la vida a empiezos de [[590]]. Asocedió-y el so fíu [[Cosroes II]], a quien tampoco Bahram Chobin quixo reconocer como soberanu. Cosroes tuvo de fuxir en siendo ganáu por Bahram, mientres les tropes romanes aprovechaben la desunión de los perses: el xeneral romanu [[Juan Mistacón]] asedió la ciudá de [[Dvin]], n'Armenia, ya invadió la rexón d'[[Atropatene]] (nel actual [[Azerbaixán]]). Cosroes II decidió pidir ayuda a Mauriciu y abellugóse nel Imperiu romanu d'Oriente. L'emperador aportó a la so invitación, y por primer (y única) vegada, les tropes romanes y perses colaron xuníes a la batalla. Baharam foi derrotáu y Cosroes II xubió de nuevu al tronu en [[591]]. Mauriciu esixó y llogró dellos territorios apostaos en Mesopotamia, que según los romanos formaben parte d'Armenia, según territorios n'Iberia (Xeorxa).<ref>Sobre la rebelión de Bahram, el desenvolvimientu de la guerra y el tratáu de paz, vease: Greatrex/Lieu, ''Persian Wars'', vol. 2, páxs. 172–175.</ref> En xunto, l'emperador portar de forma bastante moderada y de fechu les condiciones del so tratáu con Cosroes (a quien inclusive pue que adoptara) fueron francamente bones. Bizanciu y Persia paecíen poner les bases pa una futura convivencia pacífica. == ''¿Pax Persica?'' Cosroes II y el contraataque de Heraclio == [[Ficheru:Phocas.jpg|thumb|150px|Semeya nuna moneda del emperador Foques, que depunxo a Mauriciu en 602.]] Tantu Bizanciu como Persia supieron aprovechar el curtiu periodu de paz. L'emperador Mauriciu treslladó les tropes d'Oriente a los [[Balcanes]], onde sostuvo una campaña contra los [[ávaros]] y [[Pueblu eslavu|eslavos]]. Cosroes II, una vegada consolidáu'l so poder y saniaes les finances del estáu, volvió fortalecer financiera y militarmente el so imperiu. A finales del añu [[602]] desenvolver nel Imperiu d'Oriente una serie d'acontecimientos que desaguaría na postrera de les guerres ente Roma y Persia, una guerra, más intensa que toles precedentes, y que tuvo a puntu de causar la ruina definitiva del Imperiu romanu d'Oriente. La crisis aniciar nel [[Danubiu]], onde l'emperador Mauriciu combatía con ésitu a los ávaros y eslavos. Mauriciu esixó a les sos tropes qu'envernaren na vera izquierda del Danubiu y entamaren una campaña contra los eslavos, a pesar de les dificultaes p'abastecese de cebera. Esto llevó finalmente a que les tropes remontárense, y proclamaren emperador a un oficial de rangu inferior, llamáu [[Foques (emperador)|Foques]]. Mauriciu intentó fuxir, pero foi prindáu. Foques coló escontra Constantinopla, onde foi reconocíu como emperador. Mauriciu y tola so familia fueron executaos, nun auténticu bañu de sangre, y Foques empecipió, según fontes decididamente contraries a él, un réxime d'horror. Cosroes aprovechó la muerte de Mauriciu, el so antiguu proteutor, y en [[603]] invadió'l territoriu romanu.<ref>Alrodiu de estos acontecimientos, vease: ''Heraclius'', ''passim'', según: Greatrex/Lieu, ''Persian Wars'', vol. 2, páxs. 182ss.</ref> Nos años siguientes cayeron en poder de los perses les ciudaes d'[[Amida]], [[Dara]], [[Edesa]], [[Hierápolis]] y Beroia, y un exércitu persa invadió Armenia. Parte de la población dio inclusive la bienvenida a los invasores perses, una y bones los conflictos relixosos nel Imperiu d'Oriente, alredor de la cuestión de la naturaleza de [[Xesús de Nazaré|Xesucristu]] (ver [[monofisismu]]), alloñaren a la población de Siria del gobiernu central. Amás, Cosroes presentó a un supuestu fíu de Mauriciu, que sobreviviría a les execuciones de Foques. El mesmu Foques cayó en [[610]], víctima d'una conxura per parte de sectores opositores. [[Heraclio]], fíu del [[Exarcado d'África|exarca de Cartago]], apoderar del tronu, pero tuvo que combatir contra les tropes de Foques mientres dalgún tiempu, lo que torgó la resistencia contra los perses. Sía cual fora'l verdaderu calter del réxime de Foques (solo disponemos na actualidá de fontes de la dómina de Heraclio), rescampla que nun tuvo exentu d'horror. Heraclio, ensin dulda ún de los más destacaos emperadores de tola historia del Imperiu romanu, foi recibíu como salvador, anque'l principiu nun fuera capaz de facer frente con efeutividá a los perses. [[Ficheru:ImperioSasánidaCosroesII.svg|thumb|250px|Máxima espansión territorial del Imperiu sasánida, mientres el reináu de [[Cosroes II]].]] Cola cayida de Foques, la meyora persa aumentó la so velocidá. En [[611]] los perses ganaron a los romanos xunto a Emesa, dende onde aprucieron n'[[Asia Menor]] y conquistaron tamién Antioquía. En [[613]] dio empiezu la contraofensiva romana. Parte del exércitu de Constantinopla, a les órdenes del xeneral Filípico, tenía d'invadir Armenia, pa obligar asina a los perses a retirar les sos tropes de Siria. Esta maniobra dexó a Heraclio preparar pal ataque; en Siria, sicasí, l'exércitu romanu foi vencíu nuna gran batalla cerca de Antioquía. Heraclio tuvo qu'abandonar la rexón, y [[Damascu]] cayó esi mesmu añu. Entá peor pa los romanos foi, sicasí, la cayida de [[Xerusalén]], tomada en [[614]] pol xeneral persa [[Shahrabaraz]], según paez con ayuda de los [[xudíu|xudíos]] de la ciudá, qu'esperaben que los sasánidas concediéren-yos una mayor llibertá.<ref>Nesti contestu, tuvo llugar tamién una masacre de los cristianos de Xerusalén. Vease: Elliot Horowitz, ''Reckless Rites: Purim and the Legacy of Jewish Violence'', Princeton 2006, páxs. 228ss.</ref> Ente'l botín llográu polos perses atopábase la [[Vera Cruz (cristianismu)|Vera Cruz]], que'l xeneral [[Shirin]] regaló a la esposa favorita de Cosroes, de relixón cristiana. La perda d'esta reliquia causó una terrible conmoción ente los cristianos.<ref>Sobre'l significáu d'esta reliquia, vease por casu Barbara Baert, [https://web.archive.org/web/20111110173447/http://www.bibleinterp.com/articles/Baert_Heraclius_Chosroes.htm "Heraclius and Chosroes or The Desire for the True Cross"]</ref> L'Imperiu romanu d'Oriente, que tamién s'atopaba, una vegada más, amenazáu nos Balcanes, perdió antes de [[619]] tamién Exiptu, la tenada del imperiu, de la que los perses llanzaben tamién ataques n'Asia Menor, que solo nuna pequeña parte pudieron caltener nel so poder. Tol Oriente romanu quedó sol dominiu persa, como fuera en tiempos del [[Imperiu aqueménida]]. Llegó inclusive a pensase en treslladar la capital del imperiu de Constantinopla a la segura [[Cartago]]. El "Imperium Romanum" atopábase en cantu del abismu. [[Ficheru:Solidus-Heraclius-sb0764.jpg|thumb|250px|[[Solidus|Sólidu]] de Heraclio colos sos fíos [[Constantín III]] y [[Heraclonas]].]] Nesta situación, que paecía dafechu desesperada, Heraclio concibió un plan desaxeradamente coraxosu. Decidió abandonar la capital, al mandu del so exércitu, y atacar a los perses nel interior de los sos dominios. El [[5 d'abril]] de [[622]] l'emperador abandonó la ciudá y viaxó per mar hasta un puntu nes cercaníes d'[[Issos]], nel estremu sudoriental d'Asia Menor. La reconstrucción de los siguientes acontecimientos ye complicada por causa de la desaxeradamente problemática situación de les fontes; nun se conocen nin la ruta que siguió l'emperador nin les dimensiones exautes del so exércitu. Heraclio, que nos años siguientes entamaría en xunto tres campañes contra los perses, tuvo de cuntar con una fuercia militar abondo considerable.<ref>Kaegi (''Heraclius'', páxs. 122ss.) llama l'atención sobre esta problemática; posiblemente, Heraclio dirixiría más tarde en Mesopotamia una fuercia d'ente 25&nbsp;000 y 50&nbsp;000 efeutivos, que quiciabes inclusive puedan aumentar hasta 70&nbsp;000 (''íbid.'' p. 160). Ver tamién James Howard-Johnston, ''Heraclius' Persian Campaigns and the Revival of the East Roman Empire 622–630'', en: ''War in History'' 6 (1999), páxs. 1–44 [solu localizable na escoyeta d'artículos de Howard-Johnstons, vease la seición "Bibliografía".].</ref> Heraclio entrenó primero al so exércitu, colo cual ente les sos tropes surdió rápido un ambiente particular, que [[Jorge de Pisidia]], una de les poques fontes con que cuntamos, destaca especialmente. L'emperador inculcó a los sos soldaos la idea de que nun se trataba d'una campaña ordinaria. Nun combatíen solo contra un enemigu del Imperiu, sinón tamién contra un adversariu de la cristiandá. Trátase d'una guerra santa, en ciertu mou una "[[Cruzada]]" contra'l poder de les tiniebles, entá cuando, verdaderamente, la guerra escorría un oxetivu percima de too: llibrar definitivamente al Imperiu romanu d'Oriente de amenazar persa.<ref>Kaegi, ''Heraclius'', páxs. 126 y 146.</ref> Por esa razón instaláronse imáxenes de [[Cristu]] nos campamentos. Paez qu'estes midíes sicolóxiques surtieron efeutu y motivaron a los soldaos, daqué que posiblemente yera necesariu por causa de la difícil situación na que s'atopaben: si Heraclio fracasaba, l'Imperiu cayería con él. Los romanos llograron vencer a los perses en [[622]] (ó [[623]]) en [[Capadocia]]. En 623 l'emperador tornó provisionalmente a Constantinopla y de siguío entró en contautu colos habitantes cristianos del Cáucasu. Heraclio llogró aumentar el so exércitu, y combatió mientres l'añu siguiente sobre manera nesa rexón. Llanzó un ataque contra Armenia, mientres el cual cayó nes sos manes la ciudá de Dvin y, sobre manera, la de [[Ganzdak]], nel actual [[Azerbaixán]]. Na mentada ciudá había un célebre [[templu del fueu]], (güei ''[[Takht-i Suleiman]]''), que l'emperador ordenó destruyir, unviando con ello una clara señal a Cosroes. Ésti movilizó entós toles tropes de les que disponía, pero nun consiguió vencer a Heraclio, qu'en [[625]] retirar a [[Cilicia]]. En [[626]], l'exércitu persa poner de nuevu en marcha, coles mires d'alcontrar y destruyir a les tropes de Heraclio, lo mesmo que de conquistar la ciudá de Constantinopla. Con esti fin, los perses habíen entabláu negociaciones colos [[ávaros]]. Nel branu de 626, la capital del Imperiu d'Oriente foi [[Sitiu de Constantinopla (626)|asediada]] por un pimpanu exércitu de ávaros y eslavos. La ciudá pudo aguantar, sicasí, gracies a la flota, qu'evitó, amás, que los perses pudieren treslladase a la vera europea. Los ávaros tuvieron qu'atayar l'asediu, y l'exércitu persa, sol mandu de [[Shahrabaraz]], retirar a empiezos de [[627]] de [[Calcedonia]] a Siria. L'añu anterior, Heraclio había yá consiguíu vencer a un exércitu persa que coló contra él col enfotu de destruyilo. [[Ficheru:Knight-Iran.JPG|thumb|150px|Representación del rei Cosroes II como [[catafracto]]. ([[Taq-y-Bostan]]).]] En Constantinopla atribuyóse la salvación de la ciudá a un milagru de la [[Virxe María]]. El puntu culminante de la ofensiva persa fuera superáu con ésitu, y a partir d'entós los romanos tomaron dafechu la iniciativa. Heraclio pudo inda allegrase d'una nueva victoria; en Mesopotamia, el so hermanu Teodoro llograra vencer a un exércitu persa sol mandu del xeneral [[Schahin]], lo que debió d'agafar fondamente a Cosroes. Al paecer, en cortar persa esistía una gran esmolición pol estáu mental del Gran Rei, quien, de la mesma, sentía una fonda rocea escontra los sos xenerales. Esto esplica, siquier en parte, por qué Shahrabaraz caltúvose en delantre al marxe de los combates y dedicóse a esperar el desenvolvimientu de los acontecimientos. Mentanto, Heraclio reclutaba nueves tropes en [[Lázica]] y nes rexones riberanes del [[mar Negru]], y establecía contautu colos [[Köktürks]]. Esta alianza nun tuvo consecuencies importantes nel desenllaz del conflictu, una y bones les tropes auxiliares abandonaron más tarde al emperador, anque los ataques turcos debieron de constituyir una molestia pa Cosroes.<ref>Los historiadores actuales consideren, polo xeneral, que los "[[jázaros]]", citaos nes fontes son en realidá los Köktürks, y que la pallabra "jázaros" ye un anacronismu. Vease Howard-Johnston, ''Heraclius' Persian Campaigns'', p. 13, según Kaegi, ''Heraclius'', páxs. 142ss., con datos.</ref> En 627, Heraclio partió de [[Tblisi]] escontra'l sur. El [[12 d'avientu]] d'esi añu, llibrós'[[Batalla de Nínive|una decisiva batalla]] xunto a les ruines de [[Nínive]]. El xeneral persa [[Rhazates]] morrió nel combate, y los romanos, que maniobraron con más habilidá, entartallaron al exércitu persa. Heraclio conquistó de siguío la residencia favorita del Gran Rei, en [[Dastagird]], na que Cosroes había estáu pocu tiempo antes. El monarca persa fuxó aterrado escontra Ctesifonte. Heraclio arrenunció intencionadamente a sitiar la capital persa, yá que tarrecía que se cortaren les sos víes de suministru. Sicasí, la batalla de Nínive supunxo'l desenllaz final de la llucha que mientres sieglos caltuvieren dambes potencies. Cosroes perdió tou sofitu de los grandes del so imperiu: en febreru de [[628]] foi depuestu y asesináu en prisión. Asocedió-y el so fíu [[Kavadh II]] Siroe, quien empecipió'l so curtiu reináu col asesinatu de dellos miembros de la so familia. Nel intre intentó establecer contautu con Heraclio p'axustar un tratáu de paz. L'emperador atopábase daquella en Gandzak. El testu de la so carta a Heraclio, na que Kavadh Siroe pide la paz y refierse al so enemigu como "...el clementísimo emperador de los romanos, el nuesu hermanu..." (compárese cola cita, más arriba, del testu d'[[Amiano Marcelino]]), llegó hasta nós nel llamáu "Cronicón Pascual" ("[[Chronicon Paschale]]").<ref>Winter/Dignes, ''Rom und das Perserreich'', páxs. 177–181; cita: íbid. p.178 (traducción del alemán pa Wikipedia).</ref> Finalmente roblóse un tratáu de paz. Les sos cláusules taben empobinaes a caltener el ''statu quo ante bellum'': Persia arrenunciaba a toles sos conquistes y devolvía la Vera Cruz, en cuenta de lo cual Heraclio prometía retirase. Sicasí, la retirada de les tropes romanes desenvolver con lentitú, y mentanto Persia fundir nel caos. Kavadh Siroe finó en setiembre de 628, y tolos monarques que-y asocedieron solo fueron capaces de caltenese nel poder mientres unos pocos meses. La Vera Cruz foi restituyida en [[630]] por Shahrabaraz, que tamién naguaba'l tronu sasánida. La ceremonia que solemnizó el regresu de la reliquia supunxo ensin dulda el momentu de mayor rellumanza del reináu de Heraclio. Recibió cartes de felicitación de dellos reinos cristianos y consiguió un enorme prestíu. Persia fuera vencida, colo que l'Imperiu romanu paecía trunfar sobre'l so secular adversariu. == Roma y Persia: Un balance == [[Ficheru:Califate 750.jpg|thumb|250px|right|La espansión islámica hasta 750.<br />Del ''Historical Atles'' de William R. Shepherd, 1923.]] Heraclio solo pudo allegrase de la so victoria mientres unos pocos años. Poco dempués del so trunfu sobre los perses, empezó la [[Espansión del Islam|espansión islámica]]. En [[636]], les tropes romanes fueron ganaes polos [[pueblu árabe|árabes]] [[Islam|musulmanes]] na [[batalla de Yarmuk]]: tres la llarga guerra contra Persia, nun esistíen recursos abondos pa oponer resistencia. En [[642]] l'Imperiu romanu d'Oriente perdiera toles sos provincies orientales, y dellos años dempués cayeríen tamién les del norte d'África. Nos Balcanes, mentanto, folaes de pueblos eslavos internar en territoriu romanu, onde s'asitiaron de forma estable. L'Imperiu quedó amenorgáu a [[Asia Menor]], siempre sometida a los ataques de los árabes; la capital y la so redolada; y delles islles y llugares fortificaos de [[Grecia]]. Tamién camudaron l'estáu y la sociedá del Imperiu: so Heraclio aumentó la helenización de l'alministración y del exércitu y el [[llatín]] dexó de ser la llingua oficial yá dende la dómina de la guerra con Persia. Pa munchos historiadores, esto supón el final del baxu Imperiu romanu y l'empiezu de la historia del [[Imperiu bizantín]] [[Edá Media|medieval]], que caltendría la so identidá grecorromana y cristiana hasta [[1453]]. L'Imperiu sasánida, otra manera, sumió por completu en [[651]]. Tres la derrota de la [[batalla de Kadesia|Kadesia]], en [[636]] (ó [[637]]), los árabes aniquilaron al exércitu persa en 642 na [[Batalla de Nihavand]]. El postreru gran rei, [[Yazdegerd III]], tuvo un final ignominioso: en 651 foi asesináu nel estremu nororiental del so desfechu imperiu por un gobernador llocal (o por un molineru). Anque l'heriedu cultural de los sasánidas dexó'l so calquier duraderu nel mundu árabe, cola cayida del so imperiu terminó la última fase de la historia antigua del Próximu Oriente. Mientres cuatrocientos años, Roma y Persia fueren los dos principales potencies del mundu antiguu. Anque de cutiu fueron contrarios ente sigo, y con frecuencia engardir nuna llucha despiadada, los dos estaos profesáronse siempre un mutuu respetu. Ente los dos hubos tamién influyencies culturales recíproques.,<ref>Nina Garsoïan, ''Byzantium and the Sasanians'', en Ehsan Yarshater (ed.):''The Cambridge History of Iran. Vol 3'', Cambridge 1983, páxs. 568–592.</ref> pero, na so última etapa, les rellaciones mutues resolviéronse sobre manera por aciu los conflictos militares, marcaos pola llucha pola supremacía nel [[Próximu Oriente]]. A la fin, los dos imperios atopábense tan escosaos tres dellos sieglos d'enfrentamientos que fueron fácilmente vencíos polos árabes. Puede llegase a la conclusión de que les dómines más granibles nes rellaciones ente dambos imperios fueron les fases de convivencia pacífica, principalmente ente [[387]] y [[502]]. Sicasí, una solución permanente yera imposible por causa de la llucha pol poder y la visión que dambes potencies teníen de sigo mesmes. == Cronoloxía de les guerres romano-sasánidas == * 224: Surde'l [[Imperiu sasánida]]. * Dende 230: [[Ardashir I]] invade territorios del Imperiu romanu. * 242–44: Campaña persa de [[Gordianu III]]; tres los primeres éxistos ye vencíu en Mesiche (Misik) y muerre pocu dempués. [[Sapor I]] conclúi un tratáu de paz con Roma. * 252: Sapor I conquista [[Armenia]]. Nos años que siguen invade tamién Siria. * 260: [[Valeriano]] ye fechu prisioneru nel cursu de la so guerra con Persia. Esbarrúmbase'l sistema defensivu romanu n'Oriente, lo que ye aprovecháu por [[Palmira]], que la so reina [[Zenobia]], intenta crear el so propiu imperiu. * 283: Campaña persa de [[Caru]]. * Dende 296: El rei persa [[Narsés d'Armenia|Narsés]] invade territoriu romanu. [[Galerio]] vencer, en sufriendo un primer revés, na batalla de Karrhai. * 298: Paz de [[Nísibis]]. L'emperador romanu [[Diocleciano]] conquista territorios en [[Mesopotamia]] y cinco provincies al otru llau del [[Tigris]]. * 338: Empieza una guerra ente Roma y Mesopotamia que va durar delles décades. Nin [[Sapor II]] nin [[Constancio II]] llogren resultaos decisives. Los cristianos son escorríos en Persia. * 359: Sapor II invade Mesopotamia al mandu d'un gran exércitu. La importante ciudá de Amida cai en poder de Persia tres un llargu asediu. * 363: Campaña persa de [[Xulianu l'Apóstata|Xulianu]]. L'exércitu romanu llega a les puertes de [[Ctesifonte]], pero vese obligáu a recular. Tres la muerte de Xulianu, Roma y Persia roblen un tratáu de paz. Los territorios conquistaos por Diocleciano son devueltos a Persia. * Escontra 387: División d'Armenia nuna parte controlada per Persia (Armenia persa) y otra por Roma. * 395: Muerte de [[Teodosio I]] y división del Imperiu romanu. * 410: Déxase llibertá de cultu a los cristianos perses nel Sínodu de Seleucia-Ctesifonte. * 421/22: Guerra ente Roma y Persia. Esti conflictu, al igual que'l más acutáu que tuvo llugar en 440/41, foi un episodiu aislláu nuna dómina marcada pola convivencia pacífica ente los dos imperios. * 476: Destitución del postreru (según la numberación tradicional) emperador romanu d'Occidente, [[Rómulo Augústulo]]. Final del Imperiu d'Occidente. * 484: La [[Ilesia Asiria d'Oriente]] dixébrase definitivamente de la Ilesia Imperial de Constantinopla. * 502: Empieza una nueva guerra ente Roma y Persia. Tres una tregua en 506 volver# a entamar les guerres en 526. * 532: "Paz Duradera" ente Roma y Persia. L'emperador [[Xustinianu I]] entama'l so ''Restauratio Imperii'' n'Occidente. * 540: [[Cosroes I]] ruempe'l tratáu. Saquéu d'[[Antioquía]] y otres ciudaes romanes. La guerra conclúi en 562. * 572: [[Justino II]] fuercia una nueva guerra con Persia, que va concluyir en 591, mientres el reináu de [[Mauriciu]]. * 603: Empiezu de la postrera y mayor de les guerres romano-perses. [[Cosroes II]] empecipia la conquista de les provincies orientales del Imperiu romanu d'Oriente y la so integración nel Imperiu sasánida. * 627: Victoria del emperador [[Heraclio]] na [[batalla de Nínive]]. En 628, el nuevu rei persa, [[Kavadh II]], pide la paz. * Década de 630: Empieza la [[espansión islámica]]. Bizanciu pierde la mayor parte de los sos dominios y sufre importantes tresformamientos políticos y sociales. L'Imperiu sasánida sume, víctima de l'acometida de los árabes. == Bibliografía == === Fuentes antigües === * [[Amiano Marcelino]]: ''Historia'' (''Rerum Gestarum Libri''). Edición de Mª Luisa Fartu Trujillo. Madrid: Akal, 2002. ISBN 84-460-0983-8 * [[Aurelio Víctor]]: ''Llibru de los Césares''. Traducción y notes de Emma Falque. Madrid: Gredos, 1999 (editáu conxuntamente al ''Breviariu'', de Eutropio). ISBN 84-249-1993-9 * [[Dión Casio]]: ''Historia romana''. Edición de Domingo Plácido Suárez, José Mª Candau Morón y Mª Luisa Puertes Castaños. Madrid: Gredos, 2004. * [[Eutropio]]: ''Breviariu''. Traducción y notes de Emma Falque. Madrid: Gredos, 1999 (editáu conxuntamente al ''Llibru de los Césares'', d'Aurelio Víctor). ISBN 84-249-1993-9 * [[Herodiano]]: ''Historia del Imperiu romanu dempués de Marco Aurelio''. Traducción de Juan José Torres. Madrid: Gredos, 1985. ISBN 84-249-0992-5 * [[Lactancio]]: ''Sobre la muerte de los persiguidores''. Traducción, introducción y notes de Ramón Texa. Madrid: Gredos, 1982. ISBN 84-249-0243-2 * [[Procopio de Cesarea]]: ''Historia de les guerres. Llibros I-II. Guerra persa.'' Edición de Francisco Antonio García Romero. Madrid: Gredos, 2000. ISBN 84-249-2277-8 * [[Zósimo (historiador)|Zósimo]]: ''Nueva Historia''. Introducción, traducción y notes de José Mª Candau Morón. Madrid: Gredos, 1992. ISBN 84-249-1605-0. === Historiografía actual === ==== Principales obres de referencia ==== * Dodgeon, Michael H., y Lieu, Samuel N.C.: ''The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (AD 226–363)''. Routledge, Londres y Nueva York, 1991 (delles ediciones posteriores), ISBN 0-415-10317-7. * Greatrex, Geoffrey B., Lieu, Samuel N.C.: ''The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars. Part II AD 363–630. A narrative sourcebook''. Londres y Nueva York, 2002, ISBN 0-415-14687-9. * Winter, Engelbert, y Dignes, Beate: ''Rom und das Perserreich. Zwei Weltmächte zwischen Konfrontation und Koexistenz''. Akademie Verlag: Berlín 2001, ISBN 3-05-003451-3 (escoyeta de fontes traducíes al alemán). ==== Otres referencies ==== * Blockley, Roger C.: ''East Roman Foreign Policy. Formation and Conduct from Diocletian to Anastasius (ARCA 30)''. Leeds, 1992, ISBN 0-905205-83-9. * Henning Börm: ''Prokop und die Perser. Untersuchungen zu dean römisch-sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike''. Stuttgart 2007, ISBN 978-3-515-09052-0. * Cameron, Averil (ed.): ''The Cambridge Ancient History'', vols. 12–14, Cambridge Uni. Press, Cambridge 1998–2005 (estensa visión de conxuntu pa los acontecimientos asocedíos ente 193 y 600). * Dabrowa, Y. (ed.): ''The Roman and Byzantine Army in the East''. Cracovia, 1994. * Beate Dignes - Engelbert Winter: ''Rome and Persia in Late Antiquity. Neighbours and rivals'', Cambridge 2007. * Greatrex, Geoffrey B.: ''Rome and Persia at War, 502–532''. Cairns, Leeds 1998, ISBN 0-905205-93-6 (amplia presentación de les campañes de la dómina de Kavadh I.). * Greatrex. Geoffrey B.: ''Byzantium and the East in the Sixth Century'', en : Michael Maas (ed.), ''The Cambridge Companion to the Age of Justinian''. Cambridge Uni. Press, Cambridge 2005, páxs. 477–509, ISBN 0-521-81746-3 (concisa recapitulación de les rellaciones romano-perses nel sieglu VI, con referencies a bibliografía actualizada). * Howard-Johnston, James: ''East Rome, Sasanian Persia and the End of Antiquity: Historiographical and Historical Studies (Collected Studies)''. Aldershot 2006, ISBN 0-86078-992-6 (visión de conxuntu, d'interés especial sobre les últimes guerres ente Roma y Persia). * Kaegi, Walter Y. : ''Heraclius – Emperor of Byzantium''. Cambridge Uni. Press, Cambridge 2003, ISBN 0-521-81459-6 (biografía, que s'estiende enforma tamién alrodiu de la campaña persa de Heraclio). * Kettenhofen, Erich : ''Die römisch-persischen Kriege des 3. Jahrhunderts. n. Chr. Nach der Inschrift Sāhpuhrs I. an der Ka'be-ye Zartošt (ŠKZ). Beihefte zum [[Tübinger Atles des Vorderen Orients]] B 55''. Wiesbaden 1982. * Millar, Fergus: ''The Roman Near East, 31 B.C.–A.D. 337''. [[Harvard University Press]], Cambridge/Massachusetts 1993. * Mitchell, Stephen: ''A History of the Later Roman Empire. AD 284 – 641''. Blackwell: Londres 2006, ISBN 1-4051-0856-8 (visión de conxuntu, con amplia información sobre les guerres con Persia). * Potter, David S. : ''The Roman Empire at Bay''. Routledge, Londres/Nueva York, 2004, ISBN 0-415-10057-7 (síntesis actualizada pa la dómina ente 180 y 395). * Schippmann, Klaus : ''Grundzüge der Geschichte des sasanidischen Reiches''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-07826-8. * Schottky, Martin: ''Parther- und Perserkriege''. En: ''Der Neue Pauly'', vol. 9 (2000), especialmente páxs. 375–377 (sinopsis concisa). * Whitby, Michael: ''The Emperor Maurice and his Historien – Theophylact Simocatta on Persian and Balkan Warfare''. Oxford, 1988. * Wiesehöfer, Josef: ''Das antike Persien''. Aktual. Neuaufl., Albatros, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96151-3 (obra de calter xeneral sobre la Persia antigua). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/http://www.satrapa1.com/articulos/antiguedad/COSROES/imperiu_sassanida.htm L'Imperiu sasánida sol reináu de Cósroes I (Khusrau Anurshirwhan)] * [http://www.roman-emperors.org/startup.htm ''De Imperatoribus Romanis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402152802/http://www.roman-emperors.org/startup.htm |date=2022-04-02 }} (Biografíes d'emperadores romanos) * [https://web.archive.org/web/20100311093504/http://www.iranica.com/articlenavigation/index.html ''Encyclopædia Iranica''] * [https://web.archive.org/web/20120111055033/http://www.orientarch.uni-halle.de/sfb586/d3/survey/0211.htm Bibliografía] {{ORDENAR:Romanosasanidas}} {{Tradubot|Guerras romano-sasánidas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerres romanu-sasánidas| ]] [[Categoría:Guerres del sieglu III]] [[Categoría:Guerres del sieglu IV]] [[Categoría:Guerres del sieglu V]] [[Categoría:Guerres del sieglu VI]] [[Categoría:Guerres del sieglu VII]] [[Categoría:Asia nel sieglu III]] [[Categoría:Asia nel sieglu IV]] [[Categoría:Asia nel sieglu V]] [[Categoría:Asia nel sieglu VI]] [[Categoría:Asia nel sieglu VII]] [[Categoría:Guerres del Imperiu romanu]] [[Categoría:Guerres del Imperiu bizantín]] [[Categoría:Historia de Persia]] kjx2ut34ja71xa8likwuartabtiyfif 0 94730 4775604 4773971 2026-11-03T20:56:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775604 wikitext text/x-wiki {{Serie}} '''''Glee''''' ye una [[serie de televisión]] y [[comedia]] [[musical]] la cual emitióse pola [[cadena de televisión|cadena]] [[Fox Broadcasting Company|Fox]] dende'l 19 de mayu de 2009 hasta'l 20 de marzu de 2015.<ref>{{cita web|url=http://www.tvguide.com/tvshows/glee/tv-listings/296380|títulu=Glee: TV Listings|fechaaccesu=12 de xunetu de 2012|editor=[[TV Guide]]|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170904014501/http://www.tvguide.com/tvshows/glee/tv-listings/296380/|fechaarchivu=2017-09-04}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.elpais.com.uy/divertite/arte-y-esposiciones/viense-sesta-ultima-temporada.html|2=títulu vien la sesta y última temporada de "Glee"|editor=[[El país]]|fecha=25 de febreru de 2015|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2015}}</ref> Trescurre nel colexu William McKinley High School, una [[escuela secundaria]] de la ciudá de [[Lima (Ohio)|Lima]], [[Ohio]], y ta centrada principalmente nel club del coru d'esi colexu denomináu «New Directions», que participa nel circuitu de competición de coros, de cuenta que los personaxes, jòvenes estudiantes, enceten temes como les [[Amor|rellaciones amoroses]], la [[sexualidá]], la [[discriminación]] y el [[Acoso escolar|bullying]]. El repartu conformar el profesor d'[[Idioma español|español]] [[Will Schuester]] ([[Matthew Morrison]]), la entrenadora de les [[Animación (deporte)|animadores]] [[Sue Sylvester]] ([[Jane Lynch]]), la conseyera estudiantil [[Emma Pillsbury]] ([[Jayma Mays]]), la esposa de Will [[Terri Schuester]] ([[Jessalyn Gilsig]]) y los ocho miembros del club interpretáu por [[Dianna Agron]], [[Chris Colfer]], [[Kevin McHale (actor)|Kevin McHale]], [[Lea Michele]], [[Cory Monteith]], [[Amber Riley]], [[Mark Salling]] y [[Jenna Ushkowitz]]. La serie foi creada por [[Ryan Murphy]], [[Brad Falchuk]] y [[Ian Brennan]] el cual consideró a ''Glee'' como una película pa televisión. Los trés escribieron tolos episodios de les dos primeres temporaes, mientres Murphy y Falchuk desempeñáronse como direutores principales de la serie. L'[[episodiu piloto]], tituláu «[[Pilot (Glee)|Pilot]]», foi emitíu'l 19 de mayu de 2009 y la [[Primer temporada de Glee|primer temporada]] tresmitir dende'l 9 de setiembre d'esi añu al 8 de xunu de 2010. La música de ''Glee'' vendió más de trenta y seis millones de [[Senciellu dixital|cenciellos dixitales]] y once millones de discos a nivel mundial escontra ochobre de 2011, lo que lo convirtió nún de los mayores ésitos comerciales de los últimos tiempos.<ref name="hindustantimes_1">{{cita web|autor=Rochelle Pinto|títulu=Glee supervillain to fall in love?|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Hollywood/Glee-supervillain-to-fall-in-love/Article1-768494.aspx|fechaaccesu=11 d'agostu de 2012|fecha=15 de payares de 2011|idioma=inglés|editorial=Hindustan Times|allugamientu=Bombay, India|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111125031959/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Hollywood/Glee-supervillain-to-fall-in-love/Article1-768494.aspx|fechaarchivu=25 de payares de 2011}}</ref> Tamién se comercializaron versiones en [[DVD]] y [[Blu-ray]], llibros, una [[Aplicación informática|aplicación]] para [[iPad]] y tres juegos de karaoke para [[Wii]]. El 19 d'abril de 2013 la serie foi anovada por dos temporaes más.<ref name="Glee ye_1">{{Cita web|url=http://www.telelocura.com/glee-anovada-quinta-sesta-temporadas-fox.html|títulu=Glee ye anovada por una quinta y sesta temporaes en Fox|fecha=20 d'abril de 2013|fechaaccesu=21 d'abril de 2013}}</ref> Mientres la so primer temporada, ''Glee'' llogró comentarios xeneralmente favorables per parte de la prensa, con una puntuación de 77 sobre 100 nel sitiu [[Metacritic]], sobre la base de 18 reseñes profesionales. La temporada foi nominada a diecinueve [[premios Emmy]], cuatro [[Premios Globos d'Oru|Globu d'Oru]] y seis [[Premios Satellite|Satélite]], ente otros, ente los que s'inclúi'l Globu d'Oru de 2010 a la [[Globu d'Oru a la meyor serie - Comedia o musical|meyor serie - comedia o musical]] y los premios por Jane Lynch , [[Neil Patrick Harris]] y la direición de Ryan Murphy pol episodiu piloto. == Argumentu == Centrar nel institutu William McKinley en Lima, Ohio, onde'l profesor d'español, Will Schuester, quier devolver al club del coru "New Directions" el rellumu y la popularidá que tenía cuando él yera estudiante y formaba parte. Will consigue axuntar a un grupu d'estudiantes, toos ellos marxinaos pero con muncho talentu, pa presentase a la competición de coros. La serie toma temes como les [[Amor|rellaciones amoroses]], la [[sexualidá]], la [[discriminación]] y el bullying. == Producción == === Concepción === ''Glee'' foi creada por [[Ryan Murphy]], [[Brad Falchuk]] y [[Ian Brennan]]. Murphy inspirar na so propia infancia, yá que interpretó'l papel principal en tolos musicales del so institutu. Brennan y el productor Mike Novick tamién taben bien arreyaos nos clubes de les sos propies escueles.<ref name="ryan">{{cita noticia |url= http://www.variety.com/article/VR1117998492.html? |títulu= &#39;Glee' gets songs for free |apellíu= Frankel |nome= Daniel |fecha= 13 de xineru de 2009 |obra= Variety |fechaaccesu= 3 de xunu de 2009 |urlarchivu= https://www.webcitation.org/5lutg52cm?url=http://www.variety.com/article/VR1117998492.html |fechaarchivu= 10 d'avientu de 2009 |deadurl= no |idioma= en }}</ref> Brennan orixinalmente escribió un guión pa una película fecha pa televisión sobre la base de les sos propies esperiencies na escuela Prospect High School ([[Illinois]]),<ref>{{cita web |url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2009/10/glee-cast-to-sing-the-national-anthem-at-the-world-series.html |títulu=&#39;Glee' cast to sing the national anthem at the World Series |apellíu=Ghosh |nome=Korbi |fecha=16 d'ochobre de 2009 |obra=[[Zap2it]] |fechaaccesu=21 de febreru de 2010 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/656IgAp5Y?url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2009/10/glee-cast-to-sing-the-national-anthem-at-the-world-series.html |fechaarchivu=31 de xineru de 2012 |deadurl=no |idioma=en }}</ref> pero Murphy creyó que'l conceutu funcionaría meyor como una serie de televisión.<ref name="'Glee' cast to sing the national anthem at the World Series">{{cita web |url= http://www.latimes.com/entertainment/news/la-ca-glee26-2009apr26,0,7366573.story|títulu=Will TV audiences watch with 'Glee'?|apellíu=Fernandez|nome= Maria Elena|obra=Los Angeles Times|fechaaccesu=26 d'abril de 2009|idioma=inglés}}</ref> La cadena [[Fox Broadcasting Company|Fox]] solicitó'l pilotu de la serie a les quince hores de recibir el guión. Murphy atribúi esto, en parte, al ésitu de ''[[American Idol]]'' na cadena, al comentar: «Ye lóxicu que si'l mayor ésitu televisivu de la cadena ye un musical, faigan daqué rellacionáu».<ref name="ryan"/> Glee establecer na escuela irreal William McKinley High School en [[Lima (Ohio)|Lima, Ohio]].<ref name="'Glee' set se filma en Lima">{{cita web |url=http://www.toledoblade.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090517/ART18/905169951 |títulu=&#39;Glee' series set in a Lima high school has Toledo connection too |nome=Mike |apellíu=Kelly |publicación=[[The Toledo Times]] |fecha=17 de mayu de 2009 |fechaaccesu=19 de mayu de 2009 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/5lutdEXb9?url=http://www.toledoblade.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090517%2FART18%2F905169951 |fechaarchivu=10 d'avientu de 2009 |deadurl=no }}</ref> Murphy escoyó un estudiu del Mediu Oeste yá qu'él mesmu creció n'Indiana, y remembró les sos visites de la infancia a Ohio al parque d'atraiciones [[Kings Island]]. Anque establecíu en Lima, l'espectáculu se filmó nos estudios Paramount y nel institutu Helen Bernstein en Hollywood. Murphy afirmó que nunca vio una película de High School Musical, coles que Glee foi comparáu, y que'l so interés ye crear un musical posmoderno», en llugar de «facer un espectáculu nel que la xente apruza en cantares», faciendo más fincapié nel formatu de ''[[Chicago (musical)|Chicago]]''.<ref name="NYT">{{cita web |url= http://www.nytimes.com/2009/05/17/arts/television/17wyat.html?_r=1&pagewanted=2&sq=glee&st=cse&scp=3 |títulu=&#39;Glee' series Not That High School Musical|nome=Edward |apellíu=Wyatt|publicación=[[The New York Times]] |fecha=15 de mayu de 2009 |fechaaccesu=1 de xunu de 2009|idioma=en}}</ref> Los productores pretendíen facer un espectáculu familiar que llamara tantu l'atención d'adultos como a neños, colos personaxes adultos protagonizando n'igualdá colos líderes adolescentes; n'ochobre de 2009 yá había afilvanáu planes pa la serie cubriendo trés años de rodaxe. Murphy pretendió que l'espectáculu seya una forma d'allucinación, él esplicó: {{cquote|Hai tantos programes en televisión agora mesmu sobre personaxes con armes, o de ciencia ficción, o sobre abogaos. ''Glee'' pertenez a un xéneru distintu, nun hai nada asemeyao emitiéndose anguaño por [[internet]] y per televisión. Tou ye tan escuru nel mundu nesti momentu, por eso ''[[American Idol]]'' funcionó.<ref name="ryan"/>}} === Música y coreografíes === [[Ficheru:Glee - Single Ladies cropped.jpg|miniaturadeimagen|left|[[Jenna Ushkowitz]]. [[Chris Colfer]] y [[Heather Morris]] baillando «[[Single Ladies (Put a Ring on It)]]» de [[Beyoncé]]]] {{VT|Cantares de Glee (temporada 1)|Cantares de Glee (temporada 2)|Cantares de Glee (temporada 3)|Cantares de Glee (temporada 4)|Cantares de Glee (temporada 5)}} {{AP|Discografía de Glee}} La carauterística principal de la serie ye que presenta numberosos musicales interpretaos polos personaxes. Los segmentos musicales adopten principalmente'l formatu d'actuaciones y, en ciertes ocasiones, de situaciones bonales representaes con cantar y baille. Esto debe a la intención de que la serie calténgase basada na realidá.<ref name="DN">{{Cita web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html|títulu=&#39;Glee' puts edgy spin on Top 40 tunes|apellíu=Kinon|nome=Cristina|fecha=18 de mayu de 2009|obra=[[Daily News|The Daily News]]|fechaaccesu=31 de mayu de 2009|idioma=en}}</ref> Esta carauterística la diferencia de la mayoría d'espectáculos musicales, como ''High School Musical'', nos que la espontaneidá crea una situación irreal. Murphy encargar d'escoyer tolos cantares utilizaos, y esfórciase por caltener un equilibriu ente los clásicos de tolos tiempos y los cantares de moda: «Quiero qu'haya daqué pa toos en cada episodiu. Ye un amiestu difícil, pero ye bien importante esi equilibriu».<ref name="LAT">{{Cita web|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-ca-glee26-2009apr26,0,7366573.story|títulu=Will TV audiences watch with 'Glee'?|apellíu=Fernandez|nome=Maria Elena|fecha=26 d'abril de 2009|obra=[[LA Times]]|fechaaccesu=1 de xunu de 2009|idioma=en}}</ref> Murphy sorprender de la facilidá cola que l'usu de los cantares foi aprobáu polos sellos discográficos, l'esplicó: «Creo que la clave ye que-yos gustaba'l tonu de la serie. Encantólos qu'esti programa fuera optimista y xuvenil, sobremanera pola reinterpretación de temes clásiques pa una nueva audiencia».<ref name="autogenerated3">{{Cita web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html|títulu=&#39;Glee' puts edgy spin on Top 40 tunes|apellíu=Kinon|nome=Cristina|fecha=18 de mayu de 2009|obra=The Daily News|fechaaccesu=31 de mayu de 2009|idioma=en}}</ref> El compositor [[Billy Joel]] ufiertó munches de los sos cantares pal so usu nel programa,<ref name="afternoon">{{Cita web|url=http://ca.eonline.com/uberblog/marc_malkin/b136549_afternoon_filled_with_glee.html|títulu=An Afternoon Filled With ''Glee'&#39;|apellíu=Malkin|nome=Marc|fecha=29 de xunetu de 2009|obra=Y! Online|fechaaccesu=3 de agosBto de 2009|idioma=en}}</ref> la cantante [[Rihanna]] ufiertó'l so cenciellu ''[[Take a Bow (cantar de Rihanna)|Take a Bow]]'' por que fuera utilizáu, amenorgando asina'l valor de la llicencia. De la mesma, otros artistes ufiertaron l'usu de los sos cantares de forma gratuita.<ref>{{Cita web|url=http://www.variety.com/article/VR1117998492.html?|títulu=&#39;Glee' gets songs for free|apellíu=Frankel|nome=Daniel|fecha=13 de xineru de 2009|obra=[[Variety]]|fechaaccesu=3 de xunu de 2009|idioma=en}}</ref> La direición de coreografía de ''Glee'' tuvo al cargu de Zach Woodlee y dispón xeneralmente, de cinco a ocho números de producción per capítulu.<ref name="USAToday">{{Cita web|url=http://www.usatoday.com/life/people/2009-05-17-matthew-morrison_N.htm|títulu=Broadway star Morrison gets all keyed up for 'Glee&#39;|apellíu=Carter|nome=Kelley L.|fecha=18 de mayu de 2009|obra=[[USA Today]]|editorial=Gannett Company|fechaaccesu=1 de xunu de 2009|idioma=en}}</ref> Una vegada que se liquiden los derechos de la música, los cantares son ensayaes y pre-grabaes pol repartu. Woodlee constrúi los movimientos d'acompañamientu. Depués enseñar a los actores y dar# en grabar. Pueden tomase delles selmanes pa preparar un númberu, en función de la so complexidá.<ref name="LAT" /> El costu de producción de cada episodiu ye d'a lo menos US$ 3 millones,<ref name="LAT" /> y pueden retrasase inclusive diez díes hasta llograr el resultáu que efeutivamente va ser presentáu en pantalla.<ref name="HSM">{{Cita web|url=http://www.nytimes.com/2009/05/17/arts/television/17wyat.html?_r=1&pagewanted=2&sq=glee&st=cse&scp=3|títulu=Not That High School Musical|apellíu=Wyatt|nome=Edward|fecha=15 de mayu de 2009|obra=[[The New York Times]]|fechaaccesu=1 de xunu de 2009|idioma=en}}</ref> === Promoción === {{AP|Glee Live! In Concert!}} [[Ficheru:Glee balloon.jpg|thumb|left|Promoción de ''Glee'' en Nueva York.]] Antes d'estrenar el segundu episodiu de ''Glee'' los actores percorrieron delles tiendes de Hot Topic en tou [[Estaos Xuníos]]. El repartu cantó'l [[Himnu Nacional]] nel tercer partíu de la [[Serie Mundial]] de [[2009]].<ref>{{cita web|url=http://feeds.latimes.com/~r/latimes/entertainment/~3/DdBKzIV1Tkk/la-st-glee-cast-world-series-link,0,7314092.storylink|títulu=Sobre Glee|fechaaccesu=6 de febreru de 2015|obra=Los Angeles Tmes|idioma=inglés}}</ref> Orixinalmente, el modelu foi creáu pa llevar a cabu en [[2009]] nel [[Macy's Thanksgiving Day Parade|desfile del día d'Aición de Gracies de Macy]] pero la [[National Broadcasting Company|NBC]] prohibió a los actores por que taben na cadena rival.<ref name="Glee bumped">{{cita web|url=http://ca.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b148513_glee_bumped_from_macys_parade.html|títulu=Glee Bumped From Macy's Parade|fechaaccesu=16 de mayu de 2014|apellíu=Dos Santos|nome=Kristin|enllaceautor=Kristin Do Santos|fecha=12 d'ochobre de 2009|obra=[[Y! Online]]|idioma=inglés|urlarchivu=https://www.webcitation.org/5lutdEXcV?url=http://ca.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b148513_glee_bumped_from_macys_parade.html|fechaarchivu=10 d'avientu de 2009}}</ref> Cuando'l creador Ryan Murphy enterar d'esto, manifestó: «Entendemos absolutamente la postura de la [[National Broadcasting Company|NBC]], y esperamos ver a un movible Jay Leno».<ref>{{Cita web|url=http://news-briefs.ew.com/2009/10/13/glee-creator-ryan-murphy-responds-to-cast-being-pulled-from-macys-parade/|títulu=&#39;Glee' creator Ryan Murphy responds to cast being pulled from Macy's parade|autor=EW.com|fechaaccesu=6 de febreru de 2015|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120202230029/http://news-briefs.ew.com/2009/10/13/glee-creator-ryan-murphy-responds-to-cast-being-pulled-from-macys-parade/|fechaarchivu=2012-02-02}}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> Lynch, Colfer, Monteith, y Riley apaecieron nos MTV Video Music Awards 2010 el 12 de setiembre de 2010. Cuando Agron, Michele y Monteith posaron pa una serie de semeyes xubíes de tonu pa la edición de payares de 2010 de la revista GQ, Tim Winter Presidente de PTC comentó que ''Glee'' tien munchos almiradores nuevos, y que al autorizar esti tipu d'escenes casi pornográfiques, el creadores del programa establecieron les sos intenciones sobre la direición de la serie. Y esto nun ye bonu pa les nueses families.<ref>{{Cita web|url=http://www.parentstv.org/ptc/news/release/2010/1020.asp|títulu=PTC: Sexualized GQ Photo Shoot of “Glee” Cast Crosses the Line|autor=www.parentstv.org/ptc Parenststv.org|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101211003833/http://www.parentstv.org/PTC/news/release/2010/1020.asp|fechaarchivu=2010-12-11}}</ref> Debíu al ésitu del espectáculu, el repartu siguió una xira de conciertos tituláu ''[[Glee Live! In Concert!]]'' visitando en [[Phoenix]], [[Chicago]], [[Los Angeles]] y [[New York]] nun principiu, Ryan Murphy comento «vamos facer lo que se fixo con ''[[American Idol]]'' y poner a los mozos n'escena», comentó al ''[[New York Post]]''.<ref>{{cita noticia|autor=Natalie Abrams|títulu=Executive Producer Says Glee Tour a Go|url=http://www.tvguide.com/News/Glee-Tour-Producer-1010886.aspx|obra=TVGuide.com|fechaaccesu=6 de febreru de 2015|idioma=inglés}}</ref> L'espectáculu llegó a Estaos Xuníos, Inglaterra ya Irlanda. Con esta xira, realizóse la película en 3D, que s'estrenó'l 10 d'agostu nos Estaos Xuníos, la película foi dirixida por Kevin Tancharoen.<ref>{{cita noticia |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/fox-release-3d-glee-concert-185348|títulu="Glee Live! 3D!," featuring the North American tour, will be released Aug. 12. |nome=Pamela |apellíu=McClintock |obra=[[The Hollywood Reporter]] |fecha=4 de mayu de 2011 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2011|idioma=en}}</ref><ref>{{cita noticia |url= http://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/03/02/julianne-moore-gets-soapy-glee-tours-holt-halts-hiroshima-book/ |títulu=Julianne Moore Gets Soapy; 'Glee' Tours; Holt Halts Hiroshima Book |apellíu=Little|nome=Lyneka |fecha=2 de marzu de 2010 |obra=The Wall Street Journal |editorial=[[Dow Jones & Company]] |fechaaccesu=4 de marzu de 2010|idioma=en}}</ref> ''Glee'' tamién se presentó na séptima temporada de ''[[The X Factor]]'', el 5 d'avientu de 2010.<ref>{{cita noticia|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/11840007|títulu=Repartu de Glee en X Factor en semis finales|fecha=25 de payares de 2010|publicación=[[BBC Radio 1]]. [[BBC]]|fechaaccesu=25 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101203013215/https://www.bbc.co.uk/newsbeat/11840007|fechaarchivu=3 d'avientu de 2010|deadurl=no|idioma=en}}</ref> == Repartu == {{Imaxe múltiple |posición_tabla = right |direición = horizontal |semeya1 = Cory Monteith 2009.jpg |anchu1 = 154 |semeya2 = Lea Michele 2009.jpg |anchu2 = 125 |testu = Cory Monteith y Lea Michele nel estrenu de la serie, en Santa Monica, California (Estaos Xuníos). }} En llugar d'utilizar les tradicionales audiciones de la televisión, Murphy pasó tres meses en Broadway, onde atopó a Morrison, quien primero protagonizara ''[[Hairspray (musical)|Hairspray]]'' y ''The Light in the Piazza'', Michele protagonista de Spring Awakening y Ushkowitz protagonista de ''[[El rei y yo (musical)|El Rei y Yo]].'' El personaxe de Rachel foi escritu especialmente para Lea Michele. Chris Colfer nun tenía nenguna esperiencia profesional previa, pero recordólu a Ryan el personaxe de Kurt del musical ''The Sound of Music''.<ref name="bs">{{cita web |url=http://www.backstage.com/bso/news-and-features-features/life-stages-1004009175.story|títulu=Life Stages|fechaaccesu=5 de setiembre de 2009|apellíu=Kuhn|nome=Sarah|fecha=3 de setiembre de 2009|obra=[[Back Stage]]}}</ref> Él presentóse al casting interpretando'l papel de Artie, que sicasí foi dau al actor Kevin McHale (col cantar "Mr. Cellophane"); sicasí Murphy quedó tan impresionáu cola personalidá estravertío y risondero de Colfer, qu'a la fin decidió crear el papel de Kurt pa él.<ref name="rewrite">{{cita publicación |url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-ca-gleestage26-2009apr26,0,1653470.story |títulu=Videu: 'Glee' team rewrites the school musical |nome=Denise |apellíu=Martin |editorial=[[Los Angeles Times]] |fecha=26 d'abril de 2009 |fechaaccesu=19 de mayu de 2009}}</ref> ''Glee'' cuntó con quince papeles principales a partir de la segunda temporada. [[Matthew Morrison]] nel papel de Will Schuester ye un profesor d'español del institutu William McKinley convertir en direutor del club Glee, cola esperanza de devolve-y el prestíu al coru.<ref name="autogenerated2">{{cita web |url=http://www.usatoday.com/life/people/2009-05-17-matthew-morrison_N.htm|títulu=Broadway star Morrison gets all keyed up for 'Glee&#39;|apellíu=Carter|nome=Kelley L.|fecha=18 de mayu de 2009|obra=[[USA Today]]|editorial=Gannett Company|fechaaccesu=1 de xunu de 2009}}</ref> [[Jane Lynch]] interpretó a Sue Silvester, direutora téunica del equipu d'animadores ella odia al club Glee. [[Jayma Mays]] caracterizó a Emma Pillsbury una orientadora vocacional misofóbica de la escuela, namorada de callao de Will,<ref name="autogenerated2"/> [[Jessalyn Gilsig]] fixo'l papel de Terri Delmonico, la esixente ex-esposa de Will.<ref name="NYPost">{{cita web |url=http://blogs.nypost.com/popwrap/archives/2009/05/glee_cast_interview.html|títulu=Meet The Cast of 'Glee,' I Did!|apellíu=Wieselman|nome=Jarett|fecha=19 de mayu de 2009|páxines=[[New York Post]]|fechaaccesu=1 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090525103629/http://blogs.nypost.com/popwrap/archives/2009/05/glee_cast_interview.html|fechaarchivu=25 de mayu de 2009}}</ref> [[Lea Michele]] interpretó a Rachel Berry, la voz principal femenina del club Glee, de cutiu acosada poles animadores y los xugadores de fútbol magar tar namorada del capitán.<ref name="NYPost" /> [[Cory Monteith]] interpretó a Finn Hudson foi capitán del equipu de fútbol y dende la so entrada al club Glee convertir na so voz masculina.<ref name="NYPost" /> El restu del club integrar, Merced Jones ([[Amber Riley]]) una diva de moda con una potente voz, obstinada a nun ocupar los papeles secundarios nel club. Kurt Hummel ([[Chris Colfer]]) un sopranu masculín gai fanáticu de la moda que sufre los ataques del equipu de fútbol, na primer temporada siente atraición por Finn.<ref name="kurt-bio">{{cita web |url=http://www.fox.com/glee/bios/chris-colfer/|títulu=Chris Colfer as Kurt Hummel|obra=[[Fox Broadcasting Company|Fox]]|fechaaccesu=4 d'avientu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100923131245/http://www.fox.com/glee/bios/chris-colfer|fechaarchivu=23 de setiembre de 2010}}</ref> Artie Abrams ([[Kevin McHale (actor)|Kevin McHale]]) un guitarrista parapléxicu. Tina Cohen-Chang ([[Jenna Ushkowitz]]) una estudiante asiáticu-americana gótica con serios problemes de cobardura ella asonsañó ser tatexa nos primeros nueve capítulos pa nun tener que falar en públicu. Noah Puck Puckerman ([[Mark Salling]]) foi'l meyor amigu de Finn y tamién xugador de fútbol que de primeres desaprueba el club Glee, pero más tarde xúnese a él y Quinn Fabray ([[Dianna Agron]]) la novia de Finn, líder de los animadores y del Club del Celibatu hasta que se queda embarazada xunir al coru pa fundilo por orde de la entrenadora, pero termina queriéndolo y faciendo d'él únicu llugar onde sabe que puede espresase llibremente y confiar nos sos compañeros. Toos estos personaxes apurren a la serie una gran capacidá d'integración y diversidá y llevar a tocar temes tan delicaes como'l [[bullying]], los embaranzos adolescentes, la homosexualidá, los problemes alimenticiu y sicolóxicu, la competitividá y sobre manera la capacidá de superación. Na segunda temporada [[Naya Rivera]] interpretando a Santana Lopez, foi promovida a personaxe principal xunto a [[Heather Morris]] son los animadores de la secundaria Mckinley elles xúnense al Club Glee por órdenes de Sue pa informa-yos lo que pasa nel club.<ref>{{cita web |url=http://www.digitalspy.com/ustv/s57/glee/news/a216983/glee-rivera-morris-to-become-regulars.html|títulu=&#39;Glee' Rivera, Morris to become regulars|nome=Catriona|apellíu=Wightman|obra=[[Digital Spy]]|fecha=28 d'abril de 2010|fechaaccesu=28 de xunu de 2010}}</ref> Otros personaxes recurrentes son [[Harry Shum, Jr.]],<ref>{{cita web|url=http://uk.tv.ign.com/articles/111/1110155p1.html|títulu=Glee: More Whedon? More Brittany?|apellíu=Goldman|nome=Eric|fecha=3 d'agostu de 2010|obra=[[IGN (sitiu web)|IGN]]|fechaaccesu=8 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140820022746/http://www.ign.com/articles/2010/08/03/glee-more-whedon-more-brittany|fechaarchivu=2014-08-20}}</ref> [[Chord Overstreet]], [[Patrick Gallagher]] caracterizaro a [[Ken Tanaka]] foi reemplazáu por [[Dot-Marie Jones]] interpretando a Shannon Beiste.<ref>{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Kecks-Esclusives-Glee-1020960.aspx|títulu=Keck's Esclusives: Glee Adds Female Coach|apellíu=Keck|nome=William|fecha=26 de xunetu de 2010|obra=[[TV Guide]]|fechaaccesu=26 de xunetu de 2010}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Kecks-Esclusives-Glee-1020991.aspx|títulu=Keck's Esclusives: Glee Drops Coach Tanaka!|nome=William|apellíu=Keck|obra=[[TV Guide]]|fecha=27 de xunetu de 2010|fechaaccesu=27 de xunetu de 2010}}</ref> [[Darren Criss]] nel papel de Blaine Anderson foi'l capitán de los Dalton Academy Warblers,<ref>{{cita publicación|url=http://insidetv.ew.com/2010/09/26/darren-criss-glee-kurt-boyfriend/|títulu=Scoop: Darren Criss joins 'Glee' as...Kurt's new BF?|fecha=26 de setiembre de 2010|nome=Michael|apellíu=Ausiello|enllaceautor=Michael Ausiello|obra=[[Entertainment Weekly]]|editorial=[[Time Inc.|Time Inc]]|fechaaccesu=26 de setiembre de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003015425/http://insidetv.ew.com/2010/09/26/darren-criss-glee-kurt-boyfriend/|archivedate=2012-10-03}}</ref> [[Mike O'Malley]] interpretó a Burt Hummel, el padre de Kurt quien de primeres nun taba acordies cola so homosexualidá.<ref>{{cita web |url=http://www.givememyremote.com/remote/2010/07/13/glee-exclusive-mike-omalley-made-series-regular-for-season-2-plus-more-show-intel|títulu=GLEE Exclusive: Mike O'Malley Made Series Regular for Season 2, Plus More Show Intel...|nome=Korbi|apellíu=Ghosh|obra=GiveMeMyRemote.com|fecha=13 de xunetu de 2010|fechaaccesu=13 de xunetu de 2010}}</ref> [[Dijon Talton]] dio vida a [[Matt Rutherford]] el decidió abandonar la serie nel final de la primer temporada.<ref>{{cita web|url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/09/glee-premiere-10-things-to-expect-when-season-2-returns.html|títulu=Glee' premiere: 10 things to expect when the series returns|obra=[[Zap2it]]|editorial=[[Tribune Media Services]]|nome=Hanh|apellíu=Nguyen|fecha=8 de setiembre de 2010|fechaaccesu=7 d'avientu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110909124530/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/09/glee-premiere-10-things-to-expect-when-season-2-returns.html|fechaarchivu=2011-09-09}}</ref> Munchos de los personaxes orixinales graduar de McKinley High a la fin de la tercer temporada. Murphy dixo: «Nun queríamos tener un espectáculu onde taben nuna escuela secundaria mientres ocho años. Realmente queríamos ser fieles a esa esperiencia».<ref name="fowler">{{cita web |url=http://www.digitalspy.co.uk/ustv/s57/glee/news/a325744/glee-creator-original-cast-will-graduate.html|títulu=Glee' creator: 'Original cast will graduate&#39;|nome=Tara|apellíu=Fowler|fecha=19 de xunu de 2011|obra=[[Digital Spy]]|editorial=[[Hachette Filipacchi UK]]|fechaaccesu=27 de xunu de 2011 }}</ref> Munchos de los personaxes orixinales graduar de McKinley High a la fin de la tercer temporada. Murphy dixo: «Nun queríamos tener un espectáculu onde taben nuna escuela secundaria mientres ocho años. Realmente queríamos ser fieles a esa esperiencia».<ref name="fowler"/> Los personaxes adultos interpretaos por Matthew Morrison y Jane Lynch siguieron p'apurrir la continuidá a la serie,<ref name="Fox 2012–13 Primetime Schedule Announced: 'Touch' & 'Fringe' Friday, 'Bones' & 'Mob Doctor' Monday, 'Glee' To Thursday, 4 Comedy Tuesday">{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/14/fox-2012-13-primetime-schedule-announced-touch-fringe-friday-bones-mob-doctor-monday-4-comedy-tuesday/133958/|títulu=Fox 2012–13 Primetime Schedule Announced: 'Touch' & 'Fringe' Friday, 'Bones' & 'Mob Doctor' Monday, 'Glee' To Thursday, 4 Comedy Tuesday|nome=Bill|apellíu=Gorman|fecha=14 de mayu de 2012|obra=TV by the Numbers|fechaaccesu=19 de mayu de 2012|urlarchivu=https://www.webcitation.org/687hHIUEY?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/14/fox-2012-13-primetime-schedule-announced-touch-fringe-friday-bones-mob-doctor-monday-4-comedy-tuesday/133958/|fechaarchivu=2 de xunu de 2012|deadurl=no}}</ref> anque según Falchuk dellos estudiantes como Rachel, Finn y Kurt, van permanecer nel programa dempués de que se gradúen.<ref name="MicheleMonteithColferStaying">{{cita web |apellíu=Mitovich|nome=Matt|títulu=Glee Boss: Chris Colfer, Cory Monteith and Lea Michele Are Staying, But Sam Won't Be Back|url=http://www.tvline.com/2011/07/glee-comic-con-michele-monteith-colfer-overstreet/|obra=[[TV Line]]|editorial=[[Mail.com Media]]|fecha=24 de xunetu de 2011|fechaaccesu=24 de xunetu de 2011|urlarchivu=https://www.webcitation.org/656DbuYMf?url=http://www.tvline.com/2011/07/glee-comic-con-michele-monteith-colfer-overstreet/|fechaarchivu=31 de xineru de 2012|deadurl=no}}</ref> En mayu de 2012, Murphy dixo que los personaxes nun tien por qué sumir en graduándose, él declaró «Un montón de xente piensen que Dianna va dise, que Amber vase dir pero nun se van dir. Creo que Amber taba falando de la sensación agriduz al decatase de que 'nunca voi tar nel coru con esi grupu de persones'; siquier eso ye lo que me dixo ... Cuando lo lleí [el tuit] dixi: Creo que van a malinterpretar el mensaxe. Ella ta bien entusiasmada pola direición que toma'l so personaxe. Toos lo tán. La mio intención yera facer lo correcto pa toos ellos». Depués siguió: «Toos van volver. Tolos personaxes habituales van tornar. A toos consultámos-yos si queríen volver la mayoría dixeron que sí».<ref name="Murphy Talks the Fate of GLEE's Seniors">{{cita web |url=http://tv.broadwayworld.com/article/Ryan-Murphy-Talks-the-Fate-of-GLEEs-Seniors-20120517#ixzz1vAMXHi56|títulu=Murphy Talks the Fate of GLEE's Seniors|obra=Broadway World|fecha=17 de mayu de 2012|fechaaccesu=18 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121105195413/http://tv.broadwayworld.com/article/Ryan-Murphy-Talks-the-Fate-of-GLEEs-Seniors-20120517#ixzz1vAMXHi56|fechaarchivu=5 de payares de 2012|deadurl=no}}</ref> El 28 de xunu de 2013, los medios de comunicación informaron que Morris, Riley, Salling y Shum fueron camudaos d'estáu protagonista a papeles d'estrella convidada de la quinta temporada, y a otru día de que Jacob Artist, Melissa Benoist, Blake Jenner, Alex Newell y Becca Tobin qu'interpretaron a Jake Puckerman, Marley Rose, Ryder Lynn, Wade "Unique" Adams y Kitty Wilde respeutivamente, fueron promovíos al repartu principal.<ref name="UPDATED ''Glee'' Exclusive: 4 Original Cast Members Not Returning as Series Regulars for Season 5; Plus — Who's Getting Promoted?">{{cita web |url=http://tvline.com/2013/06/28/glee-season-5-cast-heather-morris-mark-salling-not-returning/|títulu=UPDATED ''Glee'' Exclusive: 4 Original Cast Members Not Returning as Series Regulars for Season 5; Plus — Who's Getting Promoted?|apellíu=Ausiello|nome=Michael|fecha=28 de xunu de 2013|obra=[[TV Line]]|editorial=[[Mail.com Media]]|fechaaccesu=15 de xunetu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131030220304/http://tvline.com/2013/06/28/glee-season-5-cast-heather-morris-mark-salling-not-returning/|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2013|deadurl=no}}</ref> El 13 de xunetu de 2013, Monteith foi atopáu muertu na so cuartu nel hotel [[Fairmont Pacific Rim]] en [[Vancouver]], [[Columbia Británica]]. Una autopsia completada'l 15 de xunetu indicó que morrió d'escesu d'alcohol y sobredosis d'heroína.<ref>https://cultura.elpais.com/cultura/2013/07/14/actualidad/1373784041_506217.html</ref> Ryan Murphy comentó en dellos medios de comunicación que Cory tuvo un homenaxe nel tercer episodiu de la quinta temporada. El 30 de xunetu de 2013, Mays confirmó qu'abandonaba'l programa dempués de la quinta temporada pa trabayar n'otros proyeutos, pero declaró que taría dispuesta a tornar como estrella convidada nel futuru.<ref>{{cita web|url=http://www.televisionando.es/articulo/glee-jayma-mays-abandona-la-ficcion-en-la-quinta-temporada/37557/|títulu=Glee:jayma Mays abandona la ficcion na quinta temporada|editorial=Hollywood Life|fecha=30 de xunetu de 2013|fechaaccesu=4 d'avientu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180316214515/http://www.televisionando.es/articulo/glee-jayma-mays-abandona-la-ficcion-en-la-quinta-temporada/37557/|fechaarchivu=2018-03-16}}</ref> Pal final de temporada, Rivera formó parte del repartu recurrente pol so pidimientu. === Repartu === {| {{tablaguapa}} ! rowspan="2"|Nome!! rowspan="2"|Interpretada/o por!! colspan="6"|Temporaes |- ! width="5%"|[[Primer temporada de Glee|1]]!! width="5%"|[[Segunda temporada de Glee|2]]!! width="5%"|[[Tercer temporada de Glee|3]]!! width="5%"|[[Cuarta temporada de Glee|4]]!! width="5%"|[[Quinta temporada de Glee|5]]!! width="5%"|[[Sesta temporada de Glee|6]] |- | [[Rachel Berry]] || [[Lea Michele]] || style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Principal''' |- | [[Finn Hudson]] || [[Cory Monteith]]|| style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center"| '''Principal''' || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| |- | [[Will Schuester]] || [[Matthew Morrison]] || style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Principal''' |- | [[Kurt Hummel]] || [[Chris Colfer]] || style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Principal''' |- | [[Quinn Fabray]] || [[Dianna Agron]] || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Principal'''|| colspan="3" style="background: #ffdddd" align="center" |'''Recurrente''' |- | [[Artie Abrams]] || [[Kevin McHale (actor)|Kevin McHale]] || style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Principal''' |- | [[Noah Puckerman]] || [[Mark Salling]] || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center"| '''Principal'''|| style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente'''<ref name="glee5cast">{{cita web |autor=Lesley Goldberg|títulu=&#39;Glee' Promotes Five to Series Regulars (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/glee-promotes-five-series-regulars-577552|fechaaccesu=30 de xunu de 2013|obra=[[The Hollywood Reporter]]|fecha=29 de xunu de 2013|idioma=inglés|editorial=[[Prometheus Global Media]]}}</ref> || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Tina Cohen-Chang]] || [[Jenna Ushkowitz]] || style="background: #ddffdd" colspan="5" align="center"| '''Principal''' || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Sue Sylvester]] || [[Jane Lynch]] || style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Principal''' |- | [[Merced Jones]] || [[Amber Riley]] || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center"| '''Principal'''|| style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente'''<ref name="glee5cast"/> || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal'''<ref name="CastTemp6">{{cita web |url=http://tvline.com/2014/08/27/glee-season-6-spoilers-rachel-kurt-new-directions/|títulu=Glee Season 6 Plan Revealed: Rachel Aliques New Directions and More|fecha=27 d'agostu de 2014|idioma=inglés|apellíu=Swift|nome=Andy|obra=TV Line|fechaaccesu=27 d'agostu de 2014}}</ref> |- | [[Santana Lopez]] || [[Naya Rivera]] || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center"| '''Principal'''|| style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Brittany Pierce]] || [[Heather Morris]] || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Principal'''|| style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente'''<ref name="glee5cast"/> || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Emma Pillsbury]] || [[Jayma Mays]] || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Principal''' || style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center" | '''Recurrente''' || style="background: #ffffbb" colspan="1" align="center"| '''Convidáu''' |- | [[Mike Chang]] || [[Harry Shum, Jr.]] || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Principal''' || style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center" | '''Recurrente''' || style="background: #ffffbb" colspan="1" align="center"| '''Convidáu''' |- | [[Blaine Anderson]] || [[Darren Criss]] || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center" | '''Principal''' |- | [[Sam Evans]] || [[Chord Overstreet]] || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center" | '''Principal''' |- | [[Sugar Motta]] || [[Vanessa Lengies]] || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' || style="background: #ffffbb" colspan="2" align="center"| '''Convidada''' |- | [[Terri Schuester]] || [[Jessalyn Gilsig]] || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Principal''' || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffffbb" colspan="1" align="center"| '''Convidada'''|| style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | ! colspan="1" |Invitada |- | [[Burt Hummel]] || [[Mike O'Malley]] || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal''' || style="background: #ffdddd" colspan="4" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Marley Rose]] || [[Melissa Benoist]] || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente'''<ref name="Recurrente">{{cita web|url=http://tvlistings.zap2it.com/tv/glee-wonder-ful/EP011413890092?aid=zap2it|títulu=Repartu principal y convidáu de la 4ta. temporada|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|idioma=inglés|obra=TV by the Numbers|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131003064950/http://tvlistings.zap2it.com/tv/glee-wonder-ful/EP011413890092?aid=zap2it|fechaarchivu=2013-10-03}}</ref>|| style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal'''<ref name="glee5cast"/> || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| {{small|N/A}} |- | [[Kitty Wilde]] || [[Becca Tobin]] || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente'''<ref name="Recurrente"/>|| style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal'''<ref name="glee5cast"/> || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Jake Puckerman]] || [[Jacob Artist]] || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente'''<ref name="Recurrente"/>|| style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal'''<ref name="glee5cast"/> || style="background: #ffffbb" colspan="1" align="center"| '''Convidáu''' |- | [[Ryder Lynn]] || [[Blake Jenner]] || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente'''<ref name="Recurrente"/>|| style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal'''<ref name="glee5cast"/> || style="background: #ffffbb" colspan="1" align="center"| '''Convidáu''' |- | Joe Hart || [[Samuel Larsen]] || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffffbb" colspan="1" align="center"| '''Convidáu''' |- | [[Wade/Unique]] || [[Alex Newell]] || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffffbb" colspan="1" align="center"| '''Convidáu''' || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente'''<ref name="Recurrente"/>|| style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal'''<ref name="glee5cast"/> || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Shannon Beiste]] || [[Dot-Marie Jones]] || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| || style="background: #ffdddd" colspan="4" align="center"| '''Recurrente''' || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal'''<ref name="CastTemp6"/> |- | [[Matt Rutherford]] || [[Dijon Talton]] || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' || colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| || style="background: #ffffbb" colspan="1" align="center"| '''Convidáu''' |} == Episodios == [[Ryan Murphy]], [[Brad Falchuk]] y [[Ian Brennan]] escribieron tolos episodios de les dos primeres temporaes, mientres Murphy y Falchuk desempeñáronse como direutores principales de la serie. L'[[episodiu piloto]], tituláu «[[Pilot (Glee)|Pilot]]», foi emitíu'l 19 de mayu de 2009 y la [[Primer temporada de Glee|primer temporada]] tresmitir dende'l 9 de setiembre d'esi añu al 8 de xunu de 2010. La segunda temporada emitir dende'l 21 de setiembre de 2010 hasta'l 24 de mayu de 2011 y la [[Tercer temporada de Glee|tercer]] dende'l 20 de setiembre de 2011 al 22 de mayu de 2012. La cuarta temporada empezó a rodase'l 24 de xunetu de 2012,<ref>{{cita web|autor=Alessandra Nixon|títulu=Glee Renewed For a Fourth Season|url=http://www.tv3.co.nz/Glee-Renewed-For-a-Fourth-Season/tabid/2781/articleID/76773/Default.aspx|fechaaccesu=11 d'agostu de 2012|idioma=inglés|editorial=tv3.co.nz|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120629135642/http://www.tv3.co.nz/Glee-Renewed-For-a-Fourth-Season/tabid/2781/articleID/76773/Default.aspx|fechaarchivu=2012-06-29}}</ref> y estrenóse el 13 de setiembre del mesmu añu.<ref>{{cita web|autor=Cassie Carpenter|títulu=Engaged on-screen and off? Lea Michele shows off her tanned pins in black shorts - and a sparkler on her ring finger|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2183522/Lea-Michele-shows-tanned-pins-black-shorts--sparkler-ring-finger.html|fechaaccesu=11 d'agostu de 2012|fecha=4 d'agostu de 2012|idioma=inglés|editorial=[[Daily Mail]]}}</ref> <small>''Pa conocer más detalles sobre cada capítulu, feches d'estrenu de los episodios n'[[Estaos Xuníos]], [[Llatinoamérica]] y [[España]], cantares interpretaos en cada unu y escritor y guionista correspondientes:''</small> {{AP|Episodios de Glee|l1=Episodios de Glee}} {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! colspan="2" rowspan="2" | Temporada !rowspan="2" | Episodios ! colspan="2" | Emisión ! colspan="3" | Llanzamientu en [[DVD]] |- ! Entamu !Final ! [[Códigos rexonales DVD|Región 1]] ! [[Códigos rexonales DVD|Región 2]] ! [[Códigos rexonales DVD|Región 4]] |- | style="background:#fc3;"| | '''[[Primer temporada de Glee|1]]''' | 22 | 19 de mayu de 2009 | 8 de xunu de 2010 | 14 de setiembre de 2010 | 13 de setiembre de 2010 | 22 de setiembre de 2010 |- | style="background:#fe7121" | | '''[[Segunda temporada de Glee|2]]''' | 22 | 21 de setiembre de 2010 | 24 de mayu de 2011 | 13 de setiembre de 2011 | 19 de setiembre de 2011 | 5 d'ochobre de 2011 |- | style="background:#0ABAC6" | | '''[[Tercer temporada de Glee|3]]''' | 22 | 20 de setiembre de 2011 | 22 de mayu de 2012 | 14 d'agostu de 2012 | 17 de setiembre de 2012 | 19 de setiembre de 2012 |- | style="background:#C71585" | | '''[[Cuarta temporada de Glee|4]]''' | 22 | 13 de setiembre de 2012 | 9 de mayu de 2013 | 1 d'ochobre de 2013 | 7 d'ochobre de 2013 | 16 d'ochobre de 2013 |- | style="background:#79B503" | | '''[[Quinta temporada de Glee|5]]''' | 20 | 26 de setiembre de 2013 | 13 de mayu de 2014 | 6 de xineru de 2015 | 29 de setiembre de 2014 | style="background:#ECECEC" | <span style="color:gray;"><small>''PA''</small></span> |- | style="background:#FF0000" | | '''[[Sesta temporada de Glee|6]]''' | 13 | 9 de xineru de 2015 | 20 de marzu de 2015 <span style="color:black;"><small></small></span> | style="background:#ECECEC" | <span style="color:gray;"><small>''PA''</small></span> | style="background:#ECECEC" | <span style="color:gray;"><small>''PA''</small></span> | style="background:#ECECEC" | <span style="color:gray;"><small>''PA''</small></span> |} == Receición == === Crítiques === [[Ficheru:Jayma Mays 2009.jpg|thumb|derecha|Brian Lowry, de la revista ''[[Variety]]'', comentó que [[Jayma Mays]] ufiertó una interpretación modesta».<ref name="Variety"/>]] ''Glee'' recibió una puntuación de [[Metacritic]] de 77 sobre 100 críticos na so primer temporada, basándose nos sos comentarios d'un total de dieciocho revisor.<ref>{{Cita web|url=http://www.metacritic.com/tv/shows/gleeseason1|títulu=Glee Season One|fechaaccesu=25 de payares de 2009|editorial=[[Metacritic]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120522002322/http://www.metacritic.com/tv/glee/season-1|fechaarchivu=2012-05-22}}</ref> La respuesta crítica foi partida, Alejandra Stanley del ''[[New York Times]]'', destacó la falta d'orixinalidá del pilotu y los personaxes estereotipaos pero emponderó'l talentu teatral y el fechu de que los personaxes «salir del modelu.»<ref name="NYT" /> David Hinckley del ''[[Daily News]]'' cuntó que l'espectáculu yera imperfectu y absurdu, pero «potencialmente conmovedor».<ref> {{Cita web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/19/2009-05-19_singing_fills_these_students_with_glee.html|títulu=Critiques de Daily News|fechaaccesu=19 de mayu de 2009|obra=www.nydailynews.com|idioma=inglés}}</ref> Pela so parte, Robert Bianco de ''[[USA Today]]'' señaló problemes de tonu nes interpretaciones musicales, pero comentó positivamente sobre l'humor del espectáculu y el so funcionamientu.<ref>{{Cita web|url=http://www.usatoday.com/life/television/reviews/May|títulu=Critiques del USA Today|fechaaccesu=15 de mayu de 2009|idioma=inglés}}</ref> El ''[[New York Times]]'' tamién dixo que ''Glee'' nun foi nada del otru mundu y que «ye como si vieres ''[[High School Musical]]''.»<ref name="NYT" /> Mauren Ryan del ''[[Chicago Tribune]]'' comentó «los dos grandes númberos musicales son tremendamente entreteníos. Son interpretaos con enerxía distintes, y avergoñó-y la baxa interpretación de los popurrís de los concursantes na edición de los miércoles de ''[[American Idol]]''.»<ref name="CT">{{cita web|url=http://www.chicagotribune.com/features/lifestyle/chi-tc-tvcolumn-glee-0518-0519may19,0,676134.story|títulu=&#39;Glee' gets golden time slot, needs a better tune|apellíu=Ryan|nome=Maureen|fecha=19 de mayu de 2009|obra=[[Chicago Tribune]]|fechaaccesu=2 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090523110023/http://www.chicagotribune.com/features/lifestyle/chi-tc-tvcolumn-glee-0518-0519may19,0,676134.story|fechaarchivu=23 de mayu de 2009}}</ref> María McNamara pal ''[[Los Angeles Times]]'' llamó a ''Glee'' «el primer show n'enforma tiempu que ye simple y rápido.»<ref name="McNamara">{{cita noticia|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-glee19-2009may19,0,3088358.story|títulu=&#39;Glee' on Fox|apellíu=McNamara|nome=Mary|fecha=19 de mayu de 2009|editorial=[[Los Angeles Times]]|fechaaccesu=1 de xunu de 2009}}</ref> Ente que Rob Owen pal ''[[Pittsburgh Post-Gazette]]'' consideró «Ye la música lo que fai que ''Glee'' apurra un prestu allegre ensin les cifres de producción de cantar y baille; esti pilotu de Fox sería solo otra comedia-drama desenvuelta nuna escuela secundaria.»<ref>{{cita web|url=http://www.chicagotribune.com/topic/ny-ettel1912762638may15,0,3243261.story|títulu=&#39;Glee' is 'High School Musical' with an edge|apellíu=Owen|nome=Rob|fecha=19 de mayu de 2009|obra=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|fechaaccesu=2 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090908051813/http://www.chicagotribune.com/topic/ny-ettel1912762638may15,0,3243261.story|fechaarchivu=8 de setiembre de 2009}}</ref> Nancy Gibbs, de la revista ''[[Time]]'' cuntó qu'oyera a un mozu eclesiásticu describir la serie como anti-cristiana comentando: {{Cita|«Ye fácil alvertir daqué asina si unu afítase solo no concreto. Los estudiantes mienten, copien, roben, son cobiciosos, meten mariguana nos pastelitos pa incentivar el consumu ente los estudiantes. Casi tolos Diez Mandamientos son violaos nun momentu o otru, mientres se convida a l'audiencia a rir col dolor, la llocura y les humildaciones de la xente. Faltar a los adolescentes al suxerir que, pol simple fechu de ver a personaxes que se porten mal na pantalla, ellos van tomalo como daqué que tamién pueden facer. Y asítiase nun institutu, pero queriendo dicir que ye un viaxe non al mundu académicu de los colexos, sinón a temes como la identidá y los convencimientos, el preciu de la popularidá, los compromisos que tenemos d'asumir ente lo que queremos y lo que precisamos».<ref>{{cita noticia |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1942957-1,00.html |títulu=The Gospel of Glee |apellíu=Gibbs |nome=Nancy |fecha=7 d'avientu de 2009 |obra=Time |fechaaccesu=26 de payares de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521073010/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1942957-1%2C00.html |archivedate=2013-05-21 }}</ref>}} [[Brian Lowry]] de ''[[Variety]]'' criticó los primeros episodios de la serie y los problemes d'actuación del repartu adultu, sacante Mays.<ref name="Variety">{{cita noticia |url= http://www.variety.com/review/VE1117940256.html?categoryid=32&cs=1 |títulu=Glee |apellíu=Lowry|nome=Brian |fecha=14 de mayu de 2009 |obra=Variety |fechaaccesu=3 de xunu de 2009}}</ref> [[Ken Tucker]] de ''[[Entertainment Weekly]]'' afirmó «Va ser una de les series menos esitoses del añu.»<ref>{{Cita web|url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20326356_20331616_2,00.html|títulu=10 Best TV Series of 2009: Ken Tucker's Picks|fechaaccesu=31 d'avientu de 2009|apellíu=Tucker|nome=Ken|fecha=21 d'avientu de 2009|obra=Entertainment Weekly|editorial=[[Time Inc.|Time Inc]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140708020604/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20326356_20331616_2,00.html|fechaarchivu=2014-07-08}}</ref> John Doyle del ''[[The Globe and Mail]]'' sostuvo que lo sentía prestosu, sobre manera porque l'equipu diversu de los mozos tenía una especie d'inxenuidá retrógrada». Remató diciendo «L'allegría foise de ''Glee''.»<ref>{{cita web|url=http://www.theglobeandmail.com/arts/television/these-days-im-watching-glee-with-a-hint-of-dread/article4321442/|títulu=These Days, I'm Watching Glee with Dread|fechaaccesu=12 de marzu de 2014|obra=[[The Globe and Mail]]|allugamientu=[[Canadá]]|editorial=[[CTVglobemedia]]|apellíu=Doyle|nome=John|fecha=25 de mayu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20130203220945/http://www.theglobeandmail.com/arts/television/these-days-im-watching-glee-with-a-hint-of-dread/article4321442/|fechaarchivu=3 de febreru de 2013}}</ref> Mateo Gilbert de ''[[Boston Globe]]'' escribió de manera similar «Glee convirtióse nuna potencia de gran algame, enforma tiempu con una publicidá esaxerao y brevedá nel sentimientu humanu - l'allegría - que n'el so momentu facer tan adictivu».<ref>{{cita web|url=http://www.boston.com/ae/tv/articles/2010/10/26/why_glee_aint_what_it_used_to_be/|títulu=Why 'Glee' ain't what it used to be|fechaaccesu=12 de marzu de 2014|apellíu=Gilbert|nome=Matthew|fecha=26 d'ochobre de 2010|obra=[[The Boston Globe|Boston.com]]|editorial=[[The New York Times Company]]|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140223091004/http://www.boston.com/ae/tv/articles/2010/10/26/why_glee_aint_what_it_used_to_be/|fechaarchivu=2014-02-23}}</ref> === Actuaciones musicales === Les actuaciones musicales llograron un ésitu comercial con más de trenta millones de copies dixitales, y más d'once millones de discos vendíos en tol mundu dende ochobre de 2011.<ref>{{cita web|url=http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z0z268z2z8&ID=8147|títulu=''Glee'' hits a musical milestone with an incredible 300 performances|fechaaccesu=16 de mayu de 2011|fecha=26 d'ochobre de 2011|obra=Fox Broadcasting Company|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130614062930/http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z0z268z2z8&ID=8147|fechaarchivu=14 de xunu de 2013}}</ref> En 2009, el repartu de ''Glee'' tenía venticinco cenciellos ente los [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] algamando a [[The Beatles]].<ref>{{Cita web|url=http://www.billboard.com/#/news/best-of-2009-by-the-numbers-1004055720.story|títulu=Best Of 2009: By-The-Numbers|apellíu=Trust|nome=Gary|fecha=29 d'avientu de 2009|obra=Billboard|fechaaccesu=2 de xineru de 2010|idioma=en}}</ref> En 2010, había ochenta cenciellos nel ''Billboard Hot 100'', superando en demasía el récor anterior.<ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/america/2010/10/08/gentes/1286491012.html|títulu=El fenómenu musical 'Glee' supera a los Beatles n'entraes en 'Billboard&#39;|fecha=7 d'ochobre de 2010|obra=El mundu|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2011}}</ref> En febreru de 2011, ''Glee'' superó a Elvis Presley nel númberu de cantares tamién en dicha llista.<ref>{{Cita web|url=http://www.excelsior.com.mx/node/714935|títulu=&#39;Glee' desbanca a Elvis Presley|fecha=16 de febreru de 2011|obra=Excelsior|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304093531/http://www.excelsior.com.mx/node/714935|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> La interpretación de «Don't Stop Believin» algamó l'oru'l 13 d'ochobre de 2009 llogrando hasta 500 000 descargues,<ref name="Reuters">{{cita noticia |url= http://www.reuters.com/article/idUSTRE5A85EL20091109?pageNumber=1&virtualBrandChannel=10522 |títulu="Glee" brings joy to beleaguered music industry |apellíu=Serjeant|nome=Jill |fecha=9 de payares de 2009 |agency=Reuters |fechaaccesu=26 de payares de 2009|idioma=en}}</ref> y el 16 de marzu de 2011 recibieron la certificación de platín por tener más d'un millón de ventes.<ref name="riaa">{{Cita web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS&artist=Glee&formatu=&go=Search&perPage=50|títulu=RIAA Oru & Platín|editorial=[[Recording Industry Association of America]]|fechaaccesu=3 de xunetu de 2011|idioma=en}}</ref> La versión de ''[[Take a Bow (cantar de Rihanna)|Take a Bow]]'' interpretada nel episodiu «Showmance» tuvo un efeutu positivu nes ventes de la tema orixinal de Rihanna, aumentaron nun 189% por cientu.<ref name="Reuters"/> Sicasí, tamién hubo crítiques de les actuaciones del repartu. Jon Dolan de la revista ''[[Rolling Stone]]'' comentó que [[Matthew Morrison]] non rapeaba bien y Andrew Leahey de Allmusic, escribió que [[Cory Monteith]] y [[Dianna Agron]] «nun canten tan bien como los sos co-estrelles».<ref name="AMG">{{cita web |first=Andrew |last=Leahey |títulu=Review: ''Glee: The Music, Vol. 1'&#39; |url= {{Allmusic|class=album|id=r1660594|pure_url=yes}} |publisher=Allmusic |fechaaccesu=1 de payares de 2009}}</ref> Dellos artistes como [[Slash (músicu)|Slash]], [[Kings of Leon]], [[Red Hot Chili Peppers]], [[Damon Albarn]] y [[Foo Fighters]] negáron-yos los derechos a la serie.<ref>{{Cita web|url=http://www.eonline.com/uberblog/b231679_glee_diss_alert_this_time_its_head_foo.html|títulu=Glee Diss Alert! This Time It's Head Foo Fighter Dave Grohl Piling On|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|apellíu=Garvey|nome=Marianne|fecha=18 de marzu de 2011|obra=[[Y! Online]]|idioma=en}}</ref> === Audiencia === {| {{tablaguapa}} |- ! rowspan="2" | Temporaes ! rowspan="2" | Episodios ! rowspan="2" | Intervalu de tiempu ([[Tiempu del este|ET]]) ! colspan="2" | Apertura de temporada !colspan="2" | Final de temporada !rowspan="2" | Temporada en televisión ! rowspan="2" | Clasificación ! style="background:#ffdead;" rowspan="2"| Audiencia<br />(en millones) |- ! Fecha !span style="width:7%; font-size:smaller; line-height:100%;"| Audiencia<br />(en millones) ! Fecha !span style="width:10%; font-size:smaller; line-height:100%;"| Audiencia<br />(en millones) |- ! '''[[Primer temporada de Glee|1]]''' ! 22 | <center>miércoles 9:00pm (2009)<br />martes 9:00pm (2010)</center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>19 de mayu de 2009</center> ! 9,62<ref name="pilot">{{Cita web|url=http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-fox-primetime-shows-may-18-24-2009/19470|títulu=Top Fox Primetime Shows, Mayu 18–24, 2009|fechaaccesu=2 de setiembre de 2009|apellíu=Seidman|nome=Robert|fecha=20 de mayu de 2009|obra=TV by the Numbers|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100426123807/http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-fox-primetime-shows-may-18-24-2009/19470|fechaarchivu=2010-04-26}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>8 de xunu de 2010</center> ! 10,92<ref>{{Cita web|url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/06/tv-ratings-glee-finale-solid-but-nba-finals-win-tuesday.html|títulu=Audiencia en TV: 'Glee' finale solid, but NBA Finals win Tuesday|fechaaccesu=9 de xunu de 2010|apellíu=Porter|nome=Rick|fecha=9 de xunu de 2010|obra=[[Zap2it]]|editorial=[[Tribune Media Services]]|idioma=en|urlarchivu=https://www.webcitation.org/6AFvWweqF?url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/06/tv-ratings-glee-finale-solid-but-nba-finals-win-tuesday.html|fechaarchivu=28 d'agostu de 2012}}}</ref> ! style="font-size:smaller"|[[Señal de programación de los Estaos Xuníos en 2009-2010|2009–10]] ! style="text-align:center"|#33<ref name="Deadline Hollywood">{{Cita web|url=http://www.deadline.com/2010/05/full-series-rankings-for-the-2009-10-broadcast-season/#more-44277=*|títulu=Deadline Hollywood|fechaaccesu=28 de mayu de 2010|fecha=28 de mayu de 2010|editorial=ZDeadline Hollywood|idioma=en}}}</ref> ! style="background:#fc9;"| 9,77<ref name="Deadline Hollywood"/> |- ! '''[[Segunda temporada de Glee|2]]''' ! 22 | <center>martes 8:00pm (2010-11)<ref name="LR">{{Cita web|url=http://insidetv.ew.com/2010/11/19/fox-moves-american-idol-to-wednesdays-and-thursdays/|títulu=Fox moves 'American Idol' to Wednesdays and Thursdays|fechaaccesu=20 de payares de 2010|apellíu=Rice|nome=Lynette|fecha=19 de payares de 2010|obra=Entertainment Weekly|editorial=[[Time Inc.|Time Inc]]|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120207191706/http://insidetv.ew.com/2010/11/19/fox-moves-american-idol-to-wednesdays-and-thursdays/|fechaarchivu=2012-02-07}}}</ref><br />[[The Sue Sylvester Shuffle|Domingo 10:38pm]] <small>([[Super Bowl XLV|6 de febreru de 2011]])</small><br />xueves 9:00pm <small>(24 de mayu de 2011)<ref>{{Cita web|url=http://www.thefutoncritic.com/showatch.aspx?id=glee&view=listings|títulu=Showatch|fechaaccesu=14 d'agostu de 2011|obra=The Futon Critic|idioma=en}}}</ref></small></center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>21 de setiembre de 2010</center> ! 12,45<ref>{{Cita web|url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/09/tuesday-ratings-breakdown-returning-shows-rule.html|títulu=Tuesday ratings breakdown: Returning shows rule|fechaaccesu=23 de setiembre de 2010|apellíu=Porter|nome=Rick|fecha=22 de setiembre de 2010|obra=[[Zap2it]]|editorial=[[Tribune Media Services]]|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121006182253/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/09/tuesday-ratings-breakdown-returning-shows-rule.html|fechaarchivu=2012-10-06}}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>24 de mayu de 2011</center> ! 11,80<ref>{{Cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/25/tuesday-final-ratings-american-idol-dancing-with-the-stars-adjusted-up/93910|títulu=Tuesday Final Ratings: 'American Idol,' 'Dancing With The Stars' Adjusted Up|fechaaccesu=25 de mayu de 2011|apellíu=Gorman|nome=Bill|fecha=25 de mayu de 2011|obra=TV by the Numbers|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131225025026/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/25/tuesday-final-ratings-american-idol-dancing-with-the-stars-adjusted-up/93910/|fechaarchivu=2013-12-25}}}</ref> ! style="font-size:smaller"| 2010–2011 ! style="text-align:center"| #43 ! style="background:#fc9;"| 10,11<ref>{{Cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|títulu=2010-11 Season Broadcast Primetime Show Viewership Averages|fechaaccesu=14 d'agostu de 2011|apellíu=Gorman|nome=Bill|fecha=1 de xunu de 2011|obra=TV by the Numbers|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110625190807/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|fechaarchivu=2011-06-25}}}</ref> |- ! '''[[Tercer temporada de Glee|3]]''' ! 22 | <center>martes 8:00pm (2011-12)<ref>{{Cita web|url=http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=77591|títulu=Fox Announces Primetime Slate for 2011-2012 Season - ComingSoon.net|fechaaccesu=7 de xunetu de 2011|fecha=16 de mayu de 2010|editorial=[[ComingSoon.net]]|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120120101900/http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=77591|fechaarchivu=2012-01-20}}}</ref><br />xueves 9:00pm <small>(22 de mayu de 2012)<ref>{{Cita web|url=http://www.thefutoncritic.com/listings/20120507fox03/|títulu=School's Out on an All-New Season Finale of "Glee"|fechaaccesu=18 de mayu de 2012|obra=The Futon Critic|idioma=en}}}</ref></small></center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>20 de setiembre de 2011</center> ! 9,21<ref>{{Cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/21/tuesday-finals-new-girl-glee-ncis-dwts-results-adjusted-up-body-of-proof-adjusted-down/104472/|títulu=Tuesday Finals: 'New Girl,' 'Glee,' 'NCIS,' DWTS Results Adjusted Up; 'Body of Proof' Adjusted Down|fechaaccesu=21 de setiembre de 2011|apellíu=Seidman|nome=Robert|fecha=21 de setiembre de 2011|obra=TV by the Numbers|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120621224237/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/21/tuesday-finals-new-girl-glee-ncis-dwts-results-adjusted-up-body-of-proof-adjusted-down/104472/|fechaarchivu=2012-06-21}}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>22 de mayu de 2012</center> ! 7,46<ref>{{Cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/23/tuesday-final-ratings-american-idol-dwts-agt-adjusted-up-glee-adjusted-down/135476/|títulu=Tuesday Final Ratings: 'American Idol', 'DWTS', 'AGT' Adjusted Up, 'Glee' Adjusted Down|fechaaccesu=23 de mayu de 2012|apellíu=Kondolojy|nome=Amanda|fecha=23 de mayu de 2012|obra=TV by the Numbers|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131014021527/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/23/tuesday-final-ratings-american-idol-dwts-agt-adjusted-up-glee-adjusted-down/135476/|fechaarchivu=2013-10-14}}}</ref> ! style="font-size:smaller"| [[Señal de programación de los Estaos Xuníos en 2011-12|2011–12]] ! #56<ref name="2011-2012 rankings">{{Cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|títulu=Complete List Of 2011-12 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'American Idol,' 'NCIS' & 'Dancing With The Stars&#39;|fechaaccesu=25 de mayu de 2012|apellíu=Gorman|nome=Bill|fecha=24 de mayu de 2012|editorial=Tvbythenumbers.zap2it.com|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120528055552/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|fechaarchivu=2012-05-28}}}</ref> ! style="background:#fc9;"| 8,71<ref name="2011-2012 rankings" /> |- ! '''[[Cuarta temporada de Glee|4]]''' ! 22 | <center>xueves 9:00pm (2012-13)<ref>{{Cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/14/fox-2012-13-primetime-schedule-announced-touch-fringe-friday-bones-mob-doctor-monday-4-comedy-tuesday/133958/|títulu=Fox 2012-13 Primetime Schedule Announced: 'Touch' & 'Fringe' Friday, 'Bones' & 'Mob Doctor' Monday, 'Glee' To Thursday, 4 Comedy Tuesday|fechaaccesu=19 de mayu de 2012|apellíu=Gorman|nome=Bill|fecha=14 de mayu de 2012|obra=TV by the Numbers|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120527150640/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/14/fox-2012-13-primetime-schedule-announced-touch-fringe-friday-bones-mob-doctor-monday-4-comedy-tuesday/133958/|fechaarchivu=2012-05-27}}}</ref></center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>13 de setiembre de 2012</center> ! 7,41<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/14/thursday-final-ratings-glee-adjusted-down-non-adjustment-for-the-x-factor/148647/ |títulu=Thursday Final Ratings: 'Glee' Adjusted Down, Non 18-49 Adjustment for 'The X-Factor&#39; |apellíu=Kondolojy |nome=Amanda |obra=Tv by the Numbers |fecha=14 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=15 de setiembre de 2012 |idioma=en |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250220180847/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/14/thursday-final-ratings-glee-adjusted-down-non-adjustment-for-the-x-factor/148647/ |fechaarchivu=2025-02-20 }}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>9 de mayu de 2013</center> ! 5.92 ! style="font-size:smaller"| [[Señal de programación de los Estaos Xuníos en 2012-13|2012–13]] ! #50 ! style="background:#fc9;"| 8.26 |- ! '''[[Quinta temporada de Glee|5]]''' ! 20 | <center>xueves 9:00pm (2013)<br />martes 8:00pm (2014)</center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>26 de setiembre de 2013</center> ! 5.06<ref>{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/27/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-the-michael-j-fox-show-the-crazy-ones-adjusted-down/205200/|títulu=Thursday Final Ratings: 'The Big Bang Theory', 'The Michael J Fox Show' & 'The X Factor' Adjusted Up; 'The Crazy Ones' Adjusted Down|obra=TV by the Numbers|apellíu=Kondolojy|nome=Amanda|fecha=27 de setiembre de 2013|fechaaccesu=28 de setiembre de 2013|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131016182345/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/27/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-the-michael-j-fox-show-the-crazy-ones-adjusted-down/205200/|fechaarchivu=2013-10-16}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>13 de mayu de 2014</center> ! 1.87<ref name="finale">{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/14/tuesday-final-ratings-the-voice-marvels-agents-of-s-h-i-y-l-d-the-originals-supernatural-about-a-boy-adjusted-down/264168/|títulu=Tuesday Final Ratings: 'The Voice', 'Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.' & 'The Goldbergs' Adjusted Up; 'The Originals', 'Supernatural' & 'About A Boy' Adjusted Down|obra=TV by the Numbers|apellíu=Bibel|nome=Sara|fechaaccesu=14 de mayu de 2014|fecha=14 de mayu de 2014|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241228124931/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/14/tuesday-final-ratings-the-voice-marvels-agents-of-s-h-i-y-l-d-the-originals-supernatural-about-a-boy-adjusted-down/264168/|fechaarchivu=2024-12-28}}</ref> ! style="font-size:smaller"| 2013–14 ! #105<ref name="deadline">{{cita web|url=http://www.deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2|títulu=Full 2013-2014 TV Season Series Rankings|fecha= 22 de mayu de 2014|publicación=Deadline|idioma=en}}</ref> ! style="background:#fc9;"| 3.26<ref>{{cita web|apellíu=Kondolojy|nome=Amanda|títulu=Updated Live+7 DVR Ratings: 'The Big Bang Theory' Tops Adults 18-49 Ratings Increase & Total Viewership Gains; 'Sleepy Hollow' Earns Biggest Percentage Increase in Premiere Week|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/13/live7-dvr-ratings-marvels-agents-of-s-h-i-y-l-d-leads-adults-18-49-ratings-increase-sleepy-hollow-tops-total-viewership-gains-the-blacklist-earns-biggest-percentage-increase-in-prem/208745/|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2013|idioma=en}}</ref> |- ! '''[[Sesta temporada de Glee|6]]''' ! 13<ref>{{cita web|url=http://www.deadline.com/2014/07/glee-final-season-reduced-to-13-episodes/|títulu=Final Season Of 'Glee' Reduced To 13 Episodes|apellíu=Andreeva|nome=Nellie|fecha= 10 de xunetu de 2014|publicación=[[Deadline.com]]|fechaaccesu= 19 de febreru de 2015|idioma=en}}}</ref> | <center>vienres 9:00&nbsp;pm<ref name="FOX 2014-2015 Schedule">{{cita web|url=http://www.fox.com/programming/#returning|títulu=FOX 2014-2015 Schedule|editorial=FOX|fecha=5 de xunu de 2014|fechaaccesu=28 de xunu de 2014|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060613192710/http://www.fox.com/programming/#returning|fechaarchivu=2006-06-13}}</ref></center> | style="font-size:11px;line-height:110%; text-align:center;" | 9 de xineru de 2015 ! 2.42<ref name="tvmediainsights.com">{{cita web|apellíos1=Pucci|nome1=Douglas|títulu=Friday Final Nationals: 'Glee' Return Stumbles for Fox, Ratings Boost for 100th 'Blue Bloods' on CBS|url=http://www.tvmediainsights.com/tv-ratings/friday-final-nationals-glee-return-stumbles-fox-ratings-boost-100th-blue-bloods-cbs/|editorial=TV Media Insights|fechaaccesu=12 de xineru de 2015|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150318231923/http://www.tvmediainsights.com/tv-ratings/friday-final-nationals-glee-return-stumbles-fox-ratings-boost-100th-blue-bloods-cbs/|fechaarchivu=2015-03-18}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%; text-align:center;" | 20 de marzu de 2015<ref name="FOX 2014-2015 Schedule"/> ! 0.8/3<ref name="tvmediainsights.com"/> ! style="font-size:smaller" |2014–15 ! 148<ref name="cal"/> ! style="background:#fc9;"|3.14<ref name="cal">{{cita web|títulu=Full-tv-season-ratings-shows-rankings|url=http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/|editorial=Deadline.com|fechaaccesu=15 de mayu de 2015|idioma=en}}</ref> |} === Premios y nomamientos === [[Ficheru:Matthew Morrison 2009.jpg|thumb|upright|right|Morrison foi nomáu a "Meyor Actor Principal nuna Serie de Comedia" nos Premios Primetime Emmy 2010.]] {{AP|Premios y nominaciones de Glee}} Glee recibió dellos premios y nominaciones, en 2009 ganó cinco Premios Satélite nes categoríes Meyor Serie de Televisión de Comedia Musical», «Meyor Actor» y "Meyor Actriz nuna Serie de Televisión de Comedia Musical» por Morrison y Michele, «Meyor Actriz de Repartu» por Lynch y «Meyor actriz convidada en serie de comedia» por [[Kristin Chenoweth]].<ref>{{Cita web|url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2009.shtml|títulu=Decimo-cuarta entrega Añal del Premiu Satellite Nomaos y Ganadores|editorial=[[International Press Academy]]|fecha=20 d'avientu de 2009|fechaaccesu=24 d'avientu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091202232928/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2009.shtml|fechaarchivu=2 d'avientu de 2009|idioma=en}}</ref> En 2010, ''Glee'' ganó un premiu Globu d'Oru por Meyor Serie de Televisión Musical o Comedia», Morrison Michele y Lynch tamién recibieron nominaciones actorales.<ref name="GG">{{Cita web|url=http://www.goldenglobes.org/nominations/|títulu=Nominaciones & Ganadores|obra=[[Golden Globe Award|Golden Globes]]|editorial=[[Hollywood Foreign Press Association]]|fechaaccesu=18 de xineru de 2010|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100115194724/http://www.goldenglobes.org/nominations/|fechaarchivu=15 de xineru de 2010}}</ref> La serie foi nomada pa dos Premios del Sindicatu de Guionistes d'Estaos Xuníos, nes categoríes «Serie de Comedia» y «Nueva Serie».<ref>{{Cita web|url=http://www.wga.org/content/default.aspx?id=3888|títulu=Premiu WGA 2010 WGA anunciaos|fechaaccesu=15 d'avientu de 2009|fecha=14 d'avientu de 2009|editorial=[[Writers Guild of America]]|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131019053744/http://www.wga.org/content/default.aspx?id=3888|fechaarchivu=19 d'ochobre de 2013}}</ref> El repartu del programa ganó'l premiu Meyor Interpretación de Repartu nuna Serie de Comedia» na [[Premios del Sindicatu d'Actores 2009|16ª entrega de los Premios del Sindicatu d'Actores]].<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web|url=http://www.sagawards.org/PR_091217|títulu=Nominations announced for the 16th annual Screen Actors Guild awards|fechaaccesu=24 d'avientu de 2009|fecha=17 d'avientu de 2009|editorial=[[Screen Actors Guild Awards]]|idioma=en}} |2=http://www.sagawards.org/PR_091217 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> París Barclay y Ryan Murphy fueron nomaos nel Premiu Directors Guild na categoría «Serie de Comedia» pol so trabayu en ''Glee''.<ref name="DG">{{Cita web|url=http://www.dga.org/index2.php3?chg=|títulu=Nomaos pal Premiu Directors Guild|fechaaccesu=8 de xineru de 2010|fecha=8 de xineru de 2010|editorial=[[Directors Guild of America]]|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100207194933/http://www.dga.org/index2.php3?chg=|fechaarchivu=7 de febreru de 2010}}</ref> En xunetu de 2010, ''Glee'' recibió diecinueve nominaciones a los premios Emmy, incluyendo «Meyor Serie de Comedia», «Meyor Actor Principal en Serie de Comedia» por Morrison y «Meyor actriz principal en Comedia» por Michele, que ganó cuatro d'ellos, incluyendo «Meyor Actriz de Repartu nuna Serie de Comedia» por Lynch y «Meyor actor de repartu en Serie de comedia» por [[Neil Patrick Harris]].<ref name="Emmys.com">{{Cita web|url=http://www.emmys.com/shows/glee|títulu=Glee nos Premios Emmy|editorial=[[Academy of Television Arts and Sciences]]|fechaaccesu=10 d'agostu de 2011|idioma=en}}</ref> El 16 de xineru de 2011, el programa ganó un Golden Globe por Meyor Serie de Televisión - de Comedia o Musical». Lynch y Colfer ganaron los Globos d'Oru nes categoríes Meyor Actriz de Repartu» y «Meyor Actor de Repartu nuna Serie de Televisión, Miniserie o Película fecha pa TV».<ref name="GG2010">{{Cita web|url=http://www.goldenglobes.org/nominations/year/2010/|títulu=Nominaciones & Ganadores: 2010|obra=[[Golden Globes]]|editorial=[[Hollywood Foreign Press Association]]|fechaaccesu=20 de xineru de 2011|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110216162728/http://www.goldenglobes.org/nominations/year/2010/|fechaarchivu=16 de febreru de 2011}}</ref> En xunetu de 2011, Glee recibió doce nominaciones a los Emmy.<ref name="Emmys.com"/> El repartu foi convidáu a cantar na [[Casa Blanca]] por [[Michelle Obama]] n'abril de 2010 pal [[Carrera de rodáu del güevu rodáu del güevu de Pascua]].<ref name="Glee cast to sing at the White House">{{cita noticia |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8569077.stm |títulu=Repartu de Glee canta na Casa Blanca|fecha=15 de marzu de 2010 |editorial=BBC News |fechaaccesu=16 de marzu de 2010|idioma=en}}</ref> == Tresmisión internacional == ''Glee'' ye televisáu a nivel mundial incluyendo países como por casu Australia onde el repartu visitó esi país pa promocionar el so show antes del debú al aire al traviés de la cadena [[Network Ten]],<ref>{{cita web |url= http://www.tvtonight.com.au/2009/09/glee-cast-to-visit-oz.html |títulu=Glee to visit Oz|nome=David |apellíu=Knox |fecha=4 de setiembre de 2009 |editorial=TV Tonight |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2009|idioma=en}}</ref> en Canadá ver por [[Global TV]],<ref>{{cita web|url=http://www.globaltv.com/glee/index.html|títulu=Glee|editorial=[[Global Television Network]]|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2009|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100429154505/http://www.globaltv.com/glee/index.html|fechaarchivu=29 d'abril de 2010}}</ref> Nueva Zelanda,<ref>{{cita noticia |url=http://www.nzherald.co.nz/television/news/article.cfm?c_id=339&objectid=10604768&pnum=0 |títulu=A chorus of approval for 'Glee&#39; |apellíu=Smith |nome=Jacqueline |fecha=22 d'ochobre de 2009 |obra=[[New Zealand Herald]] |fechaaccesu=16 d'avientu de 2009 |idioma=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918100228/http://www.nzherald.co.nz/television/news/article.cfm?c_id=339&objectid=10604768&pnum=0 |archivedate=2011-09-18 }}</ref> y Fixi.<ref>{{cita web|url=http://www.fijitv.info/|títulu=Fuji Tv|fechaaccesu=11 de xineru de 2010|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151105214551/http://www.fijitv.info/|fechaarchivu=2015-11-05}}</ref> Y lo mesmo en Sudáfrica al traviés de la cadena de televisión M-Net.<ref>{{cita web |url=http://www.screenafrica.com/news/television/280201.htm |títulu=Glee beamed direct to M-Net |fecha=30 de setiembre de 2009 |editorial=Screen Africa |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716025151/http://www.screenafrica.com/news/television/280201.htm |fechaarchivu=16 de xunetu de 2011 }}</ref> Nel Reinu Xuníu, la canal [[E4 (Canal de TV)|E4]] tresmitió la primera y segunda temporada.<ref>{{cita web|url=http://www.e4.com/blog/y4-blogue/post/3lvilq41pb8ijvvvyfwkng/view.y4|títulu=Glee pilot date announced|fecha=23 de payares de 2009|editorial=[[E4 (Canal de TV)|E4]]|fechaaccesu=27 de payares de 2009|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100125200226/http://www.e4.com/blog/y4-blogue/post/3lvilq41pb8ijvvvyfwkng/view.y4|fechaarchivu=25 de xineru de 2010}}</ref> [[Sky 1]] decidió tresmitir la tercer temporada de la serie, emitida dos díes primero que nos Estaos Xuníos.<ref>{{cita web |url= http://sky1.sky.com/sky1hd-shows/glee |títulu=Glee - Sky 1 HD |fecha=10 de setiembre de 2011 |editorial=[[Sky 1]] |fechaaccesu=10 de setiembre de 2011|idioma=en}}</ref> La serie tamién se tresmitió n'Italia una selmana dempués de que s'emitiría nel so país d'orixe.<ref>{{cita web|títulu=Choras (Glee)|url=http://www.tv3.lt/index.php?option=com_fireboard&Itemid=64&id=27952&catid=60&func=fb_pdf|editorial=[[TV3 Lithuania|TV3]]|formatu=PDF|fecha=17 de setiembre de 2010|fechaaccesu=28 d'abril de 2011|idioma=Lituanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110724055837/http://www.tv3.lt/index.php?option=com_fireboard&Itemid=64&id=27952&catid=60&func=fb_pdf|fechaarchivu=24 de xunetu de 2011}}</ref> N'Irlanda se emité por [[TV3 (Irlanda)|TV3]] xunto cola cadena [[3y]].<ref>{{cita web|url=http://www.tv3.ie/pr_sub.php?type=1&view_pr=132|títulu=TV3 takes to the road to promote the return of the hit series, Glee|fechaaccesu=16 de mayu de 2014|nome=Maureen|apellíu=Catterson|nome2=Ciara|apellíu2=Byrne|fecha=26 d'abril de 2010|obra=[[TV3 (Irlanda)|TV3]]|idioma=inglés}}</ref> N'Asia ver en Filipines,<ref>{{cita noticia |url= http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=505114&publicationSubCategoryId=70 |títulu=Glee coming to town |fecha=14 de setiembre de 2009 |obra=[[The Philippine Star]] |fechaaccesu=16 d'avientu de 2009}}</ref> India,<ref>{{cita web |url=http://www.starworld.in/shows_collection.aspx |títulu=Star World |editorial=[[STAR World]] |fechaaccesu=19 de xunu de 2010 |idioma=en |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140325121912/http://www.starworld.in/shows_collection.aspx |fechaarchivu=2014-03-25}}</ref> Malasia,<ref>{{cita web |url= http://www.klue.com.my/articles/2451-Glee-The-Vampire-Diaries-KAMII-and-more-coming-to-a-small-screen-near-you-in-2010 |títulu=Glee, The Vampire Diaries, KAMII and more coming to a small screen near you in 2010! |obra=klue.com.my |fecha=2 de payares de 2009 |fechaaccesu=19 de xunu de 2010|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.klue.com.my/articles/2451-Glee-The-Vampire-Diaries-KAMII-and-more-coming-to-a-small-screen-near-you-in-2010|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Singapur,<ref>{{cita web |url=http://entertainment.xin.msn.com/en/tv/channel-5/programmes/glee.aspx?cp-documentid=4095284 |títulu=Glee Premieres 9th June On Channel 5 |editorial=[[MediaCorp]] |fechaaccesu=28 de mayu de 2010 |idioma=en |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120429133926/http://entertainment.xin.msn.com/en/tv/channel-5/programmes/glee.aspx?cp-documentid=4095284 |fechaarchivu=2012-04-29 }}</ref> Indonesia y Xapón. ''Glee'' tamién se tresmite en Brasil al traviés de la señal [[Rede Globo]],<ref>{{cita web |url= http://redeglobo.globo.com/platb/glee/ |títulu=Glee in Globu |fecha=1 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=2 de xunetu de 2011 |editorial=[[Organizações Globu]]|idioma=portugués}}</ref> ente qu'en Bolivia emítese los fines de selmana pola cadena de televisión [[Unitel]] y n'Arxentina tamién s'emitió les primeres dos temporaes por Telefe.<ref>{{cita web|url=http://www.la-razon.com/index.php?_url=/la revista/tv-radio/Glee-vuelve-Unitel-primer-ciclu_0_1403859639.html|títulu='Glee' vuelve a Unitel col so primer ciclu|fechaaccesu=14 de febreru de 2016|fecha=30 de mayu de 2011|ubicación=Bolivia|obra=[[La Razón (Bolivia)|La Razón]]}}</ref><ref>{{cita web|url=http://television.com.ar/diario-online/minuto-a-minuto/173297/glee-lo-nuevo-de-telefe/#.VsEjcvnhCM8|títulu=''Glee'', lo nuevo de Telefe|fechaaccesu=14 de febreru de 2016|editorial=Televisión.com.ar|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200716010747/http://television.com.ar/diario-online/minuto-a-minuto/173297/glee-lo-nuevo-de-telefe/#.VsEjcvnhCM8|fechaarchivu=2020-07-16}}</ref> == Mercadería == La discografía del '''''[[Personaxes de Glee|repartu de Glee]]''''' constó de dieciséis bandes sonores, seis álbumes recopilatorios, once [[Extended play|EP]] y más de seiscientos cenciellos. Glee cunta con númberos musicales qu'apaecen en pantalla basaos nel rindimientu, la mayoría de los cualos son versiones de cantares populares, con xéneros que van dende'l rap, el blues hasta'l pop.<ref>{{cita web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html|títulu=Glee' puts edgy spin on Top 40 tunes|fecha=16 de mayu de 2009|publicación=[[New York Daily News]]|apellíu=Kinon|nome=Cristina|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010|idioma=en}}</ref><ref name="rewrites">{{cita noticia|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-ca-gleestage26-2009apr26,0,1653470.story|títulu=Glee' team rewrites the school musical|fecha=26 d'abril de 2009|nome=Denise|apellíu=Martin|publicación=[[Los Angeles Times]]|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010|idioma=en}}</ref> El repartu componer de quince personaxes principales, dalgunos de los actores fueron vistos en [[Circtuito de Broadway|Broadway]] ente qu'otros fueron obligaos a una audición pa cantar y baillar.<ref name="rewrites"/><ref>{{cita web|url=http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z2z268z7z2|títulu=Glee" – Fact Sheet|publicación=[[Fox Broadcasting Company]]|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101101194140/http://foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z2z268z7z2|fechaarchivu=2010-11-01}}</ref> Les grabaciones fueron habilitaes para [[Descarga de música|descarga dixital]].<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/#/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story|títulu=Glee' Rewrites The Script On TV Music|fecha=23 d'ochobre de 2009|apellíu=Ferrera|nome=Monica|editor=[[Billboard]]|publicación=Nielsen Business Media, Inc|fechaaccesu=25 de payares de 2010|idioma=en}}</ref> ''[[Glee: The Music, Volume 1]]'' foi llanzáu por [[Columbia Records]] en payares de 2009, y algamó el númberu unu n'Irlanda y el Reinu Xuníu, el puestu trés n'Australia, Canadá y el Reinu Xuníu. L'álbum llegó a llograr la certificación de platín en cinco países, amás de doble discu de platín y triple platín n'Australia ya Irlanda. El primer cenciellu «Don't Stop Believin», un cantar de la banda [[Journey]] de 1981 foi la so top ten, algamando'l númberu dos nel Reinu Xuníu y númberu cuatro n'Irlanda y los Estaos Xuníos foi certificáu discu de platín nesi país y n'Australia. N'avientu de 2009 el so segundu álbum ''[[Glee: The Music, Volume 2]]'', algamó'l númberu unu en Nueva Zelanda ya Irlanda. El EP ''[[Glee: The Music, The Power of Madonna]]'' llanzar n'abril de 2010 p'acompañar al episodiu tributo de [[Madonna]], algamó'l primeru puestu nel [[Billboard 200|''Billboard'' 200]].<ref>{{cita noticia|url=http://www.rollingstone.com/music/news/14639/83023|títulu=The Power of Madonna' Asitia a 'Glee' nel primer puestu|fecha=28 d'abril de 2010|apellíu=Kreps|nome=Daniel|editor=[[Rolling Stone]]|publicación=[[Wenner Media]]|fechaaccesu=25 de payares de 2010|idioma=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100706224635/http://www.rollingstone.com/music/news/14639/83023|archivedate=2010-07-06}}</ref> ''[[Glee: The Music, Volume&nbsp;3 Showstoppers]]'' dar a conocer en mayu de 2010 y llogró debutar nes primeres posiciones a nivel mundial. Na so llista de cantares foi incluyida'l cantar «[[Gives You Hell]]» de la banda [[The All-American Rejects]] per primer vegada pal repartu algamó'l puestu númberu unu n'Irlanda.<ref>{{cita web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/musicvideo/music/archive/index_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2010&añu=2010&week=15|títulu=Top 50 Singles, Week Ending|fecha=15 d'abril de 2010|obra=[[Chart-Track]]|editorial=[[GfK]]|fechaaccesu=16 d'abril de 2010|idioma=en}}</ref> El final de la temporada concluyó con un EP tituláu ''[[Glee: The Music, Journey to Regionals]]'' algamó'l númberu unu nos Estaos Xuníos y n'Irlanda, el númberu dos nel Reinu Xuníu y Canadá, y el puestu trés n'Australia. ''Glee: The Music, The Complete Season One'' foi un álbum recopilatorio, que contién cien grabaciones d'estudiu de la primer temporada llanzáu los trés primeros volúmenes (Volume 1, Volume 2 y Volume 3 Showstoppers) y dos EP ''[[The Power of Madonna]]'' y ''[[Glee: The Music, Journey to Regionals|Journey to Regionals]]'' ampliándolo con [[bonus tracks]]. Tolos cenciellos de la primer temporada tamién s'incluyeron, a la esceición de "Last Christmas". L'álbum se públicu na tienda iTunes Store el 14 de setiembre de 2010.<ref>{{cita web|url=http://itunes.apple.com/album/glee-the-music-the-complete/id390992006|títulu=Glee: The Music, The Complete Season One pol Repartu de Glee|fecha=14 de setiembre de 2010|editorial=[[iTunes Store]]|fechaaccesu=14 de setiembre de 2010|idioma=en}}</ref> ''[[Glee: The Music, The Rocky Horror Glee Show]]'', se públicu coles mesmes p'acompañar al [[The Rocky Horror Glee Show|episodiu tributo de Rocky Horror]], algamó'l númberu seis nos Estaos Xuníos n'ochobre de 2010. ''[[Glee: The Music, The Christmas Album]]'' y ''[[Glee: The Music, Volume&nbsp;4]]'' publicar en payares de 2010 p'acompañar el capítulu final de la segunda temporada. Dambos álbumes algamaron el top ten en Canadá y los Estaos Xuníos, los dos álbumes fueron doble discu de platín de la temporada, nos Estaos Xuníos llogrando tamién el segundu llugar n'Australia. Una edición llindada del EP ''Glee: The Music, Love Songs'', foi llanzáu con cuenta d'añu y non gráfica en nenguna llista oficial.<ref>{{cita web|url=http://www.gleethemusic.com/us/news/glee-target-exclusive-sale-now|títulu=Llanzamientu de "Glee:The Music, Love Songs"|editorial= Gleethemusic.com|fechaaccesu=6 de xineru de 2011|idioma=en}}</ref> ''[[Glee: The Music, Volume&nbsp;5]]'', ''[[Glee: The Music Presents the Warblers]]'' y ''[[Glee: The Music, Volume&nbsp;6]]'', fueron llanzaos pa la temporada de 2011, dambos llegaron a la quinta posición en Canadá y los Estaos Xuníos. ''Glee'' tien el rexistru de cantares más altos por un repartu nos 53 años d'historia del ''[[Billboard Hot 100]]'' con 189 interpretaciones dende payares de 2013.<ref>{{cita noticia|url=http://www.billboard.com/#/news/glee-cast-tops-elvis-presley-for-most-hot-1005036732.story|títulu=Repartu de Glee supera a Elvis Presley pa los Most Hot 100 Hits|fecha=16 de febreru de 2011|nome=Gary|apellíu=Trust|editorial=[[Billboard]]|publicación=[[Prometheus Global Media]]|fechaaccesu=16 de febreru de 2011|idioma=en}}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.billboard.com/#/news/idols-scotty-mccreery-lauren-alaina-top-1005211922.story|títulu=&#39;Idols' Scotty McCreery & Lauren Alaina Top Hot 100 Debúes, Adele Non. 1|fecha=1 de xunu de 2011|nome=Gary|apellíu=Trust|obra=[[Billboard]]|editorial=[[Prometheus Global Media]]|fechaaccesu=1 de xunu de 2011|idioma=en}}</ref> Los dos cenciellos, «[[Teenage Dream (cantar)|Teenage Dream]]» y «[[Loser Like Me]]» llograron algamar el puestu diez nes posiciones de venta nos Estaos Xuníos y Canadá, tamién son los únicos cenciellos de la segunda temporada que llograron algamar el discu d'oru nos Estaos Xuníos. ''Glee'' tamién s'alluga con 47 cenciellos nel top 40 nel ''[[Billboard Hot 100]]'' (solo por detrás de [[Madonna]] con 48 cenciellos, 51 cenciellos de [[The Beatles]], [[Elton John]] con 56 cenciellos y 104 cantares d'[[Elvis Presley]]). A partir d'abril de 2013, el repartu vendió más de 13 millones de discos en tol mundu, y más de 53 millones de cantares de ''Glee'' descargar en forma dixital.<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/1558985/glee-renewed-for-another-two-seasons|títulu=&#39;Glee' Anueva pa una segunda temporada|fecha=19 d'abril de 2013|apellíu=Goldberg|nome=Lesley|editorial=[[Billboard]]|publicación=[[Prometheus Global Media]]|fechaaccesu=20 d'abril de 2013|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130420202137/http://www.billboard.com/biz/articles/news/1558985/glee-renewed-for-another-two-seasons|fechaarchivu=2013-04-20}}</ref> ''Glee'' llanzo en numberosos países formatos de DVD a lo llargo de tol mundu, tolos episodios son descargaos n'[[América]] al traviés d'[[iTunes]]. La primer temporada tamién se llanzó en primer llugar en dos volúmenes puramente en [[DVD]]: ''[[Glee – Season 1, Volume 1: Road to Sectionals]]'' (episodios 1-13) y ''[[Glee – Season 1, Volume 2: Journey to Regionals]]'' (episodios 14-22).<ref name="dvd">{{Cita web|url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Glee-Season-1-Volume-1/12780|títulu=Glee DVD news: Official Announcement for Glee&nbsp;— Season 1, Volume 1: Road to the Sectionals|nome=David|apellíu=Lambert|editorial=TV Shows on DVD|fecha=7 d'ochobre de 2009|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2009|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111006185015/http://www.tvshowsondvd.com/news/Glee-Season-1-Volume-1/12780|fechaarchivu=2011-10-06}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.amazon.com.uk/dp/B003L21HMY|títulu=Glee– Season 1, Volume 2– Road to Regionals (DVD)|editorial=[[Amazon.com.uk]]|fechaaccesu=14 de xunu de 2010|idioma=en}}</ref> En payares de 2010, coincidiendo cola fecha de llanzamientu del segundu volume llanzóse una coleición de la temporada completa tanto en [[DVD]] y en formatu de [[Blu-Ray]], l'únicu que se distribuyó a nivel mundial puramente en DVD y l'únicu que se comercializó a [[España]]. Tamién se distribuyó'l primer episodiu piloto col montaxe del direutor en DVD n'América.<ref>{{cita web|url=http://www.cdwow.co.nz/DVD/glee-pilot-episode-directors-cut/dp/6075183#bc=85aa|títulu=Glee – (Pilot Episode Directors Cut)|autor=cdwow.co.nz|publicación=[[CD WOW!]]|fechaaccesu=14 d'agostu de 2010|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.cdwow.co.nz/DVD/glee-pilot-episode-directors-cut/dp/6075183#bc=85aa|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> ''[[Primer temporada de Glee#llanzaes en DVD y en blueray|Glee&nbsp;– Volume 2: Road to Regionals]]'' contién los nueve episodios finales de la primer temporada.<ref>{{Cita web|url=http://www.amazon.co.uk/dp/B003L21HMY|títulu=Glee– Season 1, Volume 2– Road to Regionals (DVD)|editorial=[[Amazon.com.uk]]|fechaaccesu=14 de xunu de 2010|idioma=en}}</ref> La segunda temporada tamién s'estremó en dos volúmenes, dambos vendíos nel mercáu americanu principalmente; n'otros países vendiéronse puramente en DVD. El primer volume contién los episodios del 1 al 10 de la temporada y lleva el títulu de ''[[Glee – Season 2, Volume 1]]''; la fecha de llanzamientu foi'l 25 de xineru de 2011.<ref>{{Cita web|url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Glee-Season-2-Volume-1/14864|títulu=Glee - 'Season 2, Volume 1' DVD Press Release Arrives from Fox Home Entertainment|apellíu=Lambert|nome=David|fecha=30 d'avientu de 2010|obra=TV Shows on DVD|fechaaccesu=26 de mayu de 2011|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131003064831/http://www.tvshowsondvd.com/news/Glee-Season-2-Volume-1/14864|fechaarchivu=2013-10-03}}</ref> La segunda tanda ''[[Glee - Season 2, Volume 2]]'', contién los episodios del 11 al 22 y llanzóse el 13 de setiembre de 2011.<ref name="S2Comp">{{Cita web|url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Glee-Season-2/14455|títulu=Glee - 'Season 2, Volume 2' DVD,'Complete 2nd Season' DVD y Blu-ray|apellíu=Lambert|nome=David|fecha=29 de xunu de 2011|obra=TV Shows on DVD|fechaaccesu=1 d'agostu de 2011|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131003064829/http://www.tvshowsondvd.com/news/Glee-Season-2/14455|fechaarchivu=2013-10-03}}</ref> Tolos DVD y los Blu-Ray contienen diversos extras. Les compilaciones contienen los mesmos discos que los separaos. Tamién se punxo a la venta nos países de fala inglesa una caxa qu'inclúi dambes temporaes, so una apariencia de taquilla d'institutu. Nun s'editó nenguna compilación cola primer tanda d'episodios de la tercer temporada. Tamién tán disponibles ''[[Glee Encore]]'', llanzáu'l 19 d'abril de 2011 en DVD y Blu-Ray n'América y que'l so únicu conteníu son los videos d'una seleición de los meyores númberos musicales de la primer temporada; y [[Glee: En Conciertu]] (''[[The Glee Concert Movie]]''), que refléxase un documental sobre la xira que llogró facer la serie nos Estaos Xuníos.<ref>{{Cita web|url=http://www.dvdactive.com/news/releases/glee-encore.html|títulu=Glee Encore (US - DVD R1)|editorial=[[DVDActive]]|fechaaccesu=30 de marzu de 2011|idioma=en}}</ref> La serie llegó a les viedoconsolas de la mano de [[Nintendo]], [[Konami]] y dispositivos [[IOS (Nintendo)|iOS]]. Namái pa la consola [[Wii]] tán disponibles dos videoxuegos llamaos ''[[Glee Karaoke Revolution, Volume 1]]'' y ''[[Glee Karaoke Revolution, Volume 2]]''. ''[[Glee Karaoke Revolution, Volume 3]]'' ta disponible tantu para [[Wii]] y para [[XBOX 360]].<ref>{{cita noticia |url= http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2010/06/glee-swag-hits-stores-in-fall-shows-tv-shows-licensing-crazy.html |títulu=Dress yourself in 'Glee': TV shows go licensing crazy|nome=T.L. |apellíu=Stanley |obra=[[Los Angeles Times]] |editorial=[[Tribune Company]] |fecha=8 de xunu de 2010 |fechaaccesu=10 de xunu de 2010|idioma=en}}</ref> Tolos xuegos son de tipu [[karaoke]] que se tán comercializando a lo llargo de tol mundu y que pueden mercase tantu nun pack con namái'l xuegu tantu con micrófonu incluyíu (necesariu pa xugar) y pa los dispositivos d'Apple esiste l'aplicación Glee Karaoke que consiste básicamente no mesmo a diferencia de que l'usuariu puede compartir los cantares cantaos pol mesmu colos sos amigos y cola rede; tamién esta l'aplicación Tap Tap Glee, una aplicación similar al Guitar Hero pero con cantares de Glee que consiste n'atropar puntos atrapando estrelles. Tolos conteníos de ''[[Glee Karaoke Revolution, Volume 1]]'' y ''[[Glee Karaoke Revolution, Volume 2]]'' son descargables si tiense ''[[Glee Karaoke Revolution, Volume 3]]'' para [[XBOX 360]] en felicidá videoconsola. El 9 de xunu de 2010 anuncióse que [[Tina Jordan]] roblara con [[20th Century Fox]] pa publicar una serie de llibros oficiales de ''Glee''.<ref>{{Cita web|url=http://shelf-life.ew.com/2010/06/09/exclusive-little-brown-to-publish-glee-books/|títulu=&#39;Glee' exclusive: Little, Brown to publish books|apellíu=Jordan|nome=Tina|fecha=9 de xunu de 2010|obra=[[Entertainment Weekly]]|editorial=[[Time Inc.|Time Inc]]|fechaaccesu=9 de xunu de 2010|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100610230711/http://shelf-life.ew.com/2010/06/09/exclusive-little-brown-to-publish-glee-books/|fechaarchivu=2010-06-10}}</ref> [[Erin Stein]] y [[Elizabeth Bewley]] llograron los derechos pa publicar cinco noveles en collaboración colos productores y guionistes de la serie.<ref name="JS">{{Cita web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/childrens/childrens-book-news/article/43463-little-brown-launching-glee-publishing-program.html|títulu=Little, Brown Launching 'Glee' Publishing Program|apellíu=Sellers|nome=John A.|fecha=10 de xunu de 2010|obra=[[Publishers Weekly]]|fechaaccesu=11 de xunu de 2010|idioma=en}}</ref> La primer novela, ''[[Glee: The Beginning]]'' (''Glee: L'Empiezu'', edición castellana por Panini) foi llanzada'l 3 d'agostu de 2010 n'América incluyendo un póster de la serie. La segunda novela, titulada ''[[Glee: Foreign Exchange]]'', salió a la venta'l 3 d'agostu de 2010 solo nel continente americanu;<ref name="GtB">{{Cita web|url=http://www.amazon.com/dp/0316123595|títulu=Glee: The Beginning: An Original Novel (Glee Original Novels) (Paperback)|editorial=[[Amazon.com]]|fechaaccesu=10 de xunu de 2010|idioma=en}}</ref> amás d'estos llibros, Ryan Murphy, creador y productor, anunció que taben escribiendo una autobiografía del personaxe Sue Sylvester.<ref>{{Cita web|url=http://nymag.com/daily/entertainment/2010/08/paul_mccartney_reveals_his_inn.html|títulu=Paul McCartney Reveals His Inner Gleek, Sends Ryan Murphy A Mixtape|apellíu=Adalian|nome=Josef|fecha=3 d'agostu de 2010|obra=[[New York (magacín)|New York]]|fechaaccesu=5 d'agostu de 2010|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.tvsquad.com/2010/08/02/coming-to-glee-season-2-original-music-a-sue-sylvester-book/|títulu=Coming to 'Glee' Season 2: Original Music, a Sue Sylvester Book, a Second Theme Show&nbsp;— TCA Report|apellíu=Keller|nome=Joel|fecha=2 d'agostu de 2010|obra=[[TV Squad]]|editorial=[[Weblogs, Inc.]]|fechaaccesu=5 d'agostu de 2010|idioma=en}}</ref> La música de ''Glee'' vendió más de trenta y seis millones de [[Senciellu dixital|cenciellos dixitales]] y once millones de discos a nivel mundial escontra ochobre de 2011, lo que lo convirtió nún de los mayores ésitos comerciales de los últimos tiempos.<ref name="hindustantimes_1"/> Tamién se comercializaron versiones en [[DVD]] y [[Blu-ray]], llibros, una [[Aplicación informática|aplicación]] para [[iPad]] y tres juegos de karaoke para [[Wii]]. El 19 d'abril de 2013 la serie foi anovada por dos temporaes más.<ref name="Glee ye_1"/> == Otros proyeutos == === Película: The 3D Concert Movie === {{AP|Glee: The 3D Concert Movie}} ''[[Glee: The 3D Concert Movie]]'', ye una película-conciertu basada nos cuatro selmanes de la xira [[Glee Live! In Concert!]] n'[[América del Norte]] que reflexa al repartu estudiantil de la serie actuando na xira y nel backstage del conciertu, foi llanzada nos Estaos Xuníos el [[12 d'agostu]] de 2011, por un tiempu llindáu de dos selmanes. La película foi dirixida por Kevin Tancharoen.<ref name="HolRep">{{cita noticia |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/fox-release-3d-glee-concert-185348|títulu="Glee Live! 3D!," featuring the North American tour, will be released Aug. 12. |nome=Pamela |apellíu=McClintock |obra=[[The Hollywood Reporter]] |fecha=4 de mayu de 2011 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2011}}</ref> El repartu de la película inclúi a la mayoría de los personaxes de la serie, sacante [[Sue Sylvester]] interpretada por [[Jane Lynch]], quien comentó de forma sarcástica nel tráiler oficial del la película: «Por favor. Nun esbardien el so dineru. Esto apesta».<ref>{{Cita web|url=http://diario.latercera.com/2011/08/13/01/contenido/cultura-entretencion/30-80036-9-glee-intenta-trespasar-el-exito-de-la-tv-al cine-con-estrenu-de-pelicula-en-3d.shtml|títulu=Glee intenta trespasar l'ésitu de la TV al cine con estrenu de película en 3D|fecha=13 d'agostu de 2011|páxines=[[La Tercera]]|fechaaccesu=22 de xunetu de 2011}}</ref> === The Glee Project === {{AP|The Glee Project}} En xunu de 2010, anuncióse que la cadena de televisión Oxígen tresmitiría'l reality show. Empezó a tresmitise'l 12 de xunu de 2011, y la so última transimisión foi'l 21 d'agostu de 2011.<ref>{{Cita web|url=http://thegleeproject.oxygen.com/|títulu=The Glee Project|obra=[[Oxygen]]|editorial=Oxygen Media|fechaaccesu=10 d'avientu de 2010}}</ref> El premiu ganador consistió n'apaecer en siete episodios pa la tercer temporada de Glee, y los semifinalistes en dos capítulos solamente.<ref>{{Cita web|apellíu=Slezak|nome=Michael|títulu=The Glee Project Season Finale Recap: And the Winner Is…|url=http://www.tvline.com/2011/08/the-glee-project-season-finale-recap-winner-oxygen/#more-242606|obra=[[TV Line]]|editorial=[[Mail.com Media]]|fecha=21 d'agostu de 2011|fechaaccesu=21 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120118032239/http://www.tvline.com/2011/08/the-glee-project-season-finale-recap-winner-oxygen/#more-242606|fechaarchivu=2012-01-18}}</ref> === Gleeful === El 7 de xunu de 2010, la Canal 4 del Reinu Xuníu salió al aire ''Gleeful: The Real Show Choirs of America'' el documental esplora'l fenómenu del coru d'Estaos Xuníos qu'inspiró a Glee,<ref>{{Cita web|url=http://www.channel4.com/programmes/gleeful-the-real-show-choirs-of-america|títulu=Gleeful: The Real Show Choirs of America|editorial=Channel 4|allugamientu=UK|fechaaccesu=21 de xunu de 2010}}</ref> ye narráu por [[Nick Grimshaw]],<ref>{{Cita web|url=http://www.mirror.co.uk/tv-entertainment/tv/todays-tv/2010/06/07/gleeful-the-real-show-choirs-of-america-y4-10pm-115875-22315232/|títulu=Gleeful: The real show choirs of America: E4, 10pm|apellíu=Simon|nome=Jane|fecha=7 de xunu de 2010|obra=Daily Mirror|allugamientu=UK|editorial=[[Trinity Mirror]]|fechaaccesu=21 de xunu de 2010}}</ref> === Don't stop believing === Nel branu de 2010, la Canal 5 del Reinu Xuníu emitió ''Don't Stop Believing'', un reality de talentos inspirada pola serie de televisión de ''Glee''. La serie cuntó con shows en direuto nel que los grupos musicales de distintos países demostrando'l so talentu de cantar y baille.<ref name="About">{{Cita web|url=http://www.five.tv/programmes/entertainment/don't-stop-believing/81971|títulu=About the Show|editorial=[[Channel 5 (UK)|Channel 5]]|fechaaccesu=21 de xunu de 2010}}</ref> Los cantantes solistes tamién pidieron xunise a un grupu pa representar a los Estaos Xuníos Xuníu del repartu del Glee Club<ref>{{Cita web|url=http://www.shine.tv/programme/1664|títulu=Don't Stop Believing|editorial=[[Shine TV]]|fechaaccesu=21 de xunu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100602120454/http://www.shine.tv/programme/1664|fechaarchivu=2 de xunu de 2010}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.five.tv/programmes/entertainment/don't-stop-believing/82114|títulu=Emma Bunton interview|editorial=[[Channel 5 (UK)|Channel 5]]|fechaaccesu=21 de xunu de 2010|formatu=videu}}</ref> L'espectáculu foi presentáu por [[Emma Bunton]],<ref>{{Cita web|url=http://www.mediaweek.co.uk/news/1003764/Bunton-present-GroupMs-Dont-Stop-Believing-Five/|títulu=Bunton to present GroupM's 'Don't Stop Believing' on Five|apellíu=McCabe|nome=Maisie|fecha=17 de mayu de 2010|obra=Media Week|editorial=[[Haymarket Media Group]]|fechaaccesu=21 de xunu de 2010}}</ref> quien dixo a ''[[The Belfast Telegraph]]'' qu'ella ye una "gran almiradora" de Glee.<ref>{{Cita web|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/breaking-news/entertainment/emma-bunton-shows-glee-over-glee-14814738.html|títulu=Emma Bunton shows glee over Glee|fecha=21 de mayu de 2010|obra=[[The Belfast Telegraph]]|editorial=[[Independent News & Media]]|fechaaccesu=21 de xunu de 2010}}</ref> los xueces del programa fueron Tamsin Outhwaite, Duncan James, Anastacia y [[Charles Klapow|Charles "Chucky" Klapow]].<ref>{{Cita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a225201/fives-dont-stop-judges-revealed.html|títulu=Five's 'Don't Stop' judges revealed|apellíu=Kilkelly|nome=Daniel|fecha=11 de xunu de 2010|obra=[[Digital Spy]]|fechaaccesu=21 de xunu de 2010}}</ref> == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == * [http://www.fox.com/glee Sitiu web oficial de Glee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229115310/http://www.fox.com/glee |date=2015-12-29 }} * [http://www.foxtv.es/Glee/ Fox España Páxina oficial de la serie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301063633/http://foxtv.es/Glee |date=2010-03-01 }} * [http://canalfox.com/la series/glee/ Sitiu web oficial de Glee pa Llatinoamérica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804174633/http://www.canalfox.com/la/ |date=2012-08-04 }} {{commonscat}} {{traducíu ref|en|Glee (TV Series)|Inglés|oldid=263007376|trad=parcial}} {{Tradubot|Glee}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Glee| ]] 39lrf4ew38g6qg7ye4vwohydvtagkkg 0 94818 4775664 4734255 2026-11-04T08:41:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775664 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Naturalis historia|la obra de [[Pliniu'l Vieyu]]}} {{otros usos|Histoire naturelle|la enciclopédia}} {{ficha xenérica}} '''Historia natural''' ye ún términu que la so definición ye problemática, en cuantes que diverses disciplines encetar de manera distinta. Munches d'estes conceiciones inclúin l'estudiu de les coses vivientes (por casu, la [[bioloxía]], incluyendo [[botánica]], [[zooloxía]] y [[ecoloxía]]); otres conceiciones estienden el términu al campu de la [[paleontoloxía]], la [[xeografía]] y la [[bioquímica]], según a la [[xeoloxía]], [[astronomía]], y la [[física]]. Una persona comenenciuda na historia natural ye denomada ''naturalista''. La so actividá principal consiste nuna investigación aficionada, casi nunca profesional. L'orixe del interés nesta área en Gran Bretaña tuvo venceyáu cola tradición yerbolera. Esto derivó nel desenvolvimientu de múltiples campos d'interés, como l'[[ornitoloxía|estudiu de les aves]], les caparines o les flores monteses. Nos sieglos {{versalita|xviii}} y {{versalita|xix}}, la historia natural foi un términu que s'usó con frecuencia pa referise a tolos estudios científicos, n'oposición a la historia política o eclesiástica (teolóxica). La '''Historia natural''', Ciencia que nel sieglu XIX yera eminentemente descriptiva, por cuenta de la especialización y fragmentación de les cañes del saber, foi definitivamente superada pola [[Bioloxía]] y la [[Xeoloxía]], pa un estudiu más pormenorizáu de la Historia de la Vida y de la Historia de la Tierra, lo mesmo que de l'[[Astronomía]] pa un estudiu del Orixe y Historia del Universu. == Sociedaes d'historia natural == El términu ''historia natural'', en solitario, o n'ocasiones acomuñáu a l'[[arqueoloxía]] forma parte del nome de munches asociaciones nacionales, rexonales y locales que s'encarguen del rexistru d'aves, mamíferos, inseutos, y plantes. Suelen incluyir seiciones dedicaes al rexistru de la vida microscópica y la xeoloxía. == Historia == La Historia Natural empieza con [[Aristóteles]] y otros filósofos antiguos qu'analizaron la diversidá del mundu natural. La historia natural, como disciplina, esistió dende tiempos clásicos, y los europeos del sieglu XV tuvieron bien familiarizaos cola obra de ''Pliniu'l Vieyu'' [[Naturalis Historia]]. Dende los [[Antigua Grecia|antiguos griegos]] hasta'l trabayu de [[Carlos Linneo]] y otros naturalistes del sieglu XVIII, el conceutu principal d'historia natural foi la [[Scala naturae]], un arreglu conceutual de minerales, vexetales, animales primitivos, y otres formes de vida más complexes nuna escala llinial de creciente "perfeición", rematando na nuesa especie. ''De materia medica'' de [[Dioscórides]] dizse que ye'l más vieyu y valuáu trabayu na historia de la botánica.<ref>^ Gulsel M. Kavalali (2003). "Urtica: therapeutic and nutritional aspects of stinging nettles". CRC Press. p.15. ISBN 0-415-30833-X</ref> Un manuscritu griegu de la obra d'Aristóteles ''Trabayos Biolóxicos'' escritu en [[Constantinopla]] nel sieglu IX y calteníu nel Colexu Corpus Christi, Oxford, ye probablemente'l manuscritu fundador de la bioloxía más vieyu qu'esiste.<ref name="Natural History_1">"Natural History Timeline". HistoryofScience.com.</ref> Ente que la historia natural prevaleció estática na Edá Media, siguió desenvolviéndose por estudiosos árabes mientres la Revolución Agrícola Árabe. [[Al-Jahith]] describió idees tempranes de la historia natural como la ye la "llucha pola esistencia" (frase de [[Thomas Malthus]]),,<ref>Conway Zirkle (1941), Natural Selection before the "Origin of Species", Proceedings of the American Philosophical Society 84 (1): 71-123.</ref> y la idea d'una [[cadena alimenticia]].<ref>Frank N. Egerton, "A History of the Ecological Sciences, Part 6: Arabic Language Science - Origins and Zoological", Bulletin of the Ecological Society of America, April 2002: 142-146 [143]</ref> Él foi un tempranu adepto del [[determinismu ambiental]].<ref>Lawrence I. Conrad (1982), "Taun and Waba: Conceptions of Plague and Pestilence in Early Islam", Journal of the Economic and Social History of the Orient 25 (3), páxs. 268-307 [278].</ref> [[Abū Ḥanīfa Dīnawarī]] ye consideráu'l fundador de la [[botánica]] árabe pola so ''Llibru de les Plantes'', nel que describió siquier 637 plantes y aldericó la [[morfoloxía vexetal]] dende la guañada hasta la muerte, describiendo les fases de la crecedera de les [[Planta|plantes]] y la producción de flores y frutes.<ref>Fahd, Toufic, "Botany and agriculture", páxs. 815, in Morelon, Régis; Rashed, Roshdi (1996), Encyclopedia of the History of Arabic Science, 3, Routledge, ISBN 0-415-12410-7</ref> Abu al-Abbas al-Nabati desenvolvió un tempranu [[métodu científicu]] pa la botánica, introduciendo téuniques [[Empirismu|empíriques]] y esperimentales na prueba, identificación y descripción de numberosa [[materia médico]] y dixebrando reportes non identificaos por aquellos basaos en pruebes y observaciones reales.<ref>Huff, Toby (2003), The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West, [[Cambridge University Press]], p. 218, ISBN 0-521-52994-8</ref> El so estudiante [[Ibn al-Baitar]] escribió una enciclopedia [[Farmacia|farmacéutica]] describiendo 1400 plantes, de les cualos 300 yeren los sos propios descubrimientos. Una traducción al llatín de los sos trabayos foi de gran usu pa biólogos y farmacéuticos europeos de los sieglos XVIII y XIX.<ref>Diane Boulanger (2002), "The Islamic Contribution to Science, Mathematics and Technology", OISE Papers, in STSE Education, Vol. 3.</ref> Dalgunes [[ciencies de la Tierra]], como la xeoloxía, fueron tamién estudiaes por xeólogos árabes, pero pola dómina d'[[Avicena]], alredor del 1000, l'Imperiu Árabe foi en decadencia y los científicos dexaron de ser llibres d'espublizar les sos idees.<ref>Richard Myers (2003). "The Basics of Chemistry". Greenwood Publishing Group. p.13. ISBN 0-313-31664-3</ref> Nel sieglu XIII, el trabayu d'Aristóteles foi rígidamente afechu a la [[filosofía cristiana]], particularmente por [[Tomás d'Aquino]], formando les bases de la [[teoloxía natural]]. Mientres la Renacencia, estudiosos (humanistes y herbolarios principalmente) tornaron a la observación direuta de plantes y animales pa la historia natural, y munchos empezaron a atropar grandes coleiciones de especímenes exóticos y de bisarmes inusuales. [[Andrea Cesalpino]] foi'l creador d'ún de los primeres [[Herbario|herbarios]] y l'inventor de la botánica sistemática. [[Leonhart Fuchs]] foi ún de los trés padres fundadores de la botánica, xunto con [[Otto Brunfels]] y [[Hieronymus Tragus]]. Importantes contribuidores a esti campu fueron tamién [[Valerius Cordus]], [[Conrad von Gesner]] (''[[Historiae animalium]]''), [[Frederik Ruysch]] y [[Caspar Bauhin]].<ref name="Natural History_1">"Natural History Timeline". HistoryofScience.com.</ref> La rápida crecedera nel númberu d'organismos conocíos dio llugar a munchos intentos pa clasificar y entamar especies en [[Taxonomía|grupo taxonómicos]], rematando nel sistema del naturalista suecu Carlos Linneo. Na Europa moderna, disciplines profesionales como la [[fisioloxía]], botánica, [[zooloxía]], xeoloxía y [[paleontoloxía]] fueron fundaes. ''Historia Natural'', antes la única materia dao polos profesores de ciencia nes escueles, foi refugada por científicos d'una manera más especializada y apostrada a actividá de "principantes", lloñe de ser una actividá puramente científica. Na Escocia Victoriana, creíase que l'estudiu de la historia natural a tener un bon estáu mental.<ref>Diarmid A. Finnegan (2008), "'An aid to mental health': natural history, alienists and therapeutics in Victorian Scotland", Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences 39 (3): 326–337, doi:10.1016/j.shpsc.2008.06.006, PMID 18761284</ref> Particularmente en Gran Bretaña y n'Estaos Xuníos, esto convirtióse en "hobbies" d'especialistes, como lo son l'[[Ornitoloxía|estudio de los páxaros]], caparines, conches marines ([[conquilioloxía]], abeyes y flores; mentanto, científicos intentaben definir un conceutu unificáu de bioloxía. Aun así, la tradición de la historia natural sigui formando parte importante del estudiu de la bioloxía, especialmente ecoloxía (estudiu de los sistemes naturales implicando organismos vivos y los componentes inorgánicos de la biosfera terrestre que los sostienen), [[etoloxía]] (l'estudiu científicu del comportamientu animal) y [[bioloxía evolutiva]]. Coleicionistes amateur y empresarios d'historia natural xueguen un rol importante na construcción de les grandes coleiciones de los sieglos XIX y XX, tales como'l [[Muséu Nacional d'Historia Natural del Institutu Smithsonianu]] o'l [[Muséu Americanu d'Historia Natural]]. == Ver tamién == * [[Muséu d'Historia Natural]] * [[Sistema natural]] == Notes y referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Natural history}} * [https://web.archive.org/web/20070702032300/http://rshn.geo.ucm.es/index1.htm Real Sociedá Española d'Historia Natural] * {{Enllaz rotu|1=Sociedá Mexicana d'Historia Natural |2=http://www.biodiversidad.gob.mx/pais/interesaos/sociedaes/SMHN.php |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.nhm.ac.uk/ Natural History Museum, London] * [https://web.archive.org/web/20060625134226/http://www.users.globalnet.co.uk/~lnhsweb/ London Natural History Society] * [https://web.archive.org/web/20091128232436/http://freespace.virgin.net/clare.h/bnhs.htm Birmingham Natural History Society] * [http://www.bnhs.org Bombay Natural History Society, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514151247/http://www.bnhs.org/education-mainmenu/about-us.html |date=2013-05-14 }} * [http://www.gnhs.freeuk.com/ Glasgow Natural History Society] * [http://www.manchestermicroscopical.org.uk/ Manchester Microscopical & Natural History Society] * [http://www.sorby.org.uk/ Sorby Natural History Society, Sheffield] * [http://www.amnh.org American Museum of Natural History, New York] * [http://www.washington.edu/burkemuseum/ Burke Museum of Natural History and Culture, Seattle] * [http://www.fieldmuseum.org/ Field Museum of Natural History, Chicago] * [https://web.archive.org/web/20060507065933/http://www.uri.edu/ce/rinhs/index.htm Rhode Island Natural History Survey] {{Tradubot|Historia natural}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia natural| ]] qw9kbvaiuhkzpoggzn59u0k1amai69x 0 94860 4775639 4737123 2026-11-04T04:40:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775639 wikitext text/x-wiki {{Ficha de xéneru musical |xéneru = ''Hard rock'' |color = jdhfurg |orixe musical = [[Blues rock]]<br />[[Rock sicodélicu]]<br />[[Garage rock]]<br />[[Rock and roll]] |orixe cultural = Fines de los [[años 1960|60]] nel [[Reinu Xuníu]] y los [[Estaos Xuníos]]. |preseos = [[voz (música)|Voz]] - [[guitarra llétrica]] - [[baxu llétricu]] - [[Batería (instrumentu musical)|batería]] - [[teclaos]] |popularidá = Alta en tol mundu nos 70 y los 80. Mengua dende los 90 hasta l'actualidá. |subxéneros = [[Heavy metal]]<br />[[Punk rock]]<br />[[Arena rock]]<br />[[Rock alternativu]]<br />[[Grunge]]<br />[[Groove metal]]<br />[[Glam metal]]<br/>[[Post-grunge]] |enllaces = [[:Categoría:Grupos de hard rock|Grupos]] - [[:Categoría:Artistes de hard rock|Artistes[xéneru musical|xéneru]] de la [[música rock]], surdíu a finales de la década de los [[Años 1960|60]] nos [[Estaos Xuníos]] y [[Europa]], particularmente nel [[Reinu Xuníu]].}} El '''''hard rock''''', n'ocasiones tamién denomináu '''''rock'' duru''', ye un vagamente definíu subxéneru de la [[música rock]] surdíu de los movimientos del [[garage rock|garage]], [[Blues rock|blues]] y [[rock sicodélicu]] a partir de la segunda metá de la [[Años 1960|década de los sesenta]]. Dientro de los sos oríxenes ya influyencies pueden mentase estilos y xéneros tan variaos como'l ''[[rock and roll]]'' clásicu, el ''[[blues rock]]'', el ''[[garage rock]]'', el [[rock sicodélicu]] y la [[música folk]] pero, dende distintos puntos de vista, foi esaniciando elementos esternos y constituyóse como identidá propia. El términu ''hard rock'' abarca de normal a los derivaos y subxéneros de rock más pesaos y axataos que'l tradicional, ente los cualos puede mentase al ''[[heavy metal]]'', el ''[[grunge]]'', el ''[[glam metal]]'', el [[rock sureñu]], el ''[[stoner rock]]'', el ''[[punk rock]]'' o inclusive'l [[Album oriented rock|AOR]], ente otros, a los cualos puede considerase como subxéneros entendíos dientro del ''hard rock'', o xéneros derivaos del mesmu. Anque [[The Kinks]] foi'l primer artista conocíu en incursionar nesti xéneru col so cantar de 1964 «[[You Really Got Me]]», otra mítica banda de ''rock'' como [[The Jimi Hendrix Experience]], col so virtuosu guitarrista [[Jimi Hendrix]], seríen consideraos (a partir de 1966) ún de los verdaderos creadores del ''rock duru'' como entidá tanxible y concreta. Coles mesmes, mientres los [[años 1960|60]], otres bandes prauticaron variantes primitives d'esti estilu, siendo consideraes como pioneres del xéneru, ente estos artistes apaecen [[Steppenwolf]], [[Vanilla Fudge]], [[Ted Nugent|The Amboy Dukes]], [[Iron Butterfly]] o [[Blue Cheer]]. Sicasí, comúnmente considérase que quien consolidaron al ''hard rock'', fueron les trés bandes britániques: [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]], [[Led Zeppelin]]. Depués, a mediaos y finales de los setenta, los australianos [[AC/DC]], o los glamurosos [[Aerosmith]], [[Kiss]], [[Whitesnake]], [[Queen]], [[Alice Cooper]] y [[Van Halen]] dieron continuidá al rock duru, xunto a grupos como [[Bad Company]], [[Rainbow]], los progresivos [[Rush]], [[Scorpions]], [[Thin Lizzy]], [[UFO (banda)|UFO]], los escoceses [[Nazareth (banda)|Nazareth]] o la [[Ian Gillan Band]], nomes que terminaron de moldiar al xéneru na so totalidá.<ref>[http://www.allmusic.com/subgenre/hard-rock-ma0000002636/artists Llista d'artistes de ''hard rock'' en Allmusic.com]</ref> == Carauterístiques == [[Ficheru:Backbeat chop.png|thumb|left|300px|Notación de bateríes de [[Pulsu (música)|pulsu]].<ref>D. Anger, "Introduction to the 'Chop'", ''Strad'' (0039-2049), 10 January 2006, vol. 117, issue 1398, páxs. 72-7.</ref>]] El ''hard rock'' tien múltiples carauterístiques. Los sos cantares suelen tar nuna [[tonalidá (música)|tonalidá mayor]], con un usu maestru de les tonalidaes menores, especialmente en balaes. Úsase enforma la [[escala pentatónica]], carauterística heredada del blues y los [[acorde]]s tradicionales sustitúyense de normal por acordes de quinta» o «acordes de poder». Nos 80, xeneralízase tamién l'usu d'[[escala diatónica|escales diatóniques]] como la [[manera xónica|escala xónica]] y la [[manera trepo|trepa]]. Tamién adquieren cierta popularidá la [[manera frixa|escala frixa]] y la [[escala menor|escala menor harmónica]], escales más usaes nel ''heavy metal'' y que se caractericen por ser más escures. Les progresiones d'acordes acomúñense de cutiu a los [[grau musical|graos]] I-V o I-IV-V de la escala, al igual que nel ''rock and roll''. Los altos efeutos de distorsión de les guitarres cobren protagonismu, la batería puede algamar un rangu de 100 a 150 golpes per minutu, siendo 120 un valor habitual. El solu de la guitarra ye una parte bien importante del cantar, que suelen ser complexos, tanto como la lletra y la melodía de la voz. Tamién son bien comunes l'[[órganu Hammond]] y los sintetizadores, con gran protagonismu nos 80, nel contestu del ''[[glam metal]]'' y el ''[[Album oriented rock|AOR]]''. == Historia == [[Ficheru:Cream Clapton Bruce Baker 1960s.jpg|260px|miniaturadeimagen|derecha|Fotografía de Cream de 1967. De izq. a der.: Baker, Bruce y Clapton.]] === Oríxenes (los sesenta) === La primera yera del ''hard rock'' surdió a finales de los [[Años 1960|60]] en [[Gran Bretaña]] con nomes como [[Cream]], [[The Beatles]], [[The Rolling Stones]], [[The Jimi Hendrix Experience]] (coles mesmes residente en [[Londres]]), [[The Who]], [[Jeff Beck|The Jeff Beck Group]] (con [[Rod Stewart]]); o [[Vanilla Fudge]] y [[Blue Cheer]] del otru llau del Atlánticu, y consolidóse a principios de la [[Años 1970|década de 1970]], cuando les bandes ` [[Led Zeppelin]], [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]] o [[T.Rex]], ente otros, algamaron l'estrellalgu mundial. Coles mesmes, otros grupos pioneros secundaron a aquellos, arriqueciendo la escena del ''rock duru'' nos primeros años 70, ente los que destacaron internacionalmente [[Grand Funk Railroad]], [[Uriah Heep]], [[Blue Öyster Cult]], [[Alice Cooper]], [[Status Quo]], [[Kiss]], [[Aerosmith]], [[ZZ Top]], [[Queen]] o los pioneros de les "guitarres ximielgues": [[Wishbone Ash]]. Darréu otros grupos como [[AC/DC]], [[Scorpions]] o [[Van Halen]] tamién algamaríen l'ésitu, siguiendo una similar sienda estilística. Los enriba mentaos [[Black Sabbath]], naturales del [[Reinu Xuníu]] y surdíos a finales de los [[Años 1960|60]], crearon rápido un xéneru musical muncho más pesáu, el cuál depués foi denomináu ''[[heavy metal]]'', ún de los derivaos más importantes del ''rock'' y nacíu direutamente del ''hard rock''. Esti xéneru nuevu tendría un considerable predicamento dende fines de los [[Años 1970|70]] hasta mediaos de los [[Años 1980|80]], reponiendo popularidá nos [[Años 1990|90]], al traviés de subxéneros más fuertes. === Década de los setenta: la espansión y l'ésitu masivu === [[Ficheru:Black Sabbath (1970).png|thumb|right|Black Sabbath en 1970. D'esquierda a derecha: Butler, Iommi, Ward y Osbourne.]] A principios de la década de 1970 los [[Rolling Stones]] desenvolvieron el so soníu de ''hard rock'' con "Exile on Main St". (1972). Primeramente recibió crítiques mistes, según el críticu Steve Erlewine, agora ye «xeneralmente consideráu como'l meyor álbum de los Rolling Stones».<ref>S. T. Erlewine, [{{Allmusic|class=album|id=r16834|pure_url=yes}} "Rolling Stones: Exile on Mainstreet"], ''Allmusic'', retrieved 3 August 2010.</ref> Ellos siguieron escorriendo'l soníu-riff pesáu n'álbumes incluyendo ''[[It's Only Rock 'n' Roll]]'' (1974) y ''[[Black and Blue]]'' (1976).<ref>S. T. Erlewine, [{{Allmusic|class=artist|id=p5298|pure_url=yes}} "The Rolling Stones"], ''Allmusic'', retrieved 3 August 2010.</ref> Led Zeppelin empezó a entemecer elementos de la música popular del mundu col so ''hard rock'' en ''[[Led Zeppelin III]]'' (1970) y ''[[Led Zeppelin IV]]'' (1971). Esti postreru inclúi'l cantar "[[Stairway to Heaven]]", que se convertiría nel cantar más tocáu na historia de la radio.{{ensin referencies}} [[Ficheru:LedZeppelinChicago75.jpg|thumb|right|250px|[[Led Zeppelin]] en direutu en [[Chicago]], 1975.]] Black Sabbath, pela so parte, llevó un papel bien importante dientro del ''hard rock'', sobre manera nel desenvolvimientu del [[heavy metal]], por cuenta de que destacaba la banda con un soníu más trupu, más pesáu y axatáu, sobre llevando les llendes del ''hard rock'' colos sos discos ''[[Paranoid]]'' (1970) y ''[[Master of Reality]]'' (1971), l'ésitu del grupu foi bien masivu en tol mundu, llegando a vender 4 millones de discos en tol mundu en 1971. Deep Purple siguió definiendo'l ''hard rock'' (con más influyencies del ''blues''), sobre manera col so álbum ''[[Machine Head (álbum)|Machine Head]]'' (1972), qu'incluyó los cantares "[[Highway Star]]" y "[[Smoke on the Water]]", y escontra 1974 cola apaición del mesmu [[David Coverdale]], sacando tres discos ente ellos los esitosos "Burn" y "Stormbringer".<ref>S. T. Erlewine, [{{Allmusic|class=artist|id=p4739|pure_url=yes}} "Led Zeppelin"], ''Allmusic'', retrieved 27 September 2010.</ref> En 1975 el guitarrista Ritchie Blackmore abandonó Deep Purple pa formar Rainbow, y dempués de la disolución de Purple, el vocalista David Coverdale formó [[Whitesnake]].<ref name=AllmusicDeepPurple>V. Bogdanov, C. Woodstra and S. T. Erlewine, ''All Music Guide to Rock: the Definitive Guide to Rock, Pop, and Soul'' (Milwaukee, WI: Backbeat Books, 3rd edn., 2002), ISBN 0-87930-653-X, páxs. 292–3.</ref> En 1970 The Who llancen ''Live at Leeds'', de cutiu vistu como l'arquetipu d'un discu pesáu en vivu, y al añu siguiente llanzaron el so aclamáu ''Who's Next'' amiestu de ''rock'' pesáu con un ampliu usu de los sintetizadores.<ref>C. Charlesworth and Y. Hanel, ''The Who: the Complete Guide to Their Music'' (London: Omnibus Press, 2nd edn., 2004), ISBN 1-84449-428-4, p. 52.</ref> Álbumes posteriores, incluyendo ''Quadrophenia'' (1973) y ''Who Are You'' (1978), el so últimu álbum antes de la muerte del batería Keith Moon, entá caltienen trazos de ''rock'' duru.<ref name=AllmusicTheWho>V. Bogdanov, C. Woodstra and S. T. Erlewine, ''All Music Guide to Rock: the Definitive Guide to Rock, Pop, and Soul'' (Milwaukee, WI: Backbeat Books, 3rd edn., 2002), ISBN 0-87930-653-X, páxs. 1220–2.</ref> En 1974 el grupu d'Estaos Xuníos [[Kiss]] apaez na escena col so discu homónimu ''[[Kiss (álbum)|Kiss]]'' que nesi momentu ta consideráu la forma mas estrema de ''[[rock]]''.<ref>{{cita publicación |autor=Bennington, Banner |títulu=Kiss - Hotther than Hell |editorial=''Rock Music'' |fechaaccesu=8 de setiembre de 2015 |idioma=inglés |fecha=avientu de 1974 |volume= |isbn= }}</ref> En 1979 el grupu australianu [[AC/DC]] saca a la venta'l so discu ''[[Highway to Hell]]'', lo cual fixo que'l grupu tuviera una reconocencia internacional debíu qu'esti discu ta consideráu un clásicu del xéneru, esi mesmu añu [[Cheap Trick]] saca'l so discu ''[[Live at Budokan]]'' lo cual fixo que'l grupu algamara l'estrellalgu internacional por cuenta del so enérxicu soníu y meyores interpretaciones. === Década de los ochenta: el ''glam metal'' === La [[Años 1980|década de 1980]] foi la dómina de menor ésitu comercial del ''hard rock'' reencarnado como ''[[glam metal]]'' (tamién conocíu como ''hair metal''), y arrastráu pola creciente popularidá del ''heavy metal'', el so estilu hermanu.<ref>[http://www.allmusic.com/style/hair-metal-ma0000011902 "Hair metal" en Allmusic.com]</ref> En 1980 la banda [[australiana]] [[AC/DC]], publica ún de los álbumes más esitosos y vendíos na historia de la música rock polo xeneral: ''[[Back in Black]]'' con [[Brian Johnson]] como vocalista, depués de la tráxica muerte del anterior cantante, [[Bon Scott]]. Otros artistes importantes del xéneru ''hard rock'', que tuvieron fuerte presencia a principios y mediaos de los 80 (mayormente practicando un rock glamoroso), fueron el yá veteranu [[Ted Nugent]], [[Quiet Riot]], [[Night Ranger]], [[Bon Jovi]], Van Halen (con [[Sammy Hagar]] y con [[David Lee Roth]]), [[Twisted Sister]], [[David Lee Roth]] como solista, [[Def Leppard]] y [[Whitesnake]] banda surgiente nel 70 pero rotundamente esitosa nos 80 y 90 por unos de los padres del ''hard rock'' [[David Coverdale]] . [[Ficheru:VAN HALEN 2008.jpg|thumb|220px|[[Van Halen]].]] Surdíos nos años 70 nos que aportaron a dalgunes de les bandes más esitoses del panorama musical americanu, [[KISS]] y [[Aerosmith]] volveríen gociar de la notoriedá de la década anterior y confirmaríense como una de les influyencies más clares pa tou una serie de bandes surdíes na escena americana como [[Bon Jovi]], [[Cinderella]] o [[Poison]]. Nel añu 1978 la banda norteamericana [[Van Halen]] revolucionó'l panorama musical. L'estilu a la guitarra d'[[Edward Van Halen]], el carisma sobre l'escenariu del so cantante [[David Lee Roth]] y l'actitú festiva xunida al amiestu ente melodía y [[Hard Rock]] clásicu fixeron del primer discu de [[Van Halen]] un modelu a siguir pa toa una serie de bandes que surdiríen nos años 80. Con frecuencia acomuñaos cola [[NWOBHM]], en 1981 [[Def Leppard]] llanzó'l so segundu álbum [[High and Dry]], entemeciendo [[Glam Rock]] con [[Heavy Metal]] y ayudando a definir el soníu del [[Hard Rock]] mientres la década. El siguiente álbum [[Pyromania]] (1983), algamó'l númberu dos nes llistes d'Estaos Xuníos y los cenciellos [[Photograph]], [[Rock of Ages]] y [[Foolin]], ayudaos pol surdimientu de MTV, llegaron al Top 40. L'estilu de [[Def Leppard]], [[Kiss]], [[Aerosmith]] y [[Van Halen]] foi llargamente emuláu, particularmente pola emerxente escena californiana de [[Glam Metal]]. Esta década foi apoderada principalmente pola mentada corriente denomada ''glam metal'' (estilu que tenía elementos entemecíos, del ''glam rock'' de los 70, del ''hard rock'' y del ''heavy metal''), y el cual goció d'alta popularidá nos medios d'espardimientu, con grupos como [[Bon Jovi]], [[Ratt]], [[W.A.S.P.]], [[Poison]], [[Mötley Crüe]], [[White Lion]], [[Guns N' Roses]], [[Skid Row]], los renacíos [[Kiss]] (yá ensin maquillaxe) o los más melódicos [[Nelson (banda)|Nelson]], conxuntos que llograron ésitos nel circuitu comercial, en bona parte gracies a l'altu espardimientu dau pola cadena televisiva [[MTV]] (al traviés de [[videoclip]]s), y les radios de [[frecuencia modulada]].<ref>[http://www.allmusic.com/style/hair-metal-ma0000011902/artists Llista d'artistes de ''glam metal'' (''hair metal'') en Allmusic.com]</ref> De manera ''[[underground]]'', y yá dientro del ámbitu del ''metal'' puru, tamién se xestaron grupos empobinaos facía un soníu más estremu, con númberos como [[Metallica]], [[Anthrax]], [[Slayer]] o [[Manowar]]. Dos de los álbumes más esitosos d'esta década fueron ''[[Slippery When Wet]]'' de [[Bon Jovi]], editáu [[1986]] y que vendió más de 29 millones de copies en tol mundu, convirtiéndose nel álbum de ''[[glam metal]]'' más vendíu de la historia, y el gallardoniáu ''[[Appetite for Destruction]]'' de [[Guns N' Roses]], que vio la lluz en [[1987]] y combinaba elementos ''[[heavy metal]]'', ''hard rock'' y ''[[glam rock]]'', llegando a vender más de 32 millones de copies a nivel mundial, siendo l'álbum debú más vendíu de la historia del ''rock''.<ref name="Daily Telegraph bonjovi">{{cita noticia|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23122302-5001026,00.html|títulu=On a steel horse Bon Jovi rides to top of the charts|obra=The Daily Telegraph|fechaaccesu=4 de xunu de 2008|fecha=29 de xineru de 2008|nome=Bronwyn|apellíu=Thompson|urlarchivu=https://archive.today/I62H|fechaarchivu=5 d'avientu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090523155940/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23122302-5001026,00.html|archivedate=2009-05-23}}</ref><ref name="appetite for destruction">{{cita web |url=http://news.sky.com/skynews/Home/Showbiz-News/Guns-N-Roses-To-Release-New-Album---Axl-Rose-Is-The-Only-Original-Remaining-Member/Article/200810415127112 |títulu=Guns N' Roses New Album Looms |fecha=23 d'ochobre de 2008 |editorial=Sky News |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090209032214/http://news.sky.com/skynews/Home/Showbiz-News/Guns-N-Roses-To-Release-New-Album---Axl-Rose-Is-The-Only-Original-Remaining-Member/Article/200810415127112 |fechaarchivu=9 de febreru de 2009 }}</ref> === Década de los noventa: el ''grunge'' === El principiu de los [[años 1990|90]] marcaría'l fin de la estravagante y frívola escena del ''[[glam metal]]'', principalmente porque la televisión y les radios dirixeron la so atención escontra un nuevu movimientu que taba ganando terrenal: el ''[[grunge]]'', que basábase nun soníu de rock duru menos artificiosu, más crudu, fuertemente influyíu per bandes de los 70 (como Black Sabbath o Led Zeppelin), pol ''[[punk]]'', y con una estética bien de más desaposiada, opaca y pesimista. [[Ficheru:Nirvana around 1992.jpg|thumb|[[Nirvana (banda)|Nirvana]] en 1992.]] Esti movimientu tuvo bandes bien influyentes tales como [[Nirvana (banda)|Nirvana]], [[Pearl Jam]], [[Alice in Chains]] y [[Soundgarden]], ente les más conocíes. Hai de solliñar tamién a [[Guns N' Roses]] y [[Skid Row]], como bandes de ''hard rock'' que tienen el so picu de popularidá a principios de los 90, coincidiendo de volao cola dómina más brengosa del grunge. El ''grunge'' aparraría tocantes a popularidá a mediaos de los 90, en parte por cuenta de la muerte del vocalista, guitarrista y principal compositor de Nirvana, [[Kurt Cobain]], y a la separación d'estos mesmos, quien fueron el grupu más popular del xéneru naquellos años, y en parte por cuenta de un rápidu escosamientu del estilu, polo xeneral.<ref>[http://www.allmusic.com/style/grunge-ma0000002626 "Grunge" en Allmusic.com]</ref> Vieyes glories setenteres como [[Kiss]], [[AC/DC]], [[Aerosmith]] o [[Scorpions]] esperimenten cíclicos picos de repuesta popularidá, según publiquen nuevos álbumes, más o menos esitosos, anque siempre calteniéndose nel candeleru. De la mesma esistieron bandes que, a la solombra del popular ''[[grunge]]'', permanecieron fieles al so soníu ''hard rock'', dientro de les cualos pueden mentase a [[House of Lords]], [[Giant]], [[Gotthard]], [[Tesla (banda)|Tesla]], [[Red Dawn]], [[Firehouse]], [[Harem Scarem]] o los mesmos [[Ratt]] y [[W.A.S.P.]]. === Sieglu XXI === Col cambéu de sieglu, na década de los [[años 2000]], llega'l resurdimientu, el reciclaje, el revivalismo y les tornes a les fontes. [[Ficheru:Airbourne – Elbriot 2014 01.jpg|250px|right|thumb|[[Airbourne]].]] El ''[[stoner rock]]'' (tamién conocíu como ''stoner metal'', na so variante más pesada), surdíu nos 90 con [[Kyuss]] a la cabeza, como un ''revival'' qu'aunía elementos del primer Black Sabbath, con guiños sesentistas y atmósferes de [[rock espacial]] y [[jam session]], faise fuerte nesta década (2000s), con bandes como [[Monster Magnet]], [[Nebula]], [[Fu Manchu (banda)|Fu Manchu]], [[Les Nates]], [[Spiritual Beggars]] y, comercialmente falando, con [[Queens of the Stone Age]], grupu formáu pol guitarrista de Kyuss, [[Josh Homme]], que se desatapen como banda d'algame ''[[mainstream]]''.<ref>[http://www.allmusic.com/style/stoner-metal-ma0000011961 "Stoner" en Allmusic.com]</ref> Per otra parte, nomes como [[The Darkness (banda)|The Darkness]], [[Turbonegro]], [[The Answer]], [[The Hellacopters]], [[Wolfmother]] o [[Airbourne]] prauticaron y practiquen una torna al ''glam metal'' ochentero y al ''hard rock'' de otrora, anque daqué más humorísticu, pesáu y hasta paródicu. Amás cabo destacar el regresu de la banda ''Glam metal'' [[Europe]], millonaria en ventes nos 80 y aclamada pola crítica nel so día, o d'[[Axl Rose]] con [[Guns N' Roses]], arriendes d'otros conxuntos, como [[Whitesnake]], [[Stryper]], [[Winger]] y [[Van Halen]] con David Lee Roth, quien siguieron na fienda. Escontra'l final de la década del 2000, quiciabes por una cuestión de revivalismo, el ''hard rock'' paeció recuperar "musculatura" frente a la década anterior. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Hard rock}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hard rock]] [[Categoría:Xéneros musicales]] [[Categoría:Subxéneros del rock]] gdn766tj7caejsp7rqeh2h0g0p3238m 0 95053 4775546 4764992 2026-11-03T14:41:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775546 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Fringe}} {{otrosusos|Edinburgh Fringe|el festival alternativu d'Edimburgu}} {{serie de televisión}} '''''Fringe''''' ye una serie de [[ciencia ficción]] d'[[Estaos Xuníos]] creada por [[J. J. Abrams]], [[Alex Kurtzman]] y [[Roberto Orci]]. Estrenóse al traviés de [[Fox Broadcasting Company]] el 9 de setiembre de 2008 y terminó'l 18 de xineru de 2013 dempués de cien episodios arrexuntaos en cinco temporaes. La serie sigue a Olivia Dunham ([[Anna Torv]]), Peter Bishop ([[Joshua Jackson]]) y [[Walter Bishop]] ([[John Noble]]), quien son miembros de la División Fringe de la [[FBI|Oficina Federal d'Investigación]] que la so base atópase en [[Boston]], [[Estaos Xuníos]], so órdenes del [[Departamentu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|Departamentu de Seguridá Nacional]]. L'equipu utiliza métodos de la [[Ciencia marxinal|ciencia ''fringe'']] p'ayudar al FBI a investigar diversos casos inesplicables, de cutiu horribles, que tán rellacionaos con un misteriosu [[universu paralelu]]. La serie foi considerada como un amiestu ente ''[[The X-Files]]'', ''[[Altered States]]'' y ''[[The Twilight Zone]]''. ''Fringe'' combina'l formatu de casos de la selmana con una historia relevante de fonderada. Empezó colos tradicionales «misterios de la selmana» y adulces formó la so propia mitoloxía onde dexó tras aquellos episodios en posteriores temporaes. La mayoría de los episodios contienen una trama independiente a la xeneral pero tamién dellos episodios esploraron la mitoloxía xeneral de la serie. La receición de la crítica mientres la primer temporada foi tibia, pero cola meyora de les temporaes fíxose más favorable por cuenta de qu'empezóse a esplorar la so mitoloxía, como l'universu paralelu y la [[Ucronía|llinia de tiempu alternativa]]. La serie, según el repartu, foi nomada pa dellos premios importantes. A pesar del so treslláu a «la maldición del vienres pela nueche» y los baxos niveles d'audiencies, tien [[siguidores de cultu]]. La serie tamién dio pasu a dos series de ''[[comic book]]'' de seis partes y un [[xuegu de realidá alternativa]]. == Premisa == {{AP|Episodios de Fringe}} ''Fringe'' sigue los casos de la División Fringe, una Fuercia de Xera Federal sofitada principalmente pola [[FBI|Oficina Federal d'Investigación]] (FBI) qu'inclúi a l'axente Olivia Dunham, al [[Walter Bishop|Dr. Walter Bishop]], l'arquetipu d'un [[científicu llocu]] y a Peter Bishop, el desamoráu fíu de Walter y negociador por escelencia. Tán sofitaos por Phillip Broyles, direutor de la Fuercia, y l'axente Astrid Farnsworth, quien sirve como asistente de llaboratoriu nes investigaciones de Walter. La División Fringe investiga casos rellacionaos cola [[ciencia marxinal|ciencia ''fringe'']] onde s'atopen casos como esperimentos [[transhumanismu|transhumanos]] destinaos escontra un mal, pa poner en perspeutiva una [[singularidá teunolóxica]] pa un posible choque d'universos paralelos. El trabayu de la División Fringe cruciar con [[bioteunoloxía]] avanzada desenvuelta por una compañía llamada Massive Dynamic, fundada pol exsocio de Walter, el Dr. William Bell, y empobináu pola so amiga de mancomún, Nina Sharp. L'equipu tamién ye contempláu en silenciu por un grupu d'homes calvos y macios llamaos Observadores. La '''[[Primer temporada de Fringe|primer temporada]]''' introduz a la División Fringe mientres investiguen casos que tán rellacionaos con «el patrón», munchos de los cualos tán orquestados por una rede internacional de científicos renegaos que se basen nel ZFT (Zerstörung durch Fortschritte der Technologie, o n'español, Destrucción pola Meyora de la Teunoloxía), quien son dirixíos por David Robert Jones y prepárense pa un eventu de xuiciu final. L'amenaza del ZFT paez terminar cuando Peter mata a Jones nel so intentu de viaxar a un universu paralelu.<ref name="season 1 finale">{{Cita episodiu |títulu=There's More Than One of Everything |serie=Fringe |creitos=[[Brad Anderson]] (direutor), [[Jeff Pinkner]] (guión), J. H. Wyman (guión), Akiva Goldsman (historia), [[Bryan Burk]] (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=12 de mayu de 2009 |temporada=1 |númberu=20 }}</ref> Olivia llega a saber qu'ella foi suxetu de prueba per parte de Walter, años tras, cuando yera neña, ónde él utilizó una droga [[Nootrópicos|nootrópica]] para asina da-y habilidaes psiónicas débiles.<ref>{{cita episodiu |títulu=Ability |serie=Fringe |creitos=Norberto Barba (direutor), David H. Goodman (guión), Glen Whitman (historia), Robert Chiappetta (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=10 de febreru de 2009 |temporada=1 |númberu=14}}</ref> Walter tamién tien dificultaes p'afaese a la vida normal y ta sol cuidu del so fíu dempués de vivir diecisiete años nuna [[Hospital psiquiátricu|institución mental]]. Paralelamente, despinta'l fechu de que Peter ye d'un universu paralelu una y bones «el so» Peter morrió cuando yera neñu.<ref name="season 1 finale"/> Mientres la '''[[Segunda temporada de Fringe|segunda temporada]]''', los fechos enfóquense principalmente nes actividaes del universu paralelu, especialmente nes [[Singularidá espaciotemporal|singularidaes]] qu'asoceden nos puntos débiles de la membrana que dixebra los dos mundos; nel otru llau, los científicos desenvolvieron una sustancia similar al [[ámbare]] qu'aislla estes singulares, anque ende atópense persones inocentes que quedaron atrapaes pola solidificación del ámbare. L'equipu Fringe encargar de los casos que conducen a una «gran nube», esto ye, cuando l'universu paralelu ente en guerra col principal. Amás, tópense híbridos humanos-máquines con carauterístiques [[Cambiante|metamórfiques]] que vienen dende l'universu alternu.<ref>{{cita episodiu |títulu=Momentum Deferred |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), Zack Stentz (guionista), Ashley Edward Miller (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=8 d'ochobre de 2009 |temporada=2 |númberu=4}}</ref> Per otra parte, Walter vese forzáu a dici-y a Peter que lo robó del universu paralelu, yá que pudo nun pudo salvar al so propiu fíu, Peter, que morrió d'una enfermedá xenética. Pa esto, en [[1985]], Walter crució nel conxeláu llagu Reiden escontra l'universu paralelu p'alministra-y la medicina a la versión alterna de Peter, pero, dempués de que'l frascu con medicina romper por accidente, viose forzáu a llevase al neñu al universu principal. Una vegada nel universu de Walter, el xelu del llagu rompióse, pero él y Peter fueron salvaos pel Observador Setiembre, onde ésti aprofió la importancia del neñu.<ref>{{cita episodiu |títulu=Peter |serie=Fringe |crédito=David Straiton (direutor), Jeff Pinkner (historia y guión), J. H. Wyman (historia y guión), Josh Singer (historia y guión), Akiva Goldsman (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=1 d'abril de 2010 |temporada=2 |númberu=16}}</ref> El portal que Walter abrió nel llagu ye la causa de les singularidaes qu'asoceden nel universu alternativu, siendo aquel llagu l'epicentru de los problemes.<ref name="ap fringe summary">{{cita web |url=http://news.yahoo.com/foxs-fringe-not-distant-mirror-yera-20110120-105710-843.html |títulu=Fox's 'Fringe' a Not-So-Distant Mirror of Our Yera |nome=Ted |apellíu=Anthony |fecha=20 de xineru de 2011 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2012 |idioma=inglés |editorial=Associated Press}}</ref> La '''[[Tercer temporada de Fringe|tercer temporada]]''' presenta episodios tantu nel universu principal como nel universu paralelu. «Walternativo», la versión alterna de Walter, ye'l [[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos|Secretariu de Defensa de los EE. XX.]] y punxo en marcha un plan, gracies a una máquina que puede destruyir l'universu principal, que reaiciona ante la bioloxía de Peter.<ref>{{Cita episodiu |títulu=Over There |serie=Fringe |creitos=Akiva Goldsman (direutor y guionista), [[Jeff Pinkner]] (guionista) J. H. Wyman (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=13 de mayu de 2010 y 20 de mayu de 2010 |temporada=2 |númberu=22 y 23 }}</ref> Amás, Walternativo ye responsable d'unviar a la versión alterna d'Olivia al universu principal por que se infiltre na División Fringe y monte el dispositivu ende, mientres él estudia a l'axente Dunham pa saber l'orixe de les sos habilidaes psiónicas.<ref>{{Cita episodiu |títulu=Olivia |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), [[Jeff Pinkner]] (guionista), J. H. Wyman (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=23 de setiembre de 2010 |temporada=3 |númberu=1}}</ref> Por cuenta de continuos descuidos, la Olivia alterna queda embarazada de Peter, pero ye sacada del universu principal antes de ser procesada ante la llei.<ref>{{Cita episodiu |títulu=Entrada |serie=Fringe |creitos=Brad Anderson (direutor), [[Jeff Pinkner]] (guionista) J. H. Wyman (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=2 d'avientu de 2010 |temporada=3 |númberu=8}}</ref> Darréu, Walternativo ye responsable d'acelerar el so embaranzu col fin de llograr una muestra de sangre del ñácaru y asina poder activar la máquina.<ref>{{Cita episodiu |títulu=Bloodline |serie=Fringe |creitos=Dennis Smith (direutor), Alison Schapker (guionista), Monica Owusu-Breen (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=25 de marzu de 2011 |temporada=3 |númberu=18}}</ref> Cola ayuda d'Olivia, Peter llogra entrar na versión principal de la máquina y esperimenta una visión escontra'l futuru, onde l'universu paralelu foi destruyíu, anque esti fechu amenaza la estabilidá del principal. Cuando vuelve al presente, Peter camuda'l so plan y utiliza la máquina pa fundir los dos cuartos onde s'atopen les máquines, p'asina crear una [[Furacu de gusano#Agujero de viérbene de Schwarzschild|ponte]] onde los habitantes de dambos universos puedan solucionar los sos problemes, pero depués d'esto sume y ye escaecíu poles dos versiones de Walter y Olivia.<ref>{{Cita episodiu |títulu=The Day We Died |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), [[Jeff Pinkner]] (historia y guión), J. H. Wyman (historia y guión), Akiva Goldsman (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=6 de mayu de 2011 |temporada=3 |númberu=22}}</ref> La '''[[Cuarta temporada de Fringe|cuarta temporada]]''' empieza con una [[Ucronía|llinia de tiempu alternativa]], na cual Setiembre nun pudo salvar a la versión alternativa de Peter en 1985, según el Observadores.<ref>{{Cita episodiu |títulu=Neither Here Nor There |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), [[Jeff Pinkner]] (historia y guión), J. H. Wyman (historia y guión), Akiva Goldsman (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=23 de setiembre de 2011 |temporada=4 |númberu=1}}</ref> Esto crea un [[efeuto mariposa]] qu'inflúi nel pasáu de los personaxes principales pero, amás, llógrase estabilizar a dambos universos gracies a la creación de la ponte. Con too y con eso, Peter remanez nesta nueva llinia de tiempu por cuenta de les aiciones de la División Fringe, que inclúi a Lincoln Lee. Primeramente, Peter trabaya pa tornar a la so propia llinia de tiempu, yá que tien medrana de que les sos alcordances alterien a una Olivia con dosis de Cortexiphan, pero dempués d'atopase con un mancáu Setiembre, Peter entérase qu'aquella llinia de tiempu en realidá ye'l so llar y tanto Olivia como él acepten el cambéu, y retomen la so rellación.<ref>{{Cita episodiu |títulu=A Short Story About Love |serie=Fringe |creitos=J. H. Wyman (direutor y guionista), Graham Roland (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=23 de marzu de 2012 |temporada=4 |númberu=15}}</ref> Setiembre tamién-y revela a Peter que'l Observadores tuvieron que borrar al fíu de Peter, Henry, una y bones el futuru alteriaríase irrevocablemente, anque señaló que'l futuru ñácaru de Peter con Olivia va ser importante.<ref>{{Cita episodiu |títulu=The End of All Things |serie=Fringe |creitos=Jeffrey Hunt (direutor), David Fury (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=24 de febreru de 2012 |temporada=4 |númberu=14}}</ref> Per otru llau, William Bell dio-y instrucciones a David Robert Jones, que ta vivu na nueva llinia de tiempu, de trabayar cola versión alterna de Nina Sharp pa sincronizar dambos universos col fin de faelos colapsar y preparar el camín pa un tercer universu que tea sol control de Bell, usa los poderes de Cortexiphan n'Olivia pa facer posible'l colapsu. La División Fringe vese obligada a cerrar la ponte dimensional, pero esto nun detién el plan de Bell. Walter ve que-y queda solo una opción: matar a Olivia, yá que la so muerte va atayar el procesu y va salvar al mundu. Setiembre apaez ante Walter y alviértelu que «yá vienen»,<ref>{{Cita episodiu |títulu=Brave New World |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), [[Jeff Pinkner]] (guionista), J. H. Wyman (guionista), Akiva Goldsman (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=4 de mayu de 2012 y 11 de mayu de 2012 |temporada=4 |númberu=21 y 22}}</ref> onde alude al [[Distopía|futuru distópico]] de [[2036]] que s'amuesa nel episodiu «Letters of Transit», onde'l Observadores llegaron d'un futuru alloñáu onde la tierra foi arruinada por ellos mesmos. Viaxaron nel tiempu hasta'l [[2015]] y realizaron «La Purga», que acabó con gran parte de la humanidá, y sometieron a los sobrevivientes sol so control. Amás, empezaron a modificar l'[[Mediu ambiente|ambiente]] del planeta pa facelo más cómodu pa ellos.<ref>{{Cita episodiu |títulu=Letters of Transit |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), Akiva Goldsman (guionista), J. H. Wyman (guionista), [[Jeff Pinkner]] (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=20 d'abril de 2012 |temporada=4 |númberu=19}}</ref> La '''[[Quinta temporada de Fringe|quinta y última temporada]]''' sigue la historia del añu 2036 vistu nel episodiu «Letters of Transit».<ref>{{cita web |url=http://content.usatoday.com/communities/livefrom/post/2012/07/fringe-stars-fans-feel-the-love-going-into-final-season/1 |títulu='Fringe' stars, fans feel the love going into final season |nome=Brian |apellíu=Truitt |fecha=15 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=1 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=USA Today}}</ref> L'equipu Fringe tuvo que ser zarráu n'ámbare pa evitar la so captura pocu dempués de «La Purga» y, gracies a Etta, versión adulta de la fía de Peter y Olivia que se tresmanara tres la invasión Observadora en 2015, llogren ser lliberaos. Walter revela que Setiembre y él trabayaren nun plan pa ganar a los Observadores, que les sos instrucciones fueron dexaes en cintes de videos nel llaboratoriu con ámbare. Les cintes conducen a dellos componentes d'un dispositivu, onde s'inclúi un neñu Observador, llamáu Michael, pero amás alúdese a un home llamáu Donald, qu'ayudara a Walter a ellaborar el plan. Etta ye asesinada mientres intentaba axuntar dellos elementos, lo que lleva a Olivia y a Peter a querer completar el plan nel so nome. Al traviés de Michael, l'equipu afaya que Donald ye Setiembre y que los sos poderes d'Observadores fueren desaposiaos d'él por ayudar al equipu Fringe. Amás, Michael ye'l so fíu xenéticu, que foi cultiváu y resultó ser una anomalía nun futuru alloñáu. Setiembre esplica que'l plan consiste n'unviar a Michael al añu 2167, onde los esperimentos xenéticos humanos pa sacrificar la emoción en desmedro d'intelixencia empecipiáronse, lo que llevó a la creación de los Observadores. Al unviar al mozu al futuru va amosase que la intelixencia y la emoción son posibles, que detienen los esperimentos y faen que'l Observadores nunca esistan. Setiembre ta llistu pa llevar a Michael al añu 2167 una y bones el plan ta en marcha, pero él recibe un disparu letal a últimu momentu. Walter, que yá tenía consciencia de que tenía de sacrificase, toma a Michael y llevar escontra'l futuru p'asegurar que'l plan resulte. Como taba previstu, el tiempu recula al momentu de la invasión en 2015 y el Observadores nunca invadieron. Peter, Olivia y Etta viven les sos vides en paz, anque Peter recibe una carta del so padre, que convirtióse nuna [[paradoxa]]: el dibuxu d'un [[Primula veris|tulipán]] blancu. === Universu paralelu === [[Ficheru:WTradeRuhe.jpg|right|thumb|Una de les clares diferencies ente l'universu principal y l'universu alternativu ye que nesti postreru'l [[World Trade Center]] nun foi destruyíu nos [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]], sinón que la [[Casa Blanca]] foi destruyida.]] Gran parte del [[arcu narrativu]] de ''Fringe'' arreya a un [[universu paralelu]] que básicamente ye'l reflexu del universu principal, pero con numberoses diferencies históriques. Un exemplu significante usáu son los efeutos del [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]]: esti eventu tamién asocedió nel universu paralelu, anque'l [[World Trade Center]] nun foi atacáu, que dexaron estos edificios de pies los cualos predominen nel «Manhatan»<!--NUN TA MAL ESCRITU, EL MAMHATTAN DEL MUNDU ALTERNATIVU ESCRÍBESE ASINA--> d'esti universu onde s'atopa la oficina del Dr. William Bell.<ref name="nypost overthere">{{cita web |url=http://www.nypost.com/p/entertainment/tv/fringe_goes_over_there_12Ox7WzL8z9ScVrYbYFpHM |títulu='Fringe' goes over there |nome=Maxine |apellíu=Shen |fecha=30 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=15 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Post}}</ref><ref>{{cita web |url=http://blastr.com/2010/09/get-ready-for-weird-freak.php |títulu=A sneak peek at tonight's season 3 Fringe debú |editorial=Blastr |apellíu=Huddleston |nome=Kathie |fecha=23 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=15 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120908164940/http://blastr.com/2010/09/get-ready-for-weird-freak.php |fechaarchivu=8 de setiembre de 2012 }}</ref> Otru exemplu atopar nel capítulu 16 de la segunda temporada, onde dos Observadores salen d'un cine onde se proyeuta una versión alternativa de la película «[[Back to the Future]]», protagonizada por [[Eric Stoltz]] en llugar de [[Michael J. Fox]]. Ello ye que Stoltz trabayó en dicha película como protagonista, pero foi sustituyíu a les cinco selmanes de rodaxe por Michael. Los productores taben bien interesaos na construcción d'esti mundu y na trama qu'envolubraría al universu paralelu. Esto dexó-yos crear un mundu bien paecíu al principal pero con una gran diferencia de detalles qu'arriquecíen al universu paralelu. Un mundu alternu tamién-yos dexaba amosar el fechu de «cómo pequeñes decisiones qu'unu escueyi fáennos ser distintes persones y cómo estes decisiones pueden camudar en gran nivel la vida» según el ''co[[show runner]]'', [[Jeff Pinkner]].<ref name="nypost overthere"/> Sicasí, los productores dieron cuenta de que'l conceutu del universu paralelu podría resultar confusu pa los espectadores, asina qu'introducieron esti mundu pasu ente pasu a lo llargo de les dos primeres temporaes antes de facer la gran revelación escontra'l final del segundu ciclu. J. H. Wyman afirmó qu'aprobaba les idees del universu alternativu cuando'l so padre dicía-y que teníen sentíu y que refaía los guión si'l so padre atopaba que la idea yera confusa.<ref name="usatoday parallel universe">{{cita web |url=http://whosnews.usaweekend.com/2010/09/fringe-producers-on-alternate-universes-and-a-third-season-we%E2%80%99re-interested-in-world-building/ |títulu='Fringe' producers on alternate universes and a third season: 'We're interested in world building' |editorial=USA Today |fecha=16 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=16 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Brian |apellíu=Truitt |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101222101354/http://whosnews.usaweekend.com/2010/09/fringe-producers-on-alternate-universes-and-a-third-season-we%E2%80%99re-interested-in-world-building/ |fechaarchivu=22 d'avientu de 2010 }}</ref> La construcción del mundu tamién-yos dio una oportunidá venturera pa crear histories que se centraren puramente nos personaxes del universu paralelu, quien teníen cuasi nula conexón colos personaxes principales, lo que, según Wyman, sería capaz de «facer dos series nuna», conceutu que los executivos de Fox aceptaron de bona manera.<ref name="ign march2011 part2">{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/115/1158208p1.html |títulu=Fringe's Future: Walternate's Plan, Olivia as Bell, More |nome=Eric |apellíu=Goldman |fecha=30 de marzu de 2011 |fechaaccesu=16 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=IGN}}</ref> === Códigu glifo === Antes de les tandes comerciales, una curtia imaxe d'un [[glifo]] apaez. Abrams afirmó nuna entrevista que los glifos teníen un significáu ocultu. «Ye daqué que faemos pa les persones que curien entender y siguir la serie, pero nun ye daqué que l'espectador tenga de considerar pa cuando vea» dalgún episodiu. Abrams tamién revelo'l símbolu qu'apaez nel llombu de les xaronques nun tienen rellación cola [[Alfabetu griegu|lletra griega]] [[Fi]] (Φ), sinón que tien el so propiu contestu na serie, amás dixo que «ye parte d'un códigu» d'esta.<ref name="mystery"/> El códigu glifo foi afayáu por un editor de teunoloxía del sitiu web [[Ars Technica]], quien reveló que yera un [[cifráu por sustitución]] simple usáu pa simbolizar una pallabra en cada corte.<ref name="cracked">{{cita web |nome=Erica |apellíu=Sadun |url=http://arstechnica.com/gaming/news/2009/04/ars-cipher-expert-cracks-tv-fringe-code.ars |títulu=Ars cracks TV Fringe code |editorial=Ars Technica |fecha=7 d'abril de 2009 |fechaaccesu=16 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Amás, los glifos representen dalgunos de los medios que Walter utiliza pa resolver los casos (como por casu la poliya/caparina en «Johari Window» y la cepa Seahorse d'ADN en «The Bishop Revival»). Nel episodiu «Jacksonville» de la [[Segunda temporada de Fringe|segunda temporada]], cuando Walter fala con Olivia sobre'l so tratamientu cola droga nootrópica Cortexiphan, na paré de la guardería onde se solíen facer les pruebes pueden reparase claramente cada ún de los glifos. La resolución de los glifos de cada episodiu tán disponibles en Fringepedia.<ref>{{cita web |nome=Julian |apellíu=Sanchez |títulu=Solution to the Fringe Glyph Cipher |fecha=7 d'abril de 2099 |url=http://www.juliansanchez.com/2009/04/07/solution-to-the-fringe-glyph-cipher/ |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> === Secuencia d'apertura === La secuencia d'apertura estándar de la serie entrepola imáxenes de los símbolos glifos xunto con pallabres que representen a la [[ciencia marxinal|ciencia marxinal o ciencia ''fringe'']], como [[teleportación]] y [[materia escuro]]. Na [[Tercer temporada de Fringe|tercer temporada]], por cuenta d'episodios que tuvieron llugar tantu nel universu principal como nel paralelu, una nueva secuencia d'apertura usar pa esti postreru, que tenía un formatu similar, anque en cuenta de ser azul yera colorada, onde tamién s'utilizaron conceutos alternativos de la ciencia ''fringe'' como [[hipnosis]] y neurociencies. La diferencia de color fizo que dellos fanáticos afirmen que l'universu principal ye l'azul y que la so versión alterna ye'l colloráu.<ref>{{cita web |url=http://www.salon.com/2010/10/15/fringe_season_3_episode_4_recap_open2010/ |títulu="Fringe" recap: Two shapeshifters revealed |editorial=Salon |fecha=15 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Jessie |apellíu=Link}}</ref> L'episodiu de la tercer temporada, «Entrada», l'apertura foi un amiestu de la versión azul y de la versión colorada, una y bones l'episodiu tien llugar en dambos universos por igual.<ref>{{cita web |url=http://watching-tv.ew.com/2010/12/02/fringe-entrada-season-3-episode-8/#more-13648 |títulu='Fringe' recap: 'Entrada' and exits, lives saved and lost |editorial=Entertainment Weekly |nome=Ken |apellíu=Tucker |fecha=2 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110808061941/http://watching-tv.ew.com/2010/12/02/fringe-entrada-season-3-episode-8/#more-13648 |fechaarchivu=2011-08-08 }}</ref> Nos episodios «Peter», de la segunda temporada, y «Subject 13», de la tercer temporada, que contienen [[analepsis]], hubo una variación de l'apertura onde s'usaron gráficos retros al estilu de la [[década de 1980]] y frases como «ordenador personal» y «[[inxeniería xenética]]».<ref>{{cita web |url=http://www.avclub.com/articles/peter,39772/ |títulu="Peter" |nome=Noel |apellíu=Murray |fecha=1 d'abril de 2010 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=A.V. Club |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110805023603/http://www.avclub.com/articles/peter,39772/ |fechaarchivu=2011-08-05}}</ref> Pal [[distopía|futuru distópico]] del episodiu «The Day We Died» de la tercer temporada, una apertura en tonos negros foi amosada, con frases más nefastes como «esperanza» y «agua».<ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/05/13/fringe-finale-exec-producers-answer-questions/ |títulu='Fringe': Exec producers Jeff Pinkner, J.H. Wyman answer fan questions about the finale -- EXCLUSIVE |nome=Jeff |apellíu=Jensen |fecha=13 de mayu de 2011 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110613054025/http://insidetv.ew.com/2011/05/13/fringe-finale-exec-producers-answer-questions/ |fechaarchivu=2011-06-13 }}</ref> L'estrenu de la [[Cuarta temporada de Fringe|cuarta temporada]], «Neither Here Nor There», introdució una secuencia d'apertura que s'utilizó en cuasi tolos episodios de la temporada, con tono color ámbare.<ref>{{cita web |url=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2011/09/fringe-recap-world-without-peter.html |títulu='Fringe' recap: In a world without Peter... |nome=Andrew |apellíu=Hanson |fecha=24 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Los Angeles Times}}</ref> L'episodiu «Letters of Transit» de la cuarta temporada y los episodios de la quinta temporada, tamién utilizaron la téunica del futuru distópico, onde s'amosó una secuencia d'apertura con tonos fríos qu'inclúi frases como «allegría», «pensamientu priváu» y «[[llibre albedríu]]», una y bones estos son elementos que se perdieron naquel futuru.<ref>{{cita web |url=http://www.buddytv.com/articles/fringe/fringe-videos-a-letters-of-tra-45100.aspx |títulu='Fringe' Videos: A 'Letters of Transit' Promo and New Title Sequence |nome=Lloréu |apellíu=Brown |fecha=18 d'abril de 2012 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Buddy TV}}</ref> Nes secuencies d'apertura, sacante la de la quinta temporada, llógrase reparar la frase «Observers are here» ('El Observadores tán equí'), que ceguña rápido, polo que ye necesariu detener la reproducción pa llograr ver la frase.<ref>{{cita web |url=http://seriable.com/another-look-at-the-fringe-future-intro-sequence-screencaps-video/ |títulu=Another Look At The FRINGE Future Intro Sequence – Screencaps & Videu |editorial=Seriable |fecha=7 de mayu de 2011 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> == Personaxes == {{panorama|Fringe cast sdcc 2010 cropped.jpg|1000px|El repartu y l'equipu de producción de ''Fringe'' na [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Convención de Cómics de San Diego]] de 2010. D'esquierda a derecha: [[Jasika Nicole]] (Astrid Farnsworth), [[Blair Brown]] (Nina Sharp), [[Lance Reddick]] (Phillip Broyles), [[John Noble]] (Walter Bishop), [[Joshua Jackson]] (Peter Bishop), [[Anna Torv]] (Olivia Dunham) y los productores executivos J. H. Wyman y [[Jeff Pinkner]].}} === Personaxes principales === * [[Anna Torv]] como Olivia Dunham (temporaes 1–5): una axente de la [[FBI|Oficina Federal d'Investigación]] (FBI) designada a investigar una serie de fenómenos inesplicables. Más tarde, afaya qu'ella foi un suxetu de prueba pa Walter cuando yera neña, onde foi tratada cola melecina [[Nootrópicos|nootrópico]] Cortexiphan, que dio-y habilidá inusuales. Torv tamién interpreta a la versión del [[universu paralelu]] d'Olivia, moteyada "Fauxlivia" * [[Joshua Jackson]] como Peter Bishop (temporaes 1–5): un estafador que ye lleváu por Olivia de regresu a Estaos Xuníos col fin de ser consultor civil qu'ayuda al so padre, Walter. Peter en realidá ye fíu de «Walternativo», del universu paralelu, y foi secuestráu por Walter pocu dempués de que'l so propiu fíu, Peter, morriera cuando pequeñu. * [[John Noble]] como'l [[Walter Bishop|Doctor Walter Bishop]] (temporaes 1–5): un ex investigador del gobiernu espertu nel campu de la [[ciencia fringe]] que foi calificáu como [[científicu llocu]], onde foi zarráu dempués d'un accidente nel so llaboratoriu que remató na muerte del so ayudante. Noble tamién interpreta a la versión del universu paralelu de Walter llamáu «Walternativo» polos personaxes del universu principal. Walternativo llegó al poder como'l [[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos|Secretariu de Defensa de los EE. XX.]] y declaró-y la guerra al universu principal dempués de que'l so fíu Peter fuera secuestráu. * [[Lance Reddick]] como Phillip Broyles (temporaes 1–4; secundariu mientres la temporada 5): un axente de [[Departamentu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|Seguridá Nacional]] y principal axente a cargu que dirixe la División Fringe. Reddick tamién interpreta al coronel Broyles del universu paralelu, quien siente simpatía por Olivia y sacrifícase mientres la tercer temporada por qu'ella pudiera escapar del universu alternativu. Na cuarta temporada, na llinia temporal alternativa, el coronel Broyles sigue con vida. Na quinta temporada, trabaya en Fringe al empar que collabora secretamente cola Resistencia contra'l Observadores. * [[Jasika Nicole]] como Astrid Farnsworth (temporaes 1–5): una moza axente del FBI y asistente d'Olivia y Walter. Nicole tamién interpreta al personaxe del universu paralelu de Astrid, que tien síntomes similares al [[síndrome d'Asperger]], como homenaxe a la hermana de Nicole, quien carez de dichu trestornu.<ref>{{cita web |url=http://whosnews.usaweekend.com/2010/07/jasika-nicole-looks-to-family-for-fringe-inspiration/ |títulu=Jasika Nicole looks to family for 'Fringe' inspiration |editorial=USA Today |fecha=28 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Brian |apellíu=Truitt |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100802010247/http://whosnews.usaweekend.com/2010/07/jasika-nicole-looks-to-family-for-fringe-inspiration/ |fechaarchivu=2 d'agostu de 2010 }}</ref> * [[Blair Brown]] como Nina Sharp (temporaes 1–4; secundariu mientres la temporada 5): direutora d'operaciones de Massive Dynamic, que ye una empresa líder n'investigación sobre ciencia y teunoloxía, amás de ser la vieya amiga de Walter y William Bell. Mientres la cuarta temporada, Brown interpretó tamién a la versión alterna del so personaxe nel universu paralelu, qu'ayuda nos planes de David Robert Jones. Fálta-y una mano, que perdió cuando intentaba evitar que Walter treslladar al universu paralelu, al tratar de garralo cuando'l portal cerróse. * [[Kirk Acevedo]] como Charlie Francis (temporada 1, temporada 2 mientres los episodios 1–4, 11; secundariu mientres les temporaes 2–3): un axente del FBI que ye colega y amigu cercanu d'Olivia, amás de ser el segundu al mandu de la División Fringe antes de la so muerte. Anque Charlie muerre a principios de la segunda temporada, Acevedo vuelve a la serie pa interpretar a la versión del [[universu paralelu]] de Charlie. * [[Mark Valley]] como John Scott (temporada 1 mientres los episodios 1–13): ex compañeru del FBI y amor secreto d'Olivia, que la so muerte nel episodiu «Pilot» lleva a Olivia a xunise a la División Fringe. * [[Seth Gabel]] como Lincoln Llei (secundariu mientres les temporaes 2–3, 5; principal mientres la temporada 4): un axente de la División Fringe del universu paralelu. La versión principal de Lincoln, tamién interpretáu por Gabel, foi introducíu nel episodiu «Stowaway» de la tercer temporada como un axente especial del FBI en [[Hartford]], Estaos Xuníos, pero depués xúnese a la división Fringe mientres la cuarta temporada.<ref name="nypost whatif">{{cita web |url=http://www.nypost.com/pblogspopwrap/fringe_exec_producer_plays_what_yv7SH4w54J8dQz1Nu0LWtM |títulu='Fringe' exec producer plays 'What If?' |nome=Jaret |apellíu=Wieselmann |fecha=4 de marzu de 2011 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Post |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111130093511/http://www.nypost.com/pblogspopwrap/fringe_exec_producer_plays_what_yv7SH4w54J8dQz1Nu0LWtM |fechaarchivu=30 de payares de 2011 }}</ref><ref name="Holbrook">{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Seth-Gabel-1030458.aspx |títulu=Fringe's Seth Gabel Previews the Lincoln Lee We Haven't Met Yet |editorial=TV Guide |nome=Damian |apellíu=Holbrook |fecha=9 de marzu de 2011 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | semeya1 = MarkValleySDCCJuly10.jpg | anchu1 = 163 | testu1 = [[Mark Valley]] interpreta al compañeru llaboral y amor d'Olivia, John Scott, mientres la primer temporada. | semeya2 = | anchu2 = 164 | testu2 = [[Kirk Acevedo]] interpretó a Charlie Francis, un oficial de la División Fringe, a lo llargo de la primer temporada y volvió como actor invitáu en temporaes posteriores. | semeya3 = Seth Gabel by Gage Skidmore.jpg | anchu3 = 178 | testu3 = Seth Gabel foi actor invitáu mientres la segunda, tercer y quinta temporada. Xunir al repartu principal de ''Fringe'' mientres la cuarta temporada como l'axente Lincoln Lee. | semeya4 = Michael Cerveris.jpg | anchu4 = 174 | testu4 = Michael Cerveris interpreta a «Setiembre», unu de los Observadores, y apaeció en delles ocasiones a lo llargo de la serie. | semeya5 = Leonard Nimoy by Gage Skidmore.jpg | anchu5 = 169 | testu5 = [[Leonard Nimoy]] interpreta a William Bell, sociu de Walter, tantu n'[[imaxe real]] mientres la primera, segunda y cuarta temporada, como en secuencia d'animación mientres la tercer temporada. }} === Personaxes secundarios === * [[Michael Cerveris]] como Setiembre/L'Observador/Donald (temporaes 1–5): unu de munchos Observadores, viaxa nel tiempu y ye responsable d'eventos estraordinarios. El Observadores apaecen de munches maneres, pero polo xeneral faen un [[caméu]] d'unos segundos en cada episodiu. * [[Ari Graynor]] como Rachel Dunham (temporaes 1–2): hermana d'Olivia. * Lily Pilblad como Ella Blake (temporaes 1–3): sobrina d'Olivia y fía de Rachel. [[Emily Meade]] interpretó una versión futura del personaxe. * [[Leonard Nimoy]] como William Bell (temporaes 1–4): ex compañeru de llaboratoriu de Walter y fundador de Massive Dynamic, quien muerre, aparentemente, na final de la segunda temporada. Nimoy, quien se retirara de l'actuación dempués del segundu ciclu, aceptó apurrir la voz de Bell, onde'l personaxe fixo apaición al traviés de l'animación mientres la tercer temporada. Volvió apaecer mientres la cuarta temporada, cuando la llinia de tiempu viose alteriada. * [[Michael Gaston]] como Sanford Harris (temporada 1): un antiguu enemigu d'Olivia asignáu a evaluar la División Fringe. * [[Jared Harris]] como David Robert Jones (temporada 1 y 4): líder de la secta ZFT, que muerre na final de la primer temporada. Na llinia de tiempu alternativa onde Peter resurde, Jones atópase vivu y tien metamorfos que trabayen pa él. * Chance Kelly como Mitchell Loeb (temporada 1): un axente del FBI y axente tapáu que trabaya pal ZFT. * [[Ryan McDonald]] como Brandon Fayette (temporaes 2–4): científicu de Massive Dynamic. Nel universu paralelu, Brandon trabaya direutamente pal Secretariu de Defensa Bishop, quien supervisa munchos de los sos proyeutos pocu éticos. * [[Kevin Corrigan]] como Sam Weiss (temporaes 2–3): [[Sicoloxía|sicólogu]] aficionáu qu'ayuda a Olivia. Tamién tien un negociu de [[bolos]] nel área de Boston y la so familia tien conocencies sobre les «Primeres Persones», una raza de series intelixentes que al paecer crearon el dispositivu que puede destruyir universos. * [[Sebastian Roché]] como Thomas Jerome Newton (temporaes 2–3): líder de los [[Cambiante|metamorfos]], [[Ciborg|híbridu ente máquina y humanu]], y axente tapáu del universu paralelu. El personaxe suicidar mientres la tercer temporada. * [[Orla Brady]] como Elizabeth Bishop (temporaes 2–4): esposa de Walter y madre de Peter. Brady interpreta tantu a la versión principal como a la versión alterna del personaxe. * [[Philip Winchester]] como Frank Stanton (temporaes 2–3): un [[virólogu]] del [[Centros pal Control y Prevención d'Enfermedaes|CDC]] quien tien una rellación amorosa cola versión alterna d'Olivia mientres la segunda temporada. La rellación llega al so fin cuando s'entera qu'aquella versión d'Olivia ta embarazada de Peter. * [[Michelle Krusiec]] como Nadine Park (temporada 4): un soldáu metamorfo de la llinia de tiempu alternativa con carauterístiques distintes a los metamorfos de la llinia temporal orixinal. * [[Georgina Haig]] como Henrietta «Etta» Bishop (temporaes 4–5): versión adulta del añu [[2036]] de la fía de Peter y Olivia. A pesar de pertenecer a la División Fringe de la dómina, que ye lleal a los Observadores, ella secretamente trabaya cola Resistencia pa poder recuperar la Tierra de manes de los Observadores. * [[Michael Kopsa]] como capitán Windmark (temporaes 4–5): líder de los Observadores y principal antagonista de la Resistencia. == Desarrollu de la serie == === Concepción === Cocreada por [[J. J. Abrams]], [[Roberto Orci]] y [[Alex Kurtzman]], ''Fringe'' foi producida por [[Bad Robot Productions]] n'asociación con Warner Bros. Television, como parte d'un compromisu que Abrams fixera enantes col estudiu.<ref name="nytimes creation">{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2008/08/24/arts/television/24itzk.html?_r=1&pagewanted=all |títulu=Complexity Without Commitment |nome=David |apellíu=Itzkoff |fecha=24 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Times}}</ref> Nesi momentu, Abrams trabayaba con Orci y Kurtzman na película ''[[Star Trek (película)|Star Trek]]'' cuando s'axuntaron nuna [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Convención de Cómics de San Diego]], mientres se producía la película, pa facer delles idees sobre la serie.<ref name="nytimes creation"/><ref name="tvguide oralhistory pt1">{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Series-Finale-Oral-History-Abrams-Jackson-Torv-Noble-1059131.aspx |títulu=Fringe Oral History: Building the World of "Science Fact" - Part 1 |nome=Natalie |apellíu=Abrams |fecha=14 de xineru de 2013 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}</ref> Abrams más tarde traxo a [[Bryan Burk]], productor de delles de les sos películes, por qu'ayudara a desenvolver la idea.<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Les inspiraciones de Abrams pa ''Fringe'' tienen una variedá de fontes, qu'inclúin los escritos de [[Michael Crichton]], la película ''[[Altered States]]'', les películes de [[David Cronenberg]] y les series de televisión ''[[The X-Files]]'' y ''[[The Twilight Zone]]''.<ref name="nytimes creation"/><ref>{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.comblogslive-feed/jj-abrams-fringe-isnt-inspired-50508 |títulu=J. J. Abrams: 'Fringe' isn't direutly inspired by 'X-Files' - The Live Feed |editorial=Thrfeed.com |fecha=14 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=19 de xineru de 2013 |idioma=inglés }}</ref> Orci dixo que ''Fringe'' ye una «nueva forma de cuntar histories», yá que combina series procedimentales como ''[[Law & Order]]'' y series «desaxeradamente serializas y cultes» como ''[[Lost]]''.<ref name="sfw interview">{{cita web |url=http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw19440.html |títulu=J. J. Abrams, Alex Kurtzman and Roberto Orci dig deep to discover "the pattern" in their new Fox series, Fringe |editorial=Science Fiction Weekly |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=19 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Kathie |apellíu=Huddleston |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090319031033/http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw19440.html |fechaarchivu=19 de marzu de 2009 }}</ref> L'aspeutu procedimental foi escoyíu yá que, al momentu del so estrenu, seis de los diez meyores series yeren procedimentales; Orci afirmó que «hai que ser tontu pa nun evaluar por qué son los meyores».<ref name="nytimes creation"/> Abrams orixinalmente diba nomar a la serie ''The Lab'' («El llaboratoriu»), yá que imaxinaren el llaboratoriu de Walter como l'epicentru de los eventos y onde «tou ye posible».<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Por cuenta de que l'equipu de producción presentó episodio tipo «misteriu de la selmana», esmolecer de cuntar les histories que yá fueren presentaes al públicu de manera formateada ya impredicible, una y bones l'equipu aceptaba la idea de que l'audiencia viera aquelles histories en series o películes anteriores.<ref name="sfw interview"/> Amás, ellos queríen que la narración fuera orixinal ya inesperada, pero esto, como afirma Kurtzman, foi la carauterística más complicada al momentu de desenvolver los episodios procedimentales.<ref name="sfw interview"/> El desenvolvimientu de la mitoloxía de la serie foi importante pa la evolución de la historia xeneral una y bones esto dio-y una trama más complexa, pero Abrams reconoció que les sos anteriores series con mitoloxía como ''Lost'' y ''[[Alias (serie de televisión)|Alias]]'' tuvieron problemes p'atraer y caltener a los espectadores, yá que había dalgunos que nun vieren la serie dende'l principiu, o se sentíen perdíos porque víen episodios esporádicamente.<ref name="nytimes creation"/> Nel casu de ''Fringe'', Abrams intentó crear, como dixo David Itzkoff del [[The New York Times]], «una serie que suxer complejidad pero que ye comprensible en cualquier episodiu».<ref name="nytimes creation"/><ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Los escritores encargar de permediar los episodios independientes, que fueron fechos a pidimientu de Fox, colos episodios más fuertemente mitolóxicos, una y bones esti últimu aspeutu dába-y un crecedera y desenvolvimientu a los personaxes. Esto dexó-yos crear episodios independientes que conteníen elementos rellacionaos cola mitoloxía xeneral.<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Sicasí, a midida que la serie avanzaba, l'equipu creativu sintióse más cómodu la mitoloxía y optó por enfocar esti tipu d'episodiu en posteriores temporaes en desmedro de los episodios independientes.<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Pa la historia de la serie, primero introduciéronse casos que darréu sirviríen pa la mitoloxía, como, por casu, «el Patrón» de la primer temporada, qu'apurrió información en repitíes ocasiones sobre la trama xeneral.<ref name="nytimes creation"/> Abrams tamién creó personaxes con clares carauterístiques dende'l principiu, yá que quería evitar problemes similares que tuvo mientres la [[Alias (temporada 1)|primer]] y [[Alias (temporada 2)|segunda temporada]] de ''Alias''.<ref name="nytimes creation"/> Antes d'empezar la producción, fíxose un guión que tomaba tolos elementos principales de la trama, y tamién incluyeron el final. Abrams oldea esti fechu col procesu utilizáu en ''Lost'', onde les idees, como les alcordances de los personaxes o la escotilla de la [[Lost (Temporada 2)|segunda temporada]], fueron introducíes de casualidá, lo que fixeron difícil el procesu de cuándo presentar estos elementos a los espectadores. Sicasí, en ''Fringe'', fueron capaces de crear arcos argumentales claramente definíos, según Itzkoff, que podíen ser alteriaos según les necesidaes de la Fox o de la temporada, pero siempre con un oxetivu claru pa la trama xeneral.<ref name="nytimes creation"/> Pero l'equipu tamién trabayó n'elementos del argumentu qu'alteriaben el destín de seriar si emitíense. Abrams afirmó que «hai ciertos detalles que son d'enorme importancia, pero creo que si son daos a conocer van destruyir cualquier posibilidá de salir al aire».<ref name="nytimes creation"/> Tamién añadió que si son capaces de beneficiase col grau d'apertura que Fox tien como canal, esti puede afaese a les rareces de la serie y asina poder amosar les histories al llargu plazu que queremos cuntar».<ref name="sfw interview"/> Mientres la tercer temporada, el productor executivu [[Jeff Pinkner]] señaló que la serie «tien material pa seis a ocho temporaes. Nós vemos eso como tener dellos episodios qu'arriquecen la trama xeneral pero que nun son necesarios pa cuntar la historia xeneral. Espero que, si Dios quier, la canal déxenos cuntar con tiempu la nuesa historia completa».<ref name="nypost whatif"/> Como parte de la historia xeneral, los escritores asitiaron elementos mientres los primeros episodios que fixeron referencia a episodios posteriores d'otres temporaes. Por casu, nel episodiu de la [[Primer temporada de Fringe|primer temporada]], «The Ghost Network», la División Fringe atopar con una sustancia asemeyao al ámbare y más tarde este ye un mediu fundamental pa combatir la descomposición del universu paralelu y, finalmente, tamién la del universu principal como s'amuesa nel episodiu de la [[Tercer temporada de Fringe|tercer temporada]], «6B».<ref name="ign march2011 part2"/> Pinkner llamó a esta carauterística como «llantar granes», yá que sabíen que ciertos casos seríen relevantes pal futuru de la serie.<ref name="ign march2011 part2"/> Coles mesmes, Jeff Pinkner afirmó qu'aquella carauterística foi parte de la construcción del mundu» de la serie, yá que-y dio un «cuerpu» más allá de los casos episódicos.<ref name="ign march2011 part2"/> Los productores declararon que cuando la mitoloxía de la serie fora introducida totalmente, nun xuniría tolos episodios de ''Fringe'', pero daría «respuestes pa xenerar una consecuencia».<ref>{{cita web |url=http://www.wired.com/underwire/2010/02/fringe-mythology/ |títulu='Big Answer' Looms in Fringe's Mythology-Rich Winter Finale |editorial=Wired |nome=Hugh |apellíu=Hart |fecha=4 de febreru de 2010 |fechaaccesu=23 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131213065026/http://www.wired.com/underwire/2010/02/fringe-mythology/ |fechaarchivu=2013-12-13}}</ref> Hubo ciertos elementos de la mitoloxía de la serie que s'establecieron dende'l principiu. Por casu, l'universu paralelu siempre foi parte del conceutu orixinal, anque los aspeutos de cuándo y cómo introducilo camudaron.<ref name="tvguide oralhistory pt2">{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Series-Finale-Oral-History-Abrams-Jackson-Torv-Noble-1059176.aspx |títulu=Fringe Oral History: Dual Universes Open Up a New World Of Possibility |nome=Natalie |apellíu=Abrams |fecha=15 de xineru de 2013 |fechaaccesu=23 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}</ref> La idea de que Peter yera d'un universu alternativu surdió mientres la producción de los primeros episodios de la serie, asina que esto anició chancies nel equipu de producción onde Peter yera como «la escotilla», una y bones esta postrera resultó ser ún de los primeros misterios de ''Lost'', onde tampoco teníen una idea de cuando introducir aquel misteriu.<ref name="tvguide oralhistory pt2"/> Kevin Reilly, presidente d'entretenimientu de Fox, primero taba esmolecíu pola tema del universu paralelu, pero a midida que la serie avanzó mientres la so primer temporada y esta supo atopar el so ritmu, el conceutu foi aceptáu darréu.<ref name="tvguide oralhistory pt2"/> Finalmente, fíxose una atanante introducción del universu paralelu na final de la primer temporada, «There's More Than One of Everything», onde s'amosó que les [[World Trade Center|Torres Ximielgues]] de [[Nueva York]] entá siguíen de pies, un conceutu foi escurríu por [[Andrew Kreisberg]] que quería dexar una imaxe potente como escena final. Con al respective de esto, l'actor Joshua Jackson afirmó que «nun sé que foi meyor: l'efeutu visual o'l ''[[cliffhanger]]''».<ref name="tvguide oralhistory pt2"/> Otros elementos de la mitoloxía tamién se concibieron a midida que la serie avanzaba. Los guionistes orixinalmente previeren amosar pequeños momentos del universu alternativu mientres los episodios, pero a midida que empezaron a escribir la tercer temporada, concibieron la idea de crear episodios completos que dieren llugar nel universu paralelu.<ref name="tvguide oralhistory pt2"/> Esto fixo necesariu desenvolver de bona manera les versiones alternes de los personaxes principales, quien fueron consideraos por Pinkner como «un gran patiu de recréu namái pa la imaxinación».<ref name="tvguide oralhistory pt2"/> Los actores atoparon aquel conceutu emocionante, yá que-yos dexó interpretar personaxes distintos pero cola mesma esencia, lo cual foi un retu creativu.<ref name="tvguide oralhistory pt2"/> De manera similar, cuando Peter foi borráu de la llinia temporal na final de la tercer temporada, una idea asemeyada tuvo presente nos actores.<ref name="tvguide oralhistory pt3">{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Series-Finale-Oral-History-Abrams-Jackson-Torv-Noble-1059208.aspx |títulu=Fringe Oral History: How the Series Changed Forever with One Sacrificial Act |nome=Natalie |apellíu=Abrams |fecha=16 de xineru de 2013 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}</ref> Los guionistes sabíen que la reescritura de la llinia temporal yera una idea bien venturera, pero sentíen que yera lo apropiao pa ''Fringe'', asina qu'optaron por desenvolver la idea en considerando toles consecuencies.<ref name="tvguide oralhistory pt3"/> Pinkner señaló qu'esto-yos dio la oportunidá de «restablecer les rellaciones ente los personaxes» y de determinar los principales aspeutos de la vida ensin Peter, que fixeron que «l'audiencia siéntase incómoda dacuando».<ref name="tvguide oralhistory pt3"/> Na idea orixinal, el repartu principal nun diba camudar, pero surdieron rumores antes d'empezar la [[Cuarta temporada de Fringe|cuarta temporada]].<ref name="tvguide oralhistory pt3"/> === Producción === {{Imaxe múltiple | posición_tabla = left | testu = [[Jeff Pinkner]] (esquierda) y J. H. Wyman (derecha) fueron los ''[[show runner]]s'' mientres la mayor parte de la serie. | semeya1 = Jeff Pinkner by Gage Skidmore 2.jpg | anchu1 = 153 | semeya2 = J. H. Wyman by Gage Skidmore 2.jpg | anchu2 = 150 }} Dempués de desenvolver los conceutos básicos de la serie, Abrams empezó a buscar estudios que produxeren la serie. Por cuenta de ésitos anteriores de Abrams, Warner Bros. Television y Fox Television Network xuniéronse rápido al proyeutu. Peter Roth, direutor executivu de Warner Bros. Television, esforciárase pa traer cualquier proyeutu de Abrams al so estudiu y él oyó sobre ''Fringe'' nuna cena n'agostu de 2007.<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Coles mesmes, Kevin Reilly, presidente d'entretenimientu de Fox, sabía que yera fundamental traer el próximu proyeutu de Abrams a la so canal, asina que trabayó con Roth por que eso asocediera.<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Darréu, [[Jeff Pinkner]] foi contratáu por que fuera el principal ''[[showrunner]]'' y productor executivu de la serie. Abrams señaló que confiaba en Pinkner dempués de trabayar con él en ''[[Alias (serie de televisión)|Alias]]'' y ''[[Lost]]''.<ref name="Jeff Pinkner Showrunner">{{cita web |url=http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=43831 |títulu=Pinker Reunites with Abrams for Fringe |editorial=Comingsoon.net |fecha=9 d'abril de 2008 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120114165432/http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=43831 |fechaarchivu=2012-01-14 }}</ref> Pinkner interesar na serie mientres una visita al estudiu de grabación de ''Star Trek'', na que Abrams aldericaba'l conceutu de ''Fringe'' con Orci y Kurtzman, y supo qu'estos trés últimos nun taríen arreyaos na producción direuta de la serie. Abrams llanzó-y la idea a Pinkner, quien taba intrigado pola importancia de los personaxes nun drama de ciencia ficción.<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Mientres la segunda temporada, J. H. Wyman foi contratáu como productor executivu y ''showrunner'' xunto a Pinkner. Wyman fuera fanáticu de la ciencia ficción, anque había esmolición yá que nunca escribiera nada sobre esi xéneru, pero dempués de conocer el conceutu de la serie sintió que'l so rol como productor executivu foi «un regalu cayíu del cielu».<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> [[Michael Giacchino]], collaborador frecuente de Abrams, compunxo la música pal pilotu de ''Fringe'', antes d'apurrir los sos deberes a los sos asistentes Chad Seiter y Chris Tilton; Tilton fíxose cargu de la música dende la segunda temporada d'equí p'arriba.<ref>{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1118007651?refCatId=3703 |títulu=Composing: a collaborative process |editorial=Variety |nome=Matt |apellíu=Hurwitz |fecha=24 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> A pesar de qu'estos trés últimos apaecen como encargaos de la música nos creitos, Abrams foi quien compunxo la tema musical de la secuencia d'apertura.<ref>{{cita web |url=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2010/05/pinkner-and-wyman-the-evil-geniuses-behind-fringe.html |títulu=Pinkner and Wyman: the Evil Geniuses behind 'Fringe' |fecha=20 de mayu de 2010 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Los Angeles Times |nome=Andrew |apellíu=Hanson}}</ref> L'episodiu piloto de 80 minutos foi grabáu en [[Toronto]], [[Canadá]], con un costu de 10 millones de dólares.<ref>{{cita web |nome=Kate |apellíu=Schweitzer |títulu=From LSD Brain to Dead Autopilot, Fringe Premiere Skirts Reality |url=http://www.popularmechanics.com/science/4281948 |editorial=Popular Mechanics |fecha=10 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Un suétanu d'una antigua ilesia utilizóse como estudiu de grabación pal llaboratoriu de Walter nel episodiu piloto, pero cuando la serie camudó de locación tantu pa Nueva York como para [[Vancouver]], fíxose un retruque d'aquel llugar nun estudiu de televisión.<ref name=latimesnoblehanson>{{cita web |url=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2009/09/fringe-the-definitive-and-exhaustive-chat-with-john-noble.html |títulu='Fringe': The complete and definitive chat with John Noble |editorial=Los Angeles Times |apellíu=Hanson |nome=Andrew |fecha=17 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> El llugar de grabación del llaboratoriu foi escoyíu por Carol Spier, quien trabayara como diseñador de producción en delles películes de [[David Cronenberg]].<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> John Noble llamó al llaboratoriu del so personaxe «el corazón y l'alma de ''Fringe''», polo tanto aquello «tien que siguir siendo constante».<ref name=latimesnoblehanson/> La [[vaca]] utilizada nel episodiu piloto tuvo que ser camudada cuando la producción camudar escontra Nueva York mientres la primer temporada, yá que hai restricciones de mover ganáu dende Canadá a Estaos Xuníos.<ref>{{cita web |nome=Rob |apellíu=Salem |títulu=Is Fringe the next Lost? |url=http://www.thestar.com/entertainment/Television/article/460219 |editorial=Toronto Star |fecha=15 de xunetu de 2008 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |nome=John |apellíu=Doyle |títulu=Harper's hearth have you fuming? Dive into Abrams's Fringe |url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20080909.DOYLE09/TPStory/Entertainment |editorial=The Globe and Mail |fecha=19 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080920221252/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20080909.DOYLE09/TPStory/Entertainment |fechaarchivu=20 de setiembre de 2008 }}</ref> Otros llugares de grabación usaos mientres la primer temporada incluyeron distintes universidaes p'asemeyar ser el campus de la [[Universidá de Harvard]], onde s'atopa'l llaboratoriu de Walter. Estes fueron l'Institutu Pratt y la [[Universidá de Yale]].<ref name=paradeharvardsites>{{cita web |nome=Walter |apellíu=Scott |url=http://www.parade.com/celebrity/personality-parade/2010/04/13/fringe-on-location.html |títulu='Fringe' Films on Rival Turf |editorial=Parade |fecha=13 d'abril de 2010 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120910223005/http://www.parade.com/celebrity/personality-parade/2010/04/13/fringe-on-location.html |fechaarchivu=10 de setiembre de 2012 }}</ref> [[Ficheru:Fringe filming in vancouver.jpg|thumb|220px|Grabación del episodiu «6B» de ''Fringe'' n'avientu de 2010 nel Vancouver Film School, allugáu na interseición de Hastings con Camude na ciudá de [[Vancouver]], [[Canadá]], que asemeya ser [[Nueva York]].]] El 21 de febreru de 2009, informóse que si ''Fringe'' fora anovada pa una segunda temporada la producción de la serie camudar de Nueva York a Vancouver, Canadá, col fin d'abaratar costos.<ref>{{cita web |apellíu=Soll |nome=Lindsay |url=http://insidetv.ew.com/2009/02/21/fringe-fox/ |títulu='Fringe' moves production to Canada |editorial=Entertainment Weekly |fecha=21 de febreru de 2009 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110710210935/http://insidetv.ew.com/2009/02/21/fringe-fox/ |fechaarchivu=2011-07-10 }}</ref> El productor executivu Jeff Pinkner esplicó: <blockquote> «Queremos quedanos en Nueva York, una y bones esta ciudá foi realmente atenta con nós. Sentimos que tamos siendo espulsaos de la ciudá. Sé que nun ye asina, pero ta faciéndose lo imposible por nós pa dexar facer la serie... El nuesu equipu de Nueva York ye espectacular, faen de too por que la serie sala escelente. Pero paez que Nueva York nun va anovar el nuesu creitu tributariu, lo que fai daqué imposible pal nuesu presupuestu siguir na ciudá. Asina que al paecer, por necesidá, vamos tener que dexar Nueva York.»<ref name="chicago tribune">{{cita web |apellíu=Ryan |nome=Maureen |url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2009/02/fringe-fox-observer-jones.html |títulu=Keeping up with Mr. Jones: Details on 'Fringe's' future |editorial=Chicago Tribune |fecha=24 de febreru de 2009 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090226194107/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2009/02/fringe-fox-observer-jones.html |fechaarchivu=2009-02-26 }}</ref> </blockquote> Una vegada treslladada la producción a Vancouver, mientres la segunda temporada, la [[Universidá de Columbia Británica]] empezó a asemeyar ser la Universidá de Harvard.<ref name=paradeharvardsites/> La comarca de [[New Westminster]] sirvieron como llugar de grabación pa les histories de ''Fringe'' que teníen llugar nel universu paralelu.<ref>{{cita web |títulu=Fringe returns from the brink |nome=Alex |apellíu=Strachan |fecha=29 de marzu de 2011 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Vancouver Sun}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.vancouversun.com/entertainment/3418799/story.html |títulu=Photos: TV series Fringe filming in downtown Vancouver |editorial=Vancouver Sun |fecha=19 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170404050149/http://www.vancouversun.com/entertainment/3418799/story.html |fechaarchivu=2017-04-04 }}</ref> Antes del entamu de la producción de la quinta temporada, Pinkner anunció qu'abandonaría la producción de la serie pa dedicase a otros proyeutos; Wyman caltúvose como únicu ''showrunner'' de la serie mientres aquella temporada.<ref>{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/fringe-jeff-pinkner-exit-339349 |títulu='Fringe' Co-Showrunner Jeff Pinkner Exits for Final Season |editorial=Hollywood Reporter |fecha=19 de xunu de 2012 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Philiana |apellíu=Ng}}</ref> === ''Casting'' === Los personaxes principales de la serie, Olivia, Peter y Walter, fueron el nucleu del conceutu de ''Fringe''. El creadores reconocieron tempranamente que «cuntar la historia d'un padre y fíu, y histories sobre conexones, ye una idea bien convincente y curiosa», según Kurtzman.<ref name="sfw interview"/> Ellos fueron capaces de da-y a los personaxes una historia de fonderada que, al igual que los elementos de la trama al llargu plazu, podíen incluyir arcos argumentales mientres dellos episodios y temporaes.<ref name="sfw interview"/> Los personaxes tamién oldearíen cola típica serie procedimental; en cuenta de tener los roles claramente definíos dende'l principiu, los personaxes de ''Fringe'' tendríen «una memoria emocional y una evolución emocional», acordies con Orci.<ref name="sfw interview"/> Esto tamién dexó, según la ocasión, estrayer o introducir figures de la serie y que estos tuvieren un gran impautu na vida d'otros personaxes.<ref name="sfw interview"/> Los primeros actores en ser escoyíos fueron [[Kirk Acevedo]] y [[Mark Valley]], quien interpretaríen a los axentes del FBI Charlie Francis y John Scott, respeutivamente.<ref>{{cita web |url=http://www.buddytv.com/articles/lost/new-abrams-series-fringe-gets-15747.aspx |títulu=New Abrams Series 'Fringe' Gets Two Cast Members |editorial=Buddy TV |nome=Oscar |apellíu=Dahl |fecha=17 de xineru de 2008 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |títulu=J. J. Abrams' Fringe Goes on Casting Binge |fecha=17 de xineru de 2008 |editorial=TV Guide |url=http://www.tvguide.com/news/JJ-Abrams-Fringe-13456.aspx |fechaaccesu=27 de xineru de 2013}}</ref> [[John Noble]] y [[Lance Reddick]], quien caractericen al [[Walter Bishop|Dr. Walter Bishop]] y al axente del [[Departamentu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|departamentu de Seguridá Nacional]], Phillip Broyles, xuniéronse darréu el repartu.<ref>{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/2008/01/24/television-noble-dc-idUSN2417799520080124 |títulu=Fox draws Noble, Reddick into its "Fringe" |editorial=Reuters |nome=Nellie |apellíu=Andreeva |fecha=24 de xineru de 2008 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130226060958/http://www.reuters.com/article/2008/01/24/television-noble-dc-idUSN2417799520080124 |fechaarchivu=2013-02-26}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/film/filmblog/2008/jan/24/hisrecordbreakingblockbuster |títulu=Catch of the day: Cloverfield, Star Trek and now Fringe |editorial=The Guardian |nome=Mark |apellíu=Hooper |fecha=24 de xineru de 2008 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Los casting d'[[Anna Torv]], [[Blair Brown]] y [[Jasika Nicole]], quien interpreten a Olivia Dunham, la emplegada de Massive Dynamic, Nina Sharp, y Astrid Farnsworth, una axente federal y asistente d'Olivia, respeutivamente, fueron los siguientes;<ref>{{cita web |url=http://www.ign.com/videos/2008/09/02/fringe-tv-meet-the-cast-supporting-players?objectid=14208895 |títulu=Fringe TV Behind the Scenes - Meet the Cast: Supporting Players |editorial=IGN |fecha=9 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> ente que [[Joshua Jackson]], quien-y da vida a Peter Bishop, foi'l postreru actor en xunise al repartu principal.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7234708.stm |títulu=Creek star 'set for sci-fi role' |editorial=BBC News |fecha=8 de febreru de 2008 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Primeramente, Jackson había audicionado pal papel de [[James Tiberius Kirk]] na película de Abrams, ''[[Star Trek (película)|Star Trek]]'', y créese que por cuenta de la impresión que causó nesti postreru foi escoyíu pal so proyeutu televisivu,<ref>{{cita web |nome=Silas |apellíu=Lesnick |títulu=Eyeing Captain Kirk's Chair, Joshua Jackson Auditioned For 'Star Trek' |editorial=MTV Movies Blogue |fecha=9 de febreru de 2009 |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/02/09/eyeing-captain-kirks-chair-joshua-jackson-auditioned-for-star-trek/ |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090210180914/http://moviesblog.mtv.com/2009/02/09/eyeing-captain-kirks-chair-joshua-jackson-auditioned-for-star-trek/ |fechaarchivu=2009-02-10 }}</ref> anque más tarde Abrams esclarió qu'él recordó'l so trabayu previu con Jackson na so anterior serie, ''[[Felicity]]''.<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> Los actores principales ya invitaos taben intrigados pol guión del pilotu, ya inclusive la comparaben con una película de dos hores, too esto por cuenta de la reputación que tenía Abrams.<ref name="tvguide oralhistory pt1"/> El 8 d'abril de 2009 anuncióse que [[Leonard Nimoy]] apaecería na final de la primer temporada como l'ex compañeru de llaboratoriu de Walter Bishop, el Dr. William Bell, onde s'esquizaría la esistencia d'un [[universu paralelu]] ominoso. Esta eleición llevó al críticu a preguntar si la trama de ''Fringe'' sería un homenaxe al episodiu de ''[[Star Trek: The Original Series|Star Trek]]'', «[[Espeyu, espejito (Star Trek: The Original Series)|Espeyu, espejito]]», que esplora'l conceutu d'una realidá alternativa llamada «universu espeyu», onde s'estrema una versión malvada de [[Spock]] (Nimoy) que tien un chivu.<ref>{{cita web |url=http://ifmagazine.com/review.asp?article=3224 |títulu=TV Review: FRINGE - SEASON ONE - 'The Road Not Taken' |editorial=iFMagazine.com |fecha=5 de mayu de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100102162900/http://ifmagazine.com/review.asp?article=3224 |fechaarchivu=2 de xineru de 2010 }}</ref> Darréu, Nimoy tornó como'l Dr. Bell nuna trama más estendida y, según Orci, el personaxe «ye'l principiu de les respuestes a entrugues entá mayores».<ref>{{cita web |url=http://www.eonline.com/news/watch_with_kristin/fringe_trek_dish_on_leonard_nimoys_big/117751 |títulu=''Fringe'' & ''Trek'': Dish on Leonard Nimoy's Big New Gigs |nome=Jennifer |apellíu=Godwin |editorial=Y! Online |fecha=8 d'abril de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120320191740/http://www.eonline.com/news/watch_with_kristin/fringe_trek_dish_on_leonard_nimoys_big/117751 |fechaarchivu=20 de marzu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Meet-Dr-1004879.aspx |títulu=''Fringe'': Meet Dr. William Bell |editorial=TV Guide |autor=O'Connor, Mickey |fecha=8 d'abril de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Nimoy retomó'l so papel na final de la segunda temporada, onde Walter y el so personaxe volvieron realcontrase de frente dempués de dellos años.<ref name="showdown">{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2010/01/25/fringe-season-2-finale-spoilers/ |títulu='Fringe' exclusive: It's Walter vs. William in the finale! |editorial=Entertainment Weekly |nome=Michael |apellíu=Ausiello |fecha=25 de xineru de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110218195924/http://insidetv.ew.com/2010/01/25/fringe-season-2-finale-spoilers/ |fechaarchivu=2011-02-18 }}</ref> El personaxe de Nimoy, aparentemente, morrió na final del segundu ciclu cuando ayudó a Walter, a Peter y a la Olivia alterna a cruciar al universu principal. Como naquella dómina l'actor retirárase de l'actuación, considerábase improbable que'l so personaxe volviera.<ref>{{cita web |url=http://www.cinemablend.com/pop/Nimoy-Retiring-From-Acting-24119.html |títulu=Nimoy Retiring From Acting |editorial=Cinemablend.com |fecha=21 d'abril de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171019055238/https://www.cinemablend.com/pop/Nimoy-Retiring-From-Acting-24119.html |fechaarchivu=2017-10-19 }}</ref> Sicasí, en febreru de 2011, él anunció que de toes formes volvería a ''Fringe'' pa interpretar nuevamente a William Bell.<ref>{{cita web |url=http://trekmovie.com/2011/02/25/leonard-nimoy-confirms-return-to-fringe/ |títulu=Leonard Nimoy Confirms Return To Fringe |editorial=trekmovie.com |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Nimoy tornó pa dar voz al so personaxe en segmentos animaos nel episodiu de la tercer temporada, «Lysergic Acid Diethylamide».<ref>{{cita web |url=http://watching-tv.ew.com/2011/04/15/fringe-season-3-episode-19/ |títulu=''Fringe'' recap: LSD and the red door: Feed your head |fecha=15 d'abril de 2011 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |editorial=Entertainment Weekly |nome=Ken |apellíu=Tucker |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110504153727/http://watching-tv.ew.com/2011/04/15/fringe-season-3-episode-19/ |fechaarchivu=2011-05-04 }}</ref> Amás, el personaxe apaeció nel episodiu de la cuarta temporada, «Letters of Transit», siendo xeneráu al traviés d'ordenador.<ref>{{cita web |url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/20/fringes-letters-of-transit-is-a-tanxible-reason-to-give-the-show-a-fifth-season-recap/ |títulu=FRINGE's "Letters Of Transit" Is A Tanxible Reason To Give The Show A Fifth Season (Recap) |editorial=MTV Geek |nome=Alex |apellíu=Zalben |fecha=20 d'abril de 2012 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés }}</ref> Na final de dos partes de la cuarta temporada, Nimoy volvió pa interpretar a una versión antagónica del so personaxe nuna trama qu'arreya una llinia temporal alternativa. == Medios d'espardimientu == === Llanzamientos en DVD y Blu-ray === La primer temporada de ''Fringe'' foi llanzada en [[DVD]] y [[Blu-ray]] el 8 de setiembre de 2009 na [[rexón 1]].<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.com/dp/B001C4CI8O/ |títulu=Fringe: The Complete First Season (2008) |editorial=Amazon.com |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-1-Press-Release/11983 |títulu=Fringe - Warner's Official Press Release Reveals Street Date for Season 1 Blu-ray & DVD |editorial=TVShowsOnDVD |fecha=28 de mayu de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110825082743/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-1-Press-Release/11983 |fechaarchivu=2011-08-25 }}</ref> Amás de los episodios que fueron emitíos, material extra foi incluyíu nel paquete, como comentarios pa tres episodios, escenes esaniciaes, errores de grabación y especiales detrás d'escenes. El curtiu «''Fringe'' Pattern Analysis» (Análisis de los patrones de ''Fringe'') ta incluyíu solamente nes versiones en Blu-ray. El paquete foi llanzáu'l 28 de setiembre de 2009 na [[rexón 2]]<ref>{{cita web |url=http://film.thedigitalfix.com/content/id/71144/fringe-season-1-r2uk-bd-in-september-artwork-added.html |títulu=Fringe Season 1 (R2/UK BD) in September - Artwork added |editorial=Home Cinema |fecha=24 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305152441/http://film.thedigitalfix.com/content/id/71144/fringe-season-1-r2uk-bd-in-september-artwork-added.html |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> y el 30 de setiembre de 2009 na [[rexón 4]].<ref>{{cita web |url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/fringe-the-complete-1st-season-7-disc-box-set/dp/808305 |títulu=Fringe - The Complete 1st Season (7 Disc Box Set) |editorial=EzyDVD |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> La segunda temporada contién cuatro episodios con comentarios, errores de grabación, escenes esaniciaes, detrás d'escenes y l'episodiu «Unearthed», que foi producíu mientres la primer temporada pero que foi emitíu fora d'horariu mientres la segunda temporada. El paquete foi llanzáu en DVD y Blu-ray el 14 de setiembre de 2010 na rexón 1,<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.com/dp/B002JVWRD6/ |títulu=Fringe: The Complete Second Season (2009) |editorial=Amazon.com |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-2/13922 |títulu=Fringe - The Complete 2nd Season Now Officially Announced on DVD and Blu-ray |editorial=TVShowsOnDVD |fecha=16 de xunu de 2010 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111017180800/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-2/13922 |fechaarchivu=2011-10-17 }}</ref> el 27 de setiembre de 2010 na rexón 2<ref>{{cita web |url=http://film.thedigitalfix.com/content/id/72844/fringe-and-supernatural-uk-in-september.html |títulu=Fringe & Supernatural (UK) in September |editorial=Home Cinema |fecha=22 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304174608/http://film.thedigitalfix.com/content/id/72844/fringe-and-supernatural-uk-in-september.html |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> y el 10 de payares de 2010 na rexón 4.<ref>{{cita web |url=http://www.ezydvd.com.au/blu-ray/fringe-the-complete-2nd-season-4-disc-set-blu-ray/dp/813845 |títulu=Fringe - The Complete 2nd Season (4 Disc Set) (Blu-ray) |editorial=EzyDVD |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> La tercer temporada cunta con dos episodios con comentarios, errores de grabación, videos detrás d'escenes y dos extras esclusivos pa la versión en Blu-ray. La temporada foi llanzada en DVD y Blu-ray el 6 de setiembre de 2011 na rexón 1,<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.com/dp/B003L77G2Y/ |títulu=Fringe: The Complete Third Season (2010) |editorial=Amazon.com |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-3/15523 |títulu=Fringe - Street Date, Pricing, Specs and Bonus Material for 'Season 3' on DVD and Blu-ray |editorial=TVShowsOnDVD |nome=David |apellíu=Lambert |fecha=15 de xunu de 2011 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110619082639/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-3/15523 |fechaarchivu=2011-06-19 }}</ref> el 26 de setiembre de 2011 na rexón 2<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B004N622D0 |títulu=Fringe - Season 3 (DVD) |editorial=Amazon.co.uk |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> y el 26 d'ochobre de 2011 na rexón 4.<ref>{{cita web |url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/fringe-the-complete-3rd-season-6-disc-set/dp/819714 |títulu=Fringe - The Complete 3rd Season (6 Disc Set) |editorial=EzyDVD |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> El paquete de la cuarta temporada inclúi dellos materiales extras, ente ellos «The Culture of ''Fringe''» (La cultura de ''Fringe''), onde nuna mesa de discutiniu colos guionistes de la serie y con profesores universitarios, falar de como la ciencia ye amosada na serie; tamién hai un extra que trata sobre cómo la desapaición de Peter afecta a la llinia de tiempu y el papel que xueguen el Observadores; dos extras cubren el cómic de ''Fringe'' y los errores de grabación.<ref>{{cita web |url=http://www.blu-ray.com/movies/Fringe-The-Complete-Fourth-Season-Blu-ray/29851/#Review |títulu=Fringe: The Complete Fourth Season Blu-Ray |editorial=Blu-ray.com |nome=Kenneth |apellíu=Brown |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |fecha=4 de setiembre de 2012}}</ref> Foi llanzáu en DVD y Blu-ray el 4 de setiembre de 2012 na rexón 1,<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.com/dp/B0053O8A50/ |títulu=Fringe: The Complete Fourth Season (2011) |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Amazon.com}}</ref> el 24 de setiembre de 2012 na rexón 2<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B00538VYCW/ |títulu=Fringe: The Complete Fourth Season (2011) |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Amazon.co.uk}}</ref> y el 31 d'ochobre de 2012 na rexón 4.<ref>{{cita web |url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/fringe-the-complete-4th-season-includes-tv-sampler/dp/6111479 |títulu=Fringe: The Complete 4th Season |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=EzyDVD |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120916205555/http://www.ezydvd.com.au/DVD/fringe-the-complete-4th-season-includes-tv-sampler/dp/6111479 |fechaarchivu=16 de setiembre de 2012 }}</ref> La quinta temporada va incluyir curtiumetraxes como «A Farewell to ''Fringe''» (L'adiós a ''Fringe'') y «''Fringe'' Panel at Comic-Con 2012» (El panel de ''Fringe'' na Comic Con 2012), amás de comentarios pa dellos episodios y errores de grabación. Foi llanzáu en DVD y Blu-ray el 7 de mayu de 2013 na rexón 1<ref>{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-5/17990 |títulu=Fringe - Spring Date, Pricing, Extras and Early Art for 'The Complete 5th and Final Season' |editorial=TVShowsOnDVD |nome=David |apellíu=Lambert |fecha=23 de xineru de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130125053609/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-5/17990 |fechaarchivu=2013-01-25 }}</ref> y el 13 de mayu de 2013 na rexón 2,<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B008HE9P3Y/ |títulu=Fringe - Season 5 |editorial=Amazon.co.uk |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> amás d'un paquete qu'incluyía la serie completa<ref>{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-The-Complete-Series/18045 |títulu=Fringe - Package Images Arrive for 'The Complete Series' on DVD and Blu-ray Disc |editorial=TVShowsOnDVD |nome=David |apellíu=Lambert |fecha=7 de febreru de 2013 |fechaaccesu=8 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130210031241/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-The-Complete-Series/18045 |fechaarchivu=2013-02-10 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B008HE9PUC/ |títulu=Fringe - The Complete Season 1-5 |editorial=Amazon.co.uk |fechaaccesu=8 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> === Xuegos === Un [[xuegu de realidá alternativa]], centráu na ficticia corporación Massive Dynamic, foi llanzáu tres la emisión del episodiu piloto, que enfocóse nos «estraños símbolos empareyaos con puntos brillosos» qu'apaecieron mientres l'episodiu. Una publicidá falso de la corporación foi amosada, onde nel final apaeció la direición web del xuegu.<ref>{{cita web |nome=Meredith |apellíu=Woerner |títulu=Fringe's ARG Upsets Nature, Messes With Your Mind |url=http://io9.com/5046329/fringes-arg-upsets-nature-messes-with-your-mind |editorial=i09 |fecha=7 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150503175708/http://io9.com/5046329/fringes-arg-upsets-nature-messes-with-your-mind/ |fechaarchivu=2015-05-03 }}</ref> === Historietes y llibros === El 27 d'agostu de 2008, una [[precuela]] en versión ''[[comic book]]'', que tien lugar momento antes del primer alcuentru d'Olivia y Walter nel episodiu piloto, foi escritu por Zack Whedon. La historieta foi publicada por [[DC Comics]] sol so sellu [[WildStorm]].<ref name="USA today coming attractions">{{cita web |nome=Edna |apellíu=Gundersen |url=http://www.usatoday.com/life/2008-06-12-coming-attractions_N.htm |títulu=Coming Attractions: The Radiators, Natalie Cole, Jeremy DeCoursey, J. J. Abrams |editorial=USA Today |fecha=13 de xunu de 2008 |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://splashpage.mtv.com/2008/08/29/dr-horrible-sings-again-gets-moist/ |títulu=Doctor Horrible Sings Again, Gets Moist |editorial=MTV News |nome=Jennifer |apellíu=Vineyard |fecha=29 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080912145703/http://splashpage.mtv.com/2008/08/29/dr-horrible-sings-again-gets-moist/ |fechaarchivu=2008-09-12 }}</ref> Esta diba ser la primer publicación mensual de 6 [[serie llindada|series llindaes]], pero les demás publicaciones atrasar hasta xineru de 2009. La sesta y última edición foi llanzada'l 17 de xunu d'aquel añu.<ref>{{cita web |url=http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=20527 |títulu=DC Comics Solicitations for June, 2009 |editorial=Comic Book Resources |fecha=23 de marzu de 2009 |fechaaccesu=3 de febreru de 2009 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090325065538/http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=20527 |fechaarchivu=2009-03-25 }}</ref> El vicepresidente de WildStorm, Hank Kanalz, esplicó la demoranza ente les publicaciones: «los guionistes quieren asegurase de que'l cómic tea rellacionáu cola mitoloxía de ''Fringe'', asina que decidieron reorientar la direición de la historieta. Desafortunadamente, esto significa que va haber dellos retrasos, pero tou va tar de regresu en xineru».<ref>{{cita web |url=http://www.newsarama.com/comics/100810-Fringe-Delay.html |títulu=DC's 'Fringe' Comic Delayed Until January |editorial=Newsarama |apellíu=Brady |nome=Matt |fecha=10 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121002021606/http://www.newsarama.com/comics/100810-Fringe-Delay.html |fechaarchivu=2012-10-02 }}</ref> El 23 de xunu de 2010, el primer númberu de ''Tales From the Fringe'' (''Cuentos de Fringe'') foi llanzáu, que funcionó como segunda parte de les seis primeres historietes. L'últimu númberu d'esta versión foi llanzada'l 24 de payares de 2010.<ref>{{cita web |url=http://comics.ign.com/objects/070/070240_list.html |títulu=Fringe: Tales from the Fringe Comic Books |editorial=IGN |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Amás, en setiembre de 2011, DC publicó'l primer númberu de la historieta ''Beyond the Fringe'' (''Más allá de Fringe''). La primer historia, titulada «Peter and the Machine» («Peter y la máquina»), foi escrita pol actor [[Joshua Jackson]]. Los númberos de les historietes alternar ente una historia «A» y una historia «B». Por casu, la historia de «Peter and the Machine» tuvo llugar nos númberos unu, trés y asina socesivamente, pero nos númberos pares una nueva historia foi cuntada.<ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/09/21/fringe-digital-comic-first-look/ |títulu='Fringe': Joshua Jackson pens key mythology tale in new digital comic 'Beyond the Fringe' -- FIRST LOOK |editorial=Entertainment Weekly |nome=Jeff |fecha=11 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141020025204/http://insidetv.ew.com/2011/09/21/fringe-digital-comic-first-look/ |fechaarchivu=2014-10-20 }}</ref> Per otru llau, ''September's Notebook — The Bishop Paradox'' (''El llibru de Setiembre — La paradoxa Bishop''), una guía enciclopédica escrita por Tara Bennett y Paul Terry, quien enantes escribieron ''Lost Encyclopedia'' (''La enciclopedia de Lost'') pa la serie ''[[Lost]]'', anunciar pa marzu de 2013.<ref>{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Septembers-Notebook-1058715.aspx |títulu=Fringe First Look: September's Notebook |nome=Da-y |apellíu=Holbrook |fecha=11 de xineru de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}</ref> === Posible película === Na [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Convención de Cómics de San Diego]] 2012, l'actor [[John Noble]] mentó qu'una película podría realizase tres el final de la serie.<ref>{{cita web |nome=Brian |apellíu=Gallagher |títulu=COMIC-CON 2012: Fringe Movie May Happen Says John Noble! |url=http://www.movieweb.com/comic-con/2012/news/comic-con-2012-fringe-movie-may-happen-says-john-noble |fecha=15 de xunetu de 2012 |editorial=MovieWeb |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130128135312/http://www.movieweb.com/comic-con/2012/news/comic-con-2012-fringe-movie-may-happen-says-john-noble |fechaarchivu=28 de xineru de 2013 }}</ref> == Receición == [[Ficheru:J.J. Abrams by David Shankbone.jpg|thumb|right|L'episodiu piloto de ''Fringe'', escritu por [[J. J. Abrams]] (na imaxe) xunto a [[Alex Kurtzman]] y [[Roberto Orci]], foi vistu por 9,13 millones d'espectadores,<ref name="pilotaudience">{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1117991982?refCatId=1236 |títulu='Fringe' underwhelms but wins night |nome=Rick |apellíu=Kissell |editorial=Variety |fecha=10 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121108132955/http://www.variety.com/article/VR1117991982?refCatId=1236 |fechaarchivu=2012-11-08}}</ref> cifra discreta yá que meses antes l'episodiu foi peneráu al traviés d'internet.<ref name="filtering pilot">{{cita web |url=http://www.wired.com/underwire/2008/06/fringe-pilot--y/ |títulu=Fringe Pilot Leaks Online Three Months Before Premiere |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |apellíu=Jenna |nome=Wortham |fecha=17 de xunu de 2008 |editorial=Wired}}</ref>]] Les receiciones iniciales de la serie fueron, polo xeneral, tibies. L'episodiu piloto foi vistu por 9,13 millones d'espectadores, y llogró 3.2/9 de rating Nielsen ente los adultos de 18 a 49 años.<ref name="pilotaudience"/> Les cifres ameyoraron abondo pal segundu episodiu de la serie, «The Same Old Story», que foi vistu por 13,27 millones de persones, y convirtióse nel quintu programa más vistu d'aquella selmana.<ref>{{cita web |editorial=ABC Medianet |fecha=23 de setiembre de 2008 |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=092308_03 |títulu=Weekly Program Rankings |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> A ochobre de 2008, el programa algamara'l primer llugar nel grupu demográficu 18-49 años de series nueves.<ref>{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1117993202?refCatId=14 |títulu=Fox orders more 'Fringe' |nome=Michael |apellíu=Schneider |editorial=Variety |fecha=1 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121118172646/http://www.variety.com/article/VR1117993202?refCatId=14 |fechaarchivu=2012-11-18}}</ref> Nel so conxuntu, la primer temporada foi bien recibida pola crítica. Barry Garron, de ''[[The Hollywood Reporter]]'', dixo que la serie prometía yá que «ye una reminiscencia a les batalles ente homes y ente muyeres».<ref>{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/tv-review-fringe-118755 |títulu=TV Review: Fringe |nome=Barry |apellíu=Garron |editorial=Hollywood Reporter |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Robert Bianco, de ''[[USA Today]]'', afirmó que «lo que Abrams apurre a ''Fringe'' ye un bon direutor que capta de forma gustosa'l ritmu de la trama, amás de pasión pola ciencia ficción y el fechu d'entemecer los acontecimientos absurdos coles emociones reales, ensin escaecer a los personaxes sociables» que ''Fringe'' tien.<ref>{{cita web |url=http://www.usatoday.com/life/television/reviews/2008-09-08-fringe_N.htm |títulu=Something great is out there: Fox's 'Fringe' |nome=Robert |apellíu=Bianco |editorial=USA Today |fecha=19 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Travis Fickett, d'[[IGN (sitiu web)|IGN]], dio-y un puntaje de 7,6 de 10, onde señaló que la serie «tien un pilotu mediocre que col tiempu puede aportar a una serie bien bona».<ref>{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/908/908619p1.html |títulu=Fringe: "Pilot" Review |nome=Travis |apellíu=Fickett |editorial=IGN |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Ente que Tim Goodman de [[San Francisco Chronicle]] remarcó que la historia ye «infinitamente ambiciosa»,<ref>{{cita web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2008/09/08/DDKI12POV4.DTL |títulu=Geek squad likely to stick with 'Fringe' |nome=Tim |apellíu=Goodman |editorial=San Francisco Chronicle |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120521131002/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2008/09/08/DDKI12POV4.DTL |fechaarchivu=2012-05-21 }}</ref> Misha Davenport de ''[[Chicago Sun-Times]]'' llamar «una nueva versión de ''[[The X-Files]]'' con ingredientes nuevos como'l terrorismu y la oficina de Seguridá Nacional».<ref>{{cita web |url=http://www.metacritic.com/tv/fringe/season-1/critic-reviews |títulu=Critic Reviews for Fringe Season 1 at Metacritic |nome=Misha |apellíu=Davenport |editorial=Chicago Sun-Times |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> A la de resumir l'añu 2008, ''Television Without Pity'' declaró que ''Fringe'' foi una de les grandes deceiciones televisives del añu, onde comentó que la serie ye prestada y que «la repartida ye estraordinariu», pero'l desenvolvimientu de los personaxes ye insuficiente.<ref name="TV W/O Pity">{{cita web |url=http://www.televisionwithoutpity.com/show/year_in_review/year_in_review_2008_biggest_tv.php |títulu=Year in Review 2008: Biggest TV Disappointments |editorial=Television Without Pity |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081217062113/http://www.televisionwithoutpity.com/show/year_in_review/year_in_review_2008_biggest_tv.php |fechaarchivu=17 d'avientu de 2008 }}</ref> Pa ellos, el personaxe principal, Olivia Dunham, ye «dura y distante, y tres media temporada entá nun me lleguemos a conocela».<ref name="TV W/O Pity"/> La rocea de Nina Sharp ta bien actuada pero «ye un personaxe escritu con galbana» y el personaxe de Lance Reddick ta pocu desenvueltu.<ref name="TV W/O Pity"/> El ''Daily Herald'' comentó que ''Fringe'' ye prometedora y que «entá ta a tiempu de desenvolver una serie que valga la pena», pero que na so mayoría «namái pierde'l tiempu».<ref>{{cita web |url=http://www.dailyherald.com/story/?id=258492 |títulu=Best was worst ... and worst even worse in fall TV season |editorial=Daily Herald |fecha=19 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Anque, n'otros medios que resumieron meyor y lo peor de 2008 como'l ''[[The New York Times]]'', afirmaron que ''Fringe'' «ye la meyor erupción d'una serie nueva que xuega colo paranormal». L'autor allaba al repartu onde diz que «gran parte del méritu llevar Anna Torv, qu'interpreta a una axente del FBI qu'investiga estraños asesinatos que paecen tar amestaos a una corporación multinacional poderosa y misteriosa». Amás, «la señorita Torv sofítase hábilmente en John Noble, un científicu lloco pero brilloso na ciencia fringe, y nel fíu d'este, sensatu pero escépticu, interpretáu por Joshua Jackson».<ref>{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2008/12/21/arts/television/21stan.html?_r=1 |títulu=Politics Gets the Entertainment Vote |nome=Alessandra |apellíu=Stanley |editorial=New York Times |fecha=19 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Los cambeos nel enfoque y na narración de la serie a partir de la segunda temporada y posteriores, llevó a la serie a ser bien recibida per parte de la crítica ya inclusive se convirtió na favorita de dellos medios de comunicación. ''[[Entertainment Weekly]]'' dixo que «la meyor serie del añu pasáu tomó-y un par de selmanes convenceme, pero agora soi adictu a ella».<ref>{{cita web |url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20162677_20164091_20247252_3,00.html |títulu=10 Best TV Shows of 2008: Ken Tucker's Picks |nome=Ken |apellíu=Tucker |editorial=Entertainment Weekly |fecha=19 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140817150942/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20162677_20164091_20247252_3,00.html |fechaarchivu=2014-08-17 }}</ref> El periódicu ''[[Los Angeles Times]]'' llamó a [[Walter Bishop]] ún de los meyores personaxe de 2008, quien señalaron que «el papel de los científiocs anguaño podría ser, fácilmente, un desastre, pero los escritores de ''Fringe'' y el maestru John Noble conspiraron pa crear un personaxe, por más triáu que tea, que paez un Shakespeare de la ciencia ficción».<ref>{{cita web |url=http://www.latimes.com/entertainment/la%20laca..templatelibrary.a.ar3-2008dec21%2C0%2C2123740.story |títulu=Grateful for 'Life,' 'In Treatment,' 'Dexter' ... |editorial=Los Angeles Times |fecha=21 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090130052603/http://www.latimes.com/entertainment/la |fechaarchivu=2009-01-30 }}</ref> ''[[Chicago Tribune]]'' afirmó que dellos episodios son «dolorosamente predecibles y cuadraos», pero tamién añadió que dalgunos fueron escelentes.<ref name="chicago tribune"/> En 2010, ''The New York Times'' asitió a ''Fringe'' dientro de la llista de les 10 meyores series,<ref>{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2010/12/19/arts/television/19hale.html?_r=1 |títulu=Cartoons, Quarterbacks and Comedians |editorial=New York Times |fecha=19 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Mike |apellíu=Hale |idioma=inglés}}</ref> ente que Television Without Pity, qu'enantes criticara despectivamente a la serie, asítiase na so llista de les series más memorables de la televisión», qu'argumentaron que «hubo momentos tan grandes anguaño en ''Fringe''», amás de «apurrir lo meyor de la ciencia ficción al traviés de la televisión la seronda pasada».<ref>{{cita web |url=http://www.televisionwithoutpity.com/show/year_in_review/year_in_review_2010_most_memor.php |títulu=Year in Review 2010: Most Memorable TV Moments |editorial=Television Without Pity |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101230065731/http://www.televisionwithoutpity.com/show/year_in_review/year_in_review_2010_most_memor.php |fechaarchivu=30 d'avientu de 2010 }}</ref> ''The A.V. Club'' asitió a ''Fringe'' nel puestu númberu 15 de les meyores series de 2010, onde declaró que l'episodiu «Peter» de la [[Segunda temporada de Fringe|segunda temporada]] dio-y a la historia xeneral un nucleu emocional devastador» y fizo que «la serie entemeza idees rares innovadores, ambiciones selvaxes y emociones inesperaes».<ref>{{cita web |url=http://www.avclub.com/articles/the-25-best-television-series-of-2010,49229/ |títulu=The 25 best television series of 2010 |fecha=20 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=A.V. Club |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101225014854/http://www.avclub.com/articles/the-25-best-television-series-of-2010%2C49229/ |fechaarchivu=2010-12-25}}</ref> [[IGN (sitiu web)|IGN]] dio-y a ''Fringe'' el llugar númberu 18 de les meyores series de ciencia ficción de tolos tiempos, nuna llista realizada en 2011, qu'indicó que dende mediaos de la primer temporada «foi una serie que dexó dellos momentos estelantes, amás de les escelentes actuaciones d'[[Anna Torv]], [[Joshua Jackson]] y [[John Noble]]».<ref>{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/114/1143800p1.html |títulu=Top 50 Sci-Fi TV Shows |fecha=23 de febreru de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=IGN}}</ref> En 2012, nuna llista realizada por ''[[Entertainment Weekly]]'', la serie apaeció nel puestu #17 de «los meyores 25 series de cultu de los postreros 25 años», y afirmaron que «''Fringe'' foi concebida como una simple serie procedimental, pero la mitoloxía de fonderada» qu'apaecía adulces nun destruyó los episodios de misterios de la selmana, anque hai que reconocer que la mitoloxía superó a los misterios tres la revelación del universu paralelu. Na so tercer temporada, ''Fringe'' taba superpoblada por distintes versiones de cada personaxe. Desafortunadamente, esa creciente complexidá narrativa menguó».<ref>«25 Best Cult TV Shows from the Past 25 Years». ''[[Entertainment Weekly]]''. 3 d'agostu de 2012, p. 41.</ref> === Audiencies y renovaciones === La siguiente tabla trata sobre les audiencies per cada temporada (basaes nel permediu de televidentes por episodiu y la inclusión de les repeticiones) que ''Fringe'' tuvo al traviés de Fox. {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! rowspan="2" | Temporada !rowspan="2" | Emisión ([[Eastern Time Zone|ET]]) ! rowspan="2" | Episodios ! colspan="2" | Estrenu !colspan="2" | Final ! rowspan="2" | Llugar ! rowspan="2" | Audiencia<br />(en millones) |- ! Fecha !style="font-size:smaller" | Audiencia<br />(en millones) ! Fecha !style="font-size:smaller" | Audiencia<br />(en millones) |- | [[Primer temporada de Fringe|1]] | Martes, 9:00 P. M. | 20 | 9 de setiembre de 2008 | 9,13<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2008/09/17/top-fox-primetime-shows-september-8-14/5139 |títulu=Top Fox Primetime Shows, September 8–14 |nome=Bill |apellíu=Gorman |editorial=TV by the Numbers |fecha=17 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130208131235/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2008/09/17/top-fox-primetime-shows-september-8-14/5139/ |fechaarchivu=8 de febreru de 2013 }}</ref> | 12 de mayu de 2009 | 9,28<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/05/19/top-fox-primetime-shows-may-11-17-2009/19089 |títulu=Top Fox Primetime Shows, May 11–17, 2009 |apellíu=Seidman |nome=Robert |editorial=TV by the Numbers |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120403183439/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/05/19/top-fox-primetime-shows-may-11-17-2009/19089/ |fechaarchivu=2012-04-03 }}</ref> | 41 | 10,02<ref name="season1">{{cita web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=060209_05 |títulu=Final 2009-10 Broadcast Primetime Show Average Viewership |editorial=ABCmedianet |fecha=2 de xunu de 2009 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> |- | [[Segunda temporada de Fringe|2]] | Xueves, 9:00 P. M. <br />Llunes, 9:00 P. M. {{Small|(solamente episodiu 11)}} | 23 | 17 de setiembre de 2009 | 7,98<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/09/18/tv-ratings-thursday-strong-bones-weak-parks-office-survivor-good-start-community/27540 |títulu=TV Ratings Thursday: Strong: Bones; Weak: Parks, Office, Survivor; Good Start: Community |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Gorman |nome=Bill |fecha=18 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110509170703/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/09/18/tv-ratings-thursday-strong-bones-weak-parks-office-survivor-good-start-community/27540 |fechaarchivu=2011-05-09 }}</ref> | 20 de mayu de 2010 | 5,68<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/05/21/tv-ratings-greys-anatomy-rules-finale-thursday-bones-flashforward-csi-parks-30-rock-ref-all-rise/52027/ |títulu=''Grey's Anatomy'' Rules Finale Thursday; ''Bones'', ''FlashForward'', ''CSI'', ''Parks'', ''30 Rock'', ''Ref'' Rise |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Gorman |nome=Bill |fecha=21 de mayu de 2010 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110625155142/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/05/21/tv-ratings-greys-anatomy-rules-finale-thursday-bones-flashforward-csi-parks-30-rock-ref-all-rise/52027/ |fechaarchivu=2011-06-25 }}</ref> | 79 | 6,25<ref>{{cita web |apellíu=Gorman |nome=Bill |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336 |títulu=Final 2009-10 Broadcast Primetime Show Average Viewership |editorial=TV by the Numbers |fecha=16 de xunu de 2010 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130517091357/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336/ |fechaarchivu=2013-05-17 }}</ref> |- | [[Tercer temporada de Fringe|3]] | Xueves, 9:00 P. M. {{Small|(2010)}}<br />Vienres, 9:00 P. M. {{Small|(2011)}} | 22 | 23 de setiembre de 2010 | 5,83<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/24/tv-ratings-thursday-the-big-bang-theory-scores-at-8pm-greys-anatomy-tops-night-with-young-adults-my-generation-premiere-stalls/64978/ |títulu=TV Ratings Thursday: 'The Big Bang Theory' Scores at 8pm; 'Grey's Anatomy' Tops Night With Young Adults; 'My Generation' Premiere Stalls |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Seidman |nome=Robert |fecha=24 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120326165335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/24/tv-ratings-thursday-the-big-bang-theory-scores-at-8pm-greys-anatomy-tops-night-with-young-adults-my-generation-premiere-stalls/64978/ |fechaarchivu=2012-03-26 }}</ref> | 6 de mayu de 2011 | 3,29<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/09/friday-final-ratings-supernatural-csiny-adjusted-up-non-adjustments-to-fringe/91940 |títulu=Friday Final Ratings: 'Supernatural,' 'CSI:NY' Adjusted Up, Non Adjustments To 'Fringe' |apellíu=Gorman |nome=Bill |editorial=TV by the Numbers |fecha=9 de mayu de 2011 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230605140346/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/09/friday-final-ratings-supernatural-csiny-adjusted-up-non-adjustments-to-fringe/91940 |fechaarchivu=2023-06-05 }}</ref> | 99 | 5,83<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/ |títulu=2010-11 Season Broadcast Primetime Show Viewership Averages |nome=Bill |apellíu=Gorman |editorial=TV by the Numbers |fecha=1 de xunu de 2011 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110625190807/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/ |fechaarchivu=2011-06-25 }}</ref> |- | [[Cuarta temporada de Fringe|4]] | Vienres, 9:00 P. M. | 22 | 23 de setiembre de 2011 | 3,48<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/26/friday-final-broadcast-tv-ratings-non-adults-18-49-adjustments-plus-fringe-a-gifted-man-15-min-ratings/104856/ |títulu=Friday Final Broadcast TV Ratings: Non Adults 18-49 Adjustments, Plus 'Fringe' & 'A Gifted Man' 15 min. Ratings |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Gorman |nome=Bill |fecha=26 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230605140347/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/26/friday-final-broadcast-tv-ratings-non-adults-18-49-adjustments-plus-fringe-a-gifted-man-15-min-ratings/104856/ |fechaarchivu=2023-06-05 }}</ref> | 11 de mayu de 2012 | 3,11<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/14/friday-final-tv-ratings-shark-tank-csiny-who-do-you-think-you-are-adjusted-up-primetime-what-would-you-do-adjusted-down/133940/ |títulu=Friday Final TV Ratings: 'Shark Tank', 'CSI:NY', 'Who Do You Think You Are' Adjusted Up; 'Primetime: What Would You Do?' Adjusted Down |apellíu=Bibel |nome=Sara |fecha=14 de mayu de 2012 |editorial=TV by the Numbers |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304225223/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/14/friday-final-tv-ratings-shark-tank-csiny-who-do-you-think-you-are-adjusted-up-primetime-what-would-you-do-adjusted-down/133940/ |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> | 140 | 4,22<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/ |títulu=Complete List Of 2011-12 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'American Idol,' 'NCIS' & 'Dancing With The Stars' |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Gormam |nome=Bill |fecha=24 de mayu de 2012 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160806041735/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/ |fechaarchivu=2016-08-06 }}</ref> |- | [[Quinta temporada de Fringe|5]] | Vienres, 9:00 P. M. | 13 | 28 de setiembre de 2012 | 3,12<ref>{{cita web |url = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/01/friday-final-tv-ratings-2020-adjusted-down/150778/|títulu = Friday Final TV Ratings: '20/20' Adjusted Down|fechaaccesu = 6 de febreru de 2013|autor = Bibel, Sara|fecha = 1 d'ochobre de 2012|editorial = TV by the numbers|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130217053331/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/01/friday-final-tv-ratings-2020-adjusted-down/150778/|fechaarchivu = 17 de febreru de 2013}}</ref> | 18 de xineru de 2013 | 3,28<ref>{{cita web |url = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/22/friday-final-tv-ratings-fringe-finale-and-malibu-country-adjusted-up/165954/|títulu = Friday Final TV Ratings: 'Fringe' Finale and 'Malibu Country' Adjusted Up|fechaaccesu = 6 de febreru de 2013|autor = Bibel, Sara|fecha = 22 de xineru de 2013|editorial = TV by the numbers|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130125011119/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/22/friday-final-tv-ratings-fringe-finale-and-malibu-country-adjusted-up/165954/|fechaarchivu = 2013-01-25}}</ref> | 111 | 4,27<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/ |títulu=Complete List Of 2012-13 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'NCIS,' 'The Big Bang Theory' & 'NCIS: Los Angeles' |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Bibel |nome=Sara |fecha=29 de mayu de 2013 |fechaaccesu=5 de payares de 2015 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130628043440/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/ |fechaarchivu=2013-06-28 }}</ref> |} ''Fringe'' foi estrenada mientres el segundu semestre de 2008 nel so horariu regular de los díes martes a les 9:00 P. M. Mientres la so primer temporada, ''Fringe'' foi parte d'una iniciativa de Fox llamada «Remote-Free TV»: los episodios de la serie yeren más llargos que los d'otros drames de la cadena. Cuando ''Fringe'' yera emitida, Fox emitía una cantidá considerablemente menor d'anuncios publicitarios, lo qu'añadía cerca de seis minutos adicionales a la duración total del episodiu.<ref name="Remote Free">{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1117985767?refCatId=1300 |títulu=New Fox drames to limit commercials |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |apellíu=Schneider |nome=Michael |fecha=15 de mayu de 2008 |editorial=Variety |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121108133105/http://www.variety.com/article/VR1117985767?refCatId=1300 |fechaarchivu=2012-11-08}}</ref> Un anunciu yera amosáu antes de los comerciales, que informaba al espectador de cuanto tiempu, aproximadamente, diba ser l'espaciu publicitariu. Tres meses antes del so estrenu, l'episodiu piloto foi peneráu al traviés de [[BitTorrent]], cosa que tamién-y asocedió a otra serie de Fox, ''[[Terminator: The Sarah Connor Chronicles]]''.<ref name="filtering pilot"/> La serie foi anovada pa una segunda temporada'l 4 de mayu de 2009,<ref>{{cita web |apellíu=Seidman |nome=Robert |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/05/04/fox-renews-fringe/17977 |títulu=FOX renews Fringe for a full second season |editorial=TV by the Numbers |fecha=4 de mayu de 2009 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120124095904/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/05/04/fox-renews-fringe/17977/ |fechaarchivu=2012-01-24 }}</ref> siendo treslladada a los xueves a les 9:00 P. M.<ref>{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/983/983821p1.html |títulu=Fringe Moves to Risky Timeslot; Dollhouse Stays Put on Fridays |editorial=IGN |nome=Eric |apellíu=Goldman |fecha=18 de mayu de 2009 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> ''Fringe'' foi anovada pa una tercer temporada'l 6 de marzu de 2010.<ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2010/03/06/exclusive-fringe-picked-up-for-a-third-season/ |títulu=Exclusive: Fringe picked up for a third season |nome=Lynette |apellíu=Rice |editorial=Entertainment Weekly |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |fecha=6 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140817152016/http://insidetv.ew.com/2010/03/06/exclusive-fringe-picked-up-for-a-third-season/ |fechaarchivu=2014-08-17 }}</ref> Como parte de reorganizar el primer semestre programáticu de 2011, la serie foi treslladada a los vienres a les 9:00 P. M. por qu'asina ''[[American Idol]]'' pudiera abrir más al mercáu. Esti horariu comúnmente ye conocíu como «la maldición del vienres pela nueche», una y bones dellos programes anteriores de Fox que fueron camudaos a esti día, al pocu tiempu terminaron siendo cancelaos, y dexaron a los críticos esmolecíos pol destín de la serie. Ente que ''The X-Files'' foi estrenada los vienres y foi una serie de gran ésitu, los críticos nun taben bien seguros de que ''Fringe'' pudiera igualala. Nel so horariu, la serie competía con ''[[Supernatural (serie de televisión)|Supernatural]]'', programa qu'atraía a tipos similares d'espectadores.<ref>{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/113/1135956p1.html |títulu=Fringe's Scary New Timeslot |nome=Eric |apellíu=Goldman |fecha=19 de payares de 2010 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=IGN}}</ref> El presidente de Fox Entertainment, Kevin Reilly, en respuesta a estes esmoliciones, afirmó que'l 45% de los televidentes de ''Fringe'' ve la serie al traviés del sistema ''[[time shifting]]'', que dexa grabar l'episodiu al traviés de receptores dixitales. Coles mesmes, él nun esperaba que les cifres d'audiencies camudaren significativamente cola emisión de los vienres, y añadió que «si'l cambéu ta cerca del día xueves, nun va ser tan drásticu y puede aportar a una gran victoria pa nós».<ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2010/11/22/fox-execs-on-american-idol-fringe-moves-its-the-right-moment/ |títulu=Fox execs on 'American Idol,' 'Fringe' moves: 'It's the right moment' |nome=Lynette |apellíu=Rice |fecha=22 de payares de 2010 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140705004900/http://insidetv.ew.com/2010/11/22/fox-execs-on-american-idol-fringe-moves-its-the-right-moment/ |fechaarchivu=2014-07-05 }}</ref> Per otra parte, motiváu ante la reaición de la crítica sobre la reprogramación, Fox creó un anunciu publicitariu autocríticu que reconocía la poca reputación del nuevu horariu, onde s'incluyeron cites d'otros medios esmolecíos pola midida, pero l'anunciu prometía «alicar» a la serie.<ref>{{cita web |url=http://www.vulture.com/2010/12/fringe_friday_time_slot.html |títulu=Fox Markets Fringe With New 'Friday Death Slot' Ad |nome=Kyle |apellíu=Buchaan |fecha=14 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Magazine}}</ref><ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2010/12/16/fringe-exclusive-friday-promo-deathslot/ |títulu='Fringe' exclusive: Fox execs on its 'deathslot'-spoofing promo and plans to attract new viewers |nome=Jeff |apellíu=Jensen |fecha=16 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110220054546/http://insidetv.ew.com/2010/12/16/fringe-exclusive-friday-promo-deathslot/ |fechaarchivu=2011-02-20 }}</ref> La canal tamién creó un videu musical col cantar «Echoes» de la banda [[Klaxons]] pa resumir la tercer temporada hasta aquella fecha, antes de la primer emisión de los vienres.<ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/01/18/exclusive-fringe-music-video-echoes/ |títulu=Watch the 'Fringe' music video 'Echoes' -- EXCLUSIVE |nome=Jeff |apellíu=Jensen |fecha=18 de xineru de 2011 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140803015514/http://insidetv.ew.com/2011/01/18/exclusive-fringe-music-video-echoes/ |fechaarchivu=2014-08-03 }}</ref> [[Joshua Jackson]], quien interpreta a Peter Bishop na serie, alvirtió que l'audiencia en diferíu pue que nun seya abonda pa salvar ''Fringe'': «Nun ye qu'haya poca xente que vea la serie, ye que ''Fringe'' nun ta siendo vistu cuando sale al aire y eso ye clave pa la canal».<ref>{{cita web |url=http://articles.nydailynews.com/2011-01-21/entertainment/27096167_1_fbi-agent-olivia-dunham-fringe-show |títulu=Joshua Jackson returns with new season of 'Fringe' hoping to soldify show's uncertain future |nome=Ethan |apellíu=Sacks |fecha=21 de xineru de 2011 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Daily News |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121029093524/http://articles.nydailynews.com/2011-01-21/entertainment/27096167_1_fbi-agent-olivia-dunham-fringe-show |fechaarchivu=29 d'ochobre de 2012 }}</ref> Los productores Pinkner y Wyman amosáronse entusiasmaos pol cambéu, yá que teníen tol horariu pa ser conquistáu y podíen tresformar el vienres como ''The X-Files'' facer nel so tiempu.<ref>{{cita web |url=http://blastr.com/2010/12/fringe-producers-why-the.php |títulu=Fringe producers: Why our move to Fridays is a GOOD thing |editorial=Blastr |nome=Kathie |apellíu=Huddleson |fecha=2 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=8 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120908165826/http://blastr.com/2010/12/fringe-producers-why-the.php |fechaarchivu=8 de setiembre de 2012 }}</ref> Abrams, cocreador de la serie, foi'l menos optimista col cambéu a los vienres pela nueche, yá que yera consciente de que la probabilidá de ser anovada pa una cuarta temporada dependía altamente de la cantidá d'espectadores que vieren la serie.<ref name="abrams fridaynight">{{cita web |url=http://blastr.com/2011/01/jj-abrams-reaction-to-fox.php |títulu=J. J. Abrams' reaction to Fox moving Fringe to Fridays: 'Sh*t!' |editorial=Blastr |fecha=12 de xineru de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Fred |apellíu=Topel |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120913150430/http://blastr.com/2011/01/jj-abrams-reaction-to-fox.php |fechaarchivu=13 de setiembre de 2012 }}</ref> Abrams nun fixo nenguna afirmación sobre que'l treslláu a los vienres dexaría-yos ampliar les sos idees creatives, anque afirmó que si la serie nun yera anovada pa una temporada más, taríen n'apuros al momentu de resolver la historia na final de la tercer temporada.<ref name="abrams fridaynight"/> El primer episodiu de la serie mientres un vienres a les 9:00 P. M. («The Firefly») llogró 1,9 nel grupu demográficu 18–49 años, aumentáu nun 12% con al respective de la so última emisión mientres un xueves (episodiu «Marionette»), que marcó 1,7.<ref>{{cita web |nome=Bill |apellíu=Gorman |fecha=22 de xineru de 2011 |editorial=TV by the Numbers |títulu=Updated TV Ratings Friday: 'Fringe' Premieres Up, 'Medium' Series Finale Rises, 'Kitchen Nightmares' Starts Well |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/01/22/tv-ratings-friday-fringe-premieres-up/79750 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110124071745/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/01/22/tv-ratings-friday-fringe-premieres-up/79750 |fechaarchivu=2011-01-24 }}</ref> La serie llogró resultaos similares a la selmana siguiente col episodiu «Reciprocity».<ref>{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/01/29/updated-tv-ratings-friday-fringe-holds-steady-kitchen-nightmares-down/80704 |títulu=Updated TV Ratings Friday: 'Fringe' Holds Steady, 'Kitchen Nightmares' Down |nome=Robert |apellíu=Seidman |fecha=29 de xineru de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV by the Numbers |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110130220113/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/01/29/updated-tv-ratings-friday-fringe-holds-steady-kitchen-nightmares-down/80704 |fechaarchivu=2011-01-30 }}</ref> Anque l'audiencia menguó nes selmanes posteriores, ''Fringe'' foi anovada pa una cuarta temporada en marzu de 2011. La renovación foi inesperada, yá que series anteriores coles mesmes audiencies fueron atayaes, pero munchos críticos atribuyeron esto a la fuerte base de fanáticos que ''Fringe'' ganó, que contribuyeron, en parte, a ameyorar les audiencies al traviés del sistema ''time shifting''.<ref>{{cita web |url=http://articles.cnn.com/2011-03-28/entertainment/fringe.ratings.go_1_science-fiction-fans-licorice-low-ratings?_s=PM:SHOWBIZ |títulu='Fringe' renewed: Can fan passion trump |nome=Henry |apellíu=Hanks |fecha=28 de marzu de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=CNN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122035624/http://articles.cnn.com/2011-03-28/entertainment/fringe.ratings.go_1_science-fiction-fans-licorice-low-ratings?_s=PM%3ASHOWBIZ |fechaarchivu=22 de xineru de 2013 }}</ref> El presidente de Fox Entertainment declaró que: {{cita|''Fringe'' realmente dio una reblagada na creatividá y estremóse como una de les series más orixinales de la televisión. Gracies a los atélites productores, amás d'un talentosu repartu y equipu de producción, y a los fanáticos más apasionaos y lleales del planeta, fíxose posible la renovación pa una cuarta temporada. Cuando camudamos la serie a los vienres, preguntámos-y a los fanáticos si ver y asina foi. Tamos encantaos de facer otra temporada completa y de caltener a ''Fringe'' como parte de la familia de Fox.|Kevin Reilly, presidente de Fox Entertainment<ref>{{cita web |url=http://tvline.com/2011/03/24/breaking-fox-renews-fringe/ |títulu=Breaking: Fox Renews Fringe for Season 4! |nome=Michael |apellíu=Ausiello |editorial=TVLine.com |fecha=25 de marzu de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref>}} Reilly añadió que la renovación tamién foi llograda yá que había enforma riesgu a la de reemplazar ''Fringe'' por otra serie que tendría audiencies desconocíes: «tenemos más posibilidaes de que nos vaya bien con una serie que tien un públicu que conocemos».<ref>{{cita web |url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2011-04-01-SOS01_CV_N.htm |títulu=Save our shows! TV series fight for survival |nome=Gary |apellíu=Levin |fecha=1 d'abril de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=USA Today}}</ref> Antes del entamu de la cuarta temporada, Reilly repitió que nun esperaba nenguna crecedera significativa d'audiencia p'aquella temporada: «ye una serie bastante complexa. Si ''Fringe'' llogra facer lo que foi l'añu pasáu, vamos tar bien felices. Ellos tienen la creatividá nel so bolsu nuevamente».<ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/08/05/fox-doesnt-expect-fringe-to-grow-in-ratings/ |títulu=Fox doesn't expect 'Fringe' to grow in ratings |nome=James |apellíu=Hibbart |fecha=5 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |obra=[[Entertainment Weekly]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141111121623/http://insidetv.ew.com/2011/08/05/fox-doesnt-expect-fringe-to-grow-in-ratings/ |fechaarchivu=2014-11-11 }}</ref> Wyman dixo nuna entrevista a ''[[The Hollywood Reporter]]'' que la cadena Fox sofitar mientres el procesu y, anque l'audiencia de la serie nun yera exautamente lo qu'esperaben, aspeutos como una base sólida de fanáticos y críticos qu'allababen la serie fueron abondes a la de la renovación.<ref>{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/fringe-executive-producer-calls-season-171598 |títulu='Fringe' Executive Producer Calls Season 4 Renewal 'Gutsy' |nome=Philiana |apellíu=Ng |fecha=25 de marzu de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Hollywood Reporter}}</ref> Pinkner comentó que «nun hubo condiciones creatives» mientres la renovación de ''Fringe'', nin tampoco retayos nel presupuestu, anque él nun taba seguru si la serie mover a otru horariu.<ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/04/15/fringe-leonard-nimoy-renewal/ |títulu='Fringe' scoop: More on Leonard Nimoy's 'animated' return. Plus: The producers on the show's 'anti-climactic' renewal |editorial=Entertainment Weekly |fecha=15 d'abril de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Jeff |apellíu=Jansen |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141111121658/http://insidetv.ew.com/2011/04/15/fringe-leonard-nimoy-renewal/ |fechaarchivu=2014-11-11 }}</ref> L'actor John Noble, nel panel de la [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Convención de Cómics de San Diego]] en 2011, repitió que los fanáticos fueron los responsables de caltener con vida la serie, y declaró que «en serio, ensin el so esfuerciu, ensin el so sofitu rabiosu, nun taríamos equí agora. Son los meyores fanáticos que pueden haber».<ref name="ew 2011sdcc">{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/07/23/fringe-panel/?ew_packageID=20399642 |títulu='Fringe' at Comic-Con: Is Jeff Probst or Zach Quintu replacing Josh Jackson? -- VIDEO |nome=Lynette |apellíu=Rice |fecha=24 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141111121442/http://insidetv.ew.com/2011/07/23/fringe-panel/?ew_packageID=20399642 |fechaarchivu=2014-11-11 }}</ref> La cuarta temporada estrenóse'l 23 de setiembre de 2011.<ref>{{cita web |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2011/06/23/fox-announces-fall-premiere-dates-for-the-2011-2012-season-2112/20110623fox01/ |títulu=FOX Announces Fall Premiere Dates for the 2011-2012 Season |editorial=Fox |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |fecha=23 de xunu de 2011}}</ref> Antes de la confirmación de la quinta temporada, Abrams manifestó escepticismu a la de la renovación, anque esperaba, nel casu d'una cancelación, qu'otra canal pudiera siguir cola producción. Per otra parte, Abrams consideró que si Fox anovaba a la serie pa un quintu ciclu, aquella temporada sería una gran final pa ''Fringe''.<ref name="ign 5th season">{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/121/1216068p1.html |títulu=Fringe: J. J. Abrams, FOX on a Potential Season 5 |nome=Eric |apellíu=Goldman |fecha=8 de xineru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120111051311/http://tv.ign.com/articles/121/1216068p1.html |fechaarchivu=11 de xineru de 2012 }}</ref> De la mesma, Reilly, de Fox, caltúvose cautelosu ante una posible renovación y señaló que, anque la serie ye una de les más importantes del vienres, «ye una serie cara. Perdemos un montón de dineru si facer».<ref name="ign 5th season"/> Reilly volvió repitir que la dedicación de los fanáticos ye fundamental pa ''Fringe''.<ref name="ign 5th season"/> Cuando se-y preguntar si los escritores tendríen un avisu con tiempu pa escribir la final de la cuarta temporada como una final de serie, este respondió que yera asuntu de Peter Roth, direutor executivu de Warner Bros. Television.<ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2012/01/09/joshua-jackson-fringe-warning/ |títulu=Joshua Jackson reacts to Fox's 'Fringe' warning |editorial=Entertainment Weekly |nome=James |apellíu=Hibberd |fecha=9 de xineru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140817150515/http://insidetv.ew.com/2012/01/09/joshua-jackson-fringe-warning/ |fechaarchivu=2014-08-17 }}</ref> Roth respondió que «nun tenemos planes de dar un zarru a la serie mientres esta temporada, asina que s'espera qu'esta siga».<ref>{{cita web |url=http://theclicker.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/09/10072682-fox-chief-warns-that-the-future-of-fringe-is-in-doubt |títulu=FOX chief warns that the future of 'Fringe' is in doubt |editorial=The Clicker |nome=Susan |apellíu=Young |fecha=9 de xineru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120508045015/http://theclicker.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/09/10072682-fox-chief-warns-that-the-future-of-fringe-is-in-doubt |fechaarchivu=8 de mayu de 2012 }}</ref> A finales de xineru de 2012, Fox y Warner Bros. Television empezaron a trabayar nuna negociación pa una quinta temporada que tuviera un menor costu de producción, lo qu'ayudaría a Fox a amenorgar les sos perdes con ''Fringe'', pero a Warner Bros. nun lu perxudicaría yá que el númberu total d'episodios alzar por sobre los 100, lo que-y dexaría a esta compañía la [[redifusión]] de la serie.<ref>{{cita web |url=http://tvline.com/2012/01/22/fringe-season-5-renewal-cancellation/ |títulu=Fringe Update: Season 5 Discussions Underway, J. J. Abrams 'Hopeful' Show Will Be Back |nome=Michael |apellíu=Ausiello |fecha=23 de xineru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Line}}</ref> Antes d'oficializar el quintu ciclu, Wyman y Pinkner afirmaron que crearen una final de serie pal últimu episodiu de la cuarta temporada en casu de que ''Fringe'' fora cancelada. Wyman afirmó «queremos curiar a los fanáticos. Queremos que vean a onde dirixóse esta historia, anque tamién sabemos que la serie foi un compromisu y queremos que tol mundu tea satisfecha con ella».<ref name="nydn s5 finale">{{cita web |url=http://articles.nydailynews.com/2012-02-23/news/31093068_1_fringe-jeff-pinkner-sci-fi-show |títulu='Fringe' hopes for a future, but is ready for an end |nome=David |apellíu=Hickley |fecha=23 de febreru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Daily News |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120514054716/http://articles.nydailynews.com/2012-02-23/news/31093068_1_fringe-jeff-pinkner-sci-fi-show |fechaarchivu=14 de mayu de 2012 }}</ref> La serie foi anovada oficialmente pa una quinta y última temporada'l 26 d'abril de 2012, col fin d'emitise mientres la temporada televisiva 2012–2013, que constó de trece episodios. Foi estrenada'l 28 de setiembre de 2012.<ref>{{cita web |nome=James |apellíu=Hibberd |editorial=Entertainment Weekly |títulu=Official: 'Fringe' renewed for final season! |url=http://insidetv.ew.com/2012/04/26/fringe-final-season/ |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |fecha=26 d'abril de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140817154913/http://insidetv.ew.com/2012/04/26/fringe-final-season/ |fechaarchivu=2014-08-17 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2012/07/01/comic-con-exclusive-sneak-peek-at-fringe-poster-and-observageddon/ |títulu=Comic-Con Exclusive: Sneak peek at 'Fringe' poster... and Observageddon! |editorial=Entertainment Weekly |apellíu=Jensen |nome=Jeff |fecha=1 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141107211325/http://insidetv.ew.com/2012/07/01/comic-con-exclusive-sneak-peek-at-fringe-poster-and-observageddon/ |fechaarchivu=2014-11-07 }}</ref> Reilly, al anunciar la renovación, afirmó que «''Fringe'' ye una serie bien creativa que dexó'l llistón bien alto dientro de los drames más imaxinativos de la televisión. Traela de regresu con trece episodios finales va ufiertar una conclusión merecida a los sos fanáticos más apasionaos y más lleales».<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1683991/fringe-renewed-season-five.jhtml |títulu='Fringe' Renewed For Fifth And Final Season |nome=Kara |apellíu=Warner |fecha=26 d'abril de 2012 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120430005958/http://www.mtv.com/news/articles/1683991/fringe-renewed-season-five.jhtml |fechaarchivu=2012-04-30 }}</ref> L'equipu de guionistes ellaboró una idea distinta pa la última temporada p'asina poder completar la serie, amás de «dicir un adiós apropiáu col fin d'honrar a l'audiencia que nos sofitó perbién», según Roth.<ref name="tvguide oralhistory pt4">{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Series-Finale-Oral-History-Abrams-Jackson-Torv-Noble-1059246.aspx |títulu=Fringe Oral History: The Road to the Series Finale |nome=Natalie |apellíu=Abrams |fecha=17 de xineru de 2013 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}</ref> Noble llamar «la temporada de los fanáticos», una y bones la historia fadría referencies a elementos antiguos de la serie.<ref name="tvguide oralhistory pt4"/> === Emisiones internacionales === ''Fringe'' foi estrenada en [[Canadá]] de manera simultánea con al respective d'Estaos Xuníos al traviés de [[CTV Television Network|CTV]] y foi'l programa más vistu aquella selmana en Canadá.<ref>{{cita web |url=http://www.bbm.ca/_documents/top_30_tv_programs_english/nat09082008.pdf |títulu=Top Programs – Total Canada (English) September 8–14, 2008 |editorial=BBM Canada |fecha=19 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110706165054/http://www.bbm.ca/_documents/top_30_tv_programs_english/nat09082008.pdf |fechaarchivu=6 de xunetu de 2011 }}</ref> La emisión de la serie foi alternada ente CTV y CTV Two mientres les sos dos primeres temporaes. A partir de la tercer temporada, ''Fringe'' empezó a ser emitíu al traviés de [[City tv (Canadá)|City TV]].<ref>{{cita web |url=http://playbackonline.ca/2010/08/11/citytv-unveils-fall-premiere-dates/ |títulu=Citytv unveils fall premiere dates |apellíu=Bailey |nome=Katie |editorial=Playback |fecha=11 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Una versión de la serie más acutada de tiempu foi estrenada al traviés de [[Nine Network]] n'[[Australia]] el 17 de setiembre de 2008. Nel episodiu «In Which We Meet Mr. Jones» de la [[Primer temporada de Fringe|primer temporada]], la escena introductoria, onde los médicos afayen un parásitu nel corazón del detective Loeb, foi censurada y foi direutu a la secuencia d'apertura.<ref>{{cita web |títulu=Fringe - Series Premiere - Wednesday, September 17 AT 8:30PM on Nine |url=http://www.ebroadcast.com.au/enews/nine/FRINGE---SERIES-PREMIERE---WEDNESDAY-SEPTEMBER-17-AT-8-30PM-ON-NINE-040908.html |editorial=Nine Network |fecha=4 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081209001307/http://www.ebroadcast.com.au/enews/nine/FRINGE---SERIES-PREMIERE---WEDNESDAY-SEPTEMBER-17-AT-8-30PM-ON-NINE-040908.html |fechaarchivu=9 d'avientu de 2008 }}</ref> Nine Network darréu dexó de tresmitir la serie n'horariu prime mientres un tiempu,<ref>{{cita web |url=http://www.tvtonight.com.au/2008/10/gone-fringe.html |títulu=Gone: ''Fringe'' |autor=Knox, David |fecha=17 d'ochobre de 2008 |editorial=TV Tonight |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> anque esta tornó d'avientu a xineru cuando'l periodu d'audiencies nun ye evaluáu.<ref>{{cita web |url=http://www.tvtonight.com.au/2008/12/nine-switches-fringe-episodes.html |títulu=Nine switches Fringe episodes |autor=Knox, David |fecha=3 d'avientu de 2008 |editorial=TV Tonight |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> ''Fringe'' estrenar nel [[Reinu Xuníu]] al traviés de [[Sky 1]] el 5 d'ochobre de 2008.<ref>{{cita web |url=http://sky1.sky.com/fringe-whats-it-all-about |títulu=Fringe: What's it All About? |fecha=3 d'avientu de 2008 |editorial=Sky 1 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> === Redifusión === Cuando se dio lluz verde pa una quinta y última temporada de 13 episodios, ''Fringe'' llogró un total de 100 episodios, un númberu importante pa los alcuerdos de [[redifusión]] per parte de Warner Bros. y considerada una de les razones de la renovación. La serie estrenóse, gracies a la redifusión, al traviés de [[Science Channel]] el 20 de payares de 2012.<ref>{{cita web |url=http://www.deadline.com/2012/05/fringe-sells-in-off-network-syndication-to-science-channel/ |títulu='Fringe' Sells In Off-Network Syndication To Science Channel |fecha=23 de mayu de 2012 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Nellie |apellíu=Andreeva |editorial=Deadline.com}}</ref><ref>{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2012/11/12/fringe-science-channel/ |títulu='Fringe': Science Channel to re-air all five seasons |fecha=12 de payares de 2012 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Hillary |apellíu=Busis |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140703141158/http://insidetv.ew.com/2012/11/12/fringe-science-channel/ |fechaarchivu=2014-07-03 }}</ref> === Premios y nomamientos === ''Fringe'', el so repartu y el so equipu de producción fueron nominaos a dellos premios, que ganaron dellos d'ellos, ente los que s'inclúin los [[Premios Primetime Emmy|premios Emmy]], los premios Golden Reel, los [[premios Satellite]] y los [[premios WGA]]. {| {{tablaguapa}} |- ! Premiu !Añu !Categoría !Nomáu(s) ! Episodiu !Resultáu |- | rowspan=2|[[Premios Primetime Emmy]] | [[Premios Primetime Emmy de 2009|2009]] | Meyores efeutos visuales especiales<ref>{{cita web |url=http://www.emmys.com/nominations/2009/Outstanding%20Special%20Visual%20Effects%20For%20A%20Series |títulu=Primetime Emmy Awards nominations for 2009 - Outstanding Special Visual Effects For A Series |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> | Kevin Blank, Jay Worth, Andrew Orloff, Johnathan Banta, Steve Graves, Jonathan Spencer Levy, Scott Dewis, Steve Fong y Tom Turnball | «Pilot» | {{Celda|Nomaos}} |- |[[Premios Primetime Emmy de 2010|2010]] | Meyor edición de soníu<ref>{{cita web |url=http://www.emmys.com/nominations/2010/Outstanding%20Sound%20Editing%20For%20A%20Series |títulu=Primetime Emmy Awards nominations for 2010 - Outstanding Sound Editing For A Series |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> | Paul Curtis, Rick Norman, Bruce Tanis, Paul Apelgren, Shelley Roden y Rick Partlow | «White Tulip» | {{Celda|Nomaos}} |- | rowspan=7|Premios Golden Reel | rowspan=3|2009 | Meyor edición de soníu en diálogos llargos<ref>{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Long%20DIA%20%26%20ADR.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing in Television Long Form Dialogue & ADR Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715185016/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Long%20DIA%20%26%20ADR.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}</ref> | Bruce Honda, Bob Redpath, Chris Reeves, David M. Cowman, Mitchell C. Gettleman, Tom A. Harris y Virginia Cook McGowan | «Pilot» | {{Celda|Nomaos}} |- | Meyor edición de soníu en diálogos curtios<ref>{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Short%20DIA%20%26%20ADR.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing in Television Short Form Dialogue & ADR Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715185208/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Short%20DIA%20%26%20ADR.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}</ref> | Tom A. Harris, Christopher Reeves, Gabrielle Reeves y Jay Keiser | «Safe» | {{Celda|Nomaos}} |- | Meyor edición de soníu pa efeutos de llarga duración<ref>{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Long%20FX%20%26%20Foley.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing in Television Long Form Sound Effects & Foley Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715185053/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Long%20FX%20%26%20Foley.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}</ref> | Walter Newman, Bob Redpath, Micheal Ferdie, Kenneth Young, Adam Johnston, David Werntz, Ron Salaises, Casey Crabtree y Michael Crabtree | «Pilot» | {{Celda|Nomaos}} |- | rowspan=2|2010 | Meyor edición de soníu pa efeutos de curtia duración<ref>{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2010nominees/TV_Short_DIA_ADR.pdf |formatu=PDF |títulu=Golden Reel 2010 Sound Editing Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715184512/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2010nominees/TV_Short_DIA_ADR.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}</ref> | Thomas A. Harris, Michael Ferdie, Nick Neutra, Robert Kellough, Joe Schultz, Sanaa Cannella y Cynthia Merrill | «Unleashed» | {{Celda|Nomaos}} |- | Meyor edición de música de curtia duración<ref>{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2010nominees/TV_Short_Music.pdf |formatu=PDF |títulu=Golden Reel 2010 Music Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715184648/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2010nominees/TV_Short_Music.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}</ref> | Paul Apelgren | «Night of Desirable Objects» | {{Celda|Nomáu}} |- | rowspan=2|2011 | Meyor edición de música de curtia duración<ref>{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2011nominees/TV_Short_Music.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing: Short Form Music In Television |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308035029/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2011nominees/TV_Short_Music.pdf |fechaarchivu=8 de marzu de 2012 }}</ref> | Paul Apelgren | «The Box» | {{Celda|Nomáu}} |- | Meyor edición de soníu nun musical de curtia duración<ref>{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2011nominees/TV_Short_Musical.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing: Short Form Musical In Television |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110928021747/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2011nominees/TV_Short_Musical.pdf |fechaarchivu=28 de setiembre de 2011 }}</ref> | Paul Apelgren | «Brown Betty» | {{Celda|Nomáu}} |- | rowspan=2|[[Premios Satellite]] | rowspan=1|2008 | Meyor actor de repartu<ref name="JohnNobleSatellite">{{cita web |url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml |títulu=2009 13th Annual Satellite Awards |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=International Press Academy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090107025135/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml |fechaarchivu=7 de xineru de 2009 }}</ref> | [[John Noble]] | | {{Celda|Nomáu}} |- | rowspan=1|2009 | Meyor actor de repartu<ref name="JohnNobleSatellite2009">{{cita web |url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2009.shtml |títulu=2009 14th Annual Satellite Awards |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=International Press Academy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091202232928/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2009.shtml |fechaarchivu=2 d'avientu de 2009 }}</ref> | John Noble | | {{Celda|Nomáu}} |- | rowspan=15|[[Premios Saturn]] | rowspan=2|2008 | [[Saturn a la meyor serie de televisión|Meyor serie de televisión]]<ref name=Saturn>{{cita web |url=http://www.saturnawards.org/nominations.html |títulu=Saturn Awards - 35th Annual Nominees |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=The Saturn Awards |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122100457/http://www.saturnawards.org/nominations.html |fechaarchivu=22 de xineru de 2013 }}</ref> | ''Fringe'' | | {{Celda|Nomada}} |- | [[Saturn Award a la Meyor Actriz en Televisión Meyor actriz en televisión]]<ref name="Saturn"/> | [[Anna Torv]] | | {{Celda|Nomada}} |- | rowspan=4|2009 | Meyor serie de televisión<ref name=Saturn36>{{cita web |url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2010/06/lost-fringe-and-breaking-bad-take-two-saturn-awards-apiece.html |títulu=Saturn Awards - 36th Annual Results |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=L.A. Times |fecha=25 de xunu de 2010}}</ref> | ''Fringe'' | | {{Celda|Nomada}} |- | Meyor actriz en televisión<ref name="Saturn36"/> | Anna Torv | | {{Celda|Ganadora}} |- | Meyor actor de repartu<ref name="Saturn36"/> | John Noble | | {{Celda|Nomáu}} |- | Meyor convidáu en televisión<ref name="Saturn36"/> | [[Leonard Nimoy]] | | {{Celda|Ganador}} |- | rowspan=5|2010 | Meyor serie de televisión<ref name=Saturn37>{{cita web |url=http://www.saturnawards.org/nominations.html |títulu=Nominations for the 37th Annual Saturn Awards |editorial=The Academy of Science Fiction Fantasy & Horror Films |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122100457/http://www.saturnawards.org/nominations.html |fechaarchivu=22 de xineru de 2013 }}</ref><ref name="saturn37win">{{cita web |url=http://www.digitalspy.com/tv/s118/fringe/news/a326588/fringe-true-blood-win-at-37th-saturn-awards.html |títulu='Fringe', 'True Blood' win at 37th Saturn Awards |nome=Morgan |apellíu=Jeffery |fecha=24 de xunu de 2011 |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Digital Spy}}</ref> | ''Fringe'' | | {{Celda|Ganadora}} |- | Meyor actriz en televisión<ref name="Saturn37"/><ref name="saturn37win"/> | Anna Torv | | {{Celda|Ganadora}} |- | Meyor actor de repartu<ref name="Saturn37"/><ref name="saturn37win"/> | John Noble | | {{Celda|Ganador}} |- | Meyor actor de repartu<ref name="Saturn37"/> | [[Lance Reddick]] | | {{Celda|Nomáu}} |- | Meyor convidáu en televisión<ref name="Saturn37"/> | Seth Gabel | | {{Celda|Nomáu}} |- | rowspan=4|2011 | Meyor serie de televisión<ref name=Saturn38>{{cita web |url=http://www.saturnawards.org/nominations.html |títulu=Nominations for the 38th Annual Saturn Awards |editorial=The Academy of Science Fiction Fantasy & Horror Films |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122100457/http://www.saturnawards.org/nominations.html |fechaarchivu=22 de xineru de 2013 }}</ref><ref name=ewsaturn38>{{cita web |url=http://insidemovies.ew.com/2012/07/27/saturn-awards-rise-of-the-planet-of-the-apes/ |títulu='Fringe', 'True Blood' win at 37th Saturn Awards |nome=Adam B. |apellíu=Vary |fecha=27 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120727120208/http://insidemovies.ew.com/2012/07/27/saturn-awards-rise-of-the-planet-of-the-apes/ |fechaarchivu=2012-07-27 }}</ref> | ''Fringe'' | | {{Celda|Ganadora}} |- | Meyor actriz en televisión<ref name="Saturn38"/><ref name=ewsaturn38/> | Anna Torv | | {{Celda|Ganadora}} |- | Meyor actor de repartu<ref name="Saturn38"/><ref name=ewsaturn38/> | John Noble | | {{Celda|Nomáu}} |- | Meyor convidáu en televisión<ref name="Saturn38"/><ref name=ewsaturn38/> | [[Orla Brady]] | | {{Celda|Nomada}} |- | [[Premios WGA]] | 2009 | Serie nueva con meyor guión<ref name="WGA">{{cita web |url=http://wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |títulu=2009 Writers Guild Awards Television & Radio Nominees Announced for 2009 |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Writers Guild of America |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212144602/http://wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |fechaarchivu=12 de febreru de 2009 }}</ref> | [[J. J. Abrams]], [[Alex Kurtzman]] y [[Roberto Orci]] | «Pilot» | {{Celda|Nomaos}} |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces película}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Series de televisión n'inglés]] [[Categoría:Series de televisión de Fox]] duz0traeeqq7ojnbr0x8nymnp8npcry 0 95445 4775617 4773981 2026-11-04T00:00:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775617 wikitext text/x-wiki {{ficha de grupu musical}} '''Green Day''' ye una banda d'[[Estaos Xuníos]] de ''[[pop punk]]''<ref name = "allmusic"/><ref name = "rateyour"/><ref name="popunk">Stephen Thomas Erlewine. «[http://www.allmusic.com/style/punk-pop-ma0000004449]» (n'inglés). Allmusic. Consultáu'l 26 de setiembre de 2012</ref> y ''[[punk rock]]''<ref name = "rateyour"/><ref name = "channel"/> integrada primero por trés miembros: [[Billie Joe Armstrong]] ([[Guitarra eléctrica|guitarra]] y [[Voz (música)|voz]]), [[Mike Dirnt]] ([[Baxu eléctricu|baxu]] y [[coros]]) y [[Tré Cool]] ([[Batería (preséu)|batería]] y [[coros]]), El grupu orixinariu de [[Berkeley (California)|Berkeley]],<ref>{{cita web |url= http://www.greendayauthority.com/band/biography.php |títulu= Green Day Biography |idioma= inglés |obra= Green Day Autorithy |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20171019080145/http://www.greendayauthority.com/band/biography.php |fechaarchivu= 2017-10-19 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/g/green_day.html |títulu= Green Day|obra= Biografias y Vides |fechaaccesu=23 de xineru de 2011}}</ref> [[California]], xestóse prematuramente en [[1986]] sol nome de Sweet Children, col batería John Kiffmeyer (meyor conocíu como [[A la Demasía]]). En 1989 camudar al nome actual y poco dempués del llanzamientu del so primer álbum d'estudiu (''[[39/Smooth]]''), Tré Cool reemplazó a A la Demasía.<ref name="allmusic">Stephen Thomas Erlewine. «[http://www.allmusic.com/artist/green-day-p69310/biography Green Day]» (n'inglés). Allmusic. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.</ref> Foi ún de los grupos que nacieron nel club [[924 Gilman Street]], sitiu que frecuentaben bandes de punk rock locales. Les sos primeres publicaciones realizar por mediu del sellu discográficu independiente [[Lookout!]],<ref>{{cita web |url=http://www.geekstinkbreath.net/greenday/article/green-days-beginning-lookout-records/ |títulu=Green Day's Beginning: Lookout! Records |fechaaccesu=20 d'abril de 2015 |nome=Kurtni |idioma=inglés }}</ref> gracies a les esitoses ventes de los sos primeros trabayos discográficos, llogróse una importante cantidá d'almiradores. Dellos años dempués, en 1994 el conxuntu robló con [[Reprise Records]], con esti sellu llanzaron l'aclamáu ''[[Dookie]].''<ref>«[http://www.rockonthenet.com/artists-g/greenday_main.htm Green Day]» (n'inglés). Rock On The Net. Consultáu'l 30 de xunetu de 2011.</ref>Con esti nuevu álbum el conxuntu llevó'l soníu de finales de la década de 1970 a la nueva xeneración, amás, l'álbum convertir nun ésitu internacional y lleva vendíes más de trenta millones de copies en tol mundu.<ref>DeRogatis, Jim. ''Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90's''. Cambridge: Da Capo, 2003. Pg. 357, ISBN 0-306-81271-1</ref><ref>«[http://www.riaa.com/newsitem.php?id=0535F2FC-4B80-F5DD-14FD-27585998FEEA&searchterms=green%20day%20dookie&terminclude=&termexact= Gold & Platinum News]» RIAA. Consultáu'l 25 de setiembre de 2012.</ref> Green Day xunto a otres bandes como [[The Offspring]] y [[Rancid]], fueron los que producieron la renacencia y popularización de los intereses principales nel punk rock nos Estaos Xuníos, como de la cultura mesma,<ref>DeRogatis, Jim. ''Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90's.'' Cambridge: Da Capo, 2003. Páxina 357, ISBN 0-306-81271-1.</ref><ref name="punk revival">{{cita web |autor=D'Angelo, Joe |añu=2004 |títulu=How Green Day's Dookie Fertilized A Punk-Rock Revival |obra=MTV.com |url=http://www.mtv.com/news/articles/1491001/20040915/story.jhtml |fechaaccesu=26 de xunetu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130525101144/http://www.mtv.com/news/articles/1491001/green-days-dookie-pop-punk-fertilizer.jhtml |fechaarchivu=2013-05-25 }}</ref> les masives ventes producieron l'apertura d'una fola de grupos ''[[pop punk]]'' y ''[[punk rock]]''. Diez años dempués munchos d'esos conxuntos atópense inactivos o disueltos, ente que Green Day sigue en plena vanguardia musical coles [[ópera rock]] ''[[American Idiot]]'' y ''[[21st Century Breakdown]]'' de 2004 y 2009 respeutivamente, dambes con un [[Premiu Grammy al meyor álbum de rock|Premiu Grammy al meyor álbum de ''rock'']]. Editaron una triloxía d'álbumes titulaos ''[[¡Unu!]]'', ''[[¡Dos!]]'' y ''[[¡Tré!]]'', editaos en setiembre, payares y avientu de 2012 respeutivamente.<ref name="allmusic" /> El so últimu álbum [[Revolution Radio]] salió a la venta'l 7 d'ochobre de 2016.<ref name="rollingstone_1">{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/music/features/billie-joe-armstrong-on-green-days-topical-new-lp-w433483 |títulu=Billie Joe Armstrong on Green Day's Provocative New LP |fechaaccesu=12 d'agostu de 2016}}</ref> El conxuntu d'Estaos Xuníos vendió alredor de 85 millones de copies en tol mundu.<ref>{{cita web |títulu= What Are thr total record sales figures for Green Day? |url=http://www.answers.com/Q/What_are_the_total_record_sales_figures_for_Green_Day |editorial=Answers}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.usatoday.com/story/life/music/2014/10/09/rock-and-roll-hall-of-fame-nominees-green-day-nine-inch-nails-lou-reed/16852249/ |títulu=Green Day, Nine Inch Nails among Rock Hall nominees |editorial=[[USA Today]] |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014 |fecha=9 d'ochobre de 2014 |nome=Patrick |apellíu=Ryan}}</ref> y más de 30 millones solu nel so país.<ref>{{cita web |títulu= Green Day surpasses 25 million album sales in the United States |url=http://www.greendayauthority.com/news/2947/ |fechaaccesu=23 de xineru de 2012 |obra=Green Day Authority}}</ref> <ref>«[http://seattletimes.nwsource.com/html/musicnightlife/2009413386_greenday03.html?table= Green Day to start tour with a bang in Seattle]» (n'inglés). The Seattles Times.</ref> En 2010 estrenóse una adautación teatral del álbum ''American Idiot'' en [[Broadway]], el musical foi nomáu para [[Premios Tony|Tony Awards]], incluyendo Meyor Musical y Meyor Diseñu Escénicu, y recibió comentarios positivos polo xeneral. A mediaos de 2011 la revista ''[[Kerrang!]]'' nomar como'l segundu grupu más influyente surdíu nos últimos trenta años, namái por detrás de [[Metallica]].<ref>(1 de xunu de 2011) «[http://www.montevideo.com.uy/nottiempolibre_139449_1.html Amos de les marionetes]» (n'español). Montevideo. Consultáu'l 6 d'agostu de 2011.</ref> Según una encuesta pública, na publicación quincenal de ''[[Rolling Stone]]'', escoyer a Green Day como'l meyor conxuntu de ''punk'' de la historia.<ref>«[http://www.rollingstone.com/music/photos/readers-poll-the-best-punk-rock-bands-of-all-time-20110802/1-green-day-0527589 Readers Poll: The Best Punk Rock Bands of All Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413170748/http://www.rollingstone.com/music/photos/readers-poll-the-best-punk-rock-bands-of-all-time-20110802/1-green-day-0527589 |date=2012-04-13 }}» (n'inglés). Rolling Stone. Consultáu'l 14 de xineru de 2012.</ref> == Historia == === Principios musicales y años formativos como Sweet Children (1982-1989) === {{Imaxe múltiple | posición_tabla = right | direición = vertical | anchu = 250 | títulu = | testu = Tolos logotipos de Green Day utilizaos nos sos álbumes.<br /><small>De riba a embaxo: tipografía pa ''39/Smooth'', ''Kerplunk'', ''Dookie'', ''Insomniac'', ''Nimrod'', ''Warning'', ''American Idiot'', ''21st Century Breakdown'', «¡Unu!, ¡Dos!, ¡Tré!» y «Revolution Radio».</small> | semeya1 = 39 smooth Logo.png | semeya2 = Kerplunk Logo.png | semeya3 = GreenDay Dookie.png | semeya4 = Insomniac Logo.png | semeya5 = Green Day Logo Nimrod.png | semeya6 = Warning Logo.png | semeya7 = Green Day (Logo).png | semeya8 = Green Day (Logo2).png | semeya9 = Green Day Trilogy Logo.png | semeya10 = Revolution Radio Logo.png }} Los oríxenes de la banda remontar escontra 1982, cuando [[Billie Joe Armstrong]] y [[Mike Dirnt]], nesi entós dos neños de diez años provinientes de Rodiu, [[California]], ellos conociéronse y estrecharon amistá. Los dos teníen de mancomún grupos que se desenvolvíen en Berkely tales como Mr. T Experience, [[Operation Ivy]] y Crimpshrine, amás, d'otros grupos de ''[[punk rock]]'' de finales de los [[años 1980]] como [[Social Distortion]] y [[Hüsker Dü]]. El dúu llamó al batería de Isocracy, [[John Kiffmeyer]] y al baxista Sean Hughes pa dar nacencia a un grupu sol nome de Sweet Children, nun principiu Armstrong y Dirnt yeren los guitarristes.<ref name = "gdbaa"/><ref name = "Kiffmeyer"/> El so primer conciertu foi'l 17 d'ochobre de 1987, presentándose en Rod's Hickory Pit en Vallina (onde la madre de Armstrong atopábase trabayando), ante la presencia d'unos trenta amigos. Tiempu dempués el grupu asitióse permanentemente en Berkeley, ún de los epicentros de la corriente [[Escena punk de California|''punk'' de California]]. Amás de batería, Kiffmeyer foi l'alministrador del grupu, siendo un esitosu xerente de la sociedá artística, gracies a contactos que tenía ayudó a entamar conciertos y promover al conxuntu.<ref name = "Kiffmeyer">«[http://allwhatsrock.com/article/john-kiffmeyer/ John Kiffmeyer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427133050/http://allwhatsrock.com/article/john-kiffmeyer/ |date=2015-04-27 }}» (n'inglés). All Whats Rock. Consultáu'l 26 de payares de 2011.</ref> Sean Hughes abandonó Sweet Children en 1988, nel so reemplazu foi Dirnt, achicándose'l conxuntu a un tríu.<ref name = "gdbaa">«[http://www.greendaybiography.com/billie-joe-armstrong.php Biografía de Armstrong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029055125/http://www.greendaybiography.com/billie-joe-armstrong.php |date=2011-10-29 }}» (n'inglés). Green Day biography. Consultáu'l 28 de payares de 2011.</ref><ref name="historiagd">{{cita web |url=http://www.greendayfod.net/historia.php |fechaaccesu=29 d'agostu de 2009 |editorial=Green Day F.O.D. |títulu=Historia de Green Day <small>Por aciu web.archive.</small> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090414053729/http://www.greendayfod.net/historia.php |fechaarchivu=14 d'abril de 2009 }}</ref> === Contratu discográficu con Lookout! (1989-1993) === [[Ficheru:Billie_Joe_Armstrong_Scotland_2009.jpg|thumb|200px|[[Billie Joe Armstrong]] tocando cola so guitarra llamada ''Blue'' en Glasgow, Escocia, 2009.]] El dueñu del sellu [[Lookout! Records]], Larry Livermore, convenció al grupu por que roblara cola so casa discográfica independiente, dempués de guardar una actuación en direuto de la banda so agua.<ref name="historiagd"/> El primer material que'l conxuntu publicó con aquel sellu foi un [[EP]] tituláu ''[[1,000 Hours]]'', en 1989. Poco primero de publicar el EP, la banda decidió abandonar el nome Sweet Children pa camudar a Green Day, según Livermore foi pa evitar el tracamundiu con otru grupu llocal llamáu Sweet Baby.<ref>«[www.greenday.net/livermore.htm Entrevista a Lawrence Livermore]» (n'inglés). Green Day Net. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.</ref> Green Day yera'l nome d'un cantar escritu enantes. Esti trabayu discográficu foi perbién recibíu pola escena ''punk'' de California.<ref name = "allmusic"/> El cantar «Green Day» foi escrita por [[Billie Joe Armstrong]], y fala alrodiu de fumar [[mariguana]]. De primeres del cantar, puede oyese el soníu d'una pipa d'agua (un dispositivu utilizáu pa fumar mariguana). El tríu fumaba distintos tipos de yerbes naquella dómina, pero cuando contraxeron familia, dexaron esos vezos. Un «Green Day» ye un día de descansu pa fumar mariguana.<ref>«[http://www.songfacts.com/detail.php?id=5231 Green Day (info sobre'l cantar)]» (n'inglés). Song Facts. Consultáu'l 6 d'agostu de 2011.</ref> Al añu siguiente editaron el EP ''[[Slappy]]'' y el so primer [[álbum d'estudiu]] llamáu ''[[39/Smooth]]'' emitíu en [[Discu de vinilu|vinilu]] y casete,<ref name = "smooth">«[http://www.greendaydiscography.com/39smooth.html 39/Smooth]» (n'inglés). Green Day Discography. Consultáu'l 6 d'agostu de 2011.</ref> nel citáu añu publicaron el so tercer EP pero con Skene! Records, llamáu a cencielles ''[[Sweet Children EP|Sweet Children]]''. Este contenía tres canciones escrites pol mesmu grupu: «Sweet Children», «Best Thing In Town» y «Strangeland», siendo esta postrera, col so pegadizu coru, la que más s'avera al estilu que cultivaría'l grupu dempués, el cuartu cantar del EP yera un ''cover'' de la famosa «[[My Generation (cantar)|My Generation]]» de [[The Who]].<ref name="historiagd" /> Green Day editó'l so primer álbum de compilación en [[1991]], llamóse ''[[1,039/Smoothed Out Slappy Hours]]'', el títulu ye una combinación de ''39/Smooth'', ''Slappy'' y ''1,000 Hours''. L'álbum inclúi los dos EP y el primer álbum d'estudiu,<ref name = "smooth"/> poco dempués d'esta publicación, [[A la Demasía]] abandonó'l tríu pa retomar los sos estudios na Humboldt State University, n'[[Arcata (California)|Arcata]], California.<ref name = "historiagd"/><ref name = "Kiffmeyer"/> Entós, convocaron a [[Tré Cool]], un vecín de Larry Livermore y batería del grupu Lookouts. [[Billie Joe Armstrong]] y [[Mike Dirnt]] yá conocíen a Tré Cool de diversos conciertos na dómina que se facíen llamar Sweet Children. La idea orixinal yera que Tré Cool reemplazara a A la Demasía sola por un tiempu, pero cuando se fixo evidente que Sobrante nun volvería, Armstrong y Dirnt decidieron que Tré Cool quedárase como batería de forma permanente. Esta formación esta vixente na actualidá. Ente 1992 y 1993, con solo unos años de vida, el conxuntu embarcar nuna serie d'incesantes espectáculos en países del estranxeru, como tamién n'[[Europa]].<ref name = "thompson">Thompson, Dave. "Green Day". ''Alternative Rock.'' San Francisco: Miller Freeman Books, 2000.</ref> El segundu álbum d'estudiu foi ''[[Kerplunk]]'', llanzáu'l 17 de xineru de 1992 con Lookout!.<ref name="historiagd" /> Sicasí, nesi momentu'l grupu refugó un contratu discográficu con I.R.S. Records.<ref name = "channel"/> === Nuevu contratu con Reprise (1994) === [[Ficheru:RiP2013 GreenDay Tre Cool 0002.jpg|thumb|200px|L'actual batería [[Tré Cool]]. Orixinalmente él reemplazó a [[A la Demasía]] por un tiempu, pero cuando se evidenció que Demasía nun volvería, Tré Cool quedóse como batería.]] El segundu álbum ''[[Kerplunk]]'', algamó a vender 55&nbsp;000 copies (numberosa cifra teniendo en cuenta que'l discu foi producíu de forma independiente), esi ésitu ''[[underground]]'' foi un gran curiosu que vieron les cases discográfiques.<ref name="ultimate albums">(1994). ''VH1 - Ultimate Albums: Green Day's Dookie''.</ref> El [[Productor discográficu|productor]] [[Rob Cavallo]] representante de [[Reprise Records|Reprise]] llogró seducir al grupu. Asina, Green Day terminó amistosamente el so contratu con [[Lookout! Records]] pa roblar con Reprise (subsidiaria de [[Warner Bros]]) en 1994.<ref name = "allmusic"/> L'acción de roblar con un sellu multinacional, foi (y siguió siendo) un fechu bien criticáu polos fanáticos de la dómina en que tocaben nel club 924 Gilman Street, llegando a catalogar a Green Day de «vendíos».<ref name="billboard">{{cita web |url=http://www.billboard.com/bbcom/bio/index.jsp?pid=54578 |títulu=Artist Biography - Green Day |editor=[[Billboard]] |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de marzu de 2009 |urlarchivu=https://archive.today/20120523233521/http://www.billboard.com/artist/green-day/54578%23/artist/green-day/54578 |fechaarchivu=23 de mayu de 2012 }}</ref><ref name="happenednext">{{cita web |url=http://www.greendayauthority.com/TheBand/articles/guitarlegends/page8.jpg |títulu=What Happened Next... <small>Por aciu web.archive.</small> |editor=Guitar Legends |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de marzu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090327012904/http://www.greendayauthority.com/TheBand/articles/guitarlegends/page8.jpg |fechaarchivu=27 de marzu de 2009 }}</ref> El club espulsó darréu a la banda depués de que se conociera la noticia del so fichaxe por Reprise.{{ensin referencies}} Apaecieron grafitis nes parés del Gilman Street con lleendes como «¡Muerte a Green Day!».<ref name="mtv-inf">{{cita web |url=http://www.mtv.es/musica/artistas/green-day/inflúis |títulu=Green Day: Inflúis |editor=[[MTV]] |fechaaccesu=20 d'abril de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090316085954/http://www.mtv.es/musica/artistas/green-day/influencies |fechaarchivu=16 de marzu de 2009 }}</ref> Nunes reflexones que fizo'l so cantante y líder Billie Joe Armstrong sobre aquel periodu a la revista ''[[Spin (revista)|Spin]]'' en 1999, aseguró que «nun podía volver a la escena punk, fuéramos el mayor ésitu de la historia o'l mayor fracasu [...] Lo únicu que podía facer yera siguir y dir alantre».<ref name = "smith"/> === Ésitu comercial ''Dookie'', ''Insomniac'', '' Nimrod'' (1994-1998) === El mesmu [[Rob Cavallo]], quien atraxera a Green Day para [[Reprise Records]], foi escoyíu como productor principal del nuevu álbum, ente que [[Jerry Finn]] foi l'encargáu de l'[[Amiestu (audiu)|amiestu]] del discu. Green Day, nun principiu, apurrió una [[Demo (música)|demo]] a Cavallo, y n'escuchando la cinta nel coche de camín a casa, sintió que zarapicara « con daqué grande».<ref name="ultimate albums" /> La sesión de grabación de la banda duró solu trés selmanes, l'álbum foi remezclado dos veces.{{ensin referencies}} Pero al conxuntu nun lu prestara la primer amiestu. Por ello, Cavallo remezcló les pistes nos Fantasy Studios de [[Berkeley (California)|Berkeley]], [[California]]. Armstrong aseguró que la banda quería crear un soníu secu «similar al [[Never Mind the Bollocks, Here's the Sex Pistols|discu]] de los [[Sex Pistols]] o los primeros álbumes de [[Black Sabbath]]».<ref name="vh1 interview" /> Armstrong, más tarde, dixo de la so esperiencia nel estudiu que «tou taba yá compuestu, tou lo que tuvimos que facer yera representalo».<ref name="vh1 interview">{{cita web |url=http://www.vh1.com/shows/dyn/ultimate_albums/58025/episode_interviews_int.jhtml?start=1 |títulu=Billie Joe Armstrong Interview on VH1 <small>Por aciu web.archive.</small> |fechaaccesu=16 de xunetu de 2007 |editorial=VH1 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090210005459/http://www.vh1.com/shows/dyn/ultimate_albums/58025/episode_interviews_int.jhtml?start=1 |fechaarchivu=10 de febreru de 2009 }}</ref> Asina s'editó en febreru de 1994 el primer álbum de Green Day con Reprise,<ref name = "channel"/> llamóse ''[[Dookie]]'', significó l'álbum clásicu por escelencia del ''[[pop punk]]''.<ref name = "smith">Smith, RJ. "Top 90 Albums of the 90's." ''SPIN.'' Agostu de 1999.</ref> El nuevu álbum de Green Day convertir nun ésitu comercial en tol mundu, consiguiendo llegar al puestu númberu dos nel ''[[Billboard 200]]'' d'Estaos Xuníos y llegó a entrar a les llistes de seis países más, algamó a vender un total de quince millones de copies en tol mundu, hasta la fecha,<ref name="channel">«[https://web.archive.org/web/20091015021933/http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/1779:2213/1/Green_Day.htm Green Day]» (n'inglés). Biography Channel. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.</ref><ref name="behindthemusic">"Green Day". ''[[Behind the Music]]''. [[VH1]], 2000.</ref> siendo l'únicu [[Certificación de ventes discográfiques|álbum de diamante]] que tien Green Day.<ref name="riaa">{{cita web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblDiamond |títulu=Diamond Awards (rique busca manual) |editor=[[RIAA]] |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de marzu de 2009}}</ref> Foi l'álbum de ''rock'' alternativu más esitosu de la década, solo superáu por ''[[Nevermind]]'' de [[Nirvana (banda)|Nirvana]], y ''[[Blood Sugar Sex Magik]]'' de [[Red Hot Chili Peppers]].<ref name="historiagd"/> L'ésitu de Green Day, abrió'l camín a bandes como Rancid y [[The Offspring]], saliendo a la venta discos como ''Wolves'' y ''[[Smash (álbum de The Offspring)|Smash]]'', respeutivamente, y en pocu tiempu, el resurdimientu del ''punk'' a mediaos de los años 1990 atópase en plenu apoxéu.<ref name="punk revival"/> {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 0em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |«''Dookie'' ye una pieza estelar de ''punk'' modernu que munchos trataron d'asonsañar, pero naide llogró superar». |- | style="text-align: left;" | - Stephen Thomas Erlewine en ''[[Allmusic]]''.<ref>Stephen Thomas Erlewine. «[http://www.allmusic.com/album/dookie-r19340 7/review Dookie]» (n'inglés). Allmusic. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.</ref> |} Primeramente l'ésitu foi gracies a la promoción que [[MTV]] dio al cenciellu «[[Longview]]», depués el clásicu «[[Basket Case (cantar)|Basket Case]]» que se caltuvo por cinco selmanes nel primer puestu de la llista ''[[Alternative Songs|Modern Rock Tracks]]''. Green Day foi'l conxuntu más aclamáu nel [[Woodstock '94]],<ref name = "allmusic"/> onde empezaron una guerra de folla. Cuando'l show taba por terminar, Armstrong incentivu a una engarradiella de folla, en mediu del abaruyamientu, un guardia de seguridá confundió al baxista [[Mike Dirnt]] con un fan invasor, el guardia llegó a cutir a Dirnt, millones de televidentes vieron esi episodiu en vivu.<ref name = "ram">«[http://www.ram.org/music/woodstock/woodstock.html Woodstock 1994]» Ram.org. Consultáu'l 22 de xunetu de 2011.</ref> El célebre cantar «Basket Case» fala d'[[Ataque de llerza|ataques de llerza]] y de sensación d'ansiedá. Nesa dómina, Armstrong el líder del conxuntu sufría distintos tipos de trestornos. Un ''basket case'' ([[Idioma español|en castellanu]]: casu perdíu), ye'l términu utilizáu p'aquelles persones emocionalmente inestables. Orixinalmente'l términu unviaba a un amputáu, sobre manera soldaos que perdieren los sos cuatro miembros, el terminó surdió mientres la [[Primer Guerra Mundial]].<ref name = "basketcase">«[http://www.songfacts.com/detail.php?id=2714 Basket Case]» (n'inglés). Song Facts. Consultáu'l 6 d'agostu de 2011.</ref> Depués de la receición positiva de ''Dookie'', la banda realizó la so primer xira internacional, empezando nos Estaos Xuníos, onde utilizaron un [[bibliobús]] del padre de [[Tré Cool]] pa movese ente los conciertos.{{ensin referencies}} La banda tamién apaeció nel festival de [[Lollapalooza]] y nun eventu caritativu nel [[Madison Square Garden]], naquella ocasión Armstrong tocó'l cantar «[[She (cantar de Green Day)|She]]» desnudu.<ref name="tours">{{cita web |url=http://www.geekstinkbreath.net/greenday/tour/2/ |títulu=Green Day Tour Notes |fechaaccesu=16 de xunetu de 2007 |editorial=Geek Stink Breath |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210208205045/http://www.geekstinkbreath.net/greenday/tour/2/ |fechaarchivu=2021-02-08 }}</ref> El 9 de setiembre de 1994 actuaron en Boston Esplanade, el caos españó mientres la puesta de la banda, a la fin de los disturbios, 100 persones resultaron mancaes y 45 fueron deteníes. Na xira pa promocionar ''Dookie'' llevaron a [[Pansy Division]] como teloneros. En 1995, ''Dookie'' ganó'l [[Premiu Grammy al meyor álbum de música alternativa]] y la banda foi nominada a nueve premios [[MTV Video Music Awards]].<ref>Fricke, David. (16 d'avientu de 1999). "Our Back Pages". ''[[Rolling Stone]]'' (828/829):85</ref> El cantante de [[Good Charlotte]], [[Joel Madden]] dixo sobre ''Dookie'': {{cita|[''Dookie''] camudóme la vida [...] Diéronme ganes d'empezar con [[Good Charlotte]] [...] Xusto dempués de que'l discu salió, diximos: «Tenemos que formar una banda nel nuesu garaxe agora mesmu y facer conciertos... como Green Day».|[[Good Charlotte]].<ref name="punk revival"/>}} [[Ficheru:Mike Dirnt and Tre Cool.jpg|thumb|200px|[[Tré Cool]] y [[Mike Dirnt]], batería y baxista respeutivamente.]] Darréu al ésitu de ''[[Dookie]]'', Green Day editó'l [[cenciellu]] «[[J.A.R. (Jason Andrew Relva)]]» pa la película ''Angus'' de 1995.<ref>«[http://www.songfacts.com/detail.php?id=8426 J.A.R. (Jason Andrew Relva)]» (n'inglés). Song Facts. Consultáu'l 6 d'agostu de 2011.</ref> El cenciellu algamó'l puestu númberu unu na llista ''Modern Rock Tracks''. El cantar foi siguida pol cuartu trabayu d'estudiu de la banda, ''[[Insomniac (álbum de Green Day)|Insomniac]]'',<ref>Coleman, Mark. "Insomniac." ''Rolling Stone.'' Payares de 1995.</ref> emitíu na seronda de 1995. Nun principiu l'álbum foi bastante esitosu; consiguió'l puestu númberu dos y vendió al poco tiempo dos millones de copies, mientres la primavera de 1996. Pero sicasí, nengunu de los cenciellos llograron la mesma repercusión que los de ''Dookie'',<ref name = "allmusic"/> esti nuevu llanzamientu yera una respuesta muncho más escura y pesada, en comparanza a ''Dookie'', que yera más melódicu.<ref name = "channel"/> Los cenciellos fueron «[[Geek Stink Breath]]», «[[Stuck with Me]]», «[[Brain Stew/Jaded]]» y «[[Walking Contradiction]]».<ref name="Album Guide">«[https://web.archive.org/web/20110123042756/http://www.rollingstone.com/music/artists/green-day/albumguide Green Day: Album Guide]» (n'inglés). Rolling Stone. Consultáu'l 6 d'agostu de 2011.</ref><ref name="snotty">Di Perna, Alan (Agostu de 1996). «[https://web.archive.org/web/20090830224453/http://geocities.com/vintageinterviews/greenday.html Young, Loud, and Snotty]» (n'inglés). ''Guitar World.'' Geocities. Consultáu'l 30 de xunetu de 2011.</ref> Con dichu álbum la banda ganó'l premiu a artista favoritu, artista favoritu de ''hard rock'' y artista alternativu favoritu nos premios [[American Music Awards]] de 1996, ente que'l videu de «Walking Contradiction» llogró una nominación al Grammy por meyor videu, tamién tuvo una nominación por meyores efeutos especiales nos [[MTV Video Music Awards]].<ref name = "snotty"/> Naquella primavera Green Day atayó la xira que diba brindar por [[Europa]] pa promocionar ''Insomniac'' por cansanciu<ref name = "channel"/> (colo cual provocaron rumores de la desintegración del grupu, los mesmos fueron estenaos por [[Tré Cool]] nuna afirmación que fizo). La banda dedicó la siguiente metá del añu pa compenetrarse a escribir nuevu material. Dende'l principiu, tantu la banda como Cavallo coincidieron en que l'álbum tenía que ser distintu de los sos trabayos anteriores.<ref>Spitz, Marc. ''Nobody Likes You''. New York: Hyperion, 2006. Pg. 128.</ref> Publicaron ''[[Nimrod (álbum de Green Day)|Nimrod]]'' n'ochobre de 1997; este yera una esviación esperimental del so estilu ''[[pop punk]]'', siendo amás más artísticu y conceutual que los anteriores. Esi nuevu llanzamientu ye heteroxeneu en xéneros musicales, dende'l mesmu ''pop punk'', al ''[[surf rock]]'' y ''[[ska]]'', o a balaes acústiques.<ref name = "channel"/> ''Nimrod'' entró na posición númberu diez n'Estaos Xuníos, y en dichu país foi certificáu con dos discos de platín en marzu del 2000. L'ésitu del cantar «[[Good Riddance (Time of Your Life)]]», produció que ganara un premiu MTV al meyor videu alternativu.<ref name = "awardsgd">«[http://www.greendayauthority.com/TheBand/awards.php?section=nimrod Green Day's Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102095949/http://greendayauthority.com/TheBand/awards.php?section=nimrod |date=2010-01-02 }}» (n'inglés). Green Day Autority. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.</ref><ref>Spitz, Marc. ''Nobody Likes You.'' New York: Hyperion, 2006. Pg. 128.</ref> Esti cantar foi utilizada pola serie ''[[ER (serie de televisión)|Y.R.]]'', como tamién nel episodiu final de ''[[Seinfeld]]''. Editáronse dos CD como cenciellos: el primeru incluyía como [[Llau A y llau B|llau B]] «Desensitized» y «Rotting» (otru cantar bastante distinta a lo que siempre producía'l grupu). El segundu trayía como llau B los temes «Suffocate» y «You Lied». Yá en 1999 editóse'l cuartu cenciellu de ''Nimrod'', «[[Nice Guys Finish Last]]» (el terceru foi «[[Redundant]]»), foi la tema principal de la banda sonora de ''[[Varsity Blues]]''. El so videu tuvo dos selmanes en primer llugar en [[MTV]] y llogró una nominación al meyor cantar d'una película nos MTV Movie Awards.<ref name="historiagd" /> === Años de receso y regresu con ''Warning'' (1999-2002) === Tres la fría receición de ''Nimrod'', el conxuntu decidió retirase de volao mientres unos dos años pa folgar y tornar coles sos families. Ellos tomaron la decisión de que'l so nuevu trabayu tendría que tar más dirixíu polos sos instintos», lo que significaba un nuevu álbum más esperimental, pero siguiendo usando una base ''[[punk rock]]'' con ritmos pegadizos. Finalmente en 2000, Green Day editó'l so sestu álbum, ''[[Warning (álbum de Green Day)|Warning]]'', que foi llanzáu nel mes d'ochobre na ciudá de [[Nueva York]]. Artísticamente, el tríu llogró'l so cometíu: la crítica emponderó al álbum, argumentando qu'ellí'l conxuntu amuésase más evolucionáu, más seriu y maduru.<ref name = "allnimrod">Stephen Thomas Erlewine. «[http://www.allmusic.com/album/nimrod-r315299/review Nimrod]» (n'inglés). Allmusic. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.</ref> Un añu antes del llanzamientu del nuevu discu, el guitarrista [[Jason White]] xunir al conxuntu. Pero comercialmente l'álbum foi un fracasu, convirtiéndose ún de los menos vendíos de tola so carrera. A pesar de que traxo l'ésitu «Minority» y un ésitu menor con «Warning», dellos observadores y críticos taben llegando a la conclusión de que la banda diba perdiendo relevancia.<ref name="channel"/><ref name="metacritic">«[http://www.metacritic.com/music/artists/greenday/warning Green Day: Warning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323091914/http://www.metacritic.com/music/artists/greenday/warning |date=2010-03-23 }}» (n'inglés). Metacritic. Consultáu 24 de xunetu de 2011.</ref> En 2001, nel California Music Awards, Green Day ganó los ocho premios pa los que foi nomáu. El grupu ganó los premios de: meyor álbum (por ''Warning''), álbum destacáu de ''punk rock''/''ska'' (por ''Warning''), grupu sobrasaliente, meyor vocalista masculín, meyor baxista, meyor batería, compositor sobresaliente, y artista sobresaliente.<ref name = "awardsgd"/> Collechando dellos ésitos, tres munchos años de trayeutoria, Green Day decidió llanzar en 2001 otru álbum compilatorio colos sos cenciellos, ''[[International Superhits!]]'', que contién tolos ésitos dende ''[[Dookie]]'' hasta ''Warning''. Naquel añu varios conxuntos emitieron álbumes de compilación d'ésitos.<ref name="historiagd" /> El tríu tomó un receso ente ''International Superhits!'' y el so próximu álbum d'estudiu, publicando otru compilatorio, ''[[Shenanigans]]'', con catorce pistes que son rareces de la banda como tamién llaos B de cenciellos, ente que frecuentemente publicaben delles semeyes d'ellos realizando estrañes xeres. A principios de la década de 2000, Green Day atopar nel so momentu más entrevesgáu: los trés miembros del conxuntu atopábense estresaos polos sos recién divorcios, el grupu perdiera fama y relevancia nel mediu musical, pero por sobre manera, tenía la presión que representa nun poder emitir un discu con abonda popularidá y repercusión, como pa volver asitiar al conxuntu nel centru de la escena del ''punk rock''.<ref name = "americanidiota">«[http://www.geekstinkbreath.net/greenday/article/warping-into-the-ultimate-idiots/ Warping into the Ultimate Idiots] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Warping into the Ultimate Idiots |2=http://www.geekstinkbreath.net/greenday/article/warping-into-the-ultimate-idiots/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}» (n'inglés). Geekstinkbreath. Consultáu'l 26 de xunetu de 2011.</ref> Anque'l periodu d'estos trés álbumes quiciabes ta consideráu como'l más escuru del grupu, desque imprimieron el so estilu colos álbumes ''[[Kerplunk]]'' y ''Dookie'', Green Day siempre caltuvo una reputación, con ventes considerablemente altes (anque dalgunes bien baxes), y crítiques xeneralmente positives nos sos trabayos discográficos.<ref>Stephen Thomas Erlewine. «[http://www.allmusic.com/album/shenanigans-r596553/review Shenanigans]» (n'inglés). Allmusic. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.</ref> === Procesu de grabación del nuevu álbum (2003) === Para mediaos de 2003 el tríu yá grabara venti canciones pa un álbum que se diba a llamar ''[[Cigarettes And Valentines]]''.<ref name = "spitz"/> Sicasí, daquién furtiara l'ordenador nel que taben guardaes les [[Máster de grabación|copies maestres]].<ref name="Spin">{{cita publicación |apellíu=Pappademas |nome=Alex |títulu=Power to the People (With Funny Haircuts) |publicación=Spin |númberu=November 2004}}</ref> Los trés integrantes del grupu preguntaron si debíen regrabar les pistes perdíes, polo que consultaron con Rob Cavallo que midida tomar, él pregúnto-yos si esos cantares representaben el meyor trabayu qu'ellos podíen producir, Armstrong comentó al respeutu: «Honestamente, non podíamos mirar ente nós y dicir 'eso foi lo meyor que podemos facer'. Asina que decidimos siguir alantre y facer daqué dafechu nuevu». Los miembros de la banda aportaron a pasar los próximos trés meses a componer nuevu material.<ref name="spitz">Spitz, Marc. ''Nobody Likes You: Inside the Turbulent Life, Times, and Music of Green Day''. New York: Hyperion, 2006. ISBN 1-4013-0274-2.</ref><ref name="combatrock">{{cita publicación |apellíu=di Perna |nome=Alan |títulu=Combat Rock |publicación=[[Guitar World]] |númberu=Holiday 2004}}</ref> Entós Green Day decidió primero, proponese volver al estudiu y grabar más relajadamente un bon álbum pa recuperar la so reputación, pero'l grupu púnxose d'alcuerdu en que nun se debía regrabar exautamente los mesmos cantares, sicasí, teníense que perfeccionar, pero dende cero.<ref name = "americanidiota"/> Empezaron a grabar buscando influyencies d'otros estilos, interpretando dende [[Salsa (xéneru musical)|salsa]], hasta cantando versiones de [[villancicos]]. Armstrong dixo que decidieron escribir los sos cantares d'esta manera al llograr el respetu del mundu musical, y que los comentarios sociales ye parte natural de la crecedera d'una banda. La primera nueva composición foi un cantar llamáu «American Idiot». La banda tuvo dificultaes pa siguir alantre. Un día, el baxista [[Mike Dirnt]] dirixir al estudiu de grabación, con una composición de trenta segundos, fecha por sigo mesmu. Armstrong decidió que quería facer daqué asemeyáu, él y [[Tré Cool]] siguieron el camín que trazó'l baxista. Armstrong recordó: «Tou empezó a volvese más seriu, tábamos tratando de superanos unu al otru. Siguimos coneutando estos pequeños fragmentos hasta que teníamos daqué». Esti conxuntu musical convertir nel cantar «Homecoming». La siguiente composición foi la suite «Jesus of Suburbia». Armstrong se envalentonó tantu pola creación de los dos suites, polo que decidió facer del álbum una obra conceutual.<ref name = "combatrock"/> === Nuevu ésitu con ''American Idiot'' (2004-2006) === [[Ficheru:Billie Joe Armstrong at mic in Cardiff.png|thumb|200px|[[Billie Joe Armstrong]] nel tour pa promocionar ''[[American Idiot]]''. El grupu tardó diez años en tener un álbum cola mesma repercusión y ventes que ''[[Dookie]]''.]] D'ende surdió'l nuevu trabayu ''[[American Idiot]]'' en 2004. Catalogáu como una [[Ópera rock|ópera ''punk'']], rellata les hestories de «[[Jesus of Suburbia]]» (Jesús de los suburbios), «St. Jimmy» y la historia d'una moza ensin nome, «[[Whatsername]]»; tolos cantares tienen dalguna rellación ente sigo. Dos de les pistes, «Jesus of Suburbia» y «[[Homecoming (cantar de Green Day)|Homecoming]]» consten de cinco partes con una gran variedá d'estilos nos más de nueve minutos de caúna.<ref>«[http://www.lahiguera.net/musicalia/artistas/green_day/disco/1459/ American Idiot]» (n'español). La Figal.net Consultáu'l 28 de payares de 2011.</ref> L'álbum foi publicáu cuatro años dempués del so últimu discu, munchos pensaben que Green Day taba en cantu de la disolución, pero al pocu tiempu de la emisión de ''American Idiot'', l'álbum collechó prácticamente'l mesmu ésitu que ''[[Dookie]]''. El discu foi nomáu como ún de los más importantes del añu, cantares como «American Idiot», «[[Holiday (cantar de Green Day)|Holiday]]» y «[[Boulevard of Broken Dreams]]» fueron irradiaes por toles emisores del planeta. El conxuntu resurdió totalmente dempués de diez años, apaecieron en numberoses portaes de publicaciones musicales, particularmente la revista ''Guitar Legends'' tuvo a [[Billie Joe Armstrong]] na so portada, naquella publicación Green Day taba presente nunos venti páxines, ''Entertainment Weekly'' dixo que l'álbum yera «una obra maestra del ''punk rock''», y el títulu de la portada de la ''[[Rolling Stone]]'' dicía:<ref name = "americanidiota"/> {{cita|Green Day: ¿Cómo los mocosos crecieron, cutieron a [[George W. Bush|Bush]], y conquistaron al mundu?.|Revista ''[[Rolling Stone]]''.<ref name = "americanidiota"/>}} [[Ficheru:MK Bowl Concert.jpg|thumb|Vista panorámica del [[Milton Keynes]] [[National Bowl]], llugar onde la banda tocó nel [[American Idiot World Tour]], y onde se grabó'l ''[[Bullet in a Bible]].''<ref>{{cita web |url= http://www.virtualfestivals.com/latest/news/2012 |títulu= Green Day - Milton Keynes Bowl 2005 |fechaaccesu= 11 de xunetu de 2012 |idioma= inglés |obra= Virtual Festivals }}</ref>]] Tou empezara col cantar «American Idiot», la recién [[Guerra d'Iraq]], el manexu de la república per parte de los medios de prensa y la manera de vida de los americanos polo xeneral, fueron factores que lu sirvieron d'inspiración a Armstrong pa escribir rellatando'l so puntu de vista. L'álbum ta cargáu de lletres esplícites, con pensamientos que'l grupu tien sobre la Nación en sí, amás de tener crítiques al presidente [[George Walker Bush|George Bush]].<ref name = "americanidiota"/><ref>«[http://www.songfacts.com/detail.php?id=3937 American Idiot]» (n'inglés). Song Facts. Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> El cantar «Boulevard of Broken Dreams» cuestiona la manera de vida americanu». Esi títulu ye un celebre cuadru de Gottfried Helnwein, que representa Marilyn Monroe, Humphrey Bogart, James Dean y [[Elvis Presley]] pasando'l ratu nun chigre.<ref>«[http://www.songfacts.com/detail.php?id=4055 Boulevard of Broken Dreams]» (n'inglés). Song Facts. Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> ''American Idiot'' sorprendió a munchos críticos y espectadores pol so altu conteníu ideolóxicu y protestante, nuna dómina en que'l ''rock'' escarez de dicha carauterística.<ref name = "centurybreak">Stephen Thomas Erlewine. «[http://www.allmusic.com/album/21st-century-breakdown-r1550923/review 21st Century Breakdown]» (n'inglés). Allmusic. Consultáu'l 27 de xunetu de 2011.</ref> ''Rolling Stone'' asitiar nel puestu númberu unu na so llista de los cien meyores discos de la década,<ref>«[http://www.rollingstone.com/music/news/the-decade-end-readers-poll-your-favorite-album-song-and-artist-of-the-2000s-20091208 The Decade End: Readers Poll Your Favorite Album, Song and Artist of the 2000] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=The Decade End: Readers Poll Your Favorite Album, Song and Artist of the 2000 |2=http://www.rollingstone.com/music/news/the-decade-end-readers-poll-your-favorite-album-song-and-artist-of-the-2000s-20091208 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}»</ref> y lo mesmo fixo la revista ''Kerrang!'' na so llista de los cincuenta meyores álbumes de la década de 2000.<ref>{{cita web |url= http://www.kerrang.com/22892/50-greatest-rock-albums-00s/ |fechaaccesu=2 de payares de 2014 |obra= Kerrang! |títulu= 50 BEST ROCK ALBUMS OF THE 2000′S |idioma=inglés}}</ref> [[Ficheru:Greenday1.jpg|thumb|Vista fronteru de la banda tocando nel [[National Bowl]] 2005.]] Al añu siguiente, l'álbum ganó'l premiu Grammy por meyor álbum de ''rock'', foi nomáu en cuatro categoríes incluyendo álbum del añu. Green Day ganó siete de los ocho premios MTV Video Music Awards, el cantar «Boulevard of Broken Dreams» llevóse seis de los premios, l'únicu galandron que Green Day nun se llevó foi por meyor direición artística, na que [[Gwen Stefani]] foi gallardoniada por «[[What You Waiting For?]]».<ref>"Kerrang! Top 50 albums of the 21st Century". ''Kerrang!'' (Bauer Media Group). 5 d'agostu de 2009.</ref> La famosa publicación ''[[The New York Times]]'' emponderó a Green Day diciendo que superara «cualquier pretensión cola melodía y l'enorme fervor».<ref>«[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9902Y0D81239F935A1575AC0A9629C8B63 Putting Her Money Where Her Music Video Is]» (n'inglés). The New York Times. Consultáu'l 27 de xunetu de 2011.</ref> Con ''American Idiot'', Green Day recupero y ganó'l respetu de la crítica y del públicu polo xeneral, amás de ganase almiradores de la nueva xeneración y espertar l'interés de los sos vieyos siguidores de los mediaos de los años 1990.<ref name = "centurybreak"/> Green Day salió de xira pa promocionar l'álbum, y foi nel Milton Keynes National Bowl de [[Londres]] en 2005 onde brindo ún de los recitales más multitudinarios de la historia, tocando ante 65.000 persones dos díes siguíos. El conciertu foi rexistráu y publicáu nel álbum en direuto ''[[Bullet in a Bible]]'', tamién contién entevistes col grupu.<ref name = "historiagd"/> En 2011 la banda entró en negociaciones con [[Universal Pictures]] pa producir una versión cinematográfica de ''American Idiot''.<ref>(13 d'abril de 2011). «[http://www.greendayauthority.com/news/2289/ ''American Idiot'' movie confirmed]» (n'inglés). Green Day Authority. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.</ref> Dustin Lance Black foi escoyíu p'afaer el guión del musical a la película. Michael Mayer, quien tamién dirixó la versión de Broadway va ser el direutor. El 8 de xunu de 2014 la revista ''Kerrang!'' publicó un artículu sobro'l llanzamientu d'un álbum tributo de ''American Idiot'' tituláu ''Kerrang! Does Green Day's American Idiot'', cada cantar foi tocada per una banda distinta. L'álbum foi llanzáu'l 11 de xunu.<ref>«[http://www.kerrang.com/18807/kerrang-green-days-american-idiot/ Kerrang! Does Green Day's American Idiot Tribute Album] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726164251/http://www.kerrang.com/18807/kerrang-green-days-american-idiot/ |date=2017-07-26 }}» (n'inglés). Kerrang! Consultáu'l 8 de xunu de 2014.</ref> El 21 de setiembre de 2014 l'álbum cumplió diez años de llanzamientu y la revista ''Kerrang!'' llanzó una revista falando d'esti aniversariu númberu décimu y publicaciones de los integrantes na so cuenta d'[[Instagram]].<ref>{{cita web |url= http://www.kerrang.com/22792/k1535-green-days-american-idiot-10-years/ |títulu= GREEN DAY'S AMERICAN IDIOT 10 YEARS ON |fechaaccesu=16 de setiembre de 2014 |obra= Kerrang! |idioma=inglés}}</ref> === Producción del siguiente álbum (2007-2008) === Antes de tornar al estudiu a rexistrar el siguiente álbum, Green Day entamó dellos pequeños proyeutos. Contribuyeron en 2007 grabando'l cantar «Working Class Hero» de [[John Lennon]] pa les víctimes de la guerra civil de [[Darfur]], esta grabación apaeció nun álbum tituláu ''[[Instant Karma: The Amnesty International Campaign to Save Darfur]]''. Fixeron una apaición en ''[[The Simpsons Movie]]'' na cual, más tarde, finen en mediu del conciertu. Na escena siguiente, n'homenaxe a Green Day, toquen na ilesia la versión aciaga de «American Idiot».<ref name = "allmusic"/> Realizaron un discretu debú n'avientu de 2007 sol nome [[Foxboro Hot Tubs]], usando mázcares por que nun seyan reconocíos. Publicárense nel so sitiu web tres cantares. Anque los miembros de Green Day intentaron caltener esti proyeutu de callao, dellos ''bloggs'' y medios de prensa confirmaron que se trataba del mesmu tríu realizando una banda en paralelu. Grabaron un álbum al estilu rock and roll de los años 1960 llamáu ''Stop Drop and Roll!!''.<ref>Andrew Leahey. «[http://www.allmusic.com/artist/foxboro-hot-tubs-p1031243 Foxboro Hot Tubs]» (n'inglés). Allmusic. Consultáu'l 28 de xunetu de 2011.</ref> Green Day empezó a componer nuevos cantares pal so siguiente álbum en xineru de 2006, tres una estensa xira pa promocionar ''[[American Idiot]]''.<ref>{{cita web |url=http://www.accesshollywood.com/behind-the-scenes-green-day-on-saturday-night-live_video_1103763 |títulu=Behind The Scenes: Green Day On Saturday Night Live |editorial=Access Hollywood |fecha=19 de febreru de 2006 |idioma=inglés |fechaaccesu=26 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090618170740/http://www.accesshollywood.com/behind-the-scenes-green-day-on-saturday-night-live_video_1103763 |fechaarchivu=2009-06-18}}</ref> Naquel momentu, [[Billie Joe Armstrong]] afirmó: «Vamos Empezar [buscando el] silenciu y va ser según vamos topar la inspiración pa crear otru álbum».<ref>{{cita web |url=http://www.spotlightingnews.com/article.php?news=1692 |títulu=Green Day Talks About New Album And Silence |editorial=SpotlightingNews |fecha=3 de xineru de 2006 |idioma=inglés |fechaaccesu=26 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110107184410/http://spotlightingnews.com/article.php?news=1692 |fechaarchivu=7 de xineru de 2011 }}</ref> El conxuntu prefirió acutar a dar comentarios sobre la producción del nuevu proyeutu, non hasta ochobre de 2007, cuando Armstrong dixo nuna entrevista con ''[[Rolling Stone]]'' qu'escribiera «daqué según 45 cantares».<ref name="NME">{{cita web |url=http://www.nme.com/news/greenday/31628 |títulu=Green Day break studio silence on new album |editorial=NME |fecha=8 d'ochobre de 2007 |idioma=inglés |fechaaccesu=26 de febreru de 2011}}</ref><ref name="Fricke48">Fricke, p. 48</ref> Los miembros de la banda trabayaron nes etapes más primaries del conceutu nos sos ensayos nun estudiu d'[[Oakland (California)|Oakland]], [[California]]. Armstrong comentó: «Quiero afondar no que soi y lo que siento nesti momentu, la mediana edá». Tamién dixo que delles de les 45 cantares componer en [[pianu]], en cuenta de en [[guitarra]].<ref name="NME"/> =Sigue l'ésitu con ''21st Century Breakdown'' (2009-2010) [[Ficheru:Green Day live.jpg|thumb|200px|Green Day mientres la fiesta de llanzamientu de 21st Century Breakdown en Kesselhaus Berlín.]] Cuando Green Day recibió un Grammy en 2009, [[Billie Joe Armstrong]] anunció que'l conxuntu llanzaría llueu un nuevu álbum, ''[[21st Century Breakdown]]'', fuera grabáu mientres el branu pasáu. Finalmente, l'álbum emitióse'l [[15 de mayu]] de [[2009]] al traviés de [[Reprise Records]]. Armstrong describir como: «una fotografía instantánea” de la dómina na que vivimos, cuestionando y tratando de busca-y sentíu a la manipulación egoísta al nuesu alredor, [proveniente del] gobiernu, la [[relixón]], los medios o francamente cualquier forma d'autoridá».<ref>{{cita web |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/caught-in-the-net--gremlins-beset-russian-fairy-1685001.html |títulu="Caught in the Net: Gremlins Beset Russian Fairy" |editorial=The Independent |apellíu=Riley |nome=Jack |fecha=15 de mayu de 2009 |idioma=inglés |fechaaccesu=26 de febreru de 2011}}</ref> Un exemplu d'ello son los [[cenciellu|cenciellos]] «[[Know Your Enemy (cantar de Green Day)|Know Your Enemy]]» y «[[21 Guns]]», que connotan un despreciu escontra los políticos. Particularmente, «21 Guns» fala del patriotismu.<ref>«[http://www.songfacts.com/detail.php?id=15467 21 Guns]» (n'inglés). Song Facts. Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> A finales del añu 2009 y terminando la década, la revista ''Rolling Stone'' nomó al cantar «[[Boulevard of Broken Dreams]]» como'l meyor cenciellu de la década de 2000 al igual que l'álbum ''[[American Idiot]]'' como'l meyor de la década. Coles mesmes, la revista tamién declaró a Green Day como la meyor agrupación musical del deceniu.<ref>Gil Kaufman. (9 d'avientu de 2009). «[http://www.mtv.com/news/articles/1627912/green-day-named-top-artists-decade-by-rolling-stone-readers.jhtml Green Day Named Top Artists Of The Decade By Rolling Stone Readers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928051312/http://www.mtv.com/news/articles/1627912/green-day-named-top-artists-decade-by-rolling-stone-readers.jhtml |date=2013-09-28 }}» (n'inglés). MTV. Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> [[Ficheru:Billie y Mike.jpg|thumb|200px|left|[[Billie Joe Armstrong]] (primer planu) y [[Mike Dirnt]] (no fondero), mientres la xira de ''[[21st Century Breakdown]]''.]] El nuevu discu foi un inmediatu ésitu comercial vendiendo 215&nbsp;000 copies pocos díes dempués del so llanzamientu.<ref name = "allmusic"/> Al igual que'l so antecesor ''[[American Idiot]]'', ye una opéra punk, anque non tan ordenáu como l'anterior pero los cantares tienen un filo de mancomún ente una y otra. L'álbum rellata la historia sobre Christian y Gloria una pareya d'Estaos Xuníos qu'intenta sobrevivir al mundu estáticu, llenu d'histeria y bien modernu.<ref>([[8 d'ochobre]] de [[2007]]). «[http://www.nme.com/news/green-day/31628 Green Day break studio silence on new album]» (n'inglés). [[NME]] Consultáu'l 29 de xunetu de 2011.</ref> Les crítiques al nuevu trabayu discográficu fueron xeneralmente positives. Los críticos qu'allabaron l'álbum consideraron les composiciones y les lletres de Armstrong un ésitu, ente que los escépticos refugaron el [[álbum conceutual|conceutu]] del mesmu.<ref name="metabreakdown">«[http://search.metacritic.com/music/artists/greenday/21stcenturybreakdown 21st Century Breakdown]» (n'inglés). Metacritic. Consultáu'l 26 de febreru de 2011.</ref> El llanzamientu del primer cenciellu foi n'abril, col nuevu cantar oficial de [[Smackdown]] «Know Your Enemy». Dempués salieron los siguientes cenciellos que fueron «[[East Jesus Nowhere]]» y «21 Guns» pa Estaos Xuníos y Reinu Xuníu, amás de ''21st Century Breakdown'' pal restu del mundu. El siguiente cenciellu de la banda foi «[[Last Of The American Girls]]», siendo editáu'l [[1 d'abril]] del [[2010]].<ref>{{cita publicación |publicación=[[Kerrang!]] |fecha=5 d'agostu de 2009 |editorial=[[Bauer Media Group]] |títulu=Kerrang! Top 50 albums of the 21st Century}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nme.com/list/the-top-100-greatest-albums-of-the-decade/158049/page/5 |títulu=THE TOP 100 GREATEST ALBUMS OF THE DECADE |obra=[[NME]] |fechaaccesu=10 d'avientu de 2009}}</ref> En mayu estrenaron la so adautación en Broadway del discu ''American Idiot''. [[Ficheru:Billie Joe Armstrong en batería.jpg|thumb|200px|Mientres la última xira, en dellos países suramericanos como [[Chile]] [[Colombia]] y [[Arxentina]], [[Billie Joe Armstrong]] y [[Tré Cool]] intercambiaron los sos roles instrumentales en dellos cantares.]] El día [[31 de xineru]] de 2010, la banda ganó'l Grammy a Meyor Álbum de Rock.<ref>{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/news/story/31248017/100_best_albums_of_the_decade/27 |títulu=100 Best Albums of the Decade: #22-#21 |obra=Rolling Stone |fecha=9 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=10 d'avientu de 2009}}</ref> En marzu de [[2010]], Billie Joe declaró que la banda yá grabó bona parte del so próximu trabayu, que podría ver la lluz a finales d'aquel añu. Apocayá nun conciertu n'[[Arizona]] anunciaron la grabación del mesmu pa un DVD en vivu, llamáu ''Awesome as F**k'' y llanzáu el 22 de marzu de [[2011]]. Tiempu dempués la banda realizó un tour pa promocionar el so álbum ''21st Century Breakdown'',<ref>{{cita publicación |editorial=[[MTV News]] |fecha=14 d'ochobre de 2008 |títulu=Green Day Are In The Studio With Butch Vig For New Album, Online Videu Confirms |autor=James Montgomery |url=http://www.mtv.com./news/articles/1596973/20081014/green_day.jhtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017113054/http://www.mtv.com/news/articles/1596973/20081014/green_day.jhtml |archivedate=2008-10-17 |fechaaccesu=2017-10-22 }}</ref> el cual terminó en [[Costa Rica]] el [[29 d'ochobre]] del 2010. Nel 2010 la WWE utilizó'l cantar «Know Your Enemy» pa la marca [[SmackDown|WWE Friday Night Smackdown]]. P'avientu de 2010 ''21st Century Breakdown'' llegara a vender 1&nbsp;014&nbsp;000 copies n'[[Estaos Xuníos]], amás de 3&nbsp;500&nbsp;000 a nivel mundial.<ref>{{cita web |url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/71727/week-ending-dec-19-2010-michael-wouldnt-have-liked-this/;_ylt=Aj.H3JkWiMnvsI1nfdVCl7wPwiUv?page=2#comments |títulu="Week Ending Dec. 19, 2010: Michael Wouldn't Have Liked This" |apellíu=Grein |nome=Paul |editorial=Chart Watch - Yahoo Music |idioma=inglés |fechaaccesu=26 de febreru de 2011 |fecha=22 d'avientu de 2010 }}</ref> === Musical de ''American Idiot'' y nicios d'un nuevu álbum d'estudiu (2010-2011) === El [[20 d'abril]] del [[2010]], ''[[American Idiot: The Original Broadway Cast Recording]]'' estrenar en [[Broadway]], y Green Day llanzó'l ''soundtrack'' del musical, un nuevu cantar de titulada «When It's Time». En xunu del 2010, la tienda [[iTunes]] del [[Reinu Xuníu]] recibió'l cenciellu «When It's Time».<ref>(14 de xunu de 2010). «[http://www.greendayauthority.com/news/587/ When It's Time' single]» (n'inglés). Green Day Authority. Consultáu'l 29 de xunetu de 2011.</ref> Mientres los ''Spike TV Video Game Awards'' de [[2009]], anuncióse'l llanzamientu del videu xuegu de la saga ''Rock Band'', como siguimientu al xuegu ''[[The Beatles Rock Band]]''. El xuegu foi llanzáu'l [[8 de xunu]] de 2010. Cuenta colos álbumes completos ''[[Dookie]]'', ''[[American Idiot]]'' y ''[[21st Century Breakdown]]'', tamién puede escoyese los cantares del restu de la discografía de Green Day.<ref name="Green Day: Rock Band coming next year">«[http://www.gamespot.com/news/6242901.html?tag=recent_news;title;2 Green Day: Rock Band coming next year]» (n'inglés). Gamespot. Consultáu'l 12 d'avientu de 2009.</ref><ref name="g4tv pax east">«[https://web.archive.org/web/20111212123446/http://www.g4tv.com/videos/45111/Green-Day-Rock-Band-Preview/ Green Day Rock Band Preview]» (n'inglés). [[G4TV]]. Consultáu'l 29 de xunetu de 2011.</ref> [[Ficheru:Tre Cool look.jpg|thumb|200px|[[Tré Cool]] cantando con un sombreru de muyer. El so llugar na batería ocupar [[Billie Joe Armstrong]].]] El baxista del grupu, [[Mike Dirnt]], tuvo una entrevista cola W Radio n'ochobre de 2010, onde mentó que'l conxuntu yá completó'l procesu d'escritura del novenu álbum d'estudiu, afirmando que: «Siempres tamos trabayando nos cantares, cuando'l so tiempu y cuando la música ta bien entós terminamos... Gústame pensar que tenemos material abondo nesti momentu pa sacar un gran discu, pero queremos volver a casa y aseguranos de que ye perfectu antes d'acabalo». Na entrevista, Dirnt tamién menta que'l nuevu álbum en direuto «bien probablemente incluyiríase como una película en vivu. Poco dempués d'esa entrevista, hubo una emisión Ustream vivu cola banda, nel qu'anuncien qu'escribieron cerca de trenta canciones pal álbum de sesiones, y que rexistraron tolos espectáculos (d'audiu y videu) pal álbum en vivu.<ref>«[http://www.nem-catacoa.com/2010/10/mike-dirnt-baxista-de-la-agrupacion-green-day-fala-en-esclusiva-con-w-radio/ Mike Dirnt, baxista de l'agrupación Green Day, fala n'esclusiva con W Radio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240727111924/http://www.nem-catacoa.com/2010/10/mike-dirnt-baxista-de-la-agrupacion-green-day-fala-en-esclusiva-con-w-radio/ |date=2024-07-27 }}» (n'español). NEM Catacoa. Consultáu'l 29 de xunetu de 2011.</ref> El [[17 d'avientu]] de 2010, Green Day anunció na so páxina web el llanzamientu d'un CD/DVD en vivu, llamáu ''[[Awesome as Fuck]]'', que foi llanzáu finalmente'l 22 de marzu de 2011.<ref>(17 de xineru de 2011). «[http://entretenimiento.terra.com.pe/musica/nuevu-cddvd-de-green-day-promete-esperiencia-allucinante,8b8d0be54f39d210VgnVCM20000099f154d0RCRD.html Nuevu CD/DVD de Green Day promete esperiencia allucinante] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Nuevu CD/DVD de Green Day promete esperiencia allucinante |2=http://entretenimiento.terra.com.pe/musica/nuevu-cddvd-de-green-day-promete-esperiencia-allucinante,8b8d0be54f39d210VgnVCM20000099f154d0RCRD.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}» (n'español). Entretenimientu Terra. Consultáu'l 29 de xunetu de 2011.</ref> El 13 d'abril confirmóse qu'Universal va producir una versión cinematográfica de ''American Idiot'', col direutor Michael Mayer.<ref>Borys Kit. (13 d'abril de 2011). «[http://www.reuters.com/article/2011/04/13/us-americanidiot-idUSTRE73C0Y420110413 "American Idiot", the Broadway musical based on Green Day's acclaimed album of the same name, is getting another life on the big screen] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1="American Idiot", the Broadway musical based on Green Day's acclaimed album of the same name, is getting another life on the big screen |2=http://www.reuters.com/article/2011/04/13/us-americanidiot-idUSTRE73C0Y420110413 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}» (n'inglés). Reuters. Consultáu'l 12 d'ochobre de 2011.</ref> En publicaciones per mediu de Twitter, el líder del conxuntu, Billie Joe Armstrong declaró: «Bonu equí ta la primicia: Green Day, ta apexáu con un montón de nuevos cantares tolos díes. La direición de les temes tien alta enerxía y fresca, siéntense perbién». Amás, Armstrong amestó, que Mike Dirnt y Tre Cool, atopar nel so meyor momentu», refiriéndose a les composiciones que dambos tán apurriendo al nuevu álbum, y acutó: «Yo nun quiero revelar demasiáu, pero solo sé que Mike, Tre, Jason y yo tamos collaborando pa pasar el meyor momentu en reproducir la nuesa música».<ref>(31 de mayu de 2011). «[http://entretenimiento.terra.com.pe/musica/green-day-tien-un-monton-de temes nueves-pa-un discu,d61d050f38640310VgnVCM3000009af154d0RCRD.html Green Day tien un montón de temes nueves pa un discu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=temes nueves-pa-un discu,d61d050f38640310VgnVCM3000009af154d0RCRD.html Green Day tien un montón de temes nueves pa un discu |2=http://entretenimiento.terra.com.pe/musica/green-day-tien-un-monton-de |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}» (n'español). Entretenimientu. Consultáu'l 29 de xunetu de 2011.</ref> Billie Joe Armstrong produció a principios del 2011 el primer álbum d'estudiu de la banda de punk Emily's Army, que integra'l so fíu Joey. El fíu de Armstrong de 16 años toca la batería. L'álbum publicar por mediu del sellu Adeline Records. Armstrong dixo al respeutu: «Emily's Army tien muncha actitú punk xuvenil. Son novatos. Ta bien xugáu, tien un gran gabitu y ye pegadizu como l'infiernu».<ref>(29 de mayu de 2011). «[http://www.efeeme.com/84185/billie-joe-armstrong-produz-el debú-discografico-de-su-fíu-joey/ Billie Joe Armstrong produz el debú discográficu del so fíu Joey] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=debú-discografico-de-su-fíu-joey/ Billie Joe Armstrong produz el debú discográficu del so fíu Joey |2=http://www.efeeme.com/84185/billie-joe-armstrong-produz-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}» (n'inglés). Efe eme. Consultáu'l 29 de xunetu de 2011.</ref> El [[11 d'agostu]] de 2011 Green Day dio un conciertu sorpresa en [[Costa Mesa]], [[California]]. Nél tocaron quince cantares nuevos, qu'hasta'l momentu nun se publicaren niundes. Una d'elles llámase «Amy», ye un tributu a la cantante finada [[Amy Winehouse]]. Lo más probable ye que los cantares seyan destinaes al próximu álbum d'estudiu. Los cantares titular de la siguiente manera: «Nuclear Family», «Too Young to Die», «Oh Love», «Carpe Diem», «Loss of Control», «Little Boy Named Train», «Troublemaker», «Sweet 16», «Wow! That's Loud», «8th Avenue Serenade», «Ashley», «Amanda», «Wild One», «Stray Heart», «Rusty James» y la yá mentada «Amy».<ref>{{cita web |url=http://www.altpress.com/news/entry/green_day_release_new_song_lyrics_to_amy |títulu=Green Day release new song lyrics to 'Amy' |fechaaccesu=16 d'agostu de 2011 |autor=Tyler Common |fecha=15 d'agostu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> === ''¡Unu!, ¡Dos!, ¡Tré!'' (2012-2014) === [[Ficheru:Jason White 2009.jpg|thumb|Jason White figuro como miembru oficial de la banda dende'l 2012 hasta 2016.<ref>{{cita web |url=http://www.greendayauthority.com/band/jasonw.php |títulu=Jason White |obra=Green Day Authority |fechaaccesu=29 de payares de 2012 |idioma=inglés}}</ref>]] Mientres la segunda etapa de [[21st Century Breakdown World Tour]], la banda declarara que se taba escribiendo nuevu material.<ref>{{cita web |url=http://www.vh1.com/artists/news/1630900/20100131/green_day.jhtml?rsspartner=rssYahooNewscrawler |títulu=Green Day : Green Day Say Grammy Win Came At The 'Sweetest Time' – Rhapsody Music Downloads |fechaaccesu=22 d'agostu de 2010 |obra=VH1 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100312055800/http://www.vh1.com/artists/news/1630900/20100131/green_day.jhtml?rsspartner=rssYahooNewscrawler |fechaarchivu=12 de marzu de 2010 }}</ref> El 28 d'agostu, la banda mentó que'l nuevu álbum en direuto taba grabándose nun show en [[Denver]] ([[Colorado]]). [[Billie Joe Armstrong]] dixo a l'audiencia, «Hey, namái quiero dicite daqué agora mesmu. Tamos grabando un álbum en direuto nesti mesmu momentu», antes de tocar un «nuevu» cantar que se llama «[[Cigarettes and Valentines]]», que foi'l títulu d'un álbum inéditu dende 2003.<ref>{{cita web |url=http://www.greendayauthority.com/news/738/ |títulu=Green Day News &#124; Video of Cigarettes and Valentines |fechaaccesu=6 de setiembre de 2010 |fecha=29 d'agostu de 2010 |editorial=Greendayauthority.com}}</ref> N'ochobre de 2010, [[Mike Dirnt]] nuna entrevista per Radio W, mentó que completaren el procesu de redaición del novenu álbum d'estudiu, ya indicando que: «Siempres tamos trabayando nos cantares, cuando llega'l momentu y cuando la música ta bien lo llevamos a cabu. Gústame pensar que tenemos abondu material nuevo nesti momentu como pa sacar un gran discu, sicasí queremos volver a casa y aseguranos que seya perfectu pa tol mundu primero qu'apague el pitu».<ref>{{cita web |url=http://www.nem-catacoa.com/2010/10/mike-dirnt-baxista-de-la-agrupacion-green-day-fala-en-esclusiva-con-w-radio/ |títulu=Mike Dirnt talks to Radio W about Green Day's upcoming South American tour (audiu interview) |obra=Nem Catacoa – Soníos de la Tierra |editorial=Radio W |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101213134038/http://www.nem-catacoa.com/2010/10/mike-dirnt-baxista-de-la-agrupacion-green-day-fala-en-esclusiva-con-w-radio/ |fechaarchivu=13 d'avientu de 2010 }}</ref> El 3 d'abril Green Day apaeció nel [[Salón de la Fama del Rock]] tocando'l cantar [[Letterbomb]], dempués el vocalista Billie Joe dio un discursu pa inducir a la banda [[Guns N' Roses]].<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/news/exclusive-green-day-to-induct-guns-n-roses-into-rock-and-roll-hall-of-fame-20120403 |títulu= Green Day induct Guns N' Roses into Rock and Roll Hall of Fame |fechaaccesu=3 d'abril de 2012 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.billboard.com/articles/news/497304/green-day-to-induct-guns-n-roses-into-rock-hall |títulu= Green Day To Induct Guns N' Roses Into Rock Hall |fechaaccesu=3 d'abril de 2012 |obra= Billboard |idioma=inglés}}</ref> El 11 d'abril de 2012, Armstrong anunció que'l nuevu discu publicaríase como una triloxía d'álbumes titulaos ''[[¡Unu!]]'', ''[[¡Dos!]]'' y ''[[¡Tré!]]'' y afirmó que seríen llanzaos el 25 de setiembre, 13 de payares, y 11 d'avientu de 2012, respeutivamente.<ref name="Album Trio Press Release">{{cita web |url=http://greenday.com/node/7541 |títulu=GREEN DAY IN THE STUDIO RECORDING THREE ALBUMS – A TRILOGY ENTITLED ¡UNU!, ¡DOS!, AND ¡TRE! ALBUMS TO BE RELEASED FROM SEPTEMBER TO December 2012 |fechaaccesu=11 d'abril de 2012 |fecha=11 d'abril de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120413172619/http://www.greenday.com/node/7541 |fechaarchivu=13 d'abril de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/news/two-green-day-documentaries-coming-20120710 |títulu= Two Green Day Rock Docs Will Accompany New Albums |fechaaccesu=10 dejulio de 2012 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/videos/green-day-talk-unu-dos-and-tre-20120412 |títulu= Green Day Talk Album Triology |fechaaccesu= 12 d'abril de 2012 |obra= Rolling Stone |idioma= inglés }}</ref>[[Ficheru:Green day Live 5 june 2013 in Rome4.JPG|thumb|240px|Green Day en [[Roma]], [[2013]].]] El 26 de xunu dar a conocer la llista de cantares de dichu álbum completu pola páxina oficial del grupu.<ref>«[https://web.archive.org/web/20120706211953/http://www.greenday.com/node/8661 Sitiu oficial]» (n'inglés). Green Day.</ref> Asina Green Day entamó'l so ''[[99 Revolutions World Tour|99 Revolutions Tour]]'' tituláu asina por un cantar del álbum ''[[¡Tré!]]''. Depués de grabar un álbum con [[Norah Jones]],<ref>(19 d'avientu de 2013). «[http://www.efeeme.com/discos-foreverly-billie-joe-armstrong-norah-jones/ “Foreverly”, Billie Joe Armstrong & Norah Jones]» Efe eme. Consultáu'l 7 de xineru de 2014.</ref> a finales de 2013 Armstrong declaró que'l grupu tomaría un descansu en realizando una xira per Australia.<ref>(2 d'avientu de 2013). «[http://www.efeeme.com/green-day-tómense-un descansu-pa-recargar-les piles/ Green Day tómense un descansu pa “recargar les piles”] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=descansu-pa-recargar-les piles/ Green Day tómense un descansu pa “recargar les piles” |2=http://www.efeeme.com/green-day-t%C3%B3mense-un |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}» Efe eme. Consultáu'l 7 de xineru de 2014.</ref> El 20 de payares Green Day declaró que se diba a llanzar un [[DVD]] tituláu ''¡Cuatro!'' la vista de grabación, referencies ya inspiraciones sobre l'interés de facer una triloxía.<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/news/green-day-quatro-documentary-in-the-works-for-2-aa3-20121121 |títulu= Green Day '¡Quatro!' Documentary in the Works for 2013 |fechaaccesu= 21 de payares de 2012 |obra= Rolling Stone |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160416192612/http://www.rollingstone.com/music/news/green-day-quatro-documentary-in-the-works-for-2-aa3-20121121 |fechaarchivu= 2016-04-16 }}</ref> A fines de febreru de 2014 anunciaron que s'editara un álbum con dieciocho pistes peculiares de la triloxía, incluyendo la versión acústica de «Stay the Night» y un cantar inéditu, «State of Shock». La obra va ser editada'l 19 d'abril de 2014 con motivu del Record Store Day y va llamase ''Demolicious''. Esti álbum editar en CD, casete y vinilu.<ref>«[http://www.culturaocio.com/musica/noticia-green-day-llanzara-disco-maquetes-20140228123440.html Green Day va llanzar un discu de maquetes]» Cultura ocio. Consultáu'l 2 de marzu de 2014.</ref><ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/news/green-day-to-issue-18-rarities-for-record-store-day-20140224 |títulu= Green Day to Issue Demo-Filled LP 'Demolicious' for Record Store Day |fechaaccesu=24 de febreru de 2014 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> === ''Revolution Radio'' (2016-presente) === [[Ficheru:Green Day Sweet Children.jpg|thumb|290px|Green Day nel House of Blues, tocando como Sweet Children díes antes de la so introducción al Salón de la Fama del Rock & Roll (d'esquierda a derecha) Billie Joe Armstrong, Mike Dirnt (al fondu) y John Kiffmeyer.]] El 15 d'avientu de 2014, el Salón de la Fama del Rock & Roll reveló a los escoyíos pa entrar na edición númberu 48, estos fueron: Green Day, [[Joan Jett & The Blackhearts]], [[Lou Reed]], [[Stevie Ray Vaughan]], [[Bill Withers]] y [[The Paul Butterfield Blues Band]].<ref>{{cita web |títulu=GREEN DAY TO JOIN ROCK AND ROLL HALL OF FAME |url=http://www.kerrang.com/26244/green-day-join-rock-roll-hall-fame/ |obra=Kerrang! |fechaaccesu=6 d'avientu de 2014}}</ref><ref>{{cita web |títulu=GREEN DAY, NINE INCH NAILS AND MORE NOMINATED FOR HALL OF FAME |url=http://www.kerrang.com/23803/green-day-nine-inch-nails-nominated-hall-fame/ |obra=Kerrang! |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2014}}</ref> El 18 d'abril del 2015, la banda ingresó al [[Salón de la Fama del Rock and Roll]] xunto con [[Ringo Starr]], [[Lou Reed]], [[Joan Jett]], el cantante [[Bill Withers]], el guitarrista [[Stevie Ray Vaughan]] & [[Double Trouble]], [[The Paul Butterfield Blues Band]], la banda [[The 5 Royales]] y [[The Blackhearts]].<Ref> {{cita web |url=http://ya.fm/veracruz/noticies/nota.cfm?id=36175 |títulu=Green Day ¡Bienveníos al Salón de la Fama del Rock! |fechaaccesu=20 d'abril de 2015 }} </Ref> El 24 d'avientu de 2015, la banda editó'l cantar "Xmas Time Of The Year".<ref>{{cita web |apellíos1=Carter |nome1=Emily |títulu=Green Day Release New Song, Xmas Time of the Year |url=http://www.kerrang.com/39008/green-day-release-new-song-xmas-time-of-the-year/ |sitiuweb=Kerrang! |editorial=Kerrang |fechaaccesu=24 d'avientu de 2015 |fecha=24 d'avientu de 2015}}</ref> El 19 de xineru de 2016, la revista ''[[Kerrang!]]'', llanzó un númberu dedicando un artículu especial sobre los trenta años de Green Day.<ref>{{cita web |url=http://www.kerrang.com/39494/k1603-green-day-30th-anniversary-special/ |títulu= GREEN DAY: 30TH ANNIVERSARY SPECIAL! |obra=Kerrang! |idioma=inglés}}</ref> Billie anunciu na so cuenta d'[[Instagram]] qu'editaríen un cenciellu tituláu "Bang Bang" el 11 d'agostu.<ref>{{cita web |url=http://www.europafm.com/noticias/musica/green-day-anuncia-esperáu-torno-tema-%E2%80%98bang-bang%E2%80%99_2016080357a1b1ef4beb2802bd3ccc28.html |títulu=Green Day anuncia'l so esperáu regresu cola tema 'BANG BANG' |fechaaccesu=4 d'agostu de 2016}}</ref> El 11 d'agostu la banda editó'l cenciellu "Bang Bang", xunto al nuevu álbum ''[[Revolution Radio]]'' que ta disponible dende'l 7 d'ochobre, amás [[Jason White]] dexó de ser miembru oficial y pasu a ser miembru de sofitu en vivu.<ref name="rollingstone_1"/><ref>{{cita web |url=http://www.greenday.com/revolutionradio/ |títulu=Green Day {{!}} Revolution Radio {{!}} New Album 10/7 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2016 |sitiuweb=Green Day Official Website |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160811134722/http://www.greenday.com/revolutionradio/ |fechaarchivu=2016-08-11 }}</ref> N'ochobre de 2017, Green Day anunció'l llanzamientu del so nuevu discu, ''Greatest Hits: God's Favorite Band'', que va arrexuntar los meyores cantares de la banda y va incluyir una tema nueva.<ref>{{cita web |url=http://www.m80radio.com/2017/green-day-abracen-la fe nuevu-discu-34089.html|títulu=Green Day abracen la fe nel so nuevu discu|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> == Estilu musical y discutinios == Citando l'estilu musical que prevalez en ''Dookie'', [[Stephen Erlewine]] de Allmusic describió a Green Day como ¨renovadores del punk que recargaron la enerxía de les rápides y pegañosos cantares punk-pop de tres acordes».<ref name="AllmusicBio">{{cita web |url=http://allmusic.com/artist/green-day-p69310/biography |títulu=Green Day - Biography |apellíu=Erlewine |nome=Stephen |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |obra=[[Allmusic]]}}</ref> Anque Armstrong ye'l principal compositor, los otros miembros ayudar na organización.<ref>{{cita web |url=http://www.torontosun.com/entertainment/music/2009/07/03/10010606-sun.html |títulu=You think I'm funny? |fechaaccesu=3 de xunetu de 2009 |autor=Darryl Sterdan |fecha=3 de xunetu de 2009 |obra=Toronto Sun |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090706091202/http://www.torontosun.com/entertainment/music/2009/07/03/10010606-sun.html |fechaarchivu=2009-07-06 }}</ref> Xeneróse gran polémica sobre si l'estilu musical del conxuntu y el fechu a qu'esti perteneza a un sellu importante considérese como «punk verdaderu».<ref>Mihaela Stroia. (13 d'ochobre de 2005). «[https://web.archive.org/web/20110613172046/http://news.softpedia.com/news/Green-Day-Still-A-Punk-Band-10426.shtml Green Day Still A Punk Band]» (n'inglés). Soft Pedia. Consultáu'l 30 de xunetu de 2011.</ref> En declaraciones, l'ex integrante de [[Sex Pistols]], [[John Lydon]], dixo que refugaba al conxuntu, y qu'ellos nun facíen nada asemeyao al punk. El mesmu Armstrong faló sobre'l estatus de banda punk nun sellu grande, diciendo: «Dacuando pienso que volvimos totalmente redundantes porque agora somos una banda grande, fiximos un montón de dineru, yá nun somos punk rock. Pero dempués pensar y digo: “puedes sacanos del ambiente punk, pero nun puedes sacar el punk de nós”».<ref name="softpedia2005">{{cita web |url=http://news.softpedia.com/news/Green-Day-Still-A-Punk-Band-10426.shtml |títulu=Green Day Still A Punk Band |fecha=5 d'ochobre de 2005 |fechaaccesu=4 d'avientu de 2010 |autor=Mihaela Stroia |editorial=Softpedia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110613172046/http://news.softpedia.com/news/Green-Day-Still-A-Punk-Band-10426.shtml |fechaarchivu=13 de xunu de 2011 }}</ref><ref>Daniel Melia. (9 de febreru de 2006). «[https://web.archive.org/web/20110814130133/http://www.gigwise.com/article.php?contentid=13310 John Lydon Calls Green Day "Plonk" Not "Punk"]» (n'inglés). Gigwise. Consultáu'l 30 de xunetu de 2011.</ref><ref>Matthew Houghton. (21 d'avientu de 2006). «[http://www.digitalspy.com/music/a40981/noel-gallagher-hits-out-at-green-day.html Noel Gallagher hits out at Green Day]» (n'inglés). Digital Spy. Consultáu'l 27 de payares de 2011.</ref> == Influyencies == El soníu de Green Day ye de cutiu comparáu col de bandes punk de la primer fola como los [[Ramones]], [[The Clash]], [[Sex Pistols]] y [[Buzzcocks]]. Tamién tuvieron gran influyencia per parte de la banda de ''[[punk rock]]'' californianu [[Bad Religion]].<ref name = "snotty"/><ref>Azerrad, Michael. ''Our Band Could Be Your Life. Little Brown and Company'', 2001. Pg. 496. ISBN 0-316-78753-1.</ref> El mesmu [[Billie Joe Armstrong]] mentó que dalguna de les sos mayores influyencies son bandes de rock alternativu como [[Hüsker Dü]] y [[The Replacements (banda)|The Replacements]], y que la so influyencia nótase particularmente nos cambeos d'acordes nos cantares de Green Day.<ref name = "snotty"/> Green Day fixo un cover de «Don't Want to Know If You Are Lonely» de Hüsker Dü, incluyíu nel cenciellu de ''Warning'', y el personaxe «Mr. Whirly» del cantar «Misery» ye una referencia al cantar de The Replacements del mesmu nome.<ref>Di Perna, Alan. "Far From The Maddening Crowd". ''Guitar World''. Avientu 2000.</ref> Otres de les influyencies citaes por Green Day son [[Queen]],<ref>{{Cita publicación |apellíu=Erlewine |nome=Stephen Thomas |apellíu2=Hendrickson |nome2=Matt |títulu=Green Day |editorial=Rolling Stones |url=http://www.rollingstone.com/news/coverstory/how_green_day_conquered_the_world |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090421143155/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/how_green_day_conquered_the_world |fechaarchivu=21 d'abril de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090421143155/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/how_green_day_conquered_the_world |archivedate=2009-04-21 |fechaaccesu=2017-10-22 }}</ref> [[The Who]] y los pioneros del [[power pop]], [[Cheap Trick]].<ref name="Spin Interview">"{{cita web |url=http://www.spin.com/articles/green-day-we-love-who-and-cheap-trick |títulu=Green Day: "We Love the Who and Cheap Trick" |apellíu=Goodman |nome=William |obra=[[Spin Magacín|Spin Magacín Online]] |fechaaccesu=14 de mayu de 2008}}</ref> === Influyencia === Gran cantidá de bandes citaron a Green Day como una de les sos mayores influyencies, ente elles; [[Avril Lavigne]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/avril-lavigne/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Avril Lavigne Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209005720/http://www.mtv.com/artists/avril-lavigne/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[5 Seconds of Summer]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/5-seconds-of-summer/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=5 Seconds Of Summer Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170110093323/http://www.mtv.com/artists/5-seconds-of-summer/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2017-01-10 }}</ref> [[Blink-182]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/blink-182/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Blink-182 Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160310070403/http://www.mtv.com/artists/blink-182/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-03-10 }}</ref> [[Tokiu Hotel]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/tokio-hotel/related-artists/?filter=influenced |obra=MTV |títulu=Tokiu Hotel influences |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171022000000/http://www.mtv.com/artists/tokio-hotel/related-artists/?filter=influenced |fechaarchivu=2017-10-22 }}</ref> [[My Chemical Romance]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/my-chemical-romance/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=My Chemical Romance Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209043607/http://www.mtv.com/artists/my-chemical-romance/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[AFI (banda)|AFI]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/afi/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=AFI influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209133343/http://www.mtv.com/artists/afi/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[The Subways]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/the-subways/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=The Subways Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209140644/http://www.mtv.com/artists/the-subways/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Simple Plan]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/simple-plan/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Simple Plan Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160301051829/http://www.mtv.com/artists/simple-plan/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-03-01 }}</ref> [[Sum 41]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/sum-41/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Sum 41 Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160117052441/http://www.mtv.com/artists/sum-41/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-01-17 }}</ref> [[Paramore]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/paramore/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Paramore Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209094648/http://www.mtv.com/artists/paramore/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Yellowcard]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/yellowcard/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Yellowcard Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209112514/http://www.mtv.com/artists/yellowcard/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[MxPx]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/mxpx/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=MxPx Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209130239/http://www.mtv.com/artists/mxpx/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Biffy Clyro]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/biffy-clyro/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Biffy Clyro Influences obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160501063448/http://www.mtv.com/artists/biffy-clyro/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-05-01 }}</ref> [[All Time Low]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/all-time-low/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=All Time Low Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209081256/http://www.mtv.com/artists/all-time-low/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Fall Out Boy]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/fall-out-boy/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Fall Out Boy Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303184236/http://www.mtv.com/artists/fall-out-boy/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> [[A Day to Remember]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/a-day-to-remember/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=A Day to Remember Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160812125942/http://www.mtv.com/artists/a-day-to-remember/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-08-12 }}</ref> [[New Years Day]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/new-years-day/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=New Years Day Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209063038/http://www.mtv.com/artists/new-years-day/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Amber Pacific]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/amber-pacific/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Amber Pacific Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209113725/http://www.mtv.com/artists/amber-pacific/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[The All-American Rejects]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/the-all-american-rejects/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=The All-American Rejets Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209075357/http://www.mtv.com/artists/the-all-american-rejects/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Good Charlotte]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/good-charlotte/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Godd Charlotte Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209152302/http://www.mtv.com/artists/good-charlotte/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Weezer]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/weezer/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Weezer Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209151253/http://www.mtv.com/artists/weezer/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Zebrahead]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/zebrahead/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Zebrahead Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151210182756/http://www.mtv.com/artists/zebrahead/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-10 }}</ref> [[The Living End]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/the-living-end/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=The Living End Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209140207/http://www.mtv.com/artists/the-living-end/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Brand New]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/brand-new/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Brand New Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160508014741/http://www.mtv.com/artists/brand-new/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-05-08 }}</ref> [[Hey Monday]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/hey-monday/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Hey Monday Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209102948/http://www.mtv.com/artists/hey-monday/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Jimmy Eat World]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/jimmy-eat-world/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Jimmy Eat World Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160728101334/http://www.mtv.com/artists/jimmy-eat-world/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-07-28 }}</ref> [[The Get Up Kids]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/the-get-up-kids/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=The Get Up Kids Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209002654/http://www.mtv.com/artists/the-get-up-kids/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[New Found Glory]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/new-found-glory/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=New Found Glory |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209151052/http://www.mtv.com/artists/new-found-glory/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Saves the Day]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/saves-the-day/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Saves the Day |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209094825/http://www.mtv.com/artists/saves-the-day/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Pignoise]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/pignoise/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Pignoise Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209045216/http://www.mtv.com/artists/pignoise/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Panda (banda)|Panda]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/panda-2/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Panda Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151208092738/http://www.mtv.com/artists/panda-2/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-08 }}</ref> [[Lustra (banda)|Lustra]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/lustra/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Lustra Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151208220813/http://www.mtv.com/artists/lustra/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-08 }}</ref> [[Alkaline Trio]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/alkaline-trio/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Alkaline Trio Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151208231022/http://www.mtv.com/artists/alkaline-trio/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-08 }}</ref> [[Against Me!]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/against-me/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Against Me! Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209111913/http://www.mtv.com/artists/against-me/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> [[Panic! at the Disco]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/panic-at-the-discu/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Panic! at the Disco |obra=MTV }}</ref> [[Neck Deep]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/neck-deep/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Neck Deep Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151210182739/http://www.mtv.com/artists/neck-deep/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-10 }}</ref> [[Eve 6]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/eve-6/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Eve 6 Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160310090750/http://www.mtv.com/artists/eve-6/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2016-03-10 }}</ref> [[Taking Back Sunday]],<ref>{{cita web |url=http://www.mtv.com/artists/taking-back-sunday/related-artists/?filter=influencedBy |títulu=Taking Back Sunday Influences |obra=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209135401/http://www.mtv.com/artists/taking-back-sunday/related-artists/?filter=influencedBy |fechaarchivu=2015-12-09 }}</ref> ente otres. Amás la cantante [[Lady Gaga]] reveló la so almiración a la banda, diciendo que nos 90 taba encegolada col grupu; el primer discu que mercó na so vida foi ''[[Dookie]].''<ref>{{cita web |url= http://noticias.mtvla.com/articulo/bd21b6b3-9436-4591-a5bf-11b292y3ef1c |títulu= Green Day: afalagos de Lady Gaga |obra= MTV }}</ref> == Xusticia social y política == Nuna entrevista, cuando se-y preguntar la so opinión alrodiu de que si tolos músicos tendríen d'amestar un mensaxe social o políticu al so trabayu, Armstrong respondió que «les úniques persones que tienen de cantar sobre tarrezas sociales o políticos, son aquelles los que nun tean llenos de babayada».<ref>{{cita web |url=http://ehis.ebscohost.com/eds/detail?sid=7c981790-a52y-464ccfce06fd59b3%40sessionmgr11&vide=1&hid=4&bdata=JnNpdGU9ZWRzLWxpdmUmc2NvcGU9c2l0ZQ%3d%3d#db=aph&AN=51549963.html |títulu=10 Questions for Billie Joe Armstrong |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2011 |autor=Billie Joe Armstrong |fecha=28 de xunu de 2010 |editorial=Time Magazine}}</ref> ''American Idiot'' foi la voz de los «desilusionaos pola América del mileniu»,<!-- Falta esclariar quién afirma esto --> el fechu de que fuera llanzáu dos meses primero que'l presidente Bush fuera reelecto, fizo que l'álbum convertir en «arte de protesta».<ref>{{cita web |url=http://ehis.ebscohost.com/eds/detail?sid=051541ef-fb2b-4cf8-8106-1faa8293a750%40sessionmgr4&vide=1&hid=4&bdata=JnNpdGU9ZWRzLWxpdmUmc2NvcGU9c2l0ZQ%3d%3d#db=aph&AN=35740246.html |títulu=Green Day's 'American Idiot' |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2011 |autor=Lorraine Ali |fecha=22 d'avientu de 2008 |editorial=Newsweek}}</ref> Creáu como un álbum antiguerra, ''American Idiot'' contién munchos cantares de protesta, incluyendo, non yá el cantar titular, sinón tamién «Holiday», que satíricamente acomete contra la decisión de [[George W. Bush]] d'invadir Iraq.<ref>Lynskey, Dorian. "33 Revolutions Per Minute." New York: HarperCollins Publishers, 2011.</ref> Armstrong describió'l cantar como «una batalla pa salir de la so propia inorancia»,<ref>{{cita web |apellíu=Day |nome=Green |url=http://www.npr.org/2010/05/27/126395459/billie-joe-armstrong-from-green-day-to-broadway.html |títulu=Fresh Air Interviews: Green Day front man Billie Joe Armstrong - 'Having The Time Of His Life' |editorial=NPR |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011}}</ref> según el líder del conxuntu, ye «non antiamericanu, sinón antiguerra». N'avientu de 2006, Green Day y [[:en:Natural Resources Defense Council|NRDC]] abrió un sitiu web en collaboración pa concientizar al públicu sobre la dependencia del petroleu.<ref>Daniel Hinerfeld. (17 de payares de 2006). «[http://www.nrdc.org/media/pressreleases/061116a.asp Green Day teams up with green group in campaign to 'move America beyond oil']» (n'inglés). Natural Resources Defense Council. Consultáu'l 19 d'avientu de 2010.</ref><ref>«[https://web.archive.org/web/20130113212544/http://www.greendaynrdc.com/ Green Day + NRDC; the "Move America Beyond Oil" campaign and other environmental concerns]» (n'inglés). Sitiu oficial.</ref> Enl 20 de payares de 2016 la banda se prento nos [[Premios American Music|American Music Awards]] interpretando [[Bang Bang (cantar de Green Day)|Bang Bang]], metanes el cantar Armstrong protesto'l so refugu al presidente d'Estaos Xuníos [[Donald Trump]] faciendo coru a "Non Trump, non KKK, non fascist USA," (Non a Trump, Non a [[Ku Kux Klan]], Non a un Estaos Xuníos Fascista).<ref>{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/music/features/green-days-anti-trump-ames-chant-the-punk-history-w451677 |títulu='Non Trump! Non KKK! Non Fascist USA!': The Punk History |obra=Rolling Stone |fechaaccesu=21 de payares de 2016 |autor=Kory Grow |idioma=inglés }}</ref> == Miembros de la banda == ;Miembros actuales * [[Billie Joe Armstrong]]: [[voz (música)|voz principal]], [[guitarra]], [[pianu]], [[harmónica]], batería ocasional (1986-presente) * [[Mike Dirnt]]: [[baxu eléctricu|baxu]], [[coru|coros]], voz ocasional (1987-presente), guitarra (1986-1987) * [[Tré Cool]]: [[batería (preséu)|batería]], [[instrumentu de percusión|percusión]], [[coru|coros]], voz ocasional, [[acordión]] en [[Minority]] del álbum ''Warning'' (1990-presente) ;Ex miembros * [[A la Demasía]]: batería, percusión, coros (1987-1990) * Sean Hughes: baxu, coros (1987-1988) * Dave Hewood: Batería, percusión, coros (1990) * Raj Punjabi: Batería, percusión, coros (1986-1987) ;Miembros de sofitu en direuto actuales * [[Jason Freese]]: [[tecláu (instrumentu musical)|tecláu]], pianu, [[saxofón]], [[trombón]], guitarra, coros (2003-presente) * Jeff Matika: guitarra, coros (2009-presente) * [[Jason White]]: guitarra, coros (1998-presente, miembru oficial 2012-2016)<ref>{{cita web |url=http://www.greendayauthority.com/band/jasonw.php |títulu=Jason White Biography |obra=The Green Day Authority |fechaaccesu=13 de payares de 2014 |idioma=inglés}}</ref> ;Ex miembros de sofitu en direuto * Timmy Chunks: guitarra, coros (1997-1999) * Garth Schultz: trombón, [[trompeta]] (1997-1999) * [[Gabrial McNair]]: trombón, saxofón (1999-2001) * Kurt Lohmiller: trompeta, percusión (1999-2004) * [[Mike Pelino]]: guitarra, coros (2004-2005) * [[Ronnie Blake]]: trompeta, percusión (2004-2005) === Llinia de tiempu === {{imaxe múltiple|posición_tabla = center|direición = horizontal|títulu = Miembro actuales de Green Day|semeya1 = RiP2013 GreenDay Billie Joe Armstrong 0017.jpg|anchu1 = 180|testu1 = Billie Joe Armstrong|aliniación_texto1 = center|semeya2 = Mike Dirnt and Tre Cool.jpg|anchu2 = 200|testu2 = Mike Dirnt|aliniación_texto2 = center|semeya3 = Tre Cool look.jpg|anchu3 = 201|testu3 = Tré Cool|aliniación_texto3 = center}} ;Miembros oficiales <timeline> ImageSize = width:1050 height:auto barincrement:30 PlotArea = left:100 bottom:100 top:0 right:20 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/1986 till:01/01/2017 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:LVocals value:red legend:Voz_principal id:BVocals value:pink legend:Coros id:Guitar value:green legend:Guitarres id:Bass value:yellow legend:Baxu id:Drums value:blue legend:Batería id:Keys value:purple legend:Teclaos id:Per value:skyblue legend:Percusión id:Harm value:orange legend:Harmónica id:Lines value:black legend:Álbumes id:bars value:gray(0.93) Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 BackgroundColors = bars:bars ScaleMajor = increment:1 start:1986 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1986 LineData = at:04/13/1990 color:black layer:back at:01/17/1992 color:black layer:back at:02/01/1994 color:black layer:back at:10/10/1995 color:black layer:back at:10/14/1997 color:black layer:back at:10/03/2000 color:black layer:back at:09/21/2004 color:black layer:back at:05/14/2009 color:black layer:back at:09/25/2012 color:black layer:back at:11/12/2012 color:black layer:back at:12/11/2012 color:black layer:back at:07/10/2016 color:black layer:back BarData = bar:Armstrong text:"Billie Joe Armstrong" bar:Hughes text:"Sean Hughes" bar:Dirnt text:"Mike Dirnt" bar:White text:"Jason White" bar:Punjabi text:"Raj Punjabi" bar:Kiffmeyer text:"John Kiffmeyer" bar:Henwood text:"Dave Henwood" bar:Cool text:"Tré Cool" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-5) bar:Armstrong from:01/01/1986 till:end color:LVocals width:3 bar:Armstrong from:01/01/1986 till:end color:Guitar bar:Armstrong from:10/03/2000 till:end color:Keys width:7 bar:Armstrong from:09/23/2004 till:end color:Harm width:5 bar:Dirnt from:01/01/1986 till:end color:BVocals width:3 bar:Dirnt from:01/01/1986 till:02/01/1988 color:Guitar bar:Dirnt from:02/01/1988 till:end color:Bass bar:Kiffmeyer from:01/01/1987 till:06/01/1990 color:Drums bar:Kiffmeyer from:01/01/1987 till:06/01/1990 color:Per width:7 bar:Kiffmeyer from:01/01/1987 till:06/01/1990 color:BVocals width:3 bar:Cool from:07/21/1990 till:end color:Drums bar:Cool from:07/21/1990 till:end color:Per width:7 bar:Cool from:07/21/1990 till:end color:BVocals width:3 bar:Hughes from:01/01/1986 till:02/01/1988 color:Bass bar:Hughes from:01/01/1986 till:02/01/1988 color:BVocals width:3 bar:Henwood from:06/02/1990 till:07/20/1990 color:Drums bar:Henwood from:06/02/1990 till:07/20/1990 color:Per width:7 bar:Henwood from:06/02/1990 till:07/20/1990 color:BVocals width:3 bar:Punjabi from:01/01/1986 till:01/01/1987 color:Drums bar:Punjabi from:01/01/1986 till:01/01/1987 color:Per width:7 bar:Punjabi from:01/01/1986 till:01/01/1987 color:BVocals width:3 bar:White from:01/01/2012 till:01/01/2016 color:Guitar bar:White from:01/01/2012 till:01/01/2016 color:BVocals width:3 </timeline> ;Miembros de sofitu en direuto <timeline> ImageSize = width:1050 height:auto barincrement:30 PlotArea = left:100 bottom:100 top:0 right:20 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/1986 till:01/01/2017 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:Guitar value:green legend:Guitarres id:BVocals value:pink legend:Coros id:Keys value:purple legend:Teclaos id:Sax value:lavender legend:Saxofón id:Tromb value:magenta legend:Trombón id:Tromp value:teal legend:Trompeta id:Per value:skyblue legend:Percusión id:bars value:gray(0.93) id:Lines value:black legend:Álbumes Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 BackgroundColors = bars:bars ScaleMajor = increment:1 start:1986 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1986 LineData = at:04/13/1990 color:black layer:back at:01/17/1992 color:black layer:back at:02/01/1994 color:black layer:back at:10/10/1995 color:black layer:back at:10/14/1997 color:black layer:back at:10/03/2000 color:black layer:back at:09/21/2004 color:black layer:back at:05/14/2009 color:black layer:back at:09/25/2012 color:black layer:back at:11/12/2012 color:black layer:back at:12/11/2012 color:black layer:back at:07/10/2016 color:black layer:back BarData = bar:Chunks text:"Timmy Chunks" bar:White text:Jason White bar:Pelino text:Mike Pelino bar:Matika text:Jeff Matika bar:Schultz text:"Garth Schultz" bar:McNair text:"Gabriel McNair" bar:Lohmiller text:Kurt Lohmiller bar:Blake text:Ronnie Blake bar:Freese text:Jason Freese PlotData= width:13 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-5) bar:Chunks from:01/01/1997 till:09/12/1999 color:Guitar bar:Chunks from:01/01/1997 till:09/12/1999 color:BVocals width:3 bar:Schultz from:01/01/1997 till:09/12/1999 color:Tromb bar:Schultz from:01/01/1997 till:09/12/1999 color:Tromp width:3 bar:McNair from:01/01/1999 till:11/11/2001 color:Tromb bar:McNair from:01/01/1999 till:11/11/2001 color:Sax width:3 bar:Lohmiller from:03/09/1999 till:09/09/2004 color:Tromp bar:Lohmiller from:03/09/1999 till:09/09/2004 color:Per width:3 bar:Pelino from:03/03/2004 till:09/10/2005 color:Guitar bar:Pelino from:03/03/2004 till:09/10/2005 color:BVocals width:3 bar:Blake from:03/03/2004 till:09/10/2005 color:Tromp bar:Blake from:03/03/2004 till:09/10/2005 color:Per width:3 bar:Matika from:01/01/2009 till:end color:Guitar bar:Matika from:01/01/2009 till:end color:BVocals width:3 bar:Freese from:09/23/2004 till:end color:Keys bar:Freese from:09/23/2004 till:end color:Sax width:9 bar:Freese from:09/23/2004 till:end color:Tromb width:7 bar:Freese from:09/23/2004 till:end color:Guitar width:5 bar:Freese from:09/23/2004 till:end color:BVocals width:3 bar:White from:09/10/1998 till:01/01/2012 color:Guitar bar:White from:01/01/2016 till:end color:Guitar bar:White from:09/10/1998 till:01/01/2012 color:BVocals width:3 bar:White from:01/01/2016 till:end color:BVocals width:3 </timeline> == Premios y nomamientos de Green Day == {{AP|Premios y nominaciones de Green Day}} == Discografía == [[Ficheru:RiP2013 GreenDay Billie Joe Armstrong 0023.jpg|thumb|Mientres los conciertos de la banda suélense dar regalos o xubir al públicu a cantar al escenariu y convivir enforma col so audencia.]] {{AP|Discografía de Green Day}} ;Álbumes d'estudiu *1990: ''[[39/Smooth]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.punknews.org/article/13338 |títulu=Lookout! downsizes, scales back plans for the future |obra=Punknews.org |fechaaccesu=29 d'abril de 2011|}}</ref> *1992: ''[[Kerplunk]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.allmusic.com/album/kerplunk%21-mw0000096356 |títulu= Kerplunk! - Green Day |obra= All Music |idioma=inglés}}</ref> *1994: ''[[Dookie]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/news/dookie-at-20-billie-joe-armstrong-on-green-days-punk-blockbuster-20140203 |títulu= 'Dookie' at 20: Billie Joe Armstrong on Green Day's Punk Blockbuster |fechaaccesu=3 de febreru de 2014 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> *1995: ''[[Insomniac]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/insomniac-19951102 |títulu= Green Day Insomniac Album Review |fechaaccesu=2 de payares de 1995 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> *1997: ''[[Nimrod (álbum de Green Day)|Nimrod]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/nimrod-19971020 |títulu= Green Day Nimrod.Album Review |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2014 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> *2000: ''[[Warning (álbum de Green Day)|Warning]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/warning-20001012 |títulu= Green Day Warning Album Review |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2000 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> *2004: ''[[American Idiot]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/american-idiot-20040930 |títulu= Green Day "American Idiot" |fechaaccesu=30 de setiembre de 2004 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> *2009: ''[[21st Century Breakdown]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/21st-century-breakdown-20090427 |títulu= Green Day 21st Century Breakdown Album Review |fechaaccesu=27 d'abril de 2009 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> *2012: ''[[¡Unu!]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/unu-20120913 |títulu= Green Day ¡Unu! Album Review |fechaaccesu= 12 de semtiembre de 2012 |obra= Rolling Stone |idioma= inglés }}</ref> *2012: ''[[¡Dos!]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/dos-20121112 |títulu= Green Day ¡Dos! Album Review |fechaaccesu=12 de payares de 2012 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> *2012: ''[[¡Tré!]]''&thinsp;<ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/tre-20121206 |títulu= Green Day ¡Tré! Album Review |fechaaccesu=6 d'avientu de 2012 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> *2016: ''[[Revolution Radio]]''<ref>{{cita web |url=http://www.greenday.com/revolutionradio/ |títulu=Green Day "Revolution Radio" |fechaaccesu=11 d'agostu de 2016 |autor=Green Day |fecha=11 d'agostu de 2016 |idioma=inglés |obra=Green Day |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160811134722/http://www.greenday.com/revolutionradio/ |fechaarchivu=2016-08-11 }}</ref> *2020: ''Father of All Motherfuckers'' *2024: ''Saviors'' <!-- ¡¡SOLO!! inclúyense álbumes d'estudiu, gracies. --> == Xires musicales == <small>'''*(Nota: Nun hai información concreta sobre les xires, nin nome, pero cada álbum tuvo la so propia xira)'''.</small><ref>{{cita web |títulu= Green Day Tour |url= http://www.geekstinkbreath.net/greenday/tour/ |obra= geekstinkbreath }}</ref> * 39/Smooth (1989) (independientes) * Kerplunk Tour (1992) (independientes) * Dookie Tour (1994-1995)<ref>{{cita web |url= http://www.geekstinkbreath.net/greenday/article/1994-the-year-of-green-day/ |títulu= 1994 The year of Green Day |fechaaccesu= 29 de mayu de 2014 |obra= Geek Stink Breath |idioma= inglés }}</ref> * Insomniac Tour (1996) * Nimrod Tour (1997-1998)<ref>{{cita web |url=http://loudwire.com/hard-rock-smackdowns-green-day-frontman-dropkicks-a-fan/ |títulu=Hard Rock Smackdowns: Green Day Frontman Dropkicks a Fan Read More: Hard Rock Smackdowns: Green Day Frontman Dropkicks a Fan |obra=Loudwire |idioma=inglés}}</ref> * Warning World Tour (2000-2001)<ref>{{cita web |url= http://www.greenday.net/faq.html |títulu= FAQ |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2001 |obra= Green Day |idioma=inglés}}</ref> * [[Pop Disaster Tour]] <small>(xunto con [[Blink-182]])</small> (2002)<ref>{{cita web |url= http://www.billboard.com/articles/news/76802/green-day-blink-plan-pop-disaster |títulu= Green Day, Blink Plan 'Pop Disaster&#39; |fechaaccesu=14 de febreru de 2002 |idioma=inglés |obra= Billboard}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/news/tour-report-green-day-and-blink-182-20020425 |títulu= Tour Report: Green Day and Blink-182 |fechaaccesu=25 d'abril de 2002 |obra= Rolling Stone |idioma=inglés}}</ref> * [[American Idiot World Tour]] (2004-2006) * [[21st Century Breakdown World Tour]] (2009-2010)<ref>{{cita web |url=http://www.nme.com/news/green-day/44326 |títulu=Green Day announce venues for North American summer tour }}</ref> * [[99 Revolutions World Tour]] (antes llamáu '''¡Unu!, ¡Dos!, ¡Tré! World Tour''') (2012-2015)<ref>{{cita web |url= http://www.greendayfanvenezuela.com/2013/02/green-day-camuda-el-nombre-de-la so-xira.html |títulu= Green Day camuda'l nome de la so xira a "99 Revolutions Tour" |obra= Green Day Fan Venezuela |fecha= 19 de febreru de 13 |fechaaccesu= 25 d'agostu de 2013 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.greenday.com/photo/here-yee-here-yee-99-revolutions-tour-has-officially-begun-greenday-140751 |títulu= Here Yee Here Yee! The 99 Revolutions tour has officially begun! #greenday |obra= '''Green Day''' |fechaaccesu= 25 d'agostu de 2013 |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130629134325/http://www.greenday.com/photo/here-yee-here-yee-99-revolutions-tour-has-officially-begun-greenday-140751 |fechaarchivu= 2013-06-29 }}</ref> * [[Revolution Radio Tour]] (2016-)<ref>{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/music/news/green-day-announce-north-american-european-tour-dates-w438066 |títulu=Green Day Announce North American, European Tour Dates |obra=Rolling Stones |idioma=inglés}}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commons|Green Day}} {{wikiquote|Green Day}} * {{Web oficial|http://www.greenday.com/}} * [http://www.myspace.com/greenday Green Day] en [[Myspace]] * [http://www.youtube.com/user/greenday Green Day] en [[YouTube]] * [https://www.facebook.com/GreenDay Green Day] en [[Facebook]] * [https://twitter.com/GreenDay Green Day] en [[Twitter]] * [http://instagram.com/greendayig Green Day] n'[[Instagram]] * [https://play.spotify.com/artist/7oPftvlwr6VrsViSDV7fJY Green Day] en [[Spotify]] {{Tradubot|Green Day}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Brit]] [[Categoría:Grupos de rock de California]] [[Categoría:Grupos de pop punk]] [[Categoría:Grupos de punk rock]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] qywxz8xm92zixeizqrt2agkwt1pjgyw 0 95584 4775711 4740691 2026-11-04T10:03:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775711 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Humanidades}} {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Dante Luca.jpg|thumb|''[[Dante]]'', por [[Luca Signorelli]].]] [[Ficheru:Sepulcro doncel de sigüenza.JPG|thumb|El [[sepulcru del Doncel|sepulcru del ''Doncel de Sigüenza'']].]] [[Ficheru:Matthias stom young man reading by candlelight.jpg|thumb|''Mozu lleendo'', de [[Matthias Stom]].]] [[Ficheru:Kessel, Jan van Sr. - Allegory of Hearing.JPG|thumb|''Alegoría del oyíu'', de [[Jan Van Kessel]].]] [[Ficheru:MosaicoVerdiales.jpg|thumb|Actores-músicos nun mosaicu de la [[Villa di Cicerone]] en [[Pompeya]], de [[Dioscórides de Samos]].]] Les '''humanidaes''' (del [[idioma llatín|llatín]] ''humanitas'') son el conxuntu de [[disciplina académica|disciplines]] rellacionaes cola [[cultura]] [[humana]]. Esisten otres denominaciones xenériques, como'l conceutu de «[[lletres y ciencies|lletres]]», que s'utilicen davezu por oposición a les denominaes «[[ciencia|ciencies]]» ([[alderique de los dos cultures]]). Sicasí, esisten otres denominaciones que la so identificación, asociación o diferenciación cola de «humanidaes» ye más problemática (según la intención de quien les utilice) y que traen distintes considerances [[epistemolóxica|epistemolóxiques]] y [[metodolóxica|metodolóxiques]]: les de «[[ciencies sociales]]» y «[[ciencies humanes]]». Suponer a les disciplines humanístiques un mayor calter [[ideográficu]]: l'estudiu de particularidaes ensin crear [[llei científica|lleis o postulaos xenerales]]. Nel so orixe (los ''studia humanitatis'' del [[humanismu renacentista]]), los '''saberes humanísticos''' o '''lletres humanes''' definir por oposición a les [[lletres divines]]. Como elementu básicu y definitoriu de la [[civilización occidental]] y del [[sistema educativu]] tradicional (nesti postreru tamién lleguen a denominase ''formación humanística''),<ref>Tamién del más recién. Una de les modalidaes del [[bachilleratu n'España]] denominar ''d'Humanidaes y Ciencies Sociales''. [http://www.educacion.gob.es/educacion/que-estudiar-y-onde/bachilleratu/conteníos.html Web del Ministeriu d'Educación] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Web del Ministeriu d'Educación |2=http://www.educacion.gob.es/educacion/que-estudiar-y-onde/bachilleratu/conten%C3%ADos.html |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }}.</ref> les humanidaes tán especialmente venceyaes a los denominaos [[estudios clásicos]]: l'arte y la cultura encontada na [[Antigüedá grecorromana]] y que con diverses amiestes a lo llargo de los sieglos foi conformando'l denomináu [[canon occidental]], lo que ye acusáu de distintos sesgos polos críticos d'esta perspeutiva ([[intelectual]]ismo, [[machismu]], [[eurocentrismu]], [[obsolescencia]]) resumíos na espresión peyorativa ''[[dead white males]]'' («varones blancos muertos»).<ref>''Columbus As A Dead White European Male: The Ideological Underpinnings of the Controversy Over 1492, an essay from The World and I'', The Washington Times, avientu de 1991. Fonte citada en [[Dead white males]] {{n'idioma|en}}.</ref> Considerar o non como «humanidaes» o «ciencies sociales» a unes o otres disciplines ye un problema académicu que tesciende la mera consideranza organizativa o universitaria, yá que implica la condición científica o non d'unos o otros saberes (seya como quier l'algame de tal definición, yá que el [[criteriu de demarcación|criterio de cientificidad]] tampoco ye universalmente aceptáu). Tal «cientificidad» ye pa dellos autores precisamente lo que nun pretenden buscar los saberes qu'aspiren a averase a la condición humana y construyir la convivencia social al traviés de ''el cultivu del pasáu per mediu del estudiu [[filolóxicu]] y [[hermenéuticu]]''.<ref>Arturo Leyte, [https://www.elpais.com/articulo/opinion/territorio/humanidad/elpepuopi/20120105elpepiopi_12/Tes ''El territoriu de les humanidaes. Hai que reivindicar l'estudiu de la cultura humana, el cultivu de llingües, testos y oxetos que nos precedieron. Non con un fin arqueolóxicu, sinón col de constituyir un modelu democráticu de ciudadanía''], El País, 05/01/2012.</ref> Ente les disciplines o campos d'estudiu que pueden considerase como parte de les humanidaes (ensin qu'esista un consensu xeneralizáu en nenguna enumeración d'elles), tán la [[filosofía]], la [[filoloxía]] ([[llingüística]], la [[semioloxía]], la [[lliteratura]], la [[historia de la lliteratura]], la [[crítica lliteraria]]), la [[historia]], la [[xeografía]], el [[derechu]], la [[economía]], la [[ciencia política]], la [[sicoloxía]], l'[[antropoloxía]], la [[socioloxía]], los [[arte|estudios d'arte]] ([[estudiu de la historia del arte|d'artes plástiques]], les [[artes escéniques]] y la [[música]], la [[musicoloxía]], la [[estética]], la [[teoría del arte]], la [[crítica d'arte]]), les [[ciencies de la comunicación]] ([[periodismu]], [[publicidá]], [[documentación]], [[biblioteconomía]]), etc. Paradóxicamente, a pesar de la oposición terminolóxica inicial, los [[estudios de relixón]] («divinidaes» —''divinities'' en llingua inglesa—) tamién se suelen considerar como parte de les humanidaes». == Ciencies humanes == {{AP|Ciencies humanes}} Les ciencies humanes traten de completar l'estudiu de la [[Ser humanu|humanidá]] incluyendo nél l'orixe evolutivu, la estructura del ser humanu, el so funcionamientu, les sos carauterístiques hereditaries y la so conducta, como individuos y como sociedá. Tocantes a la evolución de la humanidá, los grandes apurras provienen de l'[[antropoloxía física]] presentando como resultáu del últimu episodiu evolutivu al Home modernu. L'[[anatomía]] fundóse sobre la observación direuta de la estructura humana n'[[Alexandría]] hacia l'añu 300 e.C. La [[fisioloxía]] tuvo los sos empiezos na dómina en que l'inglés [[William Harvey]] foi a estudiar a [[Padua]] en [[1598]]. La espresión ''ciencies morales'' tenía la ventaya d'indicar que tales ciencies trataben de los productos de l'actividá mental del ser humanu y nun teníen por oxetu l'estudiu del organismu, pero pal sieglu XVIII los autores llamaos moralistes yeren en realidá sicólogos. Les ciencies humanes nacen, según [[Michel Foucault]], nel sieglu XIX so un modelu de racionalidá científica.<ref>[[Michel Foucault]]. ''Arqueoloxía de les ciencies humanes''. Méxicu : Editorial Sieglu XXI. 1999</ref> A les ciencies humanes tamién se-yos llama ciencies del espíritu a partir de la propuesta de [[Wilhelm Dilthey]], que'l so oxetu d'estudiu ye'l mediu históricu cultural nel que'l ser humanu ta somorguiáu.<ref>[[Wilhelm Dilthey]]. I''ntroducción a les ciencies del espíritu''. Madrid: Alianza. 1980.</ref> == El pensamientu y llinguaxe humanos == Nos trés grandes árees del pensamientu humanu, tomó forma'l mundu de les idees: les [[ciencies del espíritu]]. Considérase que la [[relixón]] ye la que se centró nel espíritu, ente que la [[ciencia]] centróse na materia. La [[filosofía]] trató de venceyar a estos dos escueles a partir de la reflexón consciente y plantegó apocayá una teoría que podría integrar a los trés: el [[constructivismo (filosofía)|constructivismo]]. Pal [[Humanismu renacentista|humanismu]] la dignidá del home taba constituyida pol poder creador del [[Entendimientu|intelectu]]. Mientres la [[ilustración]] tratar de sustituyir la fe supersticioso y sumiso pola [[razón]] allumada y iluminante. Les '''humanidaes''' centráronse nes actividaes netamente humanes, como son el [[pensamientu]] y la [[idioma|llingua]], que se sistematizan como conocencia na filosofía y na [[llingüística]] y al empar conviértense en medios por que'l ser humanu desenvuelva autoconciencia. L'estudiu del pensamientu y el llinguaxe como [[cognición]], y por tanto de los [[símbolu|símbolos]] y les representaciones, dio orixe a la [[ciencia cognitiva]].<ref>[[Fritjof Capra]]. ''[[La trama de la vida]]''.Barcelona: Anagrama. 1991</ref> Para [[Howard Gardner]] el llinguaxe y les matemátiques son dos de les [[intelixencia|intelixencies]] compartíes por tolos seres humanos, sistemes de significáu escurríos culturalmente pa procesar formes importantes d'información.<ref>[[Howard Gardner]]. Estructures de la mente. Bogotá: Fondu de cultura económica. 1993</ref>Na [[educación]] desenvolviéronse estes intelixencies por aciu la [[llectura]], la [[escritura]] y el [[cálculu]]. Dende la [[pedagoxía]] tamién se plantega'l [[constructivismo (pedagoxía)|constructivismo]] como una forma d'integrar les formes de deprendimientu que fueron privilexaes na alquisición de la conocencia. Polo tanto les humanidaes son les disciplines qu'estudien al home y el so comportamientu na sociedá. [[Edgar Morin]] plantega que na educación del futuru ye necesariu enseñar la [[condición humana]] y propón diverses tríadas, llamaes por él bucles, que dan soporte al conceutu de lo humano como son: celebru-mente-cultura, razón-afecto-impulsu, individuu-sociedá-especie. Termina'l so llibru convidando a la continuación de la [[hominización]] en humanización, vía ascenso a la ciudadanía terrestre.<ref>[[Edgar Morin]]. ''Los siete saberes necesarios pa la educación del futuru''. UNESCO. 1999</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.nhc.rtp.nc.us/ National Humanities Center -- Centru Nacional d'Humanidaes (USA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707222602/http://www.nhc.rtp.nc.us/ |date=2007-07-07 }} * [https://web.archive.org/web/20170514163716/http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block1/inhalt.html Teoría de les Ciencies Humanes (document el númberu 7 n'español, númberu 5 y 6 al inglés)] * [http://www.uoc.edu/digithum/esp Digithum. Les humanidaes na era dixital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609143937/http://www.uoc.edu/digithum/esp/ |date=2007-06-09 }} * {{Enllaz rotu|1=humanidaes-en-la era-2-0.html ''Les humanidaes na era 2.0'' |2=https://www.lavanguardia.com/estilos-de-vida/20111014/54229795673/les |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Humanidaes|*]] fcpgwnzbu3obvrye7x9k6acsduvnv9k 0 97840 4775642 4770971 2026-11-04T05:09:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775642 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Hedwig Eva Maria Kiesler''', conocida como '''Hedy Lamarr''' ([[Viena]], 9 de payares de [[1914]]<ref group="n" name="sms">Según el biógrafu de Lamarr, Stephen Michael Shearer (''Beautiful: The Life of Hedy Lamarr'' (2010). New York: St. Martin's Press. ISBN 0312550987. páxs. 8, 339), ella nació en 1914, non en 1913.</ref>- [[Altamonte Springs (Florida)|Altamonte Springs]], de [[Florida]], 19 de xineru del [[2000]])<ref>{{cita web|url=http://articles.orlandosentinel.com/2000-01-20/news/0001200121_1_hedy-lamarr-casselberry-white-cargo|títulu=Hedy Lamar: 1913-2000|editor=orlandosentinel.com|fechaaccesu=14 de marzu de 2017|urlarchivu=https://archive.today/20130816184810/http://articles.orlandosentinel.com/2000-01-20/news/0001200121_1_hedy-lamarr-casselberry-white-cargo|fechaarchivu=2013-08-16}}</ref> foi una actriz de cine y [[inventor]]a [[austriaca]] naturalizada d'Estaos Xuníos. Foi coinventora de la primer versión del [[espectru enancháu]] que dexaría les comunicaciones inalámbriques de llarga distancia.<ref name="LaTimes">{{cita noticia|url=http://latimesblogs.latimes.com/gossip/2011/11/hedy-lamarr-inventor-hedy-lamarr-sex-symbol.html|títulu=Hedy Lamarr: Inventor of more than the 1st theatrical-filme orgasm|obra=Los Angeles Times|fecha=28 de payares de 2010 |fechaaccesu=26 de xunetu de 2012}}</ref> == Biografía == Foi la única fía d'un matrimoniu de [[Pueblu xudíu|xudíos secularizados]]. La so madre, nacida en [[Budapest]], y el so padre, nacíu en [[Lviv]] pertenecíen a families xudíes burgueses, siendo la madre pianista y el padre banqueru. Dende pequeña destacó pola so intelixencia y foi considerada polos sos profesores como [[superdotación intelectual|superdotada]]. Empezó los sos estudios d'[[inxeniería]] a los 16 años, pero trés años más tarde, en [[1933]], abandonó la inxeniería atraida pola so vena artística, y empezó nel teatru berlinés como alumna del direutor [[Max Reinhardt]]. Asina empecipió la so carrera cinematográfica, y llueu sería mundialmente famosa pola secuencia de la película ''[[Éxtasis (película)|Éxtasis]]'' ([[1933]]), na qu'apaez dafechu desnuda, primero en cantu d'un llagu y depués corriendo pol campu [[checoslovaquia|checa]]. Por dicha escena conocer como la primer muyer na historia del cine qu'apaeciera desnuda nuna película comercial.<ref>{{cita noticia |títulu=Google rinde homenaxe a l'actriz ya inventora del wifi|url=http://elcomercio.pe/redes-sociales/google/google-doodle-reconozse-precursora-wifi-hedy-lamarr-noticia-1854632 |fechaaccesu=9 de noviem d'un bancobre de 2015|periódicu=El Comercio|fecha=9 de payares de 2015}}</ref> Atraíu pola película,{{ensin referencies}} el magnate de la industria armamentística [[Friedrich Mandl]] iguó colos sos padres un matrimoniu de conveniencia y foi prometida en matrimoniu en contra de la so voluntá. Hedy calificó darréu esa dómina como d'auténtica [[esclavitú]]. El so home Friedrich Alexander Maria Fritz Mandl (1900-1977), de familia católica polos sos cuatro costaos, (magar tenía una hermana, Renata Renée Ferro, 1901-1985, finada en Buenos Aires, que se convirtió al xudaísmu al casase con un sefardita de Corfú, Federico Pace Shalom Ferro, 1885-1935, fináu en Viena) yera provisor de [[municiones]], d'aviones de combate y de sistemes de control d'[[Adolf Hitler]] y de [[Benito Mussolini]] (de quien yera amigu personal), según narra Lamarr nes sos memories.<ref>{{Cita web |url=http://naiefyehya.blogsome.com/ |títulu=Blogue de Naief Yehya Hedy Lamarr: la inventora más bella del mundu: Del escándalu a Hollywood |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170710025813/http://naiefyehya.blogsome.com/ |fechaarchivu=2017-07-10 }}</ref> Eses ventes de material militar fueron realizaes mientres la ocupación d'[[Abisinia]] (güei [[Etiopía]]). En casándose el [[10 d'agostu]] de 1933, él intentó infructuosamente facese con tolos exemplares esistentes de la película na que la so esposa apaecía desnuda. Bien celosu, obligar a acompaña-y en toles cenes y viaxes de negocios. Foi zarrada en casa y sometida a un estrictu control. Hedy tuvo qu'abandonar la so incipiente carrera cinematográfica, y cualesquier otru tipu d'actividá que nun fuera la de simple comparsa de Mandl. Ella cunta que tan solo podía bañase o esnudase cuando'l so home taba al so llau, acesmándola. Per otra parte, Hedy aprovechara la so soledá pa siguir los sos estudios d'[[inxeniería]], y utilizar la so intelixencia pa llograr de los veceros y provisores del so home los pormenores de la [[teunoloxía militar|teunoloxía armamentística]] de la dómina. Dichos conocencies fueron vencíos pola actriz a les autoridaes de los [[Estaos Xuníos]] años más tarde; igualmente delles xuntes sirviéron-y de guía pa escurrir y patentar, nos [[años 1940]], la téunica de [[saltu de frecuencia|conmutación de frecuencies]], que-y devolvería notoriedá nos últimos años de la vida. Mientres el so [[claustru|enclaustramiento]] caltién una rellación sentimental cola so asistenta. Dicha rellación dexó-y llograr l'ayuda necesaria pa escapar. Nuna [[rocambole]]sca historia d'amor, Hedy consigue la infraestructura necesaria pa preparar un completu plan de fuga y escapar pa siempre de les garres del so home. Escapando per una ventana del bañu d'un restorán, fuxe n'[[automóvil]] hasta [[París]] ([[Francia]]), siguida de cerca polos guardaespaldes del so home.{{ensin referencies}}, anque la versión qu'ella mesma cuenta na so autobiografía ye daqué distinta: alministró un somníferu a la so asistenta y pudo salir de la so casa amarutada d'ésta (contratar facía pocu xustamente pa esti oxetivu, por parecersele físicamente). D'esta manera pudo llegar a la estación de tren y viaxar hasta París por esti mediu.<ref name="LaTimes"/> == Hollywood == [[Ficheru:Hedy lamarr - 1940.jpg|thumb|left|Semeya publicitaria de Lamarr en 1940.]] [[Ficheru:John Hodiak and Hedy Lamarr in A Lady Without Passport trailer.JPG|thumb|[[John Hodiak]] y Lamarr en ''[[A Lady Without Passport]]'' (1950)]] [[Ficheru:Hedy Lamarr in The Conspirators.jpg|thumb|[[Fotograma]] del reclamu de la película de 1944 ''The Conspirators'', dirixida por [[Jean Negulesco]].]] En 1937 Hedwig escapó a la fin de Mandl. Yá en París, consiguió viaxar más tranquilamente a [[Londres]] ([[Reinu Xuníu]]). Ellí conoció a [[Louis B. Mayer]], l'empresariu de la [[Metro Goldwyn Mayer]] (MGM). Vendió les sos xoyes y fuxó a los Estaos Xuníos, nel mesmu barcu en qu'él tornaba, pa convencelo de que la contratara como actriz. Al llegar a tierra, yá tenía un contratu de siete años y un nuevu nome: Hedy Lamarr.<ref name="EF40">[http://www.edition-filmmuseum.com/product_info.php/language/en/info/p74_Hedy-Lamarr--Secrets-of-a-Hollywood-Star.html "Hedy Lamarr: Secrets of a Hollywood Star"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722222713/http://www.edition-filmmuseum.com/product_info.php/language/en/info/p74_Hedy-Lamarr--Secrets-of-a-Hollywood-Star.html |date=2012-07-22 }}. ''Edition Filmmuseum 40''. Edition Filmmuseum.com. Vistu 3 de mayu 2014.</ref> Asina renació, pos volvió de nuevu a la so vida como actriz. Actuara hasta entós na película checoslovaca ''Éxtasis'' (1933) y en cuatro películes alemanes amás de la citada: ''Dineru na cai'' (1930), ''La muyer de Lindenau'' (1931), ''Les aventures del señor O. F.'' (1931) y ''Nun precisamos dineru'' (1932). Gracies a la so fama, foi-y posible viaxar a [[Hollywood]], onde sería protexida por Louis B. Mayer quien, amás, daría-y un nuevu nome inspiráu na actriz [[Barbara La Marr]], antigua amante de Louis, que finó en tráxiques circunstancies. Foi la primer muyer que nuna película asemeyó un orgasmu na historia del cine (''Éxtasis'', 1933).<ref name="LaTimes"/> Tres l'estrenu del so primer llargumetraxe nos EE. XX., ''[[Algiers (película)|Algiers]]'' (1938), xunto con [[Charles Boyer]], y baxu contratu cola [[MGM]],<ref name="afi"> (n'inglés) {{cita web |títulu=Algiers |obra=[[American Film Institute]] |fecha= |url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&Movie=7907 |fechaaccesu=9 de payares de 2015}}</ref> empezó a destacar en Hollywood con ''Lady of the Tropics'' (1939), y con ''I Take This Woman'' (1940). Hedy Lamarr trabayó ente otros con [[King Vidor]] (''Comrade X'', ''Cenices d'amor''), [[Jacques Tourneur]] (''Nueche na alma'', 1944), [[Robert Stevenson]] (''Pasión que redime'', 1947) y [[Cecil B. DeMille]] (''Samson and Delilah'', 1949). Nun tuvo, sicasí, demasiao ésitu al escoyer les sos películes n'otres ocasiones. Sía comoquier, estes fueron bastante numberoses, pos fixo unos trenta na so carrera, la metá de les cualos fueron realizaes hasta [[1945]]. Trabayó nel cine hasta [[1958]]. Foi tamién pintora aficionada y coleicionista d'arte. En 1965, Lamarr robló cola mesma [[Metro-Goldwyn-Mayer]] un contratu de 200&thinsp;000 dólares por publicar les sos memories. La productora encargó a dos [[Ghostwriter|''negros'' editoriales]], Leo Guild y Cy Rice, la trescripción de 50 hores de conversación y ficies, pero el resultáu final disgustó fondamente a l'actriz, que trataría (ensin ésitu) de detener la publicación.<ref>{{cita web |url= https://www.elmundo.es/cultura/2017/03/17/58cad98a468aeb9b388b45b9.html|títulu= Hedy Lamarr, la diosa qu'inventó'l Wi-Fi |fechaaccesu=8 de xunu de 2018 |apellíu=Marineru |nome=Ismael |fecha=17/03/2017|sitiuweb=El Mundo}}</ref> La primer versión en castellán foi editada por [[Editorial Grijalbo|Grijalbo]] en Méxicu nel añu 1968; mediu sieglu más tarde llegaría la edición española, al cargu de la editorial especializada en llibros de cine Notorious.<ref>{{cita llibru |apellíu=Lamarr |nome=Hedy|añu=2017|títulu='Éxtasis' y yo|llugar-publicación=Madrid |editorial=Notorious|isbn=978-84-15606-44-4}}</ref> == Filmografía == Actuó nes siguientes películes: * ''Geld auf der Straßy'' (''Dineru na cai'', 1930), dirixida por [[Georg Jacoby]]. * ''Die Blumenfrau von Lindenau'' (''La muyer de Lindenau'', 1931), dirixida por Georg Jacoby. * ''Die Koffer der Herrn O.F.'' (''Les maletes del señor O.F.'', 1931), dirixida por Alexis Granowsky. * ''Man braucht kein Geld'' (''Nun precisamos dineru'', 1932), dirixida por Carl Boese. * ''Ekstase / Symphonie der Liebe'' (''Éxtasis'', 1933), película checoeslovaca dirixida por [[Gustav Machaty]] (con Hedwig Eva Maria Kiesler y [[Aribert Mog]]); ye una de les primeres películes que faló de la [[infidelidá]] cometida por una muyer, foi condergada poles [[Lligues de la Decencia]] y pol papa [[Pío XI]] sobre manera porque amosaba direutamente la so cara mientres l'[[orgasmu]]. * ''Hollywood Goes to Town'' (1938) (curtia apaición) * ''Algiers'' (''Arxel'', 1938), dirixida por [[John Cromwell]]. * ''Screen Snapshots: Stars at a Charity Ball'' (1939) (curtia apaición) * ''Lady of the Tropics'' (1939), dirixida por [[Jack Conway]] y protagonizada con [[Robert Taylor (actor)|Robert Taylor]]. * ''I Take This Woman'' (''Esta muyer ye mio'', 1940), dirixida por [[W. S. Van Dyke]] y protagonizada con [[Spencer Tracy]]. * ''Boom Town'' (''Boom Town'', 1940), dirixida por Jack Conway y protagonizada amás por [[Clark Gable]], Spencer Tracy y [[Claudette Colbert]]. * ''Comrade X'' (1940) (''Comrade X'', 1940), dirixida por [[King Vidor]] y protagonizada con Clark Gable. * ''Come Live With Me'' (''Nun puedo vivir ensin ti'', 1941), dirixida por [[Clarence Brown]]. * ''Ziegfeld Girl'' (''Les moces de Ziegfeld'', 1941) dirixida por [[Robert Z. Leonard]]. * ''H.M. Pulham, Esq.'' (''Cenices d'amor'', 1941), dirixida por King Vidor. * ''[[Tortilla Flat (película)|Tortilla Flat]]'' (''Tortilla Flat'', 1942), dirixida por [[Victor Fleming]]. * ''[[Crossroads (película de 1942)|Crossroads]]'' (1942), dirixida por Jack Conway. * ''White Cargo'' (1942), dirixida por [[Richard Thorpe]]. * ''Show Business at War'' (1943) (curtiu) * ''The Heavenly Body'' (''Mundu celestial'', 1944) * ''The Conspirators'' (1944), dirixida por [[Jean Negulesco]] y protagonizada con [[Paul Henreid]], [[Sydney Greenstreet]] y [[Peter Lorre]]. * ''Experiment Perilous'' (''Nueche na alma'', 1944), dirixida por [[Jacques Tourneur]]. * ''Her Highness and the Bellboy'' (1945), dirixida por Richard Thorpe. * ''The Strange Woman'' (''La estraña muyer'', 1946), dirixida por [[Edgar G. Ulmer]]. * ''Dishonored Lady'' (''Pasión que redime'', 1947), dirixida por [[Robert Stevenson]]. * ''Let's Live a Little'' (''Vivamos un pocu'', 1948), dirixida por Richard Wallace. * ''[[Samson and Delilah (película de 1949)|Samson and Delilah]]'' (1949), dirixida por [[Cecil B. DeMille]], onde tuvo ún de los dos papeles principales. * ''A Lady Without Passport'' (1950), dirixida por [[Joseph Lewis (cineasta)|Joseph H. Lewis]]. * ''Copper Canyon'' (''L'escobiu del cobre'', 1950), dirixida por [[John Farrow]]. * ''My Favorite Spy'' (''La mio espía favorita'', 1951), dirixida por [[Norman Z. McLeod]]. * ''The Eternal Female'' (1954) (inconclusa) * ''L'amante di Paride'' (''La mazana de la discordia'', —n'inglés ''Loves of Three Queens''—, 1954), dirixida por [[Marc Allégret]] y Edgar G. Ulmer. * ''The Story of Mankind'' (''[[La historia de la humanidá]]'', 1957), dirixida por [[Irwin Allen]]. * ''The Female Animal'' (1958), dirixida por Harry Keller. Per otru llau, arrenunció a facer películes como ''[[Lluz de gas]]'' (n'España ''[[Gaslight]]'') y ''[[Casablanca]]'', dambes con personaxes que daríen fama a [[Ingrid Bergman]]. Pero creó un nuevu canon de guapura; inclusive na actualidá, la so imaxe sigue apaeciendo en marques comerciales como [[Corel]]. == Sistema de comunicaciones secretu == Lamarr, conocedora de los horrores del [[Alemaña nazi|réxime nazi]] al traviés del so home Mandl, próximu al fascismu,<ref>{{cita web |url=https://www.geni.com/people/Fredrich-Mandl/6000000009716686400|títulu=Fredrich Alexander Maria Fritz Mandl |fechaaccesu=22 de mayu de 2016|sitiuweb=geni_family_tree}}</ref> y pola so condición de [[Lleis de Núremberg|xudía]], ufiertó al gobiernu de los Estaos Xuníos tola información confidencial de la que disponía, gracies a los contactos del so exmarido. Amás, consideraba que la so intelixencia podía contribuyir a la [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|victoria aliada]]. Asina, poner a trabayar pa la consecución de nueves [[teunoloxía militar|teunoloxíes militares]]. Hedy sabía que los gobiernos aguantar a la fabricación d'un [[misil teledirigido]] por mieu a que les señales de control fueren interceptaes o interferíes fácilmente pol enemigu, y que pudieren inutilizar l'inventu o, inclusive, usalo nel so contra. Hedy Lamarr y el compositor [[George Antheil]] recibieron el númberu de [[patente]] 2.292.387 pol so ''Sistema de comunicación secreta''.<ref>Martín Reina, D. (xineru 2016). Hedy Lamarr. Pionera de les telecomunicaciones. ''¿Cómo ves?'' (Revista de Divulgación de la Ciencia de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu), añu 18, núm. 206, 24-27.Méxicu: Direición Xeneral de Divulgación de la Ciencia (UNAM). ISSN 1870-3186.</ref> Esta versión temprana del [[saltu en frecuencia]], una téunica de modulación de señales n'espectru espandíu, usaba un par de tambores furaos y sincronizaos (a manera de [[pianola]]) pa camudar ente 88 frecuencies, y diseñóse pa construyir [[torpedu|torpedos]] teledirigidos por [[radiofrecuencia|radio]] que nun pudieren detectar los enemigos. Na patente del [[11 d'agostu]] de [[1942]] puede lleese la inscripción ''H. K. Markey et al.''. Les iniciales ''H. K.'' son les de Hedwig Kiesler (Hedy Lamarr); Markey yera'l so apellíu de casada, nesi momentu. El fechu de que les sos patentes fueren concedíes col nome de casada y non pol nome artísticu torgó que la so contribución recibiera la debida reconocencia nel so momentu. Poco tiempu dempués, el [[1 d'ochobre]] d'esi mesmu añu, apaecía en ''[[The New York Times]]'' la primer mención pública del inventu, a pesar de lo cual les autoridaes de la dómina nun consideraron la posibilidá de la so realización práutica inmediata. La tardanza n'aplicalo deber a la necesidá de pasar d'un sistema mecánicu a unu electrónicu. Esto foi llográu por [[Sylvania Electronics]], en [[1957]], y el so equipu d'inxenieros reconoció na so totalidá la patente a Lamarr y Antheil. El primer usu conocíu de la patente dar na [[crisis de los misiles]] de [[Cuba]]. Mientres esta crisis de [[1962]] usóse esti sistema nel control remotu de [[boyes rastreadores]] marines. La mesma téunica incorporar en dalgún de los inxenios utilizaos na guerra de [[Vietnam]] y, más palantre, nel sistema d'Estaos Xuníos de defensa per satélite ([[Milstar]]), hasta que na [[década de 1980]], el sistema d'espectru espandíu vio les sos primeres aportaciones n'[[inxeniería civil]]. Asina, cola irrupción masiva de la [[teunoloxía dixital]] a empiezos d'esa mesma década, la conmutación de frecuencies dexó enllantar la comunicación de datos [[WIFI]].<ref name="Heraldo de Aragón">{{cita web |url=http://prensa.unizar.es/noticias/1308/130819_z0_7.pdf|títulu=Heraldo de Aragón |fechaaccesu=13 de setiembre de 2013|fecha=17 d'agostu de 2013|obra=prensa.unizar.es/}}</ref><ref name="¿Qué pinta Hedy Lamarr na to wifi?"> {{cita web |url=https://elpais.com/diario/2012/01/07/revistasabado/1325890803_850215.html |títulu=¿Qué pinta Hedy Lamarr na to wifi? |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2011|fecha=7 de xineru de 2012|obra=elpais.com/diario/}}</ref> Lamarr morrió en [[Florida]] el [[19 de xineru]] de [[2000]]. El so fíu fixo treslladar les sos cenices a [[Viena]], acordies colos deseos de l'actriz. ==Bibliografía sobre Hedy Lamarr== La versión española de la so autobiografía<ref name=”Autobiogr”>{{cita llibru |apellíu=Lamarr |nome=Hedy|añu=2017|títulu='Éxtasis' y yo|llugar-publicación=Madrid |editorial=Notorious|isbn=978-84-15606-44-4|páxina=336}}</ref> recueye les siguientes obres: *Barton, R. (2010): ''Hedy Lamarr: the most beautiful woman in film''. Lexington: University of Kentucky Press. *Brem, R.; Ligthart, T. (2000): «Hommage à Hedy Lamarr». En: ''Sumpfbuch'' Band 7. Viena: Selene. *Förster, J. (2012): ''Hedy Darling. Hollywood-Ikone, Technik-Pionierin, gefallener Stern. Das Filmreife Leben der Hedy Lamarr erzählt von ihrem Sohn''. Hollenstedt: Ankerherz. *Kranzpiller, P. (1997): «Hedy Lamarr». En: ''Stars der Kinoszene'' Band 13. Bergatreute: Eppe. *Körte, P. (2000): ''Hedy Lamarr: die stumme Sirene''. Múnich: Belleville. *Rhodes, R. (2012): ''Hedy's folly: the life and breakthrough inventions of Hedy Lamarr''. Nueva York: Doubleday. *Shearer, S. M. (2010): ''Beautiful: the life of Hedy Lamarr''. Nueva York: St. Martin's Press. *Young, C. (1979): ''The films of Hedy Lamarr''. Secaucus: Citadel Press. == Notes == {{llistaref|group=n}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{IMDb nome|0001443}} * [http://ideascosasymas.blogspot.com/2015/11/hedy-lamarr-l'actriz-de-hollywood-que.html Hedy Lamarr y el Wi-Fi] * {{Enllaz rotu|1=precursora-de-la-telefonia-3g.html Hedy Lamarr y la telefonía 3G |2=http://teleobjetivo.org/blogue/hedy-lamarr-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://hedy-lamarr.org hedy-lamarr.org Páxina web oficial sobre la vida de Hedy Lamarr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430214200/http://hedy-lamarr.org/ |date=2019-04-30 }} * [http://www.exordio.com/1939-1945/civilis/cine/lamarr.html Hedy Lamarr, biografía y filmografía] * [http://aura-archangemaudit.blogspot.com/2007/10/hedy-lamarr-en-xtasis.html Hedy Lamarr en 'Éxtasis'] * {{Enllaz rotu|1=Hedy Lamarr, páxina n'español |2=http://omniamecumporto.wordpress.com/2007/10/11/inventando-dende-hollywood/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20130618015627/http://mujeresdeleyenda.blogspot.com.es/2013/05/hedy-lamarr-pionera-de-la-tecnologia.html Muyeres de lleenda: Hedy Lamarr (La so buelga na historia)] {{NF|1914|2000|Lamarr, Hedy}} {{Tradubot|Hedy Lamarr}} [[Categoría:Actores y actrices d'Austria]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Paséu de la Fama de Hollywood]] [[Categoría:Inventores d'Austria]] [[Categoría:Inventores d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Inxenieros ya inxenieres d'Austria]] [[Categoría:Antifascistes]] [[Categoría:Persones de Viena]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 2e9mug3fczsnts77tcm59lcu545w8qa 0 98000 4775638 4736532 2026-11-04T04:04:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775638 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|HTC Corporation}} {{otros usos|HTC-Highroad|l'equipu ciclista}} {{Organización}} '''HTC Corporation''' ({{zh|t=宏達國際電子股份有限公司|p=Hóngdá Guójì Diànzǐ Gǔfèn Yǒuxiàn Gōngsī}}) ({{TSE|2498}}), enantes '''High Tech Computer Corporation''',<ref>{{cita web | url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot.asp?ticker=2498:TT | títulu=HTC Corporation: Snapshot | editorial=Bloomberg Business Week | fechaaccesu=6 de xineru de 2011}}</ref> ye un fabricante de teléfonos intelixentes [[Taiwán|taiwanés]]. La compañía primero facía dispositivos basaos nel [[sistema operativu]] [[Windows Mobile]] de [[Microsoft]]. En 2009 empezó a fornir los sos terminales con [[Android]] y a partir de 2010 tamién con [[Windows Phone]]. HTC tamién ye miembru de la [[Open Handset Alliance]], una alianza comercial pa desenvolver [[Estándar abiertu|estándares abiertos]] para [[dispositivos móviles]].<ref>{{cita noticia|url=http://news.cnet.com/8301-17939_109-9810937-2.html|títulu=Google unveils cell phone software and alliance|editorial=CNET News|fecha=5 de payares de 2007|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314171718/http://news.cnet.com/8301-17939_109-9810937-2.html|archivedate=2012-03-14}}</ref> El [[HTC Dream]], comercializáu por [[T-Mobile]] en munchos países como ''T-Mobile G1'' o ''Era G1'' en [[Polonia]], foi'l primer teléfonu móvil del mercáu col sistema operativu Android.<ref>{{cita noticia|url=http://www.wired.com/gadgetlab/2008/09/since-apple-lau/|títulu=T-Mobile G1, aka First 'Googlephone,' Carries High Expectations|editorial=Wired|fecha=22 de setiembre de 2008|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702120641/http://www.wired.com/gadgetlab/2008/09/since-apple-lau|archivedate=2012-07-02}}</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20120121031608/http://www.ersarp.com/2011/12/una-pequeña-gran-hestoria-tecnologica.html Una pequeña gran hestoria teunolóxica: HTC]"</ref> == Historia == HTC foi fundada'l [[15 de mayu]] de 1997 por [[Cher Wang]], HT Cho y Peter Chou.<ref name="history">{{cita web|url=http://www.htc.com/us/about|títulu=About HTC: HTC History|editorial=HTC Corporation|fechaaccesu=7 de xunetu de 2010}}</ref> Primeramente, un productor d'[[ordenador portátil|ordenadores portátiles]], HTC empezó diseñando dalgunos de los primeres [[Dispositivu móvil|dispositivos móviles]] táctiles ya inalámbricos del mundu en 1998.<ref name="cherwang">{{cita noticia|url=http://www.nytimes.com/2008/10/27/technology/companies/27wang.html?_r=1|títulu=With Smartphones, Cher Wang Made Her Own Fortune|editorial=The New York Times|autor=Laura Holson|fecha=26 d'ochobre de 2008|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010}}</ref> Anguaño, HTC ufierta los sos propios productos cola marca de HTC, según sofitando los sos productos de marca d'operador y los sos aliaos de fabricante d'equipos orixinales (OEM). HTC tamién ye propietaria de Dopod como una empresa filial. En xunu de [[2006]], decidió llanzar la so propia marca, so la que siguió fabricando dispositivos basaos en [[Windows Mobile]] y [[Android]] de gran ésitu. == Información corporativa == {{referencies|t=20111010|informática}} El presidente y CEO ye Peter Chou. Les principales divisiones de HTC, incluyendo la división d'inxeniería IA (Information Appliance) y la división d'inxeniería de WM (Wireless Mobile) tienen calificaciones [[ISO 9001]]/[[ISO 14001]]. El pesu de la compañía aceleróse considerablemente en siendo escoyida por [[Microsoft]] como sociu de desenvolvimientu hardware pal [[sistema operativu]] [[Windows Mobile]] (basáu en [[Windows CE]]). Les ventes de HTC fueron de 2.200 millones de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] en 2005, con una medría del 102% sobre l'añu anterior. Figura como la compañía de crecedera más rápida nel BusinessWeek's Info Tech 100 [http://www.businessweek.com/magazine/toc/06_27/B399106it100.htm]. == Productos == {{AP|Llistáu d'equipos de HTC}} Na so dómina de OEM, los productos HTC vendíense baxu distintes marques y nomes, dalgunes de les cuales inclúin a los mayores operadores de telecomunicaciones como [[Orange SA|Orange]], [[T-Mobile]], [[Cingular]], [[O2 plc|O<sub>2</sub>]], [[Movistar]] y [[Vodafone]], anque munchos yeren conocíos pol so nome en clave internu. HTC ye'l [[Orixinal Design Manufacturer|ODM]] pa les siguientes compañíes teunolóxiques que vienden y distribúin [[PDA]]s basaes en [[Windows Mobile]] : [[Dell]], [[Fujitsu-Siemens]], [[Hewlett-Packard|HP/Compaq]], [[i-mate]], [[Krome]], [[Sharp Corporation]], [[Dopod]] (compañía subsidiaria de HTC) y Qtek (compañía subsidiaria de HTC). Los nuevos modelos de diseñu propiu de [[Google]] (''Pixel'' y ''Pixel XL''), introducíos nel mercáu na seronda de 2016, tán fabricaos por HTC.<ref name = PIX>[https://www.elmundo.es/tecnologia/2016/10/04/57f3y468y5fdea064d8b45b7.html ''Adiós Nexus, hola Pixel: Google va a pol iPhone'' - elmundo.es 4 d'ochobre de 2016]</ref> Ye de destacar que HTC noma a los sos productos antes de vendelos remarcaos. Los sos terminales son:: * '''Smartphones d'Alta Gama ''' ** '''Android ''' ***[[HTC U11]] ([[2017]]) ***[[Pixel (smartphone)|Pixel]] ([[2016]]) ***[[Pixel XL (smartphone)|Pixel XL]] ([[2016]]) ***[[HTC Ultra]] ([[2016]]) ***[[HTC 10]] ([[2016]]) ***[[HTC One (E9+)]] ([[2015]]) ***[[HTC One (M9)]] ([[2015]]) *** [[HTC Desire Eye]] ([[2014]]) *** [[HTC one (MAX)]] ([[2013]]) *** [[HTC One (M8)]] ([[2014]]) *** [[HTC One (M7)]] ([[2013]]) *** [[HTC One X]] ([[2012]]) *** [[HTC Sensation]] ([[2011]]) *** [[HTC Desire HD]] ([[2010]]) *** [[HTC Desire]] ([[2010]]) *** [[HTC Hero]] ([[2009]]) *** [[HTC Dream]] ([[2008]]) ** '''Windows Phone ''' *** [[HTC One (M8) for Windows]] ([[2014]]) *** [[HTC 8X]] ([[2012]]) *** [[HTC Titan]] ([[2011]]) *** [[HTC HD7]] ([[2010]]) * '''Smartphones de Media Gama ''' ** '''Android ''' ***[[HTC Desire 530]] ([[2016]]) ***[[HTC Desire 626]] ([[2015]]) *** [[HTC One S]] ([[2012]]) *** [[HTC One SV]] ([[2012]]) *** [[HTC Desire X]] ([[2012]]) *** [[HTC Desire V]] ([[2012]]) *** [[HTC Evo]] ([[2011]]) *** [[HTC Chachachá]] ([[2011]]) *** [[HTC Rezound]] ([[2011]]) *** [[HTC Incredible S]] ([[2011]]) *** [[HTC Vivid]] ([[2011]]) *** [[HTC Rhymne]] ([[2011]]) *** [[HTC myTouch]] ([[2010]]) *** [[Nexus One]] ([[2010]]) *** [[HTC Legend]] ([[2010]]) *** [[HTC Droid Incredible]] ([[2010]]) ** '''Windows Phone ''' *** [[HTC 8S]] ([[2012]]) *** [[HTC Wildfire S]] ([[2011]]) *** [[HTC Radar]] ([[2011]]) *** [[HTC 7 Trophy]] ([[2011]]) *** [[HTC 7 Surround]] ([[2011]]) *** [[HTC 7 Mozart]] ([[2011]]) *** [[HTC 7 Pro]] ([[2011]]) * '''Smartphones de Baxa Gama ''' ** '''Android ''' *** [[HTC Desire C]] ([[2012]]) *** [[HTC One V]] ([[2012]]) *** [[HTC Explorer]] ([[2011]]) *** [[HTC Aria/Gratia]] ([[2010]]) *** [[HTC Magic]] ([[2009]]) *** [[HTC Tattoo]] ([[2009]]) ** '''Otros Smartphones ([[Android]])''' *** [[HTC Amaze 4G]] *** [[HTC J Butterfly]] *** [[HTC Desire Z]] *** [[HTC Desire S]] *** [[HTC Evo 4G]] *** [[HTC Evo Design 4G]] *** [[HTC Evo 3D]] *** [[HTC One XL]] *** [[HTC Sensation XL]] *** [[HTC Sensation 4G]] * '''Smartphones d'Edición Especial''' ** [[HTC One X+]] ([[2012]]) ** [[HTC One X Deluxe Edition]] ([[2012]]) ** [[HTC One X Black&White]] ([[2012]]) ** [[HTC One S SE]] ([[2012]]) ** [[HTC Sensation XE]] ([[2011]]) ** [[HTC Desire S Red]] ([[2011]]) ** [[HTC Desire Silver]] ([[2010]]) ** [[HTC myTouch 3G Fender]] ([[2009]]) * '''Tablets (Android)''' ** [[HTC Flyer]] ** [[HTC Jetstream/Puccini]] ** [[HTC Nexus 9]] == Ver tamién == * [[Xanadux]] ye un proyeutu pa portar [[Linux]] a dellos teléfonos HTC. == Referencies == {{llistaref}} <ref>{{cita web|nome1=Dispositivos HTC|títulu=Dispositivo HTC|url=http://manualesytutoriales.com/?s=htc|idioma=castellanu}}</ref> == Enllaces esternos == * [http://www.htc.com/ HTC Corporation Homepage] * [http://europe.htc.com/ HTC Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402222840/http://www.europe.htc.com/ |date=2007-04-02 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=yai2o3nVlN4&feature=player_embedded#at=140 La historia de HTC en videu] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Empreses de Taiwán]] [[Categoría:Empreses de hardware]] [[Categoría:Empreses d'electrónica]] [[Categoría:Empreses de telecomunicaciones]] [[Categoría:Empreses fundaes en 1997]] 8e5gkgbzvygrlsx4z8tpwxakon2366i 0 98483 4775539 4736302 2026-11-03T14:23:19Z Antgartor 151852 /* */ 4775539 wikitext text/x-wiki {{títulu en cursiva}} '''''Rickroll''''' o '''''rickrolling''''' ye una [[Meme d'Internet|chancia d'Internet]] que fai referencia al cantante [[Rick Astley]]. Consiste nun [[Hiperenllaz|enllaz]] ''trampa'' amarutáu como daqué d'interés por que el usuariu faiga ''click'' sobre él, pero redirixir escontra'l videu musical de Rick Astley “[[Never Gonna Give You Up]]” (1987).<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=oHg5SJYRHA0 El videu musical]</ref> Cuando una persona entra nel enllaz que lu lleva a esti video musical, dizse que foi ''"rickrolled"'' o "rickrolleáu". Esta aición non solo afectó a munches páxines webs, sinón que s'estendió más allá del mundu d'Internet; como, por casu, cuando'l cantar fixo una apaición sorpresa nel desfile que cada añu realiza'l centru comercial d'Estaos Xuníos [[Macy's]] nel Día d'Aición de Gracies, un eventu televisáu con millones d'espectadores. == Historia == {{VT|Never Gonna Give You Up}} Astley grabó “Never Gonna Give You Up” nel so álbum ''[[Whenever You Need Somebody]]'', llanzáu en 1987. El cantar, el so debú como solista, foi númberu unu en dellos países. Pa promocionar el cantar, crearon el primer videoclip de Astley, nel que salía cantando la cantar mientres lu baillaba. La chancia dizse qu'empezó como una variante d'una chancia anterior del sitio web [[4chan]] llamada ''"[[duckrollear]]"'', na qu'un enllaz llevaba siempre a una imaxe d'un coríu con ruedes. L'usuariu que cayía na trampa dicíase que yera ''“duckrolleado”''. La primer vegada que se ''"rickrolleó"'' foi en mayu de 2007 nel tablón de videoxuegos de 4chan, nel qu'un link que se supón llevaba a un trailer del videoxuegu ''[[Grand Theft Auto IV]]'', realmente llevaba al videoclip de Astley. Ésta foi una chancia interna de 4chan mientres un curtiu periodu.<ref name="hoaxonwheels">{{cita noticia |obra=Fox News Channel |editorial=[[Fox News Channel]] |fecha=22 d'abril de 2008 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352010,00.html |títulu=The Biggest Little Internet Hoax on Wheels Hits Mainstream |fechaaccesu=22 d'abril de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080422175015/http://www.foxnews.com/story/0,2933,352010,00.html |archivedate=2008-04-22}}</ref> En mayu de 2007 la práutica algamó notoriedá n'Internet,<ref name="You've been tRicked">[http://www.wigantoday.net/the-goss/You39ve-been-tRicked.2959023.jp You've been tRicked en wigantoday.net]</ref> y aumentó la so popularidá dempués del so usu nel [[día de les chancies d'abril]] de [[2008]] por delles compañíes y sitio web, incluyíu [[YouTube]], ''"rickrolleando"'' tolos sos videos destacaos nesi día. N'abril d'esi mesmu añu, una encuesta realizada por [[SurveyUSA]] envaloró qu'a lo menos 18 millones d'americanos fueren ''"rickrolleados"''.{{ensin referencies}} Escontra mayu de 2008, esta práutica estender por tou 4chan y convirtióse nun fenómenu d'Internet, amasando cierta cobertoria inclusive nos medios de comunicación. Y en setiembre de 2009, la revista [[Wired]] publicó una guía de les chancies modernes más típiques, apaeciendo ''"rickroll"'' como una de les meyores chancies a nivel de primerizu. El video orixinal de [[YouTube]] usáu pa ''"rickrollear"'' foi retiráu por error'l [[23 de febreru]] de [[2010]], por cuenta de la violación de los términos d'usu, pero'l video volvió tar disponible en menos d'un día. Esiste una versión llatina del rickrolling llamada "manivelear", na que'l video al que se dirixe ye "[https://www.youtube.com/watch?v=Gr5JHRWdhx0 Dança Da Rabil]", de Axé Badea.{{ensin referencies}} == Exemplos == === Protesta a la Ciencioloxía === El cantar "Never Gonna Give You Up" pudo escuchase en manera de protesta (entamar el [[Proyeutu Chanology]] en febreru de 2008) contra la Ilesia de la [[Ciencioloxía]]. Estes protestes tuvieron llugar en Nueva York, Washington, Londres, Detroit y Seattle. Los manifestantes tocaben el cantar al empar que dicíen la frase de “Never gonna let you down!” (Nunca te voi defraudar). El periódicu [[The Guardian]] llamó a esti eventu: “Un rickroll en direuto contra la Ilesia de la Ciencioloxía”.{{ensin referencies}} En respuesta a una web que crearon los Cienciólogos amosando un video anti-[[Anonymous]], los miembros del Proyeutu Chanology crearon otra web con un dominiu similar nel que salía'l video de Astley.{{ensin referencies}} === Dan Kaminsky === N'abril de 2008, l'espertu en seguridá Dan Kaminsky demostró un seriu problema de vulnerabilidá na seguridá poniendo'l video de "Never Gonna Give You Up" en [[Facebook]] y [[PayPal]]. === Michelle Obama === En xunu de 2008, dellos blogues de política publicaron un artículu afirmando amosar a [[Michelle Obama]] llanzando insultos racistes a los blancos, pero'l video yera un rickroll. === El viérbene de iPhone === N'ochobre de 2009, un viérbene diseñáu pa infestar al [[iPhone]] lo que facía yera camudar el fondu de los teléfonos infestaos nuna imaxe de Rick Astley sobre la qu'había un testu que dicía: "ikee is never going to give you up." (ikee nunca te va abandonar). === Prankdialer.com === Nesta páxina, ufiértase un rickroll pol serviciu telefónicu, dexando a los visitantes introducir el númberu de teléfonu al que se desea llamar y tocar el cantar cuando contesten. === Dante's Inferno === Como parte de la promoción d'ésti xuegu, [[Electronic Arts]] mandó caxes de madera a dellos sitios web de videoxuegos, que conteníen un martiellu y un par de gafes de proteición, y cuando s'abrir la caxa, d'ésta salía'l cantar de Astley en bucle, y la única forma d'apagala yera estrozando la caxa. === Slendytubbies II === Cuando'l videoxuegu Slendytubbies tuvo enforma ésitu, ZeoWorks creó la segunda parte na cual apaecía Astley como un easter egg faciendo un Rickroll col famosu cantar ''Never Gonna Give You Up'' en dos distintos mapes: * En "Teletubbie Land (Day)" o "Teletubbie Land (Night)" apaecía nos montes cantando casi silenciosamente, siendo namái cuando'l xugador avera un pocu a él fai la cantar oyible. * En "Teletubbie Secret Lair" apaecía en daqué que paecía una tubería ensin salida; nesta ocasión, nun s'oi'l cantar, pero puede ver baillando, especialmente al traviés de la cámara con visión nocherniega que'l xuegu tien, como principal elementu p'atopar les tubipapillas, elementos carauterísticos de la obra. * Ye interesáu que nel xuegu tea básicamente bugeado, yá que puede vese que los sos brazos tán al aviesu y los sos pies llexen. Créese qu'esto foi fechu arremente pol creador del xuegu, por cuenta de que la precuela d'esti xuegu adolescía d'errores gráficos notables. === Defense of the Ancients === Tamién en DOTA, el mod más popular de Warcraft III, esiste un comandu que s'asitia en cualesquier momentu del xuegu por cualesquier xugador, qu'asitia en pantalla de tolos xugadores una cita del coru del cantar describiendo al xugador que lu hai escritu. Un exemplu d'ello podría ser "Player8's never gonna give you up". == Efeutos en Astley y reaición == Nuna entrevista en marzu de 2008, Astley dixo qu'atopó graciosa la chancia que se-y fixo a la Ciencioloxía, amás de dicir que nun intentaría capitalizar el fenómenu del “Never Gonna Give You Up” con una nueva grabación o un remix de la so propiedá, anque si gustaría-y qu'otros artistes fixeren les sos propies versiones del cantar. Polo xeneral, Astley nun ta esmolecíu pol fenómenu, señalando que-y resulta “estrañu y risonderu” y que la so única esmolición ye que la so fía nun s'avergoñe d'ello. Un voceru del sellu discográficu de Astley comentó que l'interés de Astley pol fenómenu esmoreciérase, yá que dixo: “sentar, pero él yá faló abondu sobre'l rickroll”. En payares de 2008, Rick Astley foi nomáu nos [[MTV Europe Music Awards]] pol premiu de meyor artista de la historia, dempués de que les votaciones per Internet anubrir de votos al so favor. Los esfuercios por consiguir facer ganador a Astley siguieron dempués del anunciu de la nominación, al igual que los esfuercios pa convencer a la [[MTV]] que convidara personalmente a Astley a la ceremonia de los premios. Más tarde confirmóse na web de Astley que recibiera una invitación pa dir a la ceremonia. El día de la ceremonia, xusto unes hores primero que se celebrara, informóse que la MTV nun quería dar el premiu a Astley. Munchos fanáticos quedaron defraudaos. Nuna entrevista declaró que los premios yeren un timu”, pero señaló que la MTV foi claramente ''"rickrolleada"'', tamién dio les gracies a tolos que votaron por él. En 2009, Astley escribió sobre 4chan pa la revista [[Time]], onde estimaba tou lo que fixeron pol fenómenu del ''"rickroll"''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.arroba.com.mx/byte/blog/2010/02/24/youtube-borra-por error-el-video-oficial-del-rickroll/ YouTube borra por error'l videu oficial del Rickroll.] {{Tradubot|Rickroll}} [[Categoría:Fenómenos d'Internet]] [[Categoría:Videos de YouTube]] pzfmy9puapfra48ja73p12yhzw8zm61 4775540 4775539 2026-11-03T14:24:06Z Antgartor 151852 /* */ 4775540 wikitext text/x-wiki {{títulu en cursiva}} '''''Rickroll''''' o '''''rickrolling''''' ye una [[Meme d'Internet|chancia d'Internet]] que fai referencia al cantante [[Rick Astley]]. Consiste nun [[Hiperenllaz|enllaz]] ''trampa'' amarutáu como daqué d'interés por que el usuariu faiga ''click'' sobre él, pero redirixir escontra'l videu musical de Rick Astley “[[Never Gonna Give You Up]]” (1987).<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=oHg5SJYRHA0 El videu musical]</ref> Cuando una persona entra nel enllaz que lu lleva a esti video musical, dizse que foi ''"rickrolled"'' o "rickrolleáu". Esta aición non solo afectó a munches páxines webs, sinón que s'estendió más allá del mundu d'Internet; como, por casu, cuando'l cantar fixo una apaición sorpresa nel desfile que cada añu realiza'l centru comercial d'Estaos Xuníos [[Macy's]] nel Thanksgiving Day Parade, un eventu televisáu con millones d'espectadores. == Historia == {{VT|Never Gonna Give You Up}} Astley grabó “Never Gonna Give You Up” nel so álbum ''[[Whenever You Need Somebody]]'', llanzáu en 1987. El cantar, el so debú como solista, foi númberu unu en dellos países. Pa promocionar el cantar, crearon el primer videoclip de Astley, nel que salía cantando la cantar mientres lu baillaba. La chancia dizse qu'empezó como una variante d'una chancia anterior del sitio web [[4chan]] llamada ''"[[duckrollear]]"'', na qu'un enllaz llevaba siempre a una imaxe d'un coríu con ruedes. L'usuariu que cayía na trampa dicíase que yera ''“duckrolleado”''. La primer vegada que se ''"rickrolleó"'' foi en mayu de 2007 nel tablón de videoxuegos de 4chan, nel qu'un link que se supón llevaba a un trailer del videoxuegu ''[[Grand Theft Auto IV]]'', realmente llevaba al videoclip de Astley. Ésta foi una chancia interna de 4chan mientres un curtiu periodu.<ref name="hoaxonwheels">{{cita noticia |obra=Fox News Channel |editorial=[[Fox News Channel]] |fecha=22 d'abril de 2008 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352010,00.html |títulu=The Biggest Little Internet Hoax on Wheels Hits Mainstream |fechaaccesu=22 d'abril de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080422175015/http://www.foxnews.com/story/0,2933,352010,00.html |archivedate=2008-04-22}}</ref> En mayu de 2007 la práutica algamó notoriedá n'Internet,<ref name="You've been tRicked">[http://www.wigantoday.net/the-goss/You39ve-been-tRicked.2959023.jp You've been tRicked en wigantoday.net]</ref> y aumentó la so popularidá dempués del so usu nel [[día de les chancies d'abril]] de [[2008]] por delles compañíes y sitio web, incluyíu [[YouTube]], ''"rickrolleando"'' tolos sos videos destacaos nesi día. N'abril d'esi mesmu añu, una encuesta realizada por [[SurveyUSA]] envaloró qu'a lo menos 18 millones d'americanos fueren ''"rickrolleados"''.{{ensin referencies}} Escontra mayu de 2008, esta práutica estender por tou 4chan y convirtióse nun fenómenu d'Internet, amasando cierta cobertoria inclusive nos medios de comunicación. Y en setiembre de 2009, la revista [[Wired]] publicó una guía de les chancies modernes más típiques, apaeciendo ''"rickroll"'' como una de les meyores chancies a nivel de primerizu. El video orixinal de [[YouTube]] usáu pa ''"rickrollear"'' foi retiráu por error'l [[23 de febreru]] de [[2010]], por cuenta de la violación de los términos d'usu, pero'l video volvió tar disponible en menos d'un día. Esiste una versión llatina del rickrolling llamada "manivelear", na que'l video al que se dirixe ye "[https://www.youtube.com/watch?v=Gr5JHRWdhx0 Dança Da Rabil]", de Axé Badea.{{ensin referencies}} == Exemplos == === Protesta a la Ciencioloxía === El cantar "Never Gonna Give You Up" pudo escuchase en manera de protesta (entamar el [[Proyeutu Chanology]] en febreru de 2008) contra la Ilesia de la [[Ciencioloxía]]. Estes protestes tuvieron llugar en Nueva York, Washington, Londres, Detroit y Seattle. Los manifestantes tocaben el cantar al empar que dicíen la frase de “Never gonna let you down!” (Nunca te voi defraudar). El periódicu [[The Guardian]] llamó a esti eventu: “Un rickroll en direuto contra la Ilesia de la Ciencioloxía”.{{ensin referencies}} En respuesta a una web que crearon los Cienciólogos amosando un video anti-[[Anonymous]], los miembros del Proyeutu Chanology crearon otra web con un dominiu similar nel que salía'l video de Astley.{{ensin referencies}} === Dan Kaminsky === N'abril de 2008, l'espertu en seguridá Dan Kaminsky demostró un seriu problema de vulnerabilidá na seguridá poniendo'l video de "Never Gonna Give You Up" en [[Facebook]] y [[PayPal]]. === Michelle Obama === En xunu de 2008, dellos blogues de política publicaron un artículu afirmando amosar a [[Michelle Obama]] llanzando insultos racistes a los blancos, pero'l video yera un rickroll. === El viérbene de iPhone === N'ochobre de 2009, un viérbene diseñáu pa infestar al [[iPhone]] lo que facía yera camudar el fondu de los teléfonos infestaos nuna imaxe de Rick Astley sobre la qu'había un testu que dicía: "ikee is never going to give you up." (ikee nunca te va abandonar). === Prankdialer.com === Nesta páxina, ufiértase un rickroll pol serviciu telefónicu, dexando a los visitantes introducir el númberu de teléfonu al que se desea llamar y tocar el cantar cuando contesten. === Dante's Inferno === Como parte de la promoción d'ésti xuegu, [[Electronic Arts]] mandó caxes de madera a dellos sitios web de videoxuegos, que conteníen un martiellu y un par de gafes de proteición, y cuando s'abrir la caxa, d'ésta salía'l cantar de Astley en bucle, y la única forma d'apagala yera estrozando la caxa. === Slendytubbies II === Cuando'l videoxuegu Slendytubbies tuvo enforma ésitu, ZeoWorks creó la segunda parte na cual apaecía Astley como un easter egg faciendo un Rickroll col famosu cantar ''Never Gonna Give You Up'' en dos distintos mapes: * En "Teletubbie Land (Day)" o "Teletubbie Land (Night)" apaecía nos montes cantando casi silenciosamente, siendo namái cuando'l xugador avera un pocu a él fai la cantar oyible. * En "Teletubbie Secret Lair" apaecía en daqué que paecía una tubería ensin salida; nesta ocasión, nun s'oi'l cantar, pero puede ver baillando, especialmente al traviés de la cámara con visión nocherniega que'l xuegu tien, como principal elementu p'atopar les tubipapillas, elementos carauterísticos de la obra. * Ye interesáu que nel xuegu tea básicamente bugeado, yá que puede vese que los sos brazos tán al aviesu y los sos pies llexen. Créese qu'esto foi fechu arremente pol creador del xuegu, por cuenta de que la precuela d'esti xuegu adolescía d'errores gráficos notables. === Defense of the Ancients === Tamién en DOTA, el mod más popular de Warcraft III, esiste un comandu que s'asitia en cualesquier momentu del xuegu por cualesquier xugador, qu'asitia en pantalla de tolos xugadores una cita del coru del cantar describiendo al xugador que lu hai escritu. Un exemplu d'ello podría ser "Player8's never gonna give you up". == Efeutos en Astley y reaición == Nuna entrevista en marzu de 2008, Astley dixo qu'atopó graciosa la chancia que se-y fixo a la Ciencioloxía, amás de dicir que nun intentaría capitalizar el fenómenu del “Never Gonna Give You Up” con una nueva grabación o un remix de la so propiedá, anque si gustaría-y qu'otros artistes fixeren les sos propies versiones del cantar. Polo xeneral, Astley nun ta esmolecíu pol fenómenu, señalando que-y resulta “estrañu y risonderu” y que la so única esmolición ye que la so fía nun s'avergoñe d'ello. Un voceru del sellu discográficu de Astley comentó que l'interés de Astley pol fenómenu esmoreciérase, yá que dixo: “sentar, pero él yá faló abondu sobre'l rickroll”. En payares de 2008, Rick Astley foi nomáu nos [[MTV Europe Music Awards]] pol premiu de meyor artista de la historia, dempués de que les votaciones per Internet anubrir de votos al so favor. Los esfuercios por consiguir facer ganador a Astley siguieron dempués del anunciu de la nominación, al igual que los esfuercios pa convencer a la [[MTV]] que convidara personalmente a Astley a la ceremonia de los premios. Más tarde confirmóse na web de Astley que recibiera una invitación pa dir a la ceremonia. El día de la ceremonia, xusto unes hores primero que se celebrara, informóse que la MTV nun quería dar el premiu a Astley. Munchos fanáticos quedaron defraudaos. Nuna entrevista declaró que los premios yeren un timu”, pero señaló que la MTV foi claramente ''"rickrolleada"'', tamién dio les gracies a tolos que votaron por él. En 2009, Astley escribió sobre 4chan pa la revista [[Time]], onde estimaba tou lo que fixeron pol fenómenu del ''"rickroll"''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.arroba.com.mx/byte/blog/2010/02/24/youtube-borra-por error-el-video-oficial-del-rickroll/ YouTube borra por error'l videu oficial del Rickroll.] {{Tradubot|Rickroll}} [[Categoría:Fenómenos d'Internet]] [[Categoría:Videos de YouTube]] nwaek440l9sx5rpsqy4l0fqb7aldx6n 4775541 4775540 2026-11-03T14:25:19Z Antgartor 151852 4775541 wikitext text/x-wiki {{títulu en cursiva}} '''''Rickroll''''' o '''''rickrolling''''' ye una [[Meme d'Internet|chancia d'Internet]] que fai referencia al cantante [[Rick Astley]]. Consiste nun [[Hiperenllaz|enllaz]] ''trampa'' amarutáu como daqué d'interés por que el usuariu faiga ''click'' sobre él, pero redirixir escontra'l videu musical de Rick Astley “[[Never Gonna Give You Up]]” (1987).<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=oHg5SJYRHA0 El videu musical]</ref> Cuando una persona entra nel enllaz que lu lleva a esti video musical, dizse que foi ''"rickrolled"'' o "rickrolleáu". Esta aición non solo afectó a munches páxines webs, sinón que s'estendió más allá del mundu d'Internet; como, por casu, cuando'l cantar fixo una apaición sorpresa nel desfile que cada añu realiza'l centru comercial d'Estaos Xuníos [[Macy's]] nel Thanksgiving Day Parade, un eventu televisáu con millones d'espectadores. == Historia == {{VT|Never Gonna Give You Up}} Astley grabó “Never Gonna Give You Up” nel so álbum ''[[Whenever You Need Somebody]]'', llanzáu en 1987. El cantar, el so debú como solista, foi númberu unu en dellos países. Pa promocionar el cantar, crearon el primer videoclip de Astley, nel que salía cantando la cantar mientres lu baillaba. La chancia dizse qu'empezó como una variante d'una chancia anterior del sitio web [[4chan]] llamada ''"[[duckrollear]]"'', na qu'un enllaz llevaba siempre a una imaxe d'un coríu con ruedes. L'usuariu que cayía na trampa dicíase que yera ''“duckrolleado”''. La primer vegada que se ''"rickrolleó"'' foi en mayu de 2007 nel tablón de videoxuegos de 4chan, nel qu'un link que se supón llevaba a un trailer del videoxuegu ''[[Grand Theft Auto IV]]'', realmente llevaba al videoclip de Astley. Ésta foi una chancia interna de 4chan mientres un curtiu periodu.<ref name="hoaxonwheels">{{cita noticia |obra=Fox News Channel |editorial=[[Fox News Channel]] |fecha=22 d'abril de 2008 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352010,00.html |títulu=The Biggest Little Internet Hoax on Wheels Hits Mainstream |fechaaccesu=22 d'abril de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080422175015/http://www.foxnews.com/story/0,2933,352010,00.html |archivedate=2008-04-22}}</ref> En mayu de 2007 la práutica algamó notoriedá n'Internet,<ref name="You've been tRicked">[http://www.wigantoday.net/the-goss/You39ve-been-tRicked.2959023.jp You've been tRicked en wigantoday.net]</ref> y aumentó la so popularidá dempués del so usu nel [[día de les chancies d'abril]] de [[2008]] por delles compañíes y sitio web, incluyíu [[YouTube]], ''"rickrolleando"'' tolos sos videos destacaos nesi día. N'abril d'esi mesmu añu, una encuesta realizada por [[SurveyUSA]] envaloró qu'a lo menos 18 millones d'americanos fueren ''"rickrolleados"''.{{ensin referencies}} Escontra mayu de 2008, esta práutica estender por tou 4chan y convirtióse nun fenómenu d'Internet, amasando cierta cobertoria inclusive nos medios de comunicación. Y en setiembre de 2009, la revista [[Wired]] publicó una guía de les chancies modernes más típiques, apaeciendo ''"rickroll"'' como una de les meyores chancies a nivel de primerizu. El video orixinal de [[YouTube]] usáu pa ''"rickrollear"'' foi retiráu por error'l [[23 de febreru]] de [[2010]], por cuenta de la violación de los términos d'usu, pero'l video volvió tar disponible en menos d'un día. Esiste una versión llatina del rickrolling llamada "manivelear", na que'l video al que se dirixe ye "[https://www.youtube.com/watch?v=Gr5JHRWdhx0 Dança Da Rabil]", de Axé Badea.{{ensin referencies}} == Exemplos == === Protesta a la Ciencioloxía === El cantar "Never Gonna Give You Up" pudo escuchase en manera de protesta (entamar el [[Proyeutu Chanology]] en febreru de 2008) contra la Ilesia de la [[Ciencioloxía]]. Estes protestes tuvieron llugar en Nueva York, Washington, Londres, Detroit y Seattle. Los manifestantes tocaben el cantar al empar que dicíen la frase de “Never gonna let you down!” (Nunca te voi defraudar). El periódicu [[The Guardian]] llamó a esti eventu: “Un rickroll en direuto contra la Ilesia de la Ciencioloxía”.{{ensin referencies}} En respuesta a una web que crearon los Cienciólogos amosando un video anti-[[Anonymous]], los miembros del Proyeutu Chanology crearon otra web con un dominiu similar nel que salía'l video de Astley.{{ensin referencies}} === Dan Kaminsky === N'abril de 2008, l'espertu en seguridá Dan Kaminsky demostró un seriu problema de vulnerabilidá na seguridá poniendo'l video de "Never Gonna Give You Up" en [[Facebook]] y [[PayPal]]. === Michelle Obama === En xunu de 2008, dellos blogues de política publicaron un artículu afirmando amosar a [[Michelle Obama]] llanzando insultos racistes a los blancos, pero'l video yera un rickroll. === El viérbene de iPhone === N'ochobre de 2009, un viérbene diseñáu pa infestar al [[iPhone]] lo que facía yera camudar el fondu de los teléfonos infestaos nuna imaxe de Rick Astley sobre la qu'había un testu que dicía: "ikee is never going to give you up." (ikee nunca te va abandonar). === Prankdialer.com === Nesta páxina, ufiértase un rickroll pol serviciu telefónicu, dexando a los visitantes introducir el númberu de teléfonu al que se desea llamar y tocar el cantar cuando contesten. === Dante's Inferno === Como parte de la promoción d'ésti xuegu, [[Electronic Arts]] mandó caxes de madera a dellos sitios web de videoxuegos, que conteníen un martiellu y un par de gafes de proteición, y cuando s'abrir la caxa, d'ésta salía'l cantar de Astley en bucle, y la única forma d'apagala yera estrozando la caxa. === Slendytubbies II === Cuando'l videoxuegu Slendytubbies tuvo enforma ésitu, ZeoWorks creó la segunda parte na cual apaecía Astley como un easter egg faciendo un Rickroll col famosu cantar ''Never Gonna Give You Up'' en dos distintos mapes: * En "Teletubbie Land (Day)" o "Teletubbie Land (Night)" apaecía nos montes cantando casi silenciosamente, siendo namái cuando'l xugador avera un pocu a él fai la cantar oyible. * En "Teletubbie Secret Lair" apaecía en daqué que paecía una tubería ensin salida; nesta ocasión, nun s'oi'l cantar, pero puede ver baillando, especialmente al traviés de la cámara con visión nocherniega que'l xuegu tien, como principal elementu p'atopar les tubipapillas, elementos carauterísticos de la obra. * Ye interesáu que nel xuegu tea básicamente bugeado, yá que puede vese que los sos brazos tán al aviesu y los sos pies llexen. Créese qu'esto foi fechu arremente pol creador del xuegu, por cuenta de que la precuela d'esti xuegu adolescía d'errores gráficos notables. === Defense of the Ancients === Tamién en DOTA, el mod más popular de Warcraft III, esiste un comandu que s'asitia en cualesquier momentu del xuegu por cualesquier xugador, qu'asitia en pantalla de tolos xugadores una cita del coru del cantar describiendo al xugador que lu hai escritu. Un exemplu d'ello podría ser "Player8's never gonna give you up". == Efeutos en Astley y reaición == Nuna entrevista en marzu de 2008, Astley dixo qu'atopó graciosa la chancia que se-y fixo a la Ciencioloxía, amás de dicir que nun intentaría capitalizar el fenómenu del “Never Gonna Give You Up” con una nueva grabación o un remix de la so propiedá, anque si gustaría-y qu'otros artistes fixeren les sos propies versiones del cantar. Polo xeneral, Astley nun ta esmolecíu pol fenómenu, señalando que-y resulta “estrañu y risonderu” y que la so única esmolición ye que la so fía nun s'avergoñe d'ello. Un voceru del sellu discográficu de Astley comentó que l'interés de Astley pol fenómenu esmoreciérase, yá que dixo: “sentar, pero él yá faló abondu sobre'l rickroll”. En payares de 2008, Rick Astley foi nomáu nos [[MTV Europe Music Awards]] pol premiu de meyor artista de la historia, dempués de que les votaciones per Internet anubrir de votos al so favor. Los esfuercios por consiguir facer ganador a Astley siguieron dempués del anunciu de la nominación, al igual que los esfuercios pa convencer a la [[MTV]] que convidara personalmente a Astley a la ceremonia de los premios. Más tarde confirmóse na web de Astley que recibiera una invitación pa dir a la ceremonia. El día de la ceremonia, xusto unes hores primero que se celebrara, informóse que la MTV nun quería dar el premiu a Astley. Munchos fanáticos quedaron defraudaos. Nuna entrevista declaró que los premios yeren un timu”, pero señaló que la MTV foi claramente ''"rickrolleada"'', tamién dio les gracies a tolos que votaron por él. En 2009, Astley escribió sobre 4chan pa la revista [[Time]], onde estimaba tou lo que fixeron pol fenómenu del ''"rickroll"''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.arroba.com.mx/byte/blog/2010/02/24/youtube-borra-por-error-el-video-oficial-del-rickroll/ YouTube borra por error el video oficial del Rickroll.] {{Tradubot|Rickroll}} [[Categoría:Fenómenos d'Internet]] [[Categoría:Videos de YouTube]] oeqysvjxbx49qylls2de81kqwqcxtrx 0 102176 4775705 4773760 2026-11-04T09:58:54Z Omarete 35 /* Enllaces esternos */ 4775705 wikitext text/x-wiki {{Banda}} '''Backstreet Boys''' ye una [[boy band]] d'[[Estaos Xuníos]] formada n'[[Orlando (Florida)|Orlando, Florida]], en 1993. La banda ta formada por [[A. J. McLean]], [[Howie Dorough]], [[Brian Littrell]], [[Nick Carter]] y [[Kevin Scott Richardson|Kevin Richardson]]. Richardson dexó la banda en 2006, pero tornó al grupu en 2012. Saltaron a la fama col so álbum debú, ''[[Backstreet Boys (Internacional)|Backstreet Boys]]'' (1996). El siguiente álbum, ''[[Backstreet's Back]]'' (1997) siguió col ésitu del grupu en tol mundu. Llegaron al estrellalgu col so álbum ''[[Millennium (álbum de Backstreet Boys)|Millennium]]'' (1999) y l'álbum siguiente, ''[[Black & Blue]]'' (2000). Dempués d'un descansu de trés años, la banda llanzó cinco álbumes (unu xunto a los [[New Kids on the Block]]): ''[[Never Gone]]'' (2005), ''[[Unbreakable (álbum de Backstreet Boys)|Unbreakable]]'' (2007), ''[[This is Us (álbum)|This Is Us]]'' (2009), ''[[NKOTBSB (álbum)|NKOTBSB]]'' (2011) y ''[[In A World Like This]]'' (2013). La banda vendió más de 135 millones de discos en tol mundu,<ref name="Backstreet Boys Back in Seoul in February">{{cita web |url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2010/01/143_58459.html|títulu=Backstreet Boys Back in Seoul in February|editorial=[[The Korea Times]]|fechaaccesu=13 de xineru de 2010|fecha=5 de xineru de 2010}}</ref> faciéndolos ún de los grupos con mayores ventes rexistraes na historia de la música. Son consideraos la banda masculina de pop más importante ya influyente de la historia de la música. Acordies con ''[[Billboard]]'', son el primer grupu dende [[Sade (banda)|Sade]] en facer llegar los sos primeros siete álbumes nel top 10 nesa llista.<ref name="billboard1">{{cita web |autor=Up for DiscussionPost Comment |url=http://www.billboard.com/album/backstreet-boys/never-gone/717756 |títulu=Never Gone – Backstreet Boys |editorial=Billboard.com |fecha=2 de xunetu de 2005 |fechaaccesu=19 d'ochobre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091020201130/http://www.billboard.com/album/backstreet-boys/never-gone/717756#/column-chartbeat/chart-beat-thursday-michael-buble-michael-1004022719.story |fechaarchivu=20 d'ochobre de 2009 }}</ref> == Historia == === Empiezos (1992–1995) === [[Lou Pearlman]], un millonariu residente n'Orlando, denomináu'l "toru", quería formar un grupu de cinco chicos mozos que supieren cantar y baillar. Pa esto, punxo anuncios en periódicos llocales y fueron escoyíos [[Howie Dorough]] y [[A.J. McLean]], de 19 y 15 años respeutivamente, que yá conocer por allegar a les mesmes audiciones en busca de trabayu. El tercer componente foi un neñu de 13 años que yá realizara numberosos trabayos como cantante y actor: [[Nick Carter]], quien tuvo que decidir ente'l grupu y la ufierta del famosu programa xuvenil ''Mickey Mouse Club'', cantera de numberosos artistes como [[Justin Timberlake]], [[Christina Aguilera]], [[Britney Spears]], [[JC Chasez]], [[Nelly Furtado]], [[Keri Russell]], [[Ryan Gosling]], etc. El cuartu componente, [[Kevin Scott Richardson|Kevin Richardson]] de 21 años, venía de [[Kentucky]] y trabayaba nel parque d'atraiciones ''[[Disney World]]'' d'[[Orlando (Florida)|Orlando]] como animador (amarutáu de ''Aladdin''). Hubo un quintu chicu que dempués d'un tiempu decidió salir del grupu pa empezar una carrera en solitario, anque esti aspeutu nunca foi comentáu pol grupu y tampoco se supo más del supuestu quintu miembru. Ante esta fuxida, Kevin propunxo al so primu, [[Brian Littrell]] de 18 años, que destacó dende pequeñu nel coru de la so ilesia. Con éses el [[19 d'abril]] de [[1993]], Kevin llamó a Brian al so institutu de Lexington, [[Kentucky]], onde asistía al últimu cursu y ufiertó-y la posibilidá de xunise al grupu. En comentándolo cola so familia, Brian voló a [[Orlando (Florida)|Orlando]], onde tres una prueba, entró a formar parte del grupu. Pearlman contrató a los ex mánager de ''[[New Kids on the Block]]'', los Wright, pa dirixir al so nuevu equipu, pero éstos quixeron evitar los errores cometíos con NKOTB y sometieron a los mozos a duros entrenamientos vocales y de baille, según a grabaciones n'estudios y actuaciones en pequeños llocales. Los primeros cantares qu'interpretaron como grupu fueron: [[Tell Me That Im Dreaming]], [[Loverboy (cantar)|Loverboy]], [[Get Ready]] y la primera foi [[I got to Get It]]. === Backstreet Boys (1996–1997) === El primer cenciellu escoyíu pa ser llanzáu foi "[[We've Got It Goin' On]]" que foi unviáu a la radio n'agostu y llanzáu como cenciellu'l 4 de setiembre de 1995. El cantar foi un ésitu menor nos Estaos Xuníos solo algamara'l númberu 69 n'avientu, sicasí, esfrutó d'un gran ésitu n'Europa d'entrar nel top-5 n'Alemaña, Suiza, Austria, Francia y los Países Baxos. L'ésitu européu unvió-yos nuna xira de branu, y camudó la promoción de los Backstreet Boys faise sobre manera n'Europa. En payares de 1995 graben el so segundu videu musical del so segundu single internacional, "[[I ell Never Break Your Heart]]", que se publicar namái n'Europa'l 12 de febreru de 1996. Terminar de grabar el so primer álbum de Backstreet Boys n'abril 1996 y filmó el so videu musical en cuartu llugar, "[[Get Down (You're The One For Me)]]" n'Alemaña. El 6 de mayu de 1996, el so álbum debú foi llanzáu a nivel internacional, cola esceición de los EE.XX. y los mercaos de Canadá, sicasí, foi llanzáu más tarde en Canadá, el 14 d'ochobre de 1996. La popularidá europea creció y los Backstreet Boys empezó 1996 siendo escoyíu como'l Nᵘ 1 grupu internacional polos espectadores de televisión n'Alemaña, mentanto, "I ell Never Break Your Heart" algamó un discu d'oru por vender 250.000 copies. El grupu llogró'l so primer discu de platín n'Alemaña en 1996 por vender 500.000 copies del so álbum debú, los Backstreet Boys mientres tiempu empezó a viaxar per Asia y Canadá. Los Backstreet Boys convirtióse rápido nún de los artistes en debutar exitosamente nel mundu recoyendo premios, tales como Viva Alemaña Premios Comet en 1996 pa la categoría de Durchstarter (meyor recién llegáu). === Backstreet's Back (1997-1998) === Los Backstreet Boys empezaron a grabar el so segundu álbum, ''Backstreet's Back'' y tamién grabaron el cantar, "If You Stay", pa la banda sonora ''[[Booty Call]]''. L'álbum Backstreet's Back darréu foi llanzáu en febreru de 1997. Llanzaron "[[Anywhere For You]]" como l'últimu single del so álbum internacional el 17 de febreru de 1997. El cenciellu "[[Quit Playing Games (With My Heart)]]", llanzáu'l 5 de mayu de 1997 pal so próximu álbum debú n'EE.XX., llogró xubir tan alto como al Nᵘ 2 nel [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], eventualmente ganando un premiu de platín por vender más d'un millón de copies. Ente que l'álbum ''Backstreet's Back'' foi llanzáu internacionalmente (cola esceición del mercáu de los EE.XX.) n'agostu de 1997, el so álbum debú n'EE.XX., que consistió en cantares de ''Backstreet's Back'' y l'anterior tituláu internacional de Backstreet Boys, foi llanzáu n'EE.XX. el 12 d'agostu de 1997. L'álbum debú d'EE.XX. algamó'l puestu Nᵘ 4 na llista d'álbumes d'EE.XX., que llegó a vender 14 millones de copies na so casa. Mentanto, el segundu llanzamientu internacional de ''Backstreet's Back'' yá algamara'l númberu 1 n'Alemaña, Noruega, Suiza, Finlandia, los Países Baxos, Bélxica y Austria, la venta de más de cinco millones de copies namái n'Europa. Los dos álbumes, la versión internacional y la versión d'EE.XX. de Backstreet Boys vendió más de 20 millones de copies en tol mundu, 14 millones de los cualos vendiéronse n'EE.XX. En 1997, [[Brian Littrell]] interpunxo una demanda contra [[Lou Pearlman]] y Trans Continental afirmando que Pearlman nun foi xustificáu sobre los ingresos realizaos pol grupu. Al añu siguiente, McLean, Richardson y Dorough xunir a la demanda que finalmente resultó nuna serie d'asentamientos. En febreru de 1998, presentar nel [[XXXIX Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]] en Chile, causando'l deliriu de los sos fans y ésitu total. Na xira de EE.UU de 39 ciudaes, [[Brian Littrell]] foi sometíu a una ciruxía a corazón abiertu (que s'aplazara en dos causes nel pasáu), pola insistencia de la so entós novia (agora esposa) Leighanne. Littrell tuviera lluchando con un soplíu nel corazón desque nació, y de fechu cuasi muerre a la edá de 4 años por cuenta de una infeición bacteriana. Poco dempués, los Backstreet Boys atayaron una presentación en Minnesota dempués d'enterase de que la hermana de Howie Dorough morriera de lupus. === Millennium (1999–2000) === Mientres taben nel mediu d'una demanda, empezaron a grabar el siguimientu de los sos llanzamientos de 1997 a empiezos d'ochobre de 1998.<ref name="Backstreet Boys Settle With Pearlman, Record New Album">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1425240/19981015/backstreet_boys.jhtml|títulu=Backstreet Boys Settle With Pearlman, Record New Album|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=3 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100109004604/http://www.mtv.com/news/articles/1425240/19981015/backstreet_boys.jhtml|fechaarchivu=2010-01-09}}</ref> Toles versiones del álbum llanzáronse antes del 18 de mayu de 1999 con meyores de cantares del so álbum ''[[Millennium (álbum de Backstreet Boys)|Millennium]]''.<ref name="EW tells you where to find three new Backstreet Boys songs">{{cita web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,84209,00.html|títulu=EW tells you where to find three new Backstreet Boys songs|editorial=ew.com|fecha=5 de marzu de 1999|fechaaccesu=3 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110606174154/http://www.ew.com/ew/article/0,,84209,00.html|fechaarchivu=2011-06-06}}</ref> El cenciellu esitosu en tol mundu "[[I Want It That Way]]" que llegó a los visos de delles llistes en munchos países incluyendo [[Reinu Xuníu]], [[Alemaña]], [[Suiza]], [[Austria]], [[Noruega]], [[Nueva Zelanda]], fixo anticipación de ''Millennium''.<ref>[https://web.archive.org/web/20120825040755/http://www.chartstats.com/release.php?release=27059 Chart Stats - Backstreet Boys - I Want It That Way] Retrieved February 12, 2011.</ref><ref name="Backstreet Boys' European chart-positions on I Want It That Way ">{{cita web |url=http://www.swisscharts.com/showitem.asp?interpret=Backstreet+Boys&titel=I+Want+It+That+Way&cat=s|títulu=Backstreet Boys' European chart-positions on I Want It That Way |editorial=swisscharts.com|fechaaccesu=1 de marzu de 2010}}</ref> L'álbum foi llanzáu al mercáu'l 18 de mayu de 1999, nel día en que los Backstreet Boys fixeron una apaición en [[MTV]].<ref name="Backstreet Boys album Millennium">{{cita web|url=http://www.mtv.com/music/artist/backstreet_boys/albums.jhtml?albumId=144158|títulu=Backstreet Boys album Millennium|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=1 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100107005855/http://www.mtv.com/music/artist/backstreet_boys/albums.jhtml?albumId=144158|fechaarchivu=2010-01-07}}</ref> L'álbum entró al [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] nel númberu 1, y iguar pa vender 1,134,000 copies na so primer selmana de llanzamientu.<ref name="Backstreet Boys US albums chart-positions">{{cita web |url=http://www.billboard.com/charts/hot-100#/artist/backstreet-boys/chart-history/171765?f=305&g=Albums|títulu=Backstreet Boys' US albums chart-positions|editorial=[[Billboard Magazine]]|fechaaccesu=2 de marzu de 2010}}</ref><ref name="Britney Scores Second Best Soundscan Week">{{cita web |url=http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4603413-1.html|títulu=Britney Scores Second Best Soundscan Week|editorial=AllBusiness|fechaaccesu=18 de xineru de 2010|fecha=24 de mayu de 2000|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090531082953/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4603413-1.html|fechaarchivu=31 de mayu de 2009}}</ref> Cuatro cenciellos fueron llanzaos del álbum: "[[I Want It That Way]]", "[[Larger Than Life]]", "[[Show Me The Meaning Of Being Lonely]]", y "[[The One (cantar de Backstreet Boys)|The One]]". A partir de finales d'avientu de 2008, l'álbum caltiénse como'l cuartu álbum más vendíu na era de SoundScan nos Estaos Xuníos. N'ochobre de 1999, los Backstreet Boys enfrentaron nuevos problemes declarando'l so contratu actual de Jive nulu, y depués consiguiendo ún de los alcuerdos más grandes, d'un valor de $60 millones con Jive.<ref>[https://web.archive.org/web/20091207212308/http://www.livedaily.com/news/Backstreet_Boys_Pave_Golden_Road_In_New_Deal_With_Jive_Records-421.html Backstreet Boys Pave Golden Road In New Deal With Jive Records >> LiveDaily<!-- Bot generated title -->]</ref> === Black & Blue (2000-2001) === Un viaxe a [[Les Bahames]] foi fechu polos miembros de la banda en [[mayu]] de [[2000]] pa escribir cantares pal so álbum.<ref name="Backstreet Bahama Boys">{{cita publicación |url=http://www.cbsnews.com/stories/2000/05/16/entertainment/main195864.shtml|títulu=Backstreet Bahama Boys|editorial=CBS News|fechaaccesu=5 de marzu de 2010 | fecha=16 de mayu de 2000}}</ref> Empezaron a grabar el so próximu álbum el [[1 de xunetu]] de [[2000]] n'[[Estocolmu]], [[Suecia]], que concluyó les sos sesiones de grabación en setiembre.<ref name="Backstreet's Kevin Gets Hitched">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1425154/20000621/backstreet_boys.jhtml|títulu=Backstreet's Kevin Gets Hitched|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=4 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100108171242/http://www.mtv.com/news/articles/1425154/20000621/backstreet_boys.jhtml|fechaarchivu=2010-01-08}}</ref><ref name="Backstreet Boys Set Up Studio Time">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1425155/20000621/backstreet_boys.jhtml|títulu=Backstreet Boys Set Up Studio Time|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=4 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100109033930/http://www.mtv.com/news/articles/1425155/20000621/backstreet_boys.jhtml|fechaarchivu=2010-01-09}}</ref><ref name="Backstreet">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1425143/20000919/backstreet_boys.jhtml|títulu=Backstreet Boys Get To Get "Black and Blue"On New LP|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=4 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010803212929/http://www.mtv.com/news/articles/1425143/20000919/backstreet_boys.jhtml|fechaarchivu=2001-08-03}}</ref> Un cantar completar mientres les sesiones de grabación de xunetu, "It's True", foi llanzada'l llunes [[28 d'agostu]] de [[2000]] a una compilación vendida por [[Burger King]].<ref name="Backstreet2">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1425149/20000821/backstreet_boys.jhtml|títulu=Backstreet Boys Say "It's True" On Burger King CD|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=4 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100109020218/http://www.mtv.com/news/articles/1425149/20000821/backstreet_boys.jhtml|fechaarchivu=2010-01-09}}</ref> Llanzaron el primer cenciellu del álbum, "[[Shape Of My Heart]]", a les radios el llunes [[2 d'ochobre]] de [[2000]].<ref name="Backstreet3">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1425143/20000919/backstreet_boys.jhtml|títulu=Backstreet Boys Get To Get "Black and Blue"On New LP|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=4 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010803212929/http://www.mtv.com/news/articles/1425143/20000919/backstreet_boys.jhtml|fechaarchivu=2001-08-03}}</ref> Los Backstreet Boys llanzaron el so siguiente álbum d'estudiu ''[[Black & Blue]]'' el [[21 de payares]] de [[2000]],<ref name="Backstreet Boys album Black & Blue">{{cita web|url=http://www.mtv.com/music/artist/backstreet_boys/albums.jhtml?albumId=265158|títulu=Backstreet Boys album Black & Blue|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=3 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100107033812/http://www.mtv.com/music/artist/backstreet_boys/albums.jhtml?albumId=265158|fechaarchivu=2010-01-07}}</ref> y pa promocionar el llanzamientu del álbum, los mozos viaxaron alredor del mundu en 100 hores a [[Suecia]], [[Xapón]], [[Australia]], [[Sudáfrica]], [[Brasil]], y [[Estaos Xuníos]]; 55 de les hores fueron emplegaes nos trayectos y 45 dedicar a facer apaiciones públiques.<ref name="Backstreet Boys Launch Black & Blue Tour">{{cita web |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/story?id=112814&page=1|títulu=Backstreet Boys Launch Black & Blue Tour|editorial=[[ABC News]]|fechaaccesu=3 de marzu de 2010}}</ref> Grabóse les meyores ventes internacionales nuna selmana pa un álbum na historia vendiendo más de 5 millones de copies na so primer selmana de ventes.<ref name="Backstreet Boys: Biography on Rolling stone">{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/artists/backstreetboys/biography|títulu=Backstreet Boys: Biography on Rolling stone|editorial=[[Rolling Stone]]|fechaaccesu=5 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.rollingstone.com/artists/backstreetboys/biography|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}{{enllaz rotu|1=Backstreet Boys: Biography on Rolling stone|2=http://www.rollingstone.com/artists/backstreetboys/biography}}</ref><ref name="Charts: Backstreet Boys score another No. 1 with ?Black & Blue?">{{cita web |url=http://www.livedaily.com/news/Charts_Backstreet_Boys_score_another_Non_1_with_Black__Blue-2251.html|títulu=Charts: Backstreet Boys score another No. 1 with ?Black & Blue?|editorial=[[Live Daily]]|fechaaccesu=9 de febreru de 2010|fecha=29 de payares de 2000}}{{enllaz rotu|1=Charts: Backstreet Boys score another No. 1 with ?Black & Blue?|2=http://www.livedaily.com/news/Charts_Backstreet_Boys_score_another_Non_1_with_Black__Blue-2251.html}}</ref> N'Estaos Xuníos, vendió 1.6 millones de discos na so primer selmana faciéndolos los primeros artistes dende [[The Beatles]] en ganar millones amás de tar na so primer selmana.<ref name="Backstreet's Back in Action">{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=PhQEAAAAMBAJ&pg=PA13&dq=Backstreet+Boys+to+promote+Black+%26+Blue+around+the+world&lr=&rview=1&cd=3#v=onepage&q=Backstreet%20Boys%20to%20promote%20Black%20%26%20Blue%20around%20the%20world&f=false|títulu=Backstreet's Back in Action|editorial=[[Billboard Magazine]]|fechaaccesu=3 de marzu de 2010}}</ref> A pesar de les escelentes ventes iniciales, ''Black & Blue'' nunca atinó coles mires que los sos dos primeros álbumes fixeron. El primer cenciellu del álbum foi "Shape of My Heart", siguíu por "[[The Call]]" y "[[More Than That]]". Na primer selmana de llanzamientu, el primer cenciellu de ''Black & Blue'', "Shape of My Heart" foi presentáu en 170 de 171 del Top 40 nes radios n'Estaos Xuníos y eventualmente llegó al númberu 9 en ''[[Billboard Hot 100]].'' Mentanto nel estranxeru, el cantar entró al Top-5 n'[[Alemaña]] (númberu 2), [[Suiza]] (númberu 1), [[Austria]] (númberu 4), [[Países Baxos]] (númberu 3), [[Suecia]] (númberu 1), [[Noruega]] (númberu 1), [[Finlandia]] (númberu 3), [[Italia]] (númberu 1), [[Australia]] (númberu 5) y [[Nueva Zelanda]] (númberu 1).<ref name="Backstreet Boys' European and Australasian chart-positions on Shape of My Heart">{{cita web |url=http://www.swisscharts.com/showitem.asp?interpret=Backstreet+Boys&titel=Shape+Of+My+Heart&cat=s|títulu=Backstreet Boys' European and Australasian chart-positions on Shape of My Heart|editorial=swisscharts.com|fechaaccesu=9 de febreru de 2010}}</ref> el llunes [[5 de febreru]] de [[2001]], el segundu cenciellu del álbum, "The Call", llegó al Top-10 en [[Reinu Xuníu]] y el tercer cenciellu "More Than That" llegó al Top-20.<ref name="Backstreet Boys' UK chart-positions">{{cita web |url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=677|títulu=Backstreet Boys' UK chart-positions|editorial=Chart Stats|fechaaccesu=9 de febreru de 2010|urlarchivu=https://archive.today/20121205212459/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=677|fechaarchivu=5 d'avientu de 2012}}</ref> En [[xineru]] de [[2001]], los Backstreet Boys inicieron la so primer etapa de la so xira ''The Black & Blue Tour'', nel que diben realizar nos cinco continentes. La xira tamién tuvo costos de producción bien elevaos. La segunda parte de la xira quedó en suspensu cuando s'informó qu'[[A.J. McLean]] fuera ingresáu en [[Rehabilitación (Medicina)|rehabilitación]] pola so batalla col [[alcohol]]ismo, adicción a la [[cocaína]] y depresión dempués de que Richardson tuviera una intervención pa él nel hotel Boston. En trés espectáculos escosaron les entraes pa Air Canada Centre, que fueron aplazaes hasta setiembre. El domingu [[28 de xineru]] de [[2001]],<ref>{{cita web |url=http://www.super-bowl-history.us/superbowl-history35.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=4 d'abril de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120304022351/http://www.super-bowl-history.us/superbowl-history35.html |fechaarchivu=4 de marzu de 2012 }}</ref> los Backstreet Boys interpretaron l'himnu nacional, frente a una audiencia na Super Bowl XXXV nel Estadiu Raymond James, de [[Tampa (Florida)|Tampa]]. ''[[The Hits: Chapter One]]'', llanzáu'l martes [[30 d'ochobre]] de [[2001]], foi una coleición de los ésitos clásicos de los Backstreet Boys y un cantar inéditu, "[[Drowning]]".<ref>http://songofthedecade.com/song/Backstreet+Boys/Drowning</ref> Mientres l'álbum entraba al top 5 nos [[Estaos Xuníos]] (N°4),<ref name="Backstreet Boys' US albums chart-positions">{{cita web |url=http://www.billboard.com/charts/hot-100#/artist/backstreet-boys/chart-history/171765?f=305&g=Albums|títulu=Backstreet Boys' US albums chart-positions|editorial=[[Billboard Magazine]]|fechaaccesu=9 de febreru de 2010}}</ref> [[Reinu Xuníu]] (N°5), [[Alemaña]] (N°4),<ref name="Backstreet Boys' German albums chart-positions">{{cita web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Backstreet+Boys/?type=longplay|títulu=Backstreet Boys' German albums chart-positions|editorial=Musicline.de|fechaaccesu=24 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110813143308/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Backstreet+Boys/?type=longplay|fechaarchivu=2011-08-13}}</ref> y [[Canadá]] (N°1),<ref name="Backstreet Boys' Canadian albums chart-positions">{{cita web |url=http://www.billboard.com/charts/hot-100#/artist/backstreet-boys/chart-history/171765?f=309&g=Albums|títulu=Backstreet Boys' Canadian albums chart-positions|editorial=[[Billboard Magazine]]|fechaaccesu=9 de febreru de 2010}}</ref> iguar pa entrar al top 10 en [[Suiza]], [[Austria]], los [[Países Baxos]] y [[Nueva Zelanda]].<ref name="Backstreet Boys' European and Australasian chart-positions on The Hits: Chapter One">{{cita web |url=http://www.swisscharts.com/showitem.asp?interpret=Backstreet+Boys&titel=Greatest+Hits+%2D+Chapter+One&cat=a|títulu=Backstreet Boys' European and Australasian chart-positions on The Hits: Chapter One|editorial=swisscharts.com|fechaaccesu=9 de febreru de 2010}}</ref> Nos Estaos Xuníos, ''The Hits: Chapter One'' foi certificáu platino por vender más d'un millón d'unidaes.<ref name="Backstreet Boys' US certifications">{{cita web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=3&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=&artist=Backstreet%20Boys&formatu=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2010&sort=Artist&perPage=25|títulu=Backstreet Boys' US certifications|editorial=[[RIAA]]|fechaaccesu=9 de febreru de 2010}}</ref> De la mesma, l'álbum foi certificáu platino por IFPI (Europa) tamién por vender más d'un millón d'unidaes ellí.<ref name="IFPI Platinum Europe Awards - 2002">{{cita web|url=http://www.ifpi.org/content/section_news/plat2002.html|títulu=IFPI Platinum Europe Awards - 2002|editorial=[[IFPI]]|fechaaccesu=9 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131224193414/http://www.ifpi.org/content/section_news/plat2002.html|fechaarchivu=2013-12-24}}</ref> [[Ficheru:Backstreet Boys 2005.jpg|thumb|300px|Los Backstreet Boys en [[Vancouver]], 2005.]] === Descansu, regresu con ''Never Gone'', y salida de Kevin (2002-2006) === En [[2002]], la banda espresó un fuerte deséu en dexar al so xestor, The Firm.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B01Y5DA1Y3AF93BA2575BC0A9649C8B63 MUSIC; The Lost Boys: How a Pop Sensation Came Undone]</ref> [[Nick Carter]] escoyó quedase con The Firm pa xestionar la so carrera en solitario. Púnxose asina n'evidencia la razón pola que Nick Carter nun aportunaba en que los Backstreet Boys pudieren siguir alantre y ésti movimientu inesperáu obligó a la banda a tomar un descansu. Jive, d'alcuerdu a observadores de la industria, nun tuvo más opción que llanzar l'álbum en solitario de Carter con cuenta d'añu, adelantrándose al siguiente álbum de los Backstreet Boys, que taba previstu pa principios de 2003. La rellación con Jive empeoró cuando los Backstreet Boys presentaron una demanda de $75–100 millones de dólares contra Zomba Music Group, alegando violación de contratu.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2002/11/27/entertainment/main531121.shtml Backstreet Boys' Backs Are Up]</ref> La banda afirmó que'l sellu promovió l'álbum solista de Carter, ''[[Now or Never (álbum)|Now or Never]]'', por cuenta del grupu, quien queríen promover el so quintu álbum. D'alcuerdu a la demanda, en payares de 1999, los Backstreet Boys revisaron el so contratu de 1994 y comprometiéronse a llanzar dos álbumes más de Zomba. En cuenta de la entrega a tiempu como parte d'un calendariu predeterminado, la banda recibiría dellos pagos non recuperables que sirviría como anticipos sobre regalías futures. En payares de [[2003]], [[A.J. McLean]] apaeció en ''[[The Oprah Winfrey Show|El show de Oprah Winfrey]]'', ónde faló per primer vegada sobre la so adicción coles [[droga|drogues]] y l'[[alcohol]], y la so llucha pol aumentu de la fama.<ref name="Backstreet Boys Inspired By Oprah To Hit Studio Again">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1480910/20031203/backstreet_boys.jhtml|títulu=Backstreet Boys Inspired By Oprah To Hit Studio Again|editorial=[[MTV]]|fecha=4 d'avientu de 2003|fechaaccesu=5 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100212063017/http://www.mtv.com/news/articles/1480910/20031203/backstreet_boys.jhtml|fechaarchivu=2010-02-12}}</ref> El restu de la banda sorprender en llegar en persona pa da-y el so sofitu, faciendo l'apaición de los Backstreet Boys en públicu per primer vegada en cuasi dos años.<ref name="Backstreet Boys Inspired By Oprah To Hit Studio Again"/> L'episodiu salió al aire n'avientu de 2003<ref name="The Heather Channel">{{cita publicación|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=LH&s_site=kentucky&p_multi=LH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FF6B2DBA9A2818D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|títulu=The Heather Channel|editorial=Lexington Herald-Leader|fechaaccesu=5 de marzu de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203225127/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=LH&s_site=kentucky&p_multi=LH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FF6B2DBA9A2818D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|archivedate=2018-02-03}}</ref> a les audiencies en tol país. La banda empezó a reconciliar les sos diferencies, entamando n'empezar a grabar un álbum de regresu al entamu del próximu añu.<ref name="Everybody, Backstreet's back">{{cita publicación|url=http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2003/12/20/everybody_backstreets_back/|títulu=Everybody, Backstreet's back|editorial=[[The Boston Globe]]|fechaaccesu=5 de marzu de 2010|fecha=20 d'avientu de 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304101516/http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2003/12/20/everybody_backstreets_back/|archivedate=2016-03-04}}</ref> Los Backstreet Boys entraron al estudiu en [[2004]] pa empezar a grabar el so nuevu álbum y mentaron que grabaren cuatro canciones pal álbum en [[Febreru]].<ref name="Justin Timberlake Gets Debú Movie Role">{{cita publicación|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,110867,00.html|títulu=Justin Timberlake Gets Debú Movie Role|editorial=[[Fox News]]|fechaaccesu=5 de marzu de 2010|nome=Roger|apellíu=Friedman|fecha=9 de febreru de 2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090913130642/http://www.foxnews.com/story/0,2933,110867,00.html|archivedate=2009-09-13}}</ref> Tamién empezaron a presentase pa promocionar el so regresu a la escena musical. En setiembre fixeron una xira pequeña n'[[Asia]], visitando [[Beixín]], [[Shanghai]], [[Tokiu]], y [[Manila]]. Basáu nel ésitu d'ésta xira, anunciaron una xira en [[Méxicu]], visitando [[Ciudá de Méxicu]] y [[Monterrey]] y presentando nuevu material. Dempués d'un descansu de trés años, el so cenciellu "[[Incomplete]]", foi llanzáu a les estaciones de radio'l [[28 de marzu]] de [[2005]], cantar qu'amosó un gran cambéu na música de la banda. L'álbum ye nomáu por un cantar nel álbum que llamenta la muerte del padre de [[Kevin Scott Richardson|Kevin Richardson]]. El cambéu d'estilu radical señaló crítiques negatives de revistes como ''[[Rolling Stone]]'', que-y dio al álbum una estrella.<ref>{{cita publicación | url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/06/14/earlyshow/series/summer_concerts/main701852.shtml | obra=CBS News | títulu=Backstreet Boys 'Never Gone' | fecha=14 de xunu de 2005}}</ref> El [[14 de xunu]] de 2005, los Backstreet Boys llanzaron el so álbum de regresu ''[[Never Gone]]'', que pasaron más d'un añu en grabar. L'álbum debutó nel númberu 3 nes llistes d'[[Estaos Xuníos]] con ventes na primer selmana de 291,000 de copies, y debú número unu en [[Bangladex]], [[Paquistán]], [[Alemaña]], [[India]], [[Chile]], [[Brasil]] y [[Corea del Sur]]. Los Backstreet Boys empezaron el so primer parte de la xira de ''The Never Gone Tour'' en xunetu en [[West Palm Beach]], [[Florida]]. Foi la so primer xira [[Australia|australiana]]. ''Never Gone'' foi certificáu Platino n'[[Estaos Xuníos]] y cuatro cenciellos fueron llanzaos del álbum. El primer cenciellu foi "[[Incomplete]]", el segundu cenciellu foi "[[Just Want You To Know]]", y el tercer cenciellu foi "[[Crawling Back To You]]" pa Estaos Xuníos y "[[I Still...]]" internacional. ''Never Gone'' vendió aproximadamente 10 millones de copies en tol mundu.<ref>[http://www.singeruniverse.com/backstreetboys123.htm SingerUniverse Magacín – Backstreet Boys article<!-- Bot generated title -->]</ref> El segundu cenciellu del álbum, "Just Want You to Know" llegó al top 10 en [[Reinu Xuníu]], pero nun foi tan esitosu como n'Estaos Xuníos. Foi ún de los cenciellos más débiles de la banda n'Estaos Xuníos, llegando nel númberu 70 en ''[[Billboard Hot 100]]''. El tercer cenciellu internacional "I Still..." debutó nel númberu 1 en ''Japan International Singles Chart''. El tercer cenciellu n'Estaos Xuníos, "Crawling Back to You" llegó al númberu 15 en ''Billboard Adult Contemporary''. En xunu de [[2006]], Richardson dexó la banda pa escorrer otros intereses, emitiendo una declaración na páxina de la banda'l [[23 de xunu]] de [[2006]].<ref name="Kevin Richardson Quits Backstreet Boys">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1535035/20060626/backstreet_boys.jhtml|títulu=Kevin Richardson Quits Backstreet Boys|editorial=[[MTV]]|fecha=26 de xunu de 2006|fechaaccesu=4 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100212025029/http://www.mtv.com/news/articles/1535035/20060626/backstreet_boys.jhtml|fechaarchivu=2010-02-12}}</ref> Ente que Richardson nun indicó cuálos son los sos próximos pasos na so vida, afirmó: {{cquote|Dempués de 13 años de lo que puede ser descritu cómo un suañu fechu realidá, decidí que ye'l momentu pa dexar los Backstreet Boys. Foi una decisión bien dura pa mi pero que yera necesaria pa siguir alantre col próximu capítulu de la mio vida.<ref name="Kevin Richardson Quits Backstreet Boys"/>}} Nes 48 hores siguientes a la salida de Kevin Richardson, la banda empezó a grabar pal nuevu álbum el [[25 de xunu]] de [[2006]] pa ser llanzáu a finales d'añu.<ref name="Brian Littrell: Backstreet Boys Moving Ahead Following Richardson's Departure">{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1535168/20060627/backstreet_boys.jhtml?headlines=true|títulu=Brian Littrell: Backstreet Boys Moving Ahead Following Richardson's Departure|editorial=[[MTV]]|fechaaccesu=5 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081208070837/http://www.mtv.com/news/articles/1535168/20060627/backstreet_boys.jhtml?headlines=true|fechaarchivu=2008-12-08}}</ref> === Unbreakable y This is Us (2007-2010) === [[Ficheru:BSB Stockholm08.jpg|250px|thumb|left|Backstreet Boys na xira ''Unbreakable''.]] Dos díes depués del anunciu de la salida de Richardson, los Backstreet Boys entraron al estudiu pa grabar el so sestu álbum. L'álbum, tituláu ''[[Unbreakable (álbum de Backstreet Boys)|Unbreakable]]'', foi llanzáu'l 30 d'ochobre de 2007. Recibió crítiques positives, y debutó nel númberu 7 nel ''Billboard'' 200, vendiendo 81.000 copies na so primer selmana de llanzamientu. Un bon desempeñu en Xapón, debutando nel puestu númberu 1 nes llistes de Oricon xaponeses álbum selmanales y permanecer ellí per otra selmana. Llanzaron dos singles del álbum, "Inconsolable" y "Helpless When She Smiles". El grupu realizó una xira mundial pa promover ''Unbreakable'', empezando en Tokiu, Xapón el 16 de febreru de 2008. La xira incluyó conciertos n'Australia, Xapón, Méxicu, Reinu Xuníu, Europa, Asia, Canadá Estaos Xuníos y Suramérica. L'espectáculu nel Arena O2 de Londres foi filmáu y ta disponible pa ver en llinia nel sitiu Web de MSN. Richardson presentar col grupu nel escenariu, nel Palladium de Hollywood, Los Angeles el 23 de payares de 2008 nel últimu conciertu p'América del Norte. El 6 d'ochobre de 2009, el grupu llanzó'l so siguiente álbum, ''[[This is Us (álbum)|This Is Us]]''. Nesti álbum, volvieron a los sos soníos orixinales pop dance, beats y contién más R & B. L'álbum debutó nel nᵘ. 9 nel ''Billboard'' 200, vendiendo 42.000 copies na so primer selmana de llanzamientu. Algamó'l númberu 2 en Xapón y foi certificáu como discu de Platín pol treslláu de 250.000 exemplares. Dos singles fueron llanzaos d'esti álbum: "[[Straight Through My Heart]]" y "[[Bigger]]". Pocos díes dempués de la promoción del so nuevu álbum y filmar el videu musical de "Bigger" en Xapón, Littrell arimar pola [[gripe porcín]], faciendo que'l grupu ataye'l shown nel Hard Rock Café de Nueva York pal eventu de Nueva York PINKTOBER el 5 d'ochobre de 2009. El restu del grupu fueron reparaos por un médicu, que nun amosaben nengún síntoma del gripe. Darréu, el grupu atayó una actuación programada CBS Early Show el próximu día 6 d'ochobre de 2009, que foi tamién el día del llanzamientu del so nuevu álbum, This Is Us. A finales d'ochobre de 2009, el grupu embarcar nel This Is Us Tour, que duró más d'un añu y consistió de 122 shows. Los Backstreet Boys, incluyendo Richardson, filmaron un segmentu pal Show de Oprah Winfrey el 22 d'ochobre de 2010. Richardson cantar col grupu nel estudiu de la serie esi día, polo que foi la segunda vegada que tocara col grupu dende la so salida Con esti discu, realizóse una xira qu'empezó n'ochobre de 2009 y remató en marzu del 2011 percorriendo Asia, Australia, Europa, América del Norte,y Sur. Asina, los Backstreet Boys, demuestren que dempués de 18 años de permanecer xuntos, ellos crecieron tanto vocalmente como profesionalmente y que'l pasar de los años siéntalos bien. === ''NKOTBSB'', la torna de Kevin Richardson a la banda (2011-2012) === En mayu de 2011, el grupu anunció qu'abandonaren los sos vieyos sellu discográficu con Jive Records. Nel mesmu mes, embarcar nuna xira conxunta con New Kids on the Block como NKOTBSB. Antes de la xira, llanzaron un álbum recopilatorio de los sos grandes ésitos, tamién tituláu NKOTBSB, que tamién inclúi un mash-up y dos nueves cantares. A la fin de 2011, la xira que s'allugo nel puestu 17 na añal de Billboard "Top 25 Tours", ganando sobre $ 40 millones con 51 shows. El Tour duró hasta xunu de 2012, qu'abarcó 80 conciertos n'América del Norte, Europa, Australia y Asia. Mientres el show nel Staples Center, Los Angeles, en xunetu de 2011, Richardson, una vegada más se xunió al grupu nel escenariu. Tal como lo anunciara antes nel aire con Ryan Seacrest n'ochobre de 2011, Richardson foi anfitrión d'una fiesta na sablera, parte del segundu cruceru añal del grupu, en Les Bahames el 3 d'avientu de 2011, onde actuó con ellos. El programa de radio de Seacrest, tamién afirmó que-y encantaría llevar a cabu col grupu de nuevu sobre una base más regular. La declaración, xunto cola so apaición nel eventu de cruceru, provocó especulaciones de que podría xunise de nuevu al grupu pa, pero tanto él como'l grupu permanecieron en silenciu sobre l'asuntu. Los Backstreet Boys anunciaron finalmente 2 sorpreses mientres un conciertu en Londres el 29 d'abril de 2012 una de les cualos sería que AJ sería padre per primer vegada y el tan allampáu torna de Kevin a la banda. Unos díes más tarde, McLean y Littrell revelaron en distintes ocasiones que Richardson yá tornara dende'l 2010, primero que el "NKOTBSB Tour" empezara. Pos él tuviera conversaciones colos demás miembros pa xunise a la xira, pero finalmente decidió nun faelo. Ellos sofitaron el so decisión y caltener de callao hasta que la xira terminara. "Yo creo que foi la decisión correuta. Creo que pa nós maximizar la capacidá que tenemos como cinco a avanzar, nun sería con otru grupu, que sería namái pola nuesa cuenta", dixo Littrell. El grupu faló positivamente sobre'l regresu de Richardson, afirmando que nun podríen tar más felices de tenelo de vuelta. Richardson taba emocionáu de tar de vuelta colos sos antiguos compañeros, diciendo que tienen bona química y muncho enfotu ente ellos. En xunu de 2012, anuncióse que los Backstreet Boys diben recibir una estrella nel Hollywood Walk of Fame en 2012. The Walk of Fame Committee of the Hollywood Chamber of Commerce nomar con una estrella nel Paséu de la Fama 2012 Los cualos fueron homenaxaos nuna conferencia de prensa en vivu'l 22 de xunu de 2012. Los Backstreet Boys camudar a una casa xuntos en xunetu de 2012, empezando a trabayar nel so nuevu álbum col productor Martin Terefe, en Londres. El 31 d'agostu de 2012, presentar nel programa Good Morning America, de la serie de conciertos de branu nel Parque Central, Nueva York. Foi la so primer actuación como un quintetu desque Richardson retornó al grupu. Mientres l'espectáculu, anunciaron que diben tener el so tercer cruceru n'ochobre de 2013. Va Ser el primer cruceru que va tener a los cinco miembros xuntos. El primer cenciellu cola voz de Richardson en seis años foi un cantar de Navidá titulada "It's Christmas Time Again" y estrenóse nel AOL Music el 5 de payares de 2012. Foi llanzada'l 6 de payares de 2012. El cantar algamó'l númberu 1 de la llista Billboard Holiday Digital Songs esi mesmu mes. === 20° aniversariu, llanzamientu del discu ''In a World Like This'' y actualidá (2013-presente) === Los Backstreet Boys celebraron el so 20° aniversariu, el 20 d'abril de 2013, y realizaron un eventu de celebración pa les fanes en Hollywood esi mesmu día. Mientres dichu eventu, fixeron un pre estrenu de dellos cantares del so nuevu álbum, que se publicar el 30 de xunetu de 2013. Tamién s'amosó un teaser de la so película documental que ta programada pa ser llanzada en 2014. El grupu tamién recibió una estrella nel Paséu de la Fama de Hollywood el 22 d'abril de 2013, y declaróse como ''Día de los Backstreet Boys''. En mayu de 2013, el grupu embarcar nuna xira mundial (In A World Like This Tour) qu'empezó en China. El grupu llanzó'l primer single del so octavu álbum d'estudiu, In a world like this, de forma dixital el 25 de xunu de 2013. El cantar, llamada tamién "In a world like this", más tarde foi llanzada como un CD físicu en Xapón, el 3 de xunetu de 2013 y na radio'l 22 de xunetu de 2013. L'álbum foi llanzáu nos EE.XX. el 30 de xunetu de 2013 y d'otros países a los pocos díes. Algamó'l top 5 nos EE.XX., Canadá, Países Baxos, Alemaña, Suiza, España, Taiwán y Xapón. En 2015 foi l'estrenu s'el so documental ''Show Em´ What You're Made Of'' que rellata la historia individual de cada ún de los integrantes del grupu primero que aportaren a parte de los Backstreet Boys. Tamién se narra la historia de la banda dende los sos principios hasta la grabación de la so más recién álbum ''In A World Like This'', que grabaron en Londres en xunetu de 2012. Igualmente inclúi escenes de dellos conciertos. Pa 2015 espérase que concluyan la so xira de "In A World Like This", agora per Llatinoamérica. Anguaño, atópense grabando n'estudiu'l so próximu discu (décimu de la so carrera), el que s'espera seya estrenáu nel añu 2017. == Miembros == * [[Alexander James McLean|A.J. McLean]] - vocal, baxu (1993-presente) Ye posiblemente la voz más potente del grupu, polo xeneral tien partes en tolos cantares. * [[Howie Dorough|Howie D]] - vocal, guitarra (1993-presente) Al contrariu de AJ, Howie nun tien tantes partes nos cantares, pero la so voz igua perbién nos coros. * [[Brian Littrell]] - vocal, guitarra (1993-presente) Ye la voz mas duce posiblemente del grupu, tien parte na mayoría de cantares. Anguaño tien Disfonia Aguda que carez dende 2011, la so voz ameyoró, pero inda s'apaga dacuando mientres canta. * [[Nicholas Gene Carter|Nick Carter]] - vocal, batería, guitarra, Disc jockey (1993-presente) Ye una de les voces principales del grupu, tien partes na mayoría de cantares. * [[Kevin Richardson (cantante)|Kevin Richardson]] - vocal, pianu, tecláu (1993-2006; 2012–presente) Al igual que Howie, Kevin ye una de les voces de complementu, tien partes en dellos cantares. == Trabayos como solistes == === [[Nick Carter]] === * Nick Carter foi'l primeru en llanzase a una carrera en solitario nel 2002, llamando'l so álbum ''[[Now or Never (álbum)|Now or Never]]''. L'álbum llegó al númberu 17 l'el Billboard 200. Los cenciellos fueron: ''[[Help Me]]'', y ''[[Do I Have To Cry For You]]'', dambos fueron llanzaos nel 2002, y ''[[I Got You (cantar de Nick Carter)|I Got You]]'', qué foi llanzáu nel 2003. * Na seronda de 2009, Carter trabayó con [[Jennifer Paige]], con ''[[Beautiful Lie]]''. * En febreru de 2011, llanzó'l so segundu álbum solista, ''[[I'm Taking Off]]''. El so primer cenciellu ye ''[[Just One Kiss (cantar de Nick Carter)|Just One Kiss]]''; dempués llanza como segundu cenciellu ''[[I'm Taking off]]''. El tercer cenciellu y primer cenciellu pa Canadá foi ''[[Love can't wait]]''. El postreru cenciellu del álbum y primer cenciellu pa EUA foi ''[[Burnitng up]]''. En 2015 llanza'l so álbum "All American " el so primer cenciellu "19 IN 99 " inclúi temes como "swet", "tijuana" , "get over me " a duo con avril lavigne. === [[Brian Littrell]] === * El 2 de mayu de 2006, Brian Littrell llanzó'l so primer álbum en solitario, ''[[Welcome Home]]'', col so primer cenciellu col mesmu nome del álbum. === [[A.J. McLean]] === * N'abril de 2008, AJ McLean anunció planes de llanzase una carrera en solitario, con cantares llamaos ''London'' y ''[[Drive By Love]]''. * En xineru de 2010, A.J. llanza'l so álbum ''[[Have It All (álbum d'A.J. McLean)|Have It All]]'' en Xapón y darréu n'Estaos Xuníos. El so primer single titúlase ''[[Teenage Wildlife]]''.<ref>[http://www.mightyforos.com/home/index.php?option=com_content&view=article&id=209:aj-mclean-de-los-backstreet-boys-llanzar en-solitariu-con-have-it-all&catid=40:musica&Itemid=56 AJ presenta'l so trabayu en solitariu, 'Have It All']</ref> === [[Howie Dorough|Howie D.]] === * Nel 2007/2008, Howie Dorough empezó a trabayar nel so primer álbum en solitario. El so nuevu material foi amosáu nel Tour Unbreakable en 2009, ónde cantó un cantar llamáu ''[[She's Like The Sun]]''. * En 2008, grabó'l cantar ''[[I ell Be There]]'', nun duetu cola cantante filipina [[Sarah Geronimo]]. * El so primer álbum en solitario, ''[[Back To Me]]'', salió'l día 9 de payares de 2011. El primer cenciellu foi ''[[100 kisses]]'' y el segundu foi ''Lie To Me''. == Discografía == {{AP|Discografía de Backstreet Boys}} * ''[[Backstreet Boys (Internacional)|Backstreet Boys]]'' (1996) * ''[[Backstreet's Back]]'' (1997) * ''[[Millennium (álbum de Backstreet Boys)|Millennium]]'' (1999) * ''[[Black & Blue]]'' (2000) * ''[[The Hits - Chapter One]]'' (2001) * ''[[Never Gone]]'' (2005) * ''[[Unbreakable (álbum de Backstreet Boys)|Unbreakable]]'' (2007) * ''[[This is Us (álbum)|This Is Us]]'' (2009) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/NKOTBSB_(album) NKOTBSB]'' (2011) * ''[[In A World Like This|In a World Like This]]'' (2013) * ''DNA'' (2019) === Videografía === * All I Have To Give (Backstreet's Back) * As Long As You Love Me (Backstreet's Back) * Anywhere For You (Backstreet Boys) * Bigger (This Is Us) * Drowning (The Hits-Chapter One) * Everybody (Backstreet's Back) * Get Down (Backstreet Boys) * I ell Never Break Your Heart (Backstreet Boys) * I Want It That Way (Millenium) * Incomplete (Never Gone) * I Still (Never Gone) * Inconsolable (Unbreakable) * Just Want You To Know (Never Gone) * Larger Than Life (Millenium) * More Than That (Black & Blue) * Nunca Te Voi Faer Llorar (Backstreet Boys) * Quit Playing Games (Backstreet Boys) * Shape Of My Heart (Black & Blue) * Show Me The Meaning Of Being Lonely (Millenium) * Straight Through My Heart (This Is Us) * The Call (Black & Blue) * The One (Millenium) * We've Got It Going On (Backstreet Boys) * Helpless When She Smiles (Unbreakable) * It's Christmas Time Again * In A World Like This (In A World Like This) * Show 'Em What You're Made Of (In A World Like This) == Xires == * [[We Wanna Be With You Tour]] (1995–1996) * [[Backstreet Boys - Live in Concert Tour]] (1996-1997) * [[Backstreet's Back Tour]] (1997-1998) * [[Into the Millennium Tour]] (1999–2000) * [[The Black & Blue Tour]] (2000–2001) * [[Up Close & Personal Tour]] (setiembre/ochobre de 2004 - marzu/abril de 2005) * [[The Never Gone Tour]] (2005–2006) * [[Unbreakable Tour]] (2008–2009) * [[This Is Us Tour]] (2009-2011) * [[NKOTBSB Tour]] (2011-2012) * [[In A World Like This Tour]] (2013-2015) '''Residencia''' * [[Backstreet Boys: Larger Than Life]] (2017) == Premios == {{AP|Llista de premios recibíos por Backstreet Boys}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces banda}} {{Control d'autoridaes}} {{Tradubot|Backstreet Boys}} [[Categoría:Backstreet Boys]] [[Categoría:Premios Ondas]] [[Categoría:Premios World Music]] [[Categoría:Paséu de la Fama de Hollywood]] [[Categoría:Boy bands]] [[Categoría:Quintetos musicales]] [[Categoría:Grupos de música de Florida]] [[Categoría:Grupos de pop d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Grupos de música dance]] [[Categoría:Grupos de música formaos en 1993]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 1b85a6fh4kjjp7jny53seez2yx6iqa7 0 102193 4775609 4773978 2026-11-03T22:51:32Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775609 wikitext text/x-wiki {{Banda}} '''Gorillaz''' ye un grupu [[Reinu Xuníu|británicu]] creáu en [[1998]] por [[Damon Albarn]] y [[Jamie Hewlett]], una banda virtual de [[rock alternativu]] conformada por cuatro personaxes ficticios de dibuxos animaos. La banda virtual que representa al proyeutu foi creada por [[Jamie Hewlett]] n'[[Essex]], [[Inglaterra]]. Los cuatro miembros ficticios de la banda son [[2-D (cantante)|2-D]], [[Noodle]], [[Murdoc Niccals]] y [[Russel Hobbs]]. La mayoría de los sos cantares vienen acompañaes de videos musicales animaos, en [[3D]] [[2D]], estos videos suelen tener una trama y un orde cronolóxicu ente ellos. == Historia == Mientres [[Jamie Hewlett|Hewlett]] y [[Damon Albarn|Albarn]] víen [[MTV]], tuvieron la idea de crear la banda. Nuna entrevista comentó: «Si daquién mira [[MTV]] mientres demasiao tiempu, va poder dase cuenta de que ye un pocu como l'Infiernu: ende nun hai nada interesante. Asina tuvi la idea de crear una banda de [[dibuxu animáu|dibuxos animaos]] con [[Damon Albarn|Albarn]]».<ref>{{Cita web |fechaaccesu=19 de setiembre de 2010 |url=http://www.wired.com/wired/archive/13.07/gorillaz.html |títulu=Keeping It (Un)real |obra=Wired |fecha=xunetu de 2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081010193317/http://www.wired.com/wired/archive/13.07/gorillaz.html |fechaarchivu=2008-10-10}}</ref> Gorillaz ta representáu por cuatro personaxes de [[Dibuxu animáu|dibuxos animaos]]: [[2-D (cantante)|2-D]], [[Murdoc Niccals|Murdoc]], [[Noodle]] y [[Russell Hobbs|Russel]]. Son usaos pal material promocional, como nes [[portada (discu)|portaes de discos]], en [[cartelu]]es y nos [[conciertu|conciertos]], nos que s'utilicen [[holografía|hologrames]] de los personaxes. La música del grupu siempre cunta con collaboraciones de diversos artistes; [[Damon Albarn|Albarn]] ye l'únicu collaborador permanente.<ref>{{cita noticia |fechaaccesu=19 de setiembre de 2010 |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/3650536/Gorillaz-in-our-midst.html |títulu=Gorillaz in our midst |obra=The Daily Telegraph |fecha=26 de setiembre de 2010 |ubicación=Londres |nome=Avril |apellíu=Simpson}}</ref> La so música foi considerada como un amiestu de [[rock alternativu]], [[hip-hop]], [[Música electrónica|electrónica]], [[Rap]], [[dub]] y [[pop]].<ref>{{Cita web |url=http://www.rollingstone.com/reviews/album/7309415/review/7313456 |títulu=Demon Days : Gorillaz : Review : Rolling Stone |fechaaccesu=19 de setiembre de 2010 |autor=Mar, Alex |fecha=2 de xunu de 2005 |editorial=''[[Rolling Stone]]'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071013032351/http://www.rollingstone.com/reviews/album/7309415/review/7313456 |fechaarchivu=2007-10-13 }}</ref> Gorillaz llanzó cinco [[álbum d'estudio|álbumes d'estudiu]] coles [[compañía discográfica|compañíes discográfiques]] [[Parlophone]] y [[Virgin Records|Virgin]]: ''[[Gorillaz (álbum)|Gorillaz]]'' en [[2001]], ''[[Demon Days]]'' en [[2005]], ''[[Plastic Beach]]'' en [[2010]], ''[[The Fall (álbum de Gorillaz)|The Fall]]'' en [[2011]] y ''[[Humanz]]'' en [[2017]]. N'abril de 2009, llanzóse'l documental ''[[Bananaz]]'', que cunta la historia detrás de Gorillaz dende la so creación hasta 2006. En payares de 2009, confírmase'l tercer álbum de Gorillaz, tituláu ''[[Plastic Beach]]'' que salió a la venta'l 8 de marzu de 2010. En febreru de 2009, publicáronse 3 demos del álbum: "Electric Shock", "Broken" (con Sid Hyet) y "Stylo". Jamie afirma que va dar una nueva perspeutiva a tolos personaxes. "Stylo" foi llanzáu como primer senciellu'l 26 de xineru de 2010 per mediu d'[[iTunes]] y cuenta coles collaboraciones de Mos Def y Bobby Womack. Anguaño, Damon Albarn confirmó que se grabaron dende'l principiu más de 80 del supuestu "Carrousel Project", temes de los cualos anguaño atopar editaos 18 y que según medios estraoficiales llanzaríense una segunda y hasta una tercer parte de ''Plastic Beach'', anque Gorillaz nun mentó nada al respeutu. Lo que podría ser una pista d'ello sería'l nuevu single ''Doncamatic'', el restu de los temes anguaño tán ensin terminar o esvalixaos nos distintos proyeutos de Albarn posteriores a Plastic Beach. N'abril de 2012, Damon reveló que Gorillaz ta nuna especie de "receso" indefiníu yá qu'él y Hewlett tienen d'iguar ciertes diferencies con al respective de los sos futuros proyeutos y discrepancies cola falla de la promoción de Plastic Beach, pero que nun sería'l fin de Gorillaz. N'abril de 2014, Albarn dixo al ''National Post'' qu'a él "nun-y fadiaría l'intentar nuevamente grabar más de Gorillaz." Dos meses más tarde informóse qu'había "estáu escribiendo un bon montón de cantares na carretera pa Gorillaz". El 19 d'ochobre de 2014, Albarn dixo al ''Sydney Morning Herald'' que taba entamando llanzar nuevu material de Gorillaz en 2016.<ref name=":0">[[:en:Gorillaz]]</ref> Al empar nel primer semestre del 2015 Hewlett publicó na so cuenta de instagram ilustraciones de los cuatro integrantes de la banda y afirmó: "Sí, Gorillaz ta de vuelta".<ref name=":1">http://www.diarioregistrado.com/non-se/112992-la {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.diarioregistrado.com/non-se/112992-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} espera-esta-llegando-a-el so-fin--vuelve-gorillaz.html</ref> Díes dempués, Albarn confirmó que'l regresu de la banda ye seguru y aseguró qu'espera empezar a grabar el nuevu material ente payares y avientu, una vegada que termine de trabayar nun musical basáu en ''Alice In Wonderland'' llamáu "Wonder.land", y espera qu'esti nuevu álbum tea llistu al rematar el 2015.<ref name=":2">https://web.archive.org/web/20150219064905/http://www.sopitas.com/site/443090-damon-albarn-charra-con-sopitas-com-sobre-el regresu-de-gorillaz-el so-aficion-al-chelsea-y-mas/</ref> Fora de la so historia real, Gorillaz tien una llarga y complexa historia ficticia de los sos miembros virtuales. Escribióse un llibru llamáu ''[[Rise of the Ogre]]'' que cunta esta historia sobre los miembros virtuales dende los sos empiezos hasta 2007. A fines de 2010 Cass Browne guionista y batería de la banda anunció que taben pensando llanzar un llibru que siguiría tou dende 2007 a l'actualidá llamáu "The End Of Plastic Beach" cuntaría con entrevistes a la banda, imáxenes y esplicando misterios del surdimientu de la islla plástica. === El misteriu de los Kong Studios y Plastic Beach === La historia de Gorillaz desenvolvióse envolubrada de misterios nos Kong Studios, residencia de la banda, que podía ser visitáu por aciu la páxina web oficial. Nun principiu, los Kong Studios teníen l'apariencia d'un gran edificiu que disponía d'un cine, dellos corredores, más de 50 cuartos, un antepar, un aparcamientu, un estudiu de música, etc., amás de 40 actividaes interactivas como xuegos, discos, videos, etc.(anguaño:rotu y abandonáu) Mientres enforma tiempu tuviéronse munches duldes alrodiu de los Kong Studios, por eso hanse teníu en cuenta los siguientes socesos: ==== Fase unu ==== Nun principiu los Kong Studios amosábense como una estraña casa con distintos personaxes y oxetos estraños, amás de xuegos, audios y otros, y podía entrase a los cuartos de los miembros. Sicasí, pa entrar al Winniebago de Murdoc riquíase la versión especial del CD de Gorillaz, depués presentáronse una serie d'estraños eventos como'l Winniebago de Murdoc robáu por un enigmáticu Dr. Wurzel, qu'entamaba convertilo nun tanque de guerra super-xenial, pero que finalmente Murdoc recupera. Depués apaecen los videos ''Clint Eastwood'', ''19-2000'', ''Rock the House'' y ''Tomorrow Comes Today''. Dempués llanzóse'l primer DVD "Celebrity Take Down" nel que s'atoparíen los videos, los cenciellos, conciertos, extras y demás. Pero tamién un nuevu misteriu: l'apaición de zombis nel edificiu, lo qu'esplicaría por qué los Kong Studios taben ermos sacante Gorillaz. La páxina web cerróse temporalmente cuando la banda dixebróse, pero entá podía entrase nel foru pa poner duldes y camientos. Tiempu dempués la páxina reabrir con dellos cambeos (como zombis, grafittis, basura, etc.). ==== Fase dos ==== Dempués de que los Kong Studios re-abrieren, pudo apreciase el gran cambéu qu'ellí se produció: víense muncho más reales, accidentes y embruxaos; añadiérense nueves seiciones como'l Hell Hole (Furacu del Infiernu), Noodle Lab y el cuartu de Brian. Al empiezu foi solo un preámbulu del nuevu álbum de Gorillaz "Demon Days" colos sos nuevos cantares y amás viose nel videoclip del cantar "Rock It", que representaba la enfermedá zombi nos Kong Studios y un nuevu puntu de vista de Gorillaz. Amás d'eso, viéronse los cenciellos "Feel Good Inc.", "Dare", "Dirty Harry", "Kids With Guns" y "La Mañana". Esti postreru causó más polémica yá que nel videu ve la supuesta muerte de Noodle cuando ye atopada por 2 helicópteros, contrataos por Murdoc. De siguío, nos Kong Studios, l'habitación de Noodle empezar a destruyir adulces, apaecieron caxes de la empresa Fed-Ex nel edificiu y el pequeñu furacu del Hell Hole foise engrandando. Dempués d'esto, 2-D apaecía nel so cuartu aparentemente dormíu, pero en realidá yera un nuevu xuegu nel que se fadría remocicar a Murdoc intercambiando los sos órganos colos de 2-D, qu'anguaño sigue inconsciente na so cama. Más tarde veríase a un Murdoc remocicáu salir del Hell Hole pidiendo almes. Nel cuartu de Brian escucharíase un mensaxe d'auxiliu de Noodle y habría un xuegu nel que s'ayudar a Russel a facer un exércitu de súper-animales. Más palantre esplotó una bomba sobre los Kong Studios qu'estrozó tou por completu pero dexar inda accesible. Podíen vese tráilers de ''Slow Boat to Hades'' y ''Rise of the Ogre''. Anguaño, nel esterior de los Kong Studios hai una X marcada nel suelu xunto con una pala de 2-D, que ye solamente un nuevu xuegu, y un cartelu onde indica que l'edificiu de los Kong Studios ta en venta. ==== Fase tres ==== Según una entrevista con ''Q Magacín'', la banda nun se viera dende la so presentación de Demon Days nel Apollo Theatre en Harlem NY. Y Murdoc abellugárase nuna islla dafechu alloñada del restu del mundu nel Puntu Nemo, el puntu más inaccesible del mundu, onde estableció una base que se convertiría na nueva residencia de los Gorillaz, llamada ''Plastic Beach'', de la cual Murdoc diz que ta fecha de tola basura del mundu. Los Kong Studios fueron amburaos por Murdoc pa facer una estafa al seguru. Cuando al paecer Noodle fuera salvada, como Murdoc dixo primero, revelóse que yera una mentira y que nun viera a Noodle dende'l videu de "La Mañana" y que ésta entá s'atopaba nel Infiernu (daqué que dexó bien decepcionaos a los fans de Gorillaz). Murdoc consiguió daqué del ADN de Noodle de los restos del molín y fixo un retruque robot d'ella col kit de batería de Russel. Pa la grabación del álbum, Murdoc llevó al androide Noodle y a 2-D (que foi "secuestráu" por [[Boogieman]]) a la so base nel [[Puntu Nemo]]. Tamién se fixo saber que l'allugamientu de Russel yera desconocida. Murdoc dixo que ''Plastic Beach'' sería l'últimu álbum de Gorillaz, pero yá salió'l so cuartu álbum tituláu "[[The Fall (álbum de Gorillaz)|The Fall]]". De siguío estrenáronse los videos de ''[[Stylo]]'' y ''[[On Melancholy Hill]]'' y apaecieron les biografíes de los miembros del grupu (Murdoc, Russel, 2D, Cyborg Noodle, Real Noodle) pa esti nuevu álbum. Estes narren les situaciones nes que llegó cada integrante de Gorillaz a la ''Plastic Beach''. El sitiu web de Gorillaz yá taba accesible y amosábase l'interior de Plastic Beach xunto a nueves misiones. El videu de ''Stylo'' apaeció nel perfil de Gorillaz en YouTube, al igual que ''[[On Melancholy Hill]]'' y el storyboard de ''[[Rhinestone Eyes]]''. El 8 d'avientu de 2010, Damon Albarn confirmó al traviés d'una entrevista un álbum de Gorillaz rexistráu mientres la so xira per Estaos Xuníos como parte del "Escape to Plastic Beach Tour". El 15 d'avientu de 2010, Albarn confirmó, entrevistáu en Triple J, que'l nuevu álbum titulábase ''[[The Fall (álbum de Gorillaz)|The Fall]]'', y que foi grabáu n'ochobre. Foi llanzáu pa descargase de forma gratuita puramente polos miembros del club de fans, y p'escuchar de baldre nel sitiu web de Gorillaz el día de navidá, 25 d'avientu de 2010. El primer single del álbum titulábase ''Phoner To Arizona''. El videu oficial de ''Phoner To Arizona'' foi llanzáu tamién na páxina oficial de Gorillaz de forma gratuita'l 24 d'avientu de 2010. El 23 de febreru de 2012 llanzóse, como parte de la campaña de collaboración con [[Parole]], el single ''DoYaThing'' (tamién escritu ''Do Yá Thing''), que cunta cola collaboración de André 3000, d'[[Outkast]], y James Murphy, de [[LCD Soundsystem]]. Enantes circulara per Internet un adelantu del cantar con una duración de 30 segundos según un [[making-of]] del [[videoclip]], nel qu'apaecen 2D, Murdoc, Noodle, l'Home del Sacu (Boogeyman, tamién conocíu como Sun Moon Stars), y un home con una estraña mázcara y un sombreru d'ala ancha ([[André 3000]]). A la fin del videu, apaez Russel dormíu sobre'l teyáu (con un tamañu bien grande que, según la historia orixinal, llogró mientres nadaba escontra Plastic Beach), y atada por aciu una cuerda apaez la islla flotante del videoclip ''Feel Good Inc.'', y ''La Mañana''. ==== Fase cuatro ==== N'abril de 2014, Albarn dixo al ''[[The National Post]]'' qu'a él "nun-y fadiaría l'intentar nuevamente grabar más de Gorillaz." Dos meses más tarde informóse que "tuviera escribiendo un montón de cantares na carretera pa Gorillaz". El 19 d'ochobre de 2014, Albarn dixo al ''[[The Sydney Morning Herald]]'' que taba entamando llanzar nuevu material de Gorillaz en 2016.<ref name=":0" /> Al empar nel primer semestre del 2015 Hewlett publicó na so cuenta de instagram ilustraciones de los cuatro integrantes de la banda y afirmó: "Sí, Gorillaz ta de vuelta".<ref name=":1" /> Díes dempués, Albarn confirmó que'l regresu de la banda ye seguru y aseguró qu'espera empezar a grabar el nuevu material ente payares y avientu, una vegada termine de trabayar nun musical basáu en ''Alice In Wonderland'' llamáu "Wonder.land", y espera qu'esti nuevu álbum tea llistu al rematar el 2015.<ref name=":2" /> Albarn describió la música qu'escribió pal próximu discu de Gorillaz como optimista, de bon humor y positiva, indicando qu'entama dar a les pistes "un puntu de referencia de 125 llatíos per minutu y nada per debaxo d'eso", ente que tamién suxer qu'una vegada más, va tener munches collaboraciones. El 16 de xunetu de 2015, Albarn declaró mientres una entrevista pa la cadena ABC [[7.30|7,30]] n'Australia que diba empezar a trabayar nel próximu álbum de Gorillaz: " Empecé en setiembre la grabación pa un nuevu reistro de Gorillaz, tuvi bien, bien enchíu, asina que nun tuvi tiempu. encantaríame terminar y volver de nuevu a la rutina de tar en casa y dir al estudio cinco díes a la selmana ". Al falar sobre la so rellación con Hewlett, Albarn dixo que magar lo publicao de la so separación, dambos quedaron en bonos términos resumides cuentes, lo qu'ayudó a la so rellación al llargu plazu. N'ochobre de 2015, Albarn reveló a ''[[Rolling Stone]]'' qu'él y Hewlett taben trabayando nun nuevu álbum de Gorillaz. N'abril de 2016, Hewlett xubió dos videoclips nel so [[Instagram]] amosando'l trabayu siguíu nel álbum. El primer clip cuntó con Liam Bailey y el rumoreado productor executivu nel álbum ''El tonu Twilite'' . El segundu clip foi un videu de ralu de tiempu con participaciones de Albarn, Bailey, Twilite Tone y [[Jean-Michel Jarre]] . El 17 de mayu de 2016, Gorillaz taba nel estudiu col artista de hip hop con sede en Chicago Vic Mensa. El 20 de setiembre de 2016, Gorillaz empecipió una llinia de tiempu embrivida en retrospectiva de la historia de Gorillaz de los sos llanzamientos dende l'añu 2000. El 3 d'ochobre de 2016, Gorillaz empecipió la publicación d'una serie d'histories interactivas multimedia que xiren alredor de les vides ficticies de cada personaxe de Gorillaz d'alcuerdu a los sos perfiles en redes sociales, empezando con "el llibru de Noodle"(que terminó en Xapón y alcontró a un xefe del crime demoniu), "el llibru de Russel", él siendo inda un xigante d'alcuerdu a la historia de Plastic Beach, remaneciendo de les agües y varáu nes mariñes de Corea del Norte y tan afamiáu que s'amenorgó de nuevu al so tamañu normal, "el llibru de Murdoc" amosó que foi prindáu nel mar pol sellu discográficu EMI de la banda y dixo que taba faciendo otru álbum, y terminando con "el llibru de 2D" nel que foi tragáu por una ballena llamada Massive Dick na Plastic Beach, y naufraga nes mariñes de Méxicu, onde pa sobrevivir tuvo que comer grasa de la ballena, pero resultó que yera namái nuna parte inhabitada de Cabo San Lucas. El 8 d'ochobre de 2016, Noodle abrió la so propia páxina de Instagram y anunció ser la Embaxadora Global de [[Jaguar Racing]] . El 19 de xineru de 2017, un nuevu cantar de la banda titulada " [[Hallelujah Money]] ", con [[Benjamin Clementine]] foi llanzada. El 6 de marzu de Gorillaz anunció'l llanzamientu del so propiu festival, llamáu "Demon Festival Dayz ', qu'empieza'l 10 de xunu de 2017 a [[Dreamland Margate]] en [[Margate]], [[Kent]], Inglaterra. La banda va encabezar el festival. El 17 de marzu de 2017, la llista de cantares del próximu álbum penerar n'Internet, qu'amuesa carauterístiques d'invitaos d'una variedá artística, ente ellos collaboradores habituales como de D'El Soul, según nuevos collaboradores como [[Grace Jones]], Vince Grapes, [[Pusha T]], [[Rag'n'Bone Man]], Anthony Hamilton, Quilu Kish y [[Kali Uchis]]. El 23 de marzu de 2017, Gorillaz anunció al traviés de Instagram que'l nuevu álbum titúlase ''[[Humanz]]'' , con una fecha de llanzamientu prevista de 28 d'abril de 2017.<ref>{{Cita noticia |títulu=Escucha la edición deluxe de Humanz, el nuevu discu de Gorillaz - Indieófilo |url=http://www.indieofilo.com/noticias/streaming/escucha-la-edicion-deluxe-humanz-nuevu-discu-gorillaz |fecha=28 d'abril de 2017 |fechaaccesu=5 de mayu de 2017 |periódicu=Indieófilo }}</ref> Na páxina oficial de Gorillaz en YouTube, dos nuevos videos fueron puestos llanzaos, del cantar "Saturnz Barz ", unu d'ellos nuna vista de 360°. La pista cunta cola voces d'artistes de Xamaica como dancehall Popcaan . La banda tamién llanzó un videu musical del cantar "Andromeda", ufiertando un planeta animáu nuna galaxa. La pista cunta col raperu d'Estaos Xuníos DRAM Dos videos musicales más fueron puestos llanzaos: "Ascensión" (col raperu d'Estaos Xuníos Vince grapes) y "We Got The Power" (con Jehnny Beth de la banda de rock Inglés Savages). == Estilu musical y evolución == Definida como ''«dark pop»'', ''«zombie hip-hop»'' polos sos creadores, la estética musical de Gorillaz pertenez en gran parte a [[Damon Albarn]].{{ensin referencies}} L'abanicu d'estilos de la banda ye ampliu y va dende'l [[hip-hop americanu]] más antiguu (Gorillaz tomó los ritmos típicos de la [[música negra]] de finales de [[sieglu XX]] y añadió-yos melodíes [[pop]]), el [[breakbeat]], [[brit-pop]] (melodíes pegañoses y guitarres poderoses, carauterístiques de la etapa anterior de Albarn), [[ambient]], [[música llatina]], [[reggae]], -[[dub]], [[punk]] (Gorillaz supo captar dellos momentos de los primeros discos de la banda de [[The Clash|Strummer y Cía]]. Tamién se quedaron cola rebeldía y el gamberrismu, dos carauterístiques perimportantes na imaxe y la música del grupu), [[trip hop]] y el [[rock indie]] ente otros. Como puede vese nel documental ''Bananaz'', [[Damon Albarn]] y [[Jamie Hewlett]] afirmen nuna entrevista d'una radio que'l grupu naz cola idea de burllar tola "basura" que puede vese en [[MTV]]. Esta ye una de les razones poles que'l grupu raspia tantos estilos, siendo la mayoría d'ellos los protagonistes de la cadena de televisión ([[electropop]] o [[hip-hop]]). Precisamente Noodle, la guitarrista de la banda virtual, nel so segundu discu creó y promovió el movimientu rellacionáu "[[Demon Days#Reject False Icons|Reject False Icons]]", que s'asitiaba en contra d'estos fenómenos. ==Miembro== {{col-begin}} '''Miembros reales''' * [[Damon Albarn]]&nbsp;– voces, teclaos, guitarra, baxu, batería, percusión, [[melódica]] (1998–presente) * [[Jamie Hewlett]]&nbsp;– ilustraciones, visuales, efeutos especiales, direccion de los videos musicales (1998–presente) '''Miembros en vivu''' * [[Mike Smith (saxofonista)|Mike Smith]]&nbsp;– teclaos (1998–presente) * [[Jeff Wootton]]&nbsp;– guitarra líder (2010–presente) * Seye Adelekan&nbsp;– baxu (2017–presente) * Jesse Hackett&nbsp;– teclaos (2010–presente), guitarra rítmica (2017–presente) * Gabriel Wallace&nbsp;– batería, percusión (2010–presente) * Karl Vanden Bossche – batería, percusión (2005–2006, 2017–presente) '''Ex miembros en vivu''' * [[Simon Katz]]&nbsp;– guitarra líder (1998–2002) * Junior Dan&nbsp;– baxu (1998–2002) * [[Cass Browne]]&nbsp;– batería, percusión (1998–2010) * Roberto Occhipinti&nbsp;– baxu (2002) * [[Simon Jones (músicu)|Simon Jones]]&nbsp;– guitarra rítmica (2005–2006) * [[Morgan Nicholls]]&nbsp;– baxu (2005–2006) * [[Simon Tong]]&nbsp;– guitarra líder (2005–2010) * [[Mick Jones (The Clash)|Mick Jones]]&nbsp;– guitarra rítmica (2010) * [[Paul Simonon]]&nbsp;– baxu (2010) {{col-2}} '''Miembros virtuales''' * [[Murdoc Niccals|Murdoc]] – baxu, caxa de ritmos (1998–presente) * [[2-D (cantante)|2-D]] – voces, teclaos (1998–presente) * [[Russel Hobbs|Russel]] – batería, percusión (1998–2006, 2012–presente) * [[Noodle]] – guitarres, teclaos, voces, melódica (1998–2006, 2010–presente) '''Ex-miembros virtuales''' * Paula Cracker – guitarra (1998) * [[Del Tha Funkee Homosapien|Del Tha Ghost Rapper]] – raperu (1998–2003) * [[Noodle|Cyborg Noodle]] – guitarra (2009–2010) {{col-end}} ===Llinia de tiempu=== <div style="text-align:left;"> <timeline> ImageSize = width:800 height:350 PlotArea = left:120 bottom:80 top:10 right:60 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/1998 till:01/01/2018 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:Vocal value:red legend:Voz id:Guitar value:green legend:Guitarra id:Keyboard value:purple legend:Tecláu id:Bass value:blue legend:Baxu id:Drums value:yellow legend:Batería id:album value:black legend:Álbum_de_estudiu Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = unit:year increment:2 start:1998 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1998 LineData = layer:back color:album at:03/26/2001 at:05/11/2005 at:03/03/2010 at:04/28/2017 BarData = bar:DA text:"Damon Albarn" bar:SK text:"Simon Katz" bar:ST text:"Simon Tong" bar:JW text:"Jeff Wootton" bar:SJ text:"Simon Jones" bar:MJ text:"Mick Jones" bar:MS text:"Mike Smith" bar:JHA text:"Jesse Hackett" bar:JD text:"Junior Dan" bar:RO text:"Roberto Occhipinti" bar:MN text:"Morgan Nicholls" bar:PS text:"Paul Simonon" bar:SY text:"Seye Adelekan" bar:CB text:"Cass Browne" bar:KVB text:"Karl Vanden Bossche" bar:GMW text:"Gabriel Wallace" PlotData = width:11 bar:DA from:start till:end color:Vocal bar:DA from:start till:01/01/2003 color:Keyboard width:7 bar:DA from:start till:01/01/2003 color:Guitar width:3 bar:DA from:01/01/2003 till:01/01/2005 color:Guitar width:7 bar:DA from:01/01/2003 till:01/01/2005 color:Bass width:3 bar:DA from:01/01/2005 till:01/01/2007 color:Keyboard width:7 bar:DA from:01/01/2005 till:01/01/2010 color:Guitar width:3 bar:DA from:01/01/2011 till:03/24/2017 color:Bass width:3 bar:DA from:03/24/2017 till:end color:Guitar width:7 bar:DA from:03/24/2017 till:end color:Keyboard width:3 bar:SK from:01/01/1998 till:01/01/2003 color:Guitar bar:ST from:01/01/2005 till:01/01/2011 color:Guitar bar:ST from:01/01/2007 till:01/01/2011 color:Guitar width:3 bar:JW from:01/01/2010 till:end color:Guitar bar:JW from:01/01/2011 till:03/24/2017 color:Guitar width:3 bar:SJ from:01/01/2005 till:01/01/2007 color:Guitar bar:MJ from:01/01/2010 till:01/01/2011 color:Guitar bar:JD from:01/01/1998 till:02/22/2002 color:Bass bar:RO from:02/22/2002 till:01/01/2003 color:Bass bar:MN from:01/01/2005 till:01/01/2010 color:Bass bar:PS from:01/01/2010 till:01/01/2011 color:Bass bar:SY from:03/24/2017 till:end color:Bass bar:MS from:01/01/1998 till:end color:Keyboard bar:JHA from:01/01/2010 till:end color:Keyboard bar:JHA from:03/24/2017 till:end color:Guitar width:3 bar:CB from:01/01/1998 till:01/01/2011 color:Drums bar:GMW from:01/01/2010 till:end color:Drums bar:KVB from:01/01/2005 till:01/01/2006 color:Drums bar:KVB from:01/01/2017 till:end color:Drums </timeline> </div> == Discografía == {{AP|Discografía de Gorillaz}} '''Álbumes d'estudiu''' * ''[[Gorillaz (álbum)|Gorillaz]]'' (2001) * ''[[Demon Days]]'' (2005) * ''[[Plastic Beach]]'' (2010) * ''[[The Fall (álbum de Gorillaz)|The Fall]]'' (2010) * ''[[Humanz]]'' (2017) '''Álbumes Recopilatorios''' * ''[[G-Sides]]'' (2002) * ''[[D-Sides]]'' (2007) * ''[[The Singles Collection 2001-2011]]'' (2011) '''Otros Álbumes''' * ''[[Laika Come Home]]'' (2002) == Xires musicales == * [[Gorillaz Live]] (2001–2002) * [[Demon Days Live]] (2005–2006) * [[Escape From Plast|Escape to Plastic Beach]] (2010) * [[Humanz Tour]] (2017) == Logos de la banda == Mientres el trayeutu de la banda'l logo camudó según l'álbum que se presentaba: * El primer logo de Gorillaz yera un grafiti col nome de la banda en color coloráu Pantone© 485C y tamién en color blancu. * El segundu logo, utilizáu nel álbum Demon Days, presentaba un aspeutu más común. El nome de la banda apaez na fonte Century Gothic Bold con color blancu. * El tercer logo, utilizáu nel álbum Plastic Beach presenta un estilu onduláu en color coloráu escuru sólidu y tamién en blancu, especialmente na cubierta del álbum. * El postreru logo foi l'utilizáu nel álbum The Fall. Ye de color blancu cola fonte Gill Sans Ultra Bold. * Nel álbum G-Sides y The Singles Collection usóse'l logo orixinal de la banda. * Nel álbum D-Sides utilizóse'l logo de Demon Days. * En DoYaThing usóse'l logo de Plastic Beach. == Premios y nomamientos == {{AP|Premios y nominaciones de Gorillaz|l1=Premios y nominaciones de Gorillaz}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * [http://gorillaz.com/ Sitiu web oficial] * [http://www.youtube.com/user/gorillaz Gorillaz] en [[YouTube]] * {{Twitter|gorillazband}} * [http://www.myspace.com/gorillaz Gorillaz] en [[MySpace]] * [https://www.facebook.com/Gorillaz Gorillaz] en [[Facebook]] {{Control d'autoridaes}} {{Tradubot|Gorillaz}} [[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]] [[Categoría:Ganadores de los MTV Europe Music Awards]] [[Categoría:Grupos de música d'Inglaterra]] [[Categoría:Grupos de rock d'Inglaterra]] [[Categoría:Grupos de britpop]] [[Categoría:Grupos de trip hop]] [[Categoría:Grupos de trip rock]] [[Categoría:Grupos de música electrónica d'Inglaterra]] [[Categoría:Grupos de rock alternativu d'Inglaterra]] [[Categoría:Grupos de rock electrónicu]] [[Categoría:Grupos de hip hop]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] tq2p3sg21a30pyqek3g9qrim5qbjell 0 102416 4775721 4773339 2026-11-04T10:21:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775721 wikitext text/x-wiki {{Vehículu}} '''Hyperloop''' ye'l nome comercial rexistráu pola empresa de tresporte aeroespacial [[SpaceX]], pal tresporte de pasaxeros y mercancíes en tubos al vaciu a alta velocidá.<ref>{{cita web |editorial=[[US Patent and Trademark Office]] |títulu=Hyperloop |fecha=1 de mayu de 2015 |url=http://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4808:um44dh.2.5 |fechaaccesu=1 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161225195329/http://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4808:um44dh.2.5 |fechaarchivu=2016-12-25 }}</ref><ref>{{cita web |editorial=[[US Patent and Trademark Office]] |títulu=Hyperloop |fecha=31 d'avientu de 2013 |url=http://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4808:um44dh.2.6 |fechaaccesu=1 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161225134518/http://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4808:um44dh.2.6 |fechaarchivu=2016-12-25 }}</ref> Apocayá hubo un resurdimientu nel interés de los sistemes de tresporte en tubos al vaciu desque foi presentáu'l proyeutu Hyperloop, usando teunoloxíes puestes al día, por [[Elon Musk]] en xunetu de 2012 nel eventu PandoDaily,<ref name="pandovideo">{{cita web |url=http://pandodaily.com/2012/07/12/pandomonthly-presents-a-fireside-chat-with-elon-musk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119024918/http://pandodaily.com/2012/07/12/pandomonthly-presents-a-fireside-chat-with-elon-musk/ |date=2013-11-19 }}</ref> incorporando tubos qu'amenorguen la presión nes que les cáusules presurizaes van sobre una bolsa d'aire conducíu por motores d'inducción lliniales y compresores d'aire.<ref name="gm20130822">{{cita web |url=http://www.gizmag.com/hyperloop-musk-analysis/28672/ |títulu=Beyond the hype of Hyperloop: An analysis of Elon Musk's proposed transit system |obra=Gizmag.com |fecha=22 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=23 d'agostu de 2013}}</ref> L'esbozu orixinal de Hyperloop foi una idea que se fixo pública por aciu un documentu de diseñu preliminar n'agostu de 2013, qu'incluyía una ruta teórica percorriendo la zona de [[Los Angeles]] hasta'l [[Área de la Badea de San Francisco]], na mayor parte del so trayeutu paralela a la [[Interestatal 5 en California|Interestatal 5]]. L'analís preliminar indicó que'l tiempu envaloráu pa tal ruta podría ser de 35 minutos, queriendo dicir que los pasaxeros travesaríen la ruta de 560 quilómetros a una velocidá media d'alredor de 970 km/h, con una velocidá máxima de 1.200 km/h Les estimaciones de gastu de la ruta Los Angeles - San Francisco que figuren nel documentu presentáu xuben a seis mil millones de dólares pal tresporte de pasaxeros, y siete mil quinientos millones de dólares pa versión de tresporte de vehículos y pasaxeros,<ref name="AlphaSpaceX" /> la cual precisa un diámetru más grande del tubu de vacíu, anque los analistes del tresporte dulden que pueda construyise con esi presupuestu.<ref name="NYT-Bilton"/><ref name="FOLIE"/><ref name="HuffPoAstronomical">{{cita publicación |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/13/hyperloop-experts_n_3749756.html |títulu=Hyperloop Would Have 'Astronomical' Pricing, Unrealistic Construction Costs, Experts Say |obra=[[The Huffington Post]] |nome=Eleazar David |apellíu=Melendez |fecha=14 d'agostu de 2013}}</ref> La teunoloxía de Hyperloop foi pensada sol conceutu de [[hardware llibre]] por Elon Musk y SpaceX, y animaron a otros a poner les sos idees y que'l desenvolvimientu seya mayor. Con esi fin, creáronse delles empreses, y docenes d'equipos interdisciplinarios llevaos a cabu por estudiantes que trabayen p'avanzar la teunoloxía.<ref>{{cita web |url=http://www.theverge.com/2016/6/18/11965354/hyperloop-pod-competition-elon-musk-spacex-team-design|títulu=Here are the Hyperloop pods competing in Elon Musk's big race later this year|apellíu=Hawkins|nome=Andrew J.|fecha=18 de xunu de 2016|sitiuweb=The Verge|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2016}}</ref> Sicasí, dellos espertos son escépticos, diciendo que les propuestes pasen per alto los gastos y los riesgos de desenvolver la teunoloxía y que la idea ye "irrealizable".<ref name="Mercury-2016-09-16">{{cita publicación |url=http://www.mercurynews.com/2013/08/13/wolverton-elon-musks-hyperloop-hype-ignores-practical-problems/ |títulu=Wolverton: Elon Musk's Hyperloop hype ignores practical problems |nome=Troy |apellíu=Wolverton |obra=The Mercury News |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=15 de setiembre de 2016}}</ref> La construcción d'un prototipu a escala real, con una vía de 8 quilómetros empezó en 2016.<ref name="susbrand20150824">{{cita publicación |url=http://www.sustainablebrands.com/news_and_views/startups/mike_hower/musk%E2%80%99s_hyperloop%E2%80%99_start_construction_2016 |títulu=Musk's 'Hyperloop' on Track to Start Construction in 2016 |obra=Sustainable Brands |nome=Mike |apellíu=Hower |fecha=24 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150827012814/http://www.sustainablebrands.com/news_and_views/startups/mike_hower/musk%E2%80%99s_hyperloop%E2%80%99_start_construction_2016 |archivedate=2015-08-27 }}</ref> Amás, fueron presentaes les maquetes de les cáusules nuna competición de diseñu pa un curtiu percorríu d'un quilómetru y seiscientos metros, la pista de prueba foi construyida en Nevada y les primeres pruebes del modelu a escala realizar en mayu de 2016.<ref name=verge20160130>{{cita publicación |apellíu=Hawkins |nome=Andrew J. |url=http://www.theverge.com/2016/1/30/10877442/elon-musk-spacex-hyperloop-competition-awards |títulu=MIT wins SpaceX's Hyperloop competition, and Elon Musk made a cameo |obra=The Verge |fecha=30 de xineru de 2016 |fechaaccesu=31 de xineru de 2016}}</ref> == Historia == La idea xeneral de trenes o otru tresporte que viaxa remotamente por tubos al vaciu, tien más d'un sieglu, anque'l ferrocarril atmosféricu nunca fuera un ésitu comercial. El Hyperloop d'[[Elon Musk]] puede facer vidable económicamente la idea.<ref>{{cita web |url=http://veinberg.o7.ru/ |títulu=Движение без трения. pre-α |títulu-trad=Motion without friction. pre-α |nome=Boris |apellíu=Weinberg |fechaaccesu=24 de payares de 2015 |idioma=rusu}}</ref><ref>{{cita publicación |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:Popular_Science_Monthly_Volume_90.djvu/721 |títulu=Five Hundred Miles an Hour |nome=Boris |apellíu=Weinberg |publicación=Popular Science Monthly |añu=1917 |volume=90 |páxines=705−708}}</ref> Musk primero mentó nel actu de PandoDaily, que taba pensando nun conceutu pa "la quinta modalidá de tresporte", llamada Hyperloop, en xunetu de 2012, na llocalidá de [[Santa Monica (California)|Santa Monica]], California. Esti conceutu de tresporte d'alta velocidá tendría les siguientes carauterístiques: inmunidá a les inclemencies del tiempu, llibre de choques, el doble de velocidá qu'un avión, baxu en consumu de potencia y acumuladura d'enerxía pa trabayos mientres les venticuatro hores del día.<ref name="pandovideo" /><!-- approx. 43 minutes into the videu recording --> El nome Hyperloop foi escoyíu porque esto entraría nun bucle. Musk preve que les versiones más avanzaes seyan capaces de dir a una [[velocidá hipersónica]].<ref name="youtube20160131">{{Cita videu|url=https://www.youtube.com/watch?v=ab2VVp1GfmA |títulu=Elon Musk speaks at the Hyperloop Pod Award Ceremony |editorial=YouTube.com |fecha=30 de xineru de 2016 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016}}</ref> En mayu de 2013, Musk compara'l Hyperloop con “un amiestu ente'l [[Concorde]], un [[cañón de riel]] y el [[ḥoquei d'aire]].<ref name="atd20130530">{{cita publicación |url=http://allthingsd.com/20130530/tesla-ceo-and-spacex-founder-elon-musk-the-full-d11-interview-video/ |títulu=Tesla CEO and SpaceX Founder Elon Musk: The Full D11 Interview (Videu) |obra=[[All Things Digital]] |nome=Liz |apellíu=Gannes |fecha=30 de mayu de 2013 |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> Dende finales de 2012 hasta agostu de 2013, un grupu d'inxenieros tantu de [[Tesla Motors]] como de [[SpaceX]] trabayó sobre'l modeláu conceutual de Hyperloop.<ref name="gm20130813" /> Un diseñu beta del sistema foi publicáu nos blogues de Tesla y SpaceX.<ref name="AlphaSpaceX" /><ref name="AlphaTesla">{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/blog/hyperloop |títulu=Hyperloop |nome=Elon |apellíu=Musk |obra=Tesla |fecha=12 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2013}}</ref> Musk tamién convidó a comentar "pa ver si la xente puede atopar maneres d'ameyoralo”. Hyperloop va ser un diseñu de [[códigu abiertu]].<ref name="globemail20130812">{{cita publicación |url=http://www.theglobeandmail.com/technology/tech-news/elon-musk-to-reveal-mysterious-hyperloop-high-speed-travel-designs-monday/article13708549/?service=print |títulu=Elon Musk to reveal mysterious 'Hyperloop' high-speed travel designs Monday |obra=[[The Globe and Mail]] |nome=Martha |apellíu=Mendoza |fecha=12 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130813082735/http://www.theglobeandmail.com/technology/tech-news/elon-musk-to-reveal-mysterious-hyperloop-high-speed-travel-designs-monday/article13708549/?service=print |fechaarchivu=13 d'agostu de 2013}}</ref> A otru día él anunció un plan pa demostrar el proyeutu.<ref name="gm20130813">{{cita publicación |url=http://www.gizmag.com/musk-developing-hyperloop-demonstrator/28684/ |títulu=Musk announces plans to build Hyperloop demonstrator |obra=Gizmag.com |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160712155605/http://www.gizmag.com/musk-developing-hyperloop-demonstrator/28684/ |archivedate=2016-07-12 }}</ref> En xunu de 2015, SpaceX anunció que construyiría una pista de prueba d'un quilómetru y seiscientos metros al llau de la instalación de SpaceX n'[[Hawthorne (California)|Hawthorne]]. La pista sería usada pa probar diseños de cáusules suministraes por terceros na competición.<ref name=CNNmoney-15-6-15>{{cita publicación |url=http://money.cnn.com/2015/06/15/technology/hyperloop-competition/ |títulu=SpaceX to hold Hyperloop competition |obra=CNN Money |editorial=CNN |nome=Jackie |apellíu=Wattles |fecha=15 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151225061746/http://money.cnn.com/2015/06/15/technology/hyperloop-competition/ |archivedate=2015-12-25 |fechaaccesu=2017-12-31 }}</ref><ref name=SFchronicle-6-15-15>{{cita publicación |url=http://www.sfgate.com/business/article/Build-your-own-hyperloop-SpaceX-announces-pod-6328283.php |títulu=Build your own hyperloop! SpaceX announces pod competition |nome=David R. |apellíu=Baker |fecha=15 de xunu de 2015 |publicación=San Francisco Chronicle}}</ref> La construcción d'una pista de prueba de Hyperloop de 8 quilómetros tien d'empezar onde'l propietariu de Hyperloop Transportation Technologies allugáu en Quay Valley en 2016.<ref name="voa 201508">{{cita web |url=http://www.voanews.com/content/hyperloop-rapid-transit-system-construction-start-2016/2907214.html |títulu=Hyperloop Rapid Transit System Construction to Start in 2016 |editorial=Voice of America |fecha=7 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2015 |autor=Maia Puxara}}</ref><ref name="gizmag 201502">{{cita publicación |url=http://www.gizmag.com/agreement-reached-to-build-first-passenger-hyperloop/36285 |títulu=California is getting a Hyperloop, but not where you think |obra=Gizmag |nome=Eric |apellíu=Mack |fecha=26 de febreru de 2015 |fechaaccesu=2 de marzu de 2015}}</ref> En payares de 2015, con delles empreses comerciales y docenes d'equipos d'estudiante qu'escuerren el desenvolvimientu de la teunoloxía Hyperloop, [[The Wall Street Journal]] afirmó que "el Movimientu Hyperloop, como dalgunos de los sos miembros ensin afiliar, ye oficialmente más grande que l'home que lu empezó."<ref name=wsj20151130>{{cita publicación |apellíu=Chee |nome=Alexander |url=http://www.wsj.com/articles/the-race-to-create-elon-musks-hyperloop-heats-up-1448899356 |títulu=The Race to Create Elon Musk's Hyperloop Heats Up |obra=[[Wall Street Journal]] |fecha=30 de payares de 2015 |fechaaccesu=21 de xineru de 2016}}</ref> == La teoría y el funcionamientu == [[Ficheru:Hyperloop capsule.svg|thumb|La impresión d'un artista d'una cápsula de Hyperloop: El compresor d'aire sobre'l frente, el compartimientu de pasaxeros al mediu, el compartimientu de les piles nel llombu, y l'echador d'aire esquía nel inferior.]] [[Ficheru:Hyperloop.jpg|thumb|Un bocetu en 3D de la infraestructura de Hyperloop. Los tubos d'aceru amuésense tresparentes nesta imaxe.]] Históricamente fueron atrabancaos les meyores nos [[Historia de l'alta velocidá ferroviaria|trenes d'alta velocidá]], por cuenta de la dificultá de remanar la [[resfregón]] y a la [[Arrastre (física)|resistencia del aire]], qu'aumenta considerablemente cuando s'amonte la velocidá. El conceutu teóricamente de tren del tubu en vacíu esanicia estes torgues emplegando la levitación magnética nos trenes, esaniciando l'aire parcial o totalmente nos tubos, dexando velocidaes de miles de quilómetros per hora. Sicasí, l'altu costu del [[tren de levitación magnética]] y la dificultá de caltener el [[vacíu]] en grandes distancies siempre torgó que se construya esti tipu de sistema. El Hyperloop asemeyar a un sistema de tren de tubu en vacíu, pero funciona aproximadamente a cien [[pascal (unidá)|pascales]] de presión.<ref name="nova20130813">{{cita publicación |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/next/tech/hyperloop-and-high-speed-trains |títulu=Promise and Perils of Hyperloop and Other High-Speed Trains |serie=[[Nova (TV series)|Nova Next]] |obra=PBS.org |nome=Tim |apellíu=De Chant |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=24 de setiembre de 2013}}</ref> === Conceutu de diseñu inicial === El conceutu Hyperloop ta diseñáu pa funcionar unviando cáusules o vainas, por tubos continuos d'aceru, calteniendo un vacíu parcial. Cada cáusula flota sobre una capa d'aire ente 0,5 y 1,3 milímetros, per mediu d'un elevador d'aire o “esquís” qu'apurre la presión, similares a como son suspendíos los discos nuna mesa de [[ḥoquei d'aire]], asina s'evita l'empléu de [[tren de levitación magnética|levitación magnética]], teniendo en cuenta que les ruedes nun pueden sostenese a altes velocidaes. Los motores lliniales d'inducción alcontraos a lo llargo del tubu, aceleraríen y desacelerarían la cáusula, a la velocidá apropiada pa cada seición de la ruta del tubu. Cola [[resistencia a la rodadura]] esaniciada y la resistencia d'aire descomanadamente amenorgada, les cáusules pueden [[vuelu llibre|esmucise]] na mayor parte del viaxe. Nel conceutu Hyperloop, tendría una entrada d'aire, per mediu d'un [[ventilador de fluxu dirixíu|ventilador llétricu]] y un compresor d'aire, asitiaos na parte delantera de la cáusula “tresfiriendo la presión del aire dende la cabeza a lo cabero del tren”, resolviendo'l problema de diseñu, debíu la presión atmosférica, delantre del vehículu, y por tanto de frenáu.<ref name="AlphaSpaceX">{{cita web |url=http://www.spacex.com/sites/spacex/files/hyperloop_alpha-20130812.pdf |títulu=Hyperloop Alpha |nome=Elon |apellíu=Musk |obra=SpaceX |fecha=12 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160128114809/http://www.spacex.com/sites/spacex/files/hyperloop_alpha-20130812.pdf |fechaarchivu=2016-01-28 }}</ref> Una fraición del aire ye esviada a los esquís pa una presión adicional, aumentando pasivamente la propulsión gracies a la so forma. El conceutu nel so [[Fases del desenvolvimientu de software|versión alfa]], les cáusules de pasaxeros tienen de tener un diámetru de dos metros y ventitrés centímetros<ref name="AlphaSpaceX"/> y proyéctase algamar una velocidá máxima de mil doscientos venti quilómetros per hora pa caltener la eficiencia aerodinámica; el diseñu propuestu pa los pasaxeros, esperimenta una aceleración máxima de 0,5 [[g]], unos dos o tres veces más qu'un avión comercial nel so despegue o aterrizaxe. Nestes velocidaes nun habría una [[esplosión sónica]].<ref name="BizWeek">{{cita web |url=http://www.businessweek.com/articles/2013-08-12/revealed-elon-musk-explains-the-hyperloop |títulu=Revealed: Elon Musk Explains the Hyperloop, the Solar-Powered High-Speed Future of Inter-City Transportation |apellíu=Vance |nome=Ashlee |fecha=13 d'agostu de 2013 |obra=Bloomberg Businessweek |fechaaccesu=13 d'agostu de 2013}}</ref> === Rutes propuestes === Propunxeron un númberu de rutes pa los sistemes Hyperloop qu'atopen les condiciones de distancia averaes pa les cualos hipotéticamente un Hyperloop ameyoraría'l tiempu nel tresporte. La ruta suxerida nel documentu de diseñu na so versión alfa de 2013 partía del [[Gran Los Angeles|Área Metropolitana de Los Angeles]] hasta l'[[Área de la Badea de San Francisco]]. Aquel sistema conceutual empezaría alredor de [[Sylmar]], xusto al sur de [[Puertu del Melandru]], al norte de la Interestatal 5, y pasaría cerca d'[[Hayward (California)|Hayward]] al este de Badea de San Francisco. Tamién amosaron delles cañes propuestes nel documentu de diseñu, incluyendo [[Sacramento (California)|Sacramento]], [[Anaheim]], [[San Diego (California)|San Diego]], y [[Área metropolitana de Las Vegas|Las Vegas]].<ref name="AlphaSpaceX"/> En xineru de 2016, propunxeron rutes europees. Delft Hyperloop propunxo una ruta de [[París]] a [[Ámsterdam]].<ref>{{cita publicación |url=http://tweakers.net/reviews/4327/3/la to-delft-onthult-hyperloop-ontwerp-het-ontwerp-van-de-la to-delft.html |títulu=EL TO Delft onthult Hyperloop-ontwerp - Vervoermiddel van de toekomst |títulu-trad=EL TO Delft unveils Hyperloop design - Means of transport of the future |obra=Tweakers.net |idioma=nl |nome=Olaf |apellíu=van Miltenburg |fecha=23 de xineru de 2016 |fechaaccesu=26 de xineru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=eP8Bz_XCIrk |títulu=Delft Hyperloop - Revealing the Future of Transportation |sitiuweb=YouTube.com |fecha=22 de xineru de 2016 |fechaaccesu=26 de xineru de 2016}}</ref> Un grupu de la Universidá Teunolóxica de Varsovia evalúa posibles rutes de [[Cracovia]] a [[Gdansk]] al traviés de [[Polonia]] propuesta por Hyper Poland.<ref name=itkey20160217>{{cita publicación |apellíu=Wedziuk |nome=Emilia |url=https://itkey.media/hyperloop-made-in-poland-gets-more-and-more-realistic |títulu=Hyperloop made in Poland gets more and more realistic |idioma=polacu|obra=ITkey Media |fecha=17 de febreru de 2016 |fechaaccesu=24 de febreru de 2016}}</ref> En xunetu de 2016, ta en cursu la planificación d'una ruta dende [[Ḥélsinki]] a [[Estocolmu]], al traviés d'un túnel que crucia'l [[Mar Bálticu]].<ref name=HelsinkiTimes>{{cita publicación |url=http://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/domestic/14087-hyperloop-between-finland-sweden-would-cost-19bn.html |títulu=Hyperloop between Finland, Sweden would cost €19bn |nome=Aleksi |apellíu=Teivainen |obra=Helsinki Times |allugamientu=Helsinki, Finland |fecha=8 de xunetu de 2016 |fechaaccesu=13 de xunetu de 2016}}</ref> Hyperloop Transportation Technologies (HTT) ye un grupu que tuvo esplorando otres rutes dende Los Angeles a San Francisco.<ref name=wired20141218>{{cita publicación |url=http://www.wired.com/2014/12/jumpstartfund-hyperloop-elon-musk/ |títulu=These Dreamers Are Actually Making Progress Building Elon's Hyperloop |obra=[[Wired (magacín)|Wired]] |apellíu=Davies |nome=Alex |fecha=18 d'avientu de 2014 |fechaaccesu=19 d'avientu de 2014}}</ref> Otra empresa, Hyperloop One (enantes llamada Hyperloop Technologies), propunxo una ruta dende Los Angeles a Las Vegas.<ref name="Forbes 1">{{cita publicación |url=http://www.forbes.com/sites/bruceupbin/2015/02/11/hyperloop-is-real-meet-the-startups-selling-supersonic-travel/ |títulu=Hyperloop Is Real: Meet The Startups Selling Supersonic Travel |obra=[[Forbes]] |apellíu=Upbin |nome=Bruce |fecha=11 de febreru de 2015 |fechaaccesu=22 de febreru de 2015}}</ref> TransPod esplora como posibilidá una ruta Hyperloop, xunir les ciudaes de [[Toronto]] y [[Montreal]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.cbc.ca/radio/day6/episode-303-charlie-sykes-on-nevertrump-predicting-the-polaris-climate-change-cities-plus-lots-more-1.3764152/toronto-to-montreal-in-less-than-30-minutes-how-a-canadian-company-plans-to-make-it-happen-1.3764201 |títulu=Toronto to Montreal in less than 30 minutes? How a Canadian company plans to make it happen |nome=Brent |apellíu=Bambury |obra=CBC Radio |allugamientu=Canada |fecha=16 de setiembre de 2016 |fechaaccesu=7 de payares de 2016}}</ref> Les dos ciudaes, son les más grande de Canadá, xuníes anguaño pola Highway 401, la carretera más congestionada de Norteamérica.<ref>{{cita web |url=http://oppositelock.kinja.com/the-busiest-highway-in-north-america-1559577839 |títulu=The Busiest Highway in North America |obra=Opposite Lock |allugamientu=US |fecha=6 d'abril de 2014 |fechaaccesu=7 de payares de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191112035613/https://oppositelock.kinja.com/the-busiest-highway-in-north-america-1559577839 |fechaarchivu=2019-11-12 }}</ref> Los observadores y analistes empezaron a intervenir sobre dalgunes d'estes rutes potenciales. Pa la ruta suxerida nel diseñu alfa, los observadores notaron qu'una vegada terminada la construcción de la ruta Hyperloop, causaría unos significativos costos económicos nos dos franxes de les Árees metropolitanes de Los Angeles y de San Francisco, esto riquiría que los pasaxeros de les comunidaes más alloñaes de Sylmar y Hayward, tendríen que movese n'otru mediu de tresporte hasta'l [[Centru de Los Angeles]] y San Francisco, p'algamar el so destín final. Esto considerablemente allargaría'l tiempu total de los destinos d'esos viaxes.<ref name="GGW"/> Un problema similar, yá afecta nel presente al viaxe n'avión, onde sobre rutes curties (como Los Angeles - San Francisco) el tiempu de vuelu ye namái una pequeña parte del tiempu del puntu de partida al puntu de final de viaxe. Los críticos argumentaron qu'esto va amenorgar considerablemente'l presupuestu propuestu y/o l'aforru de tiempu per parte de Hyperloop, comparáu col proyeutu de [[Tren d'Alta Velocidá de California]], que va atender tantu la estación del centru de San Francisco como la estación del centru de Los Angeles.<ref>{{cita web |url=https://pedestrianobservations.wordpress.com/2013/08/13/loopy-idees-are-fine-if-youre-an-entrepreneur |títulu=Loopy Idees Are Fine, If You're an Entrepreneur |obra=Pedestrian Observations |nome=Alon |apellíu=Levy |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://stopandmove.blogspot.de/2013/08/hyperloop-proposal-bad-joke-or-attempt.html |títulu=Hyperloop proposal: Bad joke or attempt to sabotage California HSR project? |obra=Stop and Move |nome=James |apellíu=Sinclair |fecha=12 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://greatergreaterwashington.org/post/19848/musks-hyperloop-math-doesnt-add-up |títulu=Musk's Hyperloop math doesn't add up |obra=Greater Greater Washington |nome=Matt |apellíu=Johnson |fecha=14 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161112180413/http://greatergreaterwashington.org/post/19848/musks-hyperloop-math-doesnt-add-up/ |fechaarchivu=2016-11-12 }}</ref> Los pasaxeros que viaxen de centru financieru a centru financieru, como s'envalora, ganen aproximadamente dos hores, tomando Hyperloop, en cuenta de conducir per carretera.<ref>{{cita web |url=https://transportandtravel.wordpress.com/2016/03/21/pipedreams |títulu=Pipedreams |obra=Transport and Travel |nome=Pat |apellíu=Humphreys |fecha=23 de marzu de 2016 |fechaaccesu=24 de marzu de 2016}}</ref> Otros preguntáronse poles estimación del costu pa la ruta suxerida en California. Dellos inxenieros de tresporte argumentaron en 2013 qu'ellos atoparon les estimaciones de costos de diseñu de nivel alfa pocu realistes, por cuenta de que la teunoloxía nun foi probada a escala. La teunolóxica y l'[[estudiu de factibilidad|estudiu de viabilidá]] de la idea nun ta probada y ye un argumentu significativu d'alderique.<ref name="NYT-Bilton"/><ref name="FOLIE"/><ref name="HuffPoAstronomical"/><ref name="GGW"/> HTT robló un alcuerdu col gobiernu d'Eslovaquia en marzu de 2016 pa realizar estudios d'impautu, con conexones potenciales ente [[Bratislava]], [[Viena]] y [[Budapest]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.forbes.com/sites/federicoguerrini/2016/03/10/hyperloops-first-european-route-to-be-built-on-the-bratislava-budapest-route |títulu=Crowdsourced Hyperloop Venture Inks A Deal With... Bratislava? |nome=Federico |apellíu=Guerrini |obra=Forbes |fecha=10 de marzu de 2016 |fechaaccesu=12 de marzu de 2016}}</ref> Dende mayu de 2016, la empresa estatal [[RZhD|Ferrocarriles Rusos]] tuvo trabayando xunto a la empresa privada americana Hyperloop One pa planiar una ruta qu'una les ciudaes de [[Moscú]] y [[San Petersburgu]], principalmente pa tresportes de mercancíes.<ref>{{cita publicación |url=https://www.rt.com/business/343569-russian-railways-hyperloop-technology |títulu=0 to 400mph in 2 seconds? Russian Railways eyes supersonic Hyperloop technology |obra=RT |fecha=19 de mayu de 2016 |fechaaccesu=3 de xunu de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://deutsche-wirtschafts-nachrichten.de/2016/06/02/russland-plant-hyperloop-strecke-zwischen-moskau-und-sankt-petersburg |títulu=Russland plant Hyperloop-Strecke zwischen Moskau und Sankt Petersburg |obra=Deutsche Wirtschafts Nachrichten |fecha=2 de xunu de 2016 |fechaaccesu=3 de xunu de 2016}}</ref> Una ufierta de carreteres de [[Dubái]] y l'axencia de tresporte pa un sistema eleváu Hyperlink ta evaluándose, pa xunir les ciudaes y los puertos de la rexón.<ref>{{cita publicación |títulu=Hyperloop may become reality in Dubai |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-37908915 |obra=BBC News |allugamientu=UK |fechaaccesu=8 de payares de 2016 |fecha=8 de payares de 2016}}</ref> === Evolución del diseñu en códigu abiertu === En setiembre de 2013, [[ANSYS|Ansys]] Corporation controló simulaciones de [[Mecánica de fluyíos computacional|dinámica de fluyíos computacionales]], pa modelar l'aerodinámica de la cáusula y les fuercies de [[Tensión cortante|tensión de corte]], a les cualos taríen suxetes la cáusula. La simulación amosó, que'l diseñu de cáusula tendría que tar considerablemente reformáu, pa evitar crear una corriente d'aire [[Velocidá supersónica|supersónica]], y que'l buecu ente la paré del tubu y la cáusula tendría que ser más grande. L'emplegáu de Ansys, Sandeep Sovani, dixo que la simulación amosó que Hyperloop tien grandes desafíos, pero él ta convencíu que son facederos.<ref name="Discovery">{{cita publicación |url=http://news.discovery.com/tech/gear-and-gadgets/hyperloop-simulation-shows-it-could-work-130920.htm |títulu=Hyperloop Simulation Shows It Could Work |obra=Discovery News |nome=Alyssa |apellíu=Danigelis |fecha=20 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=21 de setiembre de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160206082433/http://news.discovery.com/tech/gear-and-gadgets/hyperloop-simulation-shows-it-could-work-130920.htm |archivedate=2016-02-06 }}</ref><ref name="CNet">{{cita publicación |url=http://news.cnet.com/8301-11386_3-57602897-76/simulation-verdict-elon-musks-hyperloop-needs-tweaking |títulu=Simulation verdict: Elon Musk's Hyperloop needs tweaking |nome=Nick |apellíu=Statt |obra=CNET News |fecha=19 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=21 de setiembre de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214075931/http://news.cnet.com/8301-11386_3-57602897-76/simulation-verdict-elon-musks-hyperloop-needs-tweaking/ |archivedate=2013-12-14}}</ref> N'ochobre de 2013, l'equipu de desenvolvimientu de la estructura de software OpenMDAO lliberó un modelu inacabado, un conceutu de códigu abiertu de les partes del sistema de propulsión Hyperloop. L'equipu afirmó, que'l modelu conceutual ye vidable, anque'l tubu tuviera que ser de 4 metros de diámetru,<ref name="openmdao">{{cita web |url=http://openmdao.org/hyperloop-in-openmdao|títulu=Hyperloop in OpenMDAO|editorial=OpenMDAO|fecha=9 d'ochobre de 2013|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2013}}</ref> considerablemente más grande que lo proyeutao primero. Sicasí, el modelu del equipu nun ye un modelu real del sistema de propulsión, como esto nun representó una gran variedá de factores teunolóxicos riquíos pa construyir físicamente Hyperloop basáu nel conceutu de Musk, y en particular nun tenía nengún componente con un valor de pesu importante.<ref name="github-mdao">{{cita web |url=http://openmdao-plugins.github.io/Hyperloop/future.html|títulu=Future Modeling Road Map|editorial=OpenMDAO|fecha=9 d'ochobre de 2013|fechaaccesu=4 de xineru de 2014}}</ref> En payares de 2013, MathWorks analizó la ufierta de la ruta suxerida y concluyó que la ruta yera na so mayor parte facederu. L'analís enfocóse, na aceleración qu'esperimentaríen los pasaxeros y les esviaciones necesaries de les carreteres públiques, pa caltener razonablemente les aceleraciones; destacando que siguir cola trayeutoria de la I-580 al este de San Francisco nes velocidaes planiaes, nun yera posible, ensin la esviación significativa de les árees densamente poblaes.<ref name="mathworks20131122">{{cita web |títulu=Hyperloop: Not So Fast |url=http://blogs.mathworks.com/seth/2013/11/22/hyperloop-not-so-fast/ |editorial=MathWorks |fecha=22 de payares de 2013 |fechaaccesu=5 d'avientu de 2013}}</ref> En xineru de 2015, un papel basáu na NASA del modelu fonte abierta OpenMDAO, repitió la necesidá d'un tubu de diámetru más grande y amenorgar la velocidá de cruceru, dexándola más cerca a [[Númberu Mach|Mach]] 0.85. Esto encamentó quitar los [[Intercambiador de calor|intercambiadores de calor]] d'a bordu basaos en modelos térmicos de les interaiciones ente'l ciclu del compresor, el tubu, y la redolada ambiental. El ciclu de compresión namái contribuyiría'l 5 % del calor añadíu al tubu, col 95 % del calor atribuyíu a la radiación y a la [[conveición]] dientro del tubu. El pesu y la cantidá de penalización de los tresformadores de calor d'a bordu nun valdríen pa compensar la pequeña ventaya qu'apurren, y a pesar de tola temperatura fixo nel tubu namái algamaría los 17-22 °C percima de la temperatura ambiental.<ref name="Chin2015">{{cita conferencia |títulu=Open-Source Conceptual Sizing Models for the Hyperloop Passenger Pod |conference=56th AIAA/ASCE/AHS/ASC Structures, Structural Dynamics, and Materials Conference. January 5–9, 2015. Kissimmee, Florida. |nome1=Jeffrey C. |apellíu1=Chin |nome2=Justin S. |apellíu2=Gray |nome3=Scott M. |apellíu3=Jones |nome4=Jeffrey J. |apellíu4=Berton |fecha=January 2015 |doi=10.2514/6.2015-1587 |url=https://mdao.grc.nasa.gov/publications/AIAA-2015-1587.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402152427/https://mdao.grc.nasa.gov/publications/AIAA-2015-1587.pdf |archivedate=2015-04-02 |accessdate=2017-12-31 }}</ref> Según Musk, dellos aspeutos de Hyperloop tienen aplicaciones teunolóxiques a otros intereses de Musk, incluyendo'l tresporte a la superficie de Marte y el motor a reaición propulsado por electricidá.<ref name=fortune20160131>{{cita publicación |apellíu=Morris |nome=David Z. |url=http://fortune.com/2016/01/31/mit-wins-hyperloop-competition-and-elon-musk-drops-in |títulu=MIT Wins Hyperloop Competition, And Elon Musk Drops In |obra=Fortune |fecha=31 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016}}</ref><ref name=musk20160130>{{Cita videu|url=https://www.youtube.com/watch?v=ab2VVp1GfmA|títulu=Elon Musk speaks at the Hyperloop Pod Award Ceremony|editorial=YouTube.com|nome=Elon|apellíu=Musk|fecha=30 de xineru de 2016|fechaaccesu=3 de xunu de 2016}}</ref> === Marte === Según Musk, Hyperloop sería útil en Marte, yá que nun se precisaríen tubos porque l'atmósfera de Marte ye aproximadamente'l 1% de la densidá de la Tierra.<ref name="conversation20150713">{{cita web |url=https://theconversation.com/elon-musks-high-speed-hyperloop-train-makes-more-sense-for-mars-than-california-43686 |títulu=Elon Musk's high-speed Hyperloop train makes more sense for Mars than California |obra=The Conversation |nome=Leon |apellíu=Vanstone |fecha=13 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.techinsider.io/elon-musk-talks-hyperloop-on-mars-2016-2 |títulu=Elon Musk talks Hyperloop on Mars |nome=Danielle |apellíu=Muoio |obra=Tech Insider |fecha=6 de febreru de 2016 |fechaaccesu=4 de marzu de 2016}}</ref> Por que el conceutu Hyperloop funcione na Tierra, ríquense tubos de baxa presión p'amenorgar la resistencia del aire. Sicasí, si construyir en Marte, la menor resistencia del aire dexaría crear un Hyperloop ensin tubos, namái una pista.<ref>{{cita publicación |url=http://www.universetoday.com/127356/hyperloop-on-mars |títulu=Musk Says Hyperloop Could Work On Mars... Maybe Even Better! |nome=Matt |apellíu=Williams |sitiuweb=Universe Today |fecha=12 de febreru de 2016 |fechaaccesu=26 de febreru de 2016}}</ref> == Grupos qu'adquieren fondos y materiales de construcción == === Hyperloop One === Hyperloop One foi incluyíu en 2014 y construyó un equipu de 200 inxenieros, téunicos, soldadores y maquinistes pa construyir el primer sistema comercial Hyperloop del mundu. Recaldó más de 160 millones de dólares de fondos de capitales d'inversores como [[Dubai Ports World]], Sherpa Capital, Formation 8, 137 Ventures, Caspian Venture Capital, Fast Dixital, GUE Ventures y SNCF.<ref>Hyperloop One has a 2.5-acre, 55,000-square foot Innovation Campus in downtown LA and a 100,000-square foot machine and tooling shop in North Las Vegas and is building a full-scale and full-system test track at its Test and Safety site in Nevada. It will demonstrate the system in early 2017, in what it calls the "Kitty Hawk' moment. {{cita web|títulu=Hyperloop One|url=https://hyperloop-one.com/#our-story|sitiuweb=Hyperloop One|editorial=Hyperloop One|fechaaccesu=25 de payares de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200616082650/https://hyperloop-one.com/#our-story|fechaarchivu=2020-06-16}}</ref> El presidente executivu de Hyperloop One, Shervin Pishevar, un capitalista de riesgu con fuertes conexones con Elon Musk, ye ún de los dos cofundadores, xunto con Josh Giegel, inxenieru principal de SpaceX de Musk. A pesar de que Elon Musk nun tien asociación comercial con Hyperloop One, hai munches otres conexones con Musk en tola compañía. David Sacks ta na xunta direutiva y trabayó so Musk en PayPal.<ref>{{cita publicación |url=http://www.forbes.com/sites/bruceupbin/2015/02/11/hyperloop-is-real-meet-the-startups-selling-supersonic-travel/#dc28ca0313cd |títulu=Hyperloop Is Real: Meet The Startups Selling Supersonic Travel |sitiuweb=Forbes |allugamientu=US |fecha=11 de payares de 2015 |fechaaccesu=26 de febreru de 2016}}</ref> El 11 de mayu de 2016, Hyperloop One realizó'l primer ensayu en direuto de la teunoloxía Hyperloop, demostrando que'l so motor llétricu llinial personalizáu podría propulsar un trinéu de 0 a 110 milles per hora en pocu más d'un segundu.<ref>{{cita publicación |url=http://digg.com/2016/hyperloop-one-test-videu-elon-musk |títulu=Watch The First Real-World Test Of Hyperloop Technology |nome=Dan |apellíu=Fallon |obra=Digg |allugamientu=US |fecha=11 de mayu de 2016 |fechaaccesu=12 de mayu de 2016}}</ref> En xunetu de 2016, Hyperloop One llanzó un estudiu preliminar que suxirió que sería vidable una conexón Hyperloop ente [[Ḥélsinki]] y [[Estocolmu]], amenorgando'l tiempu de viaxe ente les ciudaes a media hora. Los costos de construcción envalorar nunos 19 000 millones d'euros.<ref name=helsinki-verge>{{cita publicación |url=http://www.theverge.com/2016/7/5/12099612/hyperloop-one-helsinki-stockholm-30-minutes-study |títulu=Hyperloop One says it can connect Helsinki to Stockholm in under 30 minutes |apellíu1=Hawkins |nome1=Andrew J. |obra=The Verge |allugamientu=US |fechaaccesu=6 de xunetu de 2016 |fecha=5 de xunetu de 2016}}</ref> En payares de 2016, Hyperloop One reveló qu'estableció una rellación de trabayu d'altu nivel colos gobiernos de [[Finlandia]] y los [[Países Baxos]] pa estudiar la viabilidá de construyir centros d'operaciones pa realizar pruebes Hyperloop nesos países. Hyperloop One tamién tien un estudiu de factibilidad en marcha cola Autoridá de Carreteres y Tresporte de Dubai pa sistemes de pasaxeros nos Emiratos Árabes Xuníos.<ref>{{cita publicación |apellíu1=Kharpal |nome1=Arjun |títulu=Hyperloop One explores setting up high-speed transport system in Finland, Netherlands, Dubai |url=http://www.cnbc.com/2016/11/10/hyperloop-one-finland-netherlands-dubai-setting-up-high-speed-transport-system.html |obra=CNBC |fechaaccesu=11 de payares de 2016 |fecha=10 de payares de 2016}}</ref> Otros estudios de factibilidad tán en cursu en [[Rusia]], [[Los Angeles]] y [[Suiza]]. El [[29 de xunetu]] de [[2017]], '''Hyperloop''' realizó un segundu ensayu del so tren d'alta velocidá [[Hyperloop One XP-1]] y dixo tar llista pa empecipiar la fase de comercialización, previendo inaugurar el so primer serviciu en 2021. Esti tren, de levitación magnética, algamó, na segunda prueba, una velocidá de 310 km/h pero los inxenieros envaloren posible superar los 1.000 km/h en pocu tiempu. <ref>https://www.clarin.com/sociedad/empecipien-pruebes-reales-hyperloop-one-tresporte-1000-kmh_0_HJRFUBSBW.html</ref> === Hyperloop Transportation Technologies === Hyperloop Transportation Technologies (HTT) ye un grupu de 500 inxenieros a tiempu parcial, allugaos nos Estaos Xuníos, que collaboren al traviés de teleconferencias selmanales. En llugar de ser pagaos direutamente, los miembros trabayen en cuenta de una [[opción financiera]]. La compañía ta proyeutando la finalización d'un estudiu de factibilidad téunica en 2015, pero dixeron que ta lloñe de que Hyperloop opere comercialmente, a lo menos a diez años vista.<ref name="wired201412182">{{cita publicación |url=http://www.wired.com/2014/12/jumpstartfund-hyperloop-elon-musk/|títulu=These Dreamers Are Actually Making Progress Building Elon's Hyperloop|obra=[[Wired (magacín)|Wired]]|apellíu=Davies|nome=Alex|fecha=18 d'avientu de 2014|fechaaccesu=19 d'avientu de 2014}}</ref> HTT anunció en mayu de 2015, que se llegara un alcuerdu colos propietarios del terrén, pa construyir una pista de prueba de 8 quilómetros, a lo llargo d'un tramu de la carretera, cerca de la [[Interestatal 5]], ente Los Angeles y San Francisco.<ref name="fortune20150520">{{cita publicación |url=http://fortune.com/2015/05/20/elon-musk-hyperloop-test-track-california/|títulu=Elon Musk's craziest project is coming closer to reality|obra=[[Fortune (revista)|Fortune]]|nome=Daniel|apellíu=Roberts|fecha=20 de mayu de 2015|fechaaccesu=2 de xunu de 2015}}</ref> Más tarde, en 2015, HTT anunció asociaciones con Oerlikon Leybold Vacuum y AECOM p'ayudar nel desenvolvimientu y construcción de la pista de prueba,<ref name="susbrand201508242">{{cita publicación|url=http://www.sustainablebrands.com/news_and_views/startups/mike_hower/musk%E2%80%99s_hyperloop%E2%80%99_start_construction_2016|títulu=Musk's 'Hyperloop' on Track to Start Construction in 2016|obra=Sustainable Brands|nome=Mike|apellíu=Hower|fecha=24 d'agostu de 2015|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150827012814/http://www.sustainablebrands.com/news_and_views/startups/mike_hower/musk%E2%80%99s_hyperloop%E2%80%99_start_construction_2016|archivedate=2015-08-27}}</ref> allugada na comunidá planiada de Quay Valley, a partir de payares de 2015 y envalorábase que tardaría 32 meses en completase, con un costu de 150 millones de dólares.<ref name="dezeen20151022">{{cita publicación |url=http://www.dezeen.com/2015/10/22/hyperloop-elon-musk-high-speed-transport-network-california-usa/|títulu=Hyperloop's test track will be 'closest thing to teletransportation'|obra=de Zeen|nome=Jessica|apellíu=Mairs|fecha=22 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2015}}</ref> Les cáusules de pasaxeros aceleraríen a 260 quilómetros per hora, ente que les cáusules vacíes van probar a 1.220 quilómetros per hora,<ref name="wsj201511302">{{cita publicación |apellíu=Chee|nome=Alexander|url=http://www.wsj.com/articles/the-race-to-create-elon-musks-hyperloop-heats-up-1448899356|títulu=The Race to Create Elon Musk's Hyperloop Heats Up|obra=[[Wall Street Journal]]|fecha=30 de payares de 2015|fechaaccesu=21 de xineru de 2016}}</ref> HTT afirmó a principios de 2016 qu'empezaría la construcción a lo llargo del añu, pero entá nun presentó'l so proyeutu ambiental y nin dio una nueva fecha pa empezar la construcción.<ref>{{cita publicación |títulu=Hyperloop track construction in California is delayed|url=http://www.theverge.com/2016/9/6/12814238/hyperloop-transportation-quay-valley-permit-construction-delay|editorial=The Verge|fecha=6 de setiembre de 2016}}</ref> === TransPod === TransPod en 2016 introdució un nuevu diseñu del prototipu de la cáusula como vehículu na prueba de campu. En marzu de 2016, TransPod anunció que va presentar un conceutu de diseñu a gran escala nel InnoTrans Rail Show de Berlín en setiembre de 2016.<ref name="torontoStar_transpod">{{cita web |url=http://www.thestar.com/business/2016/03/13/hyperloop-the-tube-that-promises-to-get-you-from-montreal-to-toronto-in-less-than-30-minutes.html |títulu=Hyperloop: The tube that promises to get you from Montreal to Toronto in less than 30 minutes |sitiuweb=Toronto Star |fecha=13 de marzu de 2016 |fechaaccesu=2 d'agostu de 2016}}</ref> El vehículu ta siendo diseñáu p'algamar velocidaes cimeres a 1000 quilómetros per hora, basaes nun control remotu, con una infraestructura capaz de ser alimentada por enerxía solar.<ref>{{cita web |url=http://www.transpod.ca/ |títulu=TransPod website |sitiuweb=TransPod website |fecha=1 de marzu de 2016 |fechaaccesu=2 d'agostu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160504095304/http://www.transpod.ca/ |fechaarchivu=2016-05-04 }}</ref> TransPod anunció un plan pa producir un vehículu comercial pal añu 2020<ref>{{cita publicación |url=http://www.blogto.com/tech/2016/03/excitement_builds_for_toronto_to_montreal_hyperloop |títulu=Excitement builds for Toronto to Montreal Hyperloop |autor=Amy Grief |publicación=BlogTO |fecha=14 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> y trabayar con axencies reguladores pa l'aprobación de les sos primeres llinies Hyperloop ente 2020-25.<ref>{{cita publicación |url=http://betakit.com/transpod-wants-to-bring-its-canadian-made-hyperloop-to-the-world |títulu=Transpod wants to bring its Canadian-made hyperloop to the world |autor=Jessica Galang |publicación=Betakit |fecha=27 d'abril de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> El corredor [[Montreal]] - [[Toronto]] ye una de les llinies so consideranza por TransPod,<ref name="cbc_transpod">{{cita publicación |url=http://www.cbc.ca/news/business/transpod-hyperloop-1.3496206 |títulu=Transpod's dream: Hyperloop high-speed travel between cities |publicación=CBC News |fecha=17 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> yá que tien la so sede en Toronto. Ta collaborando con empreses aeroespaciales, investigadores universitarios y una firma d'arquiteutura n'Europa.<ref>{{cita publicación |url=http://xlabs.moveworkshop.com/hyperloop-makers-interview-transpod |títulu=Hyperloop Makers interview: Transpod, an infrastructure startup |autor=Sebastian Sjöberg |publicación=10X Labs |fecha=23 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160520205033/http://xlabs.moveworkshop.com/hyperloop-makers-interview-transpod/ |archivedate=2016-05-20 }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.huffingtonpost.ca/2016/03/15/elon-musk-hyperloop-_n_9469762.html |títulu=Canadian Tech Company Designing A Pod That Travels 600 km Per Hour |autor=Evan Pang |publicación=The Huffington Post Canada |fecha=15 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> === Zeleros === Zeleros foi fundada en [[Valencia]] (España) en Payares de 2016 por Daniel Orient (CTO), David Pistoni (CEO) y Juan Vicén (CMO), precursores del equipu [[:en:Hyperloop_UPV|Hyperloop UPV]] de la [[Universidá Politéunica de Valencia|Universitat Politècnica de València]].<ref>{{cita web |url=https://www.linkedin.com/company/18270068/|títulu=Zeleros Overview|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref><ref>{{cita web|url=http://zeleros.com/|títulu=Zeleros {{!}} Because time matters|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|sitiuweb=Zeleros|idioma=en-US}}</ref> L'equipu foi gallardoniáu "Meyor Diseñu de Conceutu" and "Meyor subsistema de Propulsion/Compresión" por [[SpaceX]] na competición [[:en:Hyperloop_pod_competition|Hyperloop]] Design Weekend.<ref>{{cita publicación |títulu=MIT leads in first round of Elon Musk's Hyperloop contest, but UW is in the race|url=https://www.geekwire.com/2016/mit-leads-in-first-round-of-spacexs-hyperloop-contest-but-uw-is-in-the-race/|fecha=1 de febreru de 2016|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|periódicu=GeekWire|idioma=en-US}}</ref> En construyendo'l primer prototipu de Hyperloop español col sofitu de la Universidá de Purdue,<ref>{{cita web|url=https://www.purdue.edu/newsroom/releases/2017/Q3/purdue-takes-collaborative-hyperloop-pod-to-spacex-competition.html|títulu=Purdue takes collaborative Hyperloop pod to SpaceX competition - Purdue University|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|apellíu=Service|nome=Purdue News|sitiuweb=www.purdue.edu|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180102052737/http://www.purdue.edu/newsroom/releases/2017/Q3/purdue-takes-collaborative-hyperloop-pod-to-spacex-competition.html|fechaarchivu=2018-01-02}}</ref>y de construyir un primer espaciu de pruebes con un tubu de 12 metros n'España na universidá,<ref>{{cita publicación |apellíos=Levante-EMV|títulu=Un tubu xigante pal Hyperloop 'valencianu'|url=https://www.levante-emv.com/comunitat-valenciana/2017/09/19/tubu-xigante-hyperloop/1617125.html|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017}}</ref> la compañía llogró en Payares de 2017 el premiu internacional de la Fundación Everis y tien por oxetivu desenvolver nueves teunoloxíes pa un tresporte más sostenible y eficiente.<ref>{{cita publicación|títulu=La fundación everis premia con 60.000 euros un proyeutu de teunoloxía 'Hyperloop' d'una startup española|url=https://www.everis.com/spain/es/news/newsroom/everis-fundacion-premiu-hyperloop|fecha=22 de payares de 2017|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|periódicu=everis Spain|idioma=es}}</ref> == Competición de la cáusula Hyperloop == Una serie d'equipos d'estudiantes y non estudiantes tán participando nuna competencia de cáusules Hyperloop en 2015-16, y siquier 22 d'ellos van construyir hardware pa competir nuna pista de pruebes patrocinada por Hyperloop a mediaos de 2016.<ref name=verge20160130/> En xunu de 2015, SpaceX anunció que patrocinaría un concursu de diseñu de la cápsula Hyperloop y construyiría una pista de prueba a una subescala de 1,6 km de llargor cerca de la sede de SpaceX n'[[Hawthorne (California)|Hawthorne]], California pal eventu competitivu en 2016.<ref name="NBChyperloop">{{cita publicación |apellíu1=Boyle |nome1=Alan |títulu=Elon Musk's SpaceX Plans Hyperloop Pod Races at California HQ in 2016 |url=http://www.nbcnews.com/tech/innovation/elon-musks-spacex-plans-hyperloop-pod-races-california-hq-2016-n375386 |fechaaccesu=15 de xunu de 2015 |agency=NBC |fecha=15 de xunu de 2015}}</ref><ref name="hyper-pod-competition">{{cita web |url=http://www.spacex.com/sites/spacex/files/spacex_hyperloop_pod_competition.pdf |títulu=Spacex Hyperloop Pod Competition |editorial=SpaceX |fecha=xunu de 2015 |fechaaccesu=16 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150714105843/http://www.spacex.com/sites/spacex/files/spacex_hyperloop_pod_competition.pdf |fechaarchivu=2015-07-14 }}</ref> SpaceX declaró nel so anunciu, "Nin SpaceX nin Elon Musk ta afiliaos a nenguna compañía de Hyperloop. Anque nun tamos desenvolviendo un Hyperloop comercial nós mesmos, tamos interesaos n'ayudar a acelerar el desenvolvimientu d'un prototipu funcional de Hyperloop".<ref name="spacexhyperloop">{{cita web |títulu=Hyperloop |url=http://www.spacex.com/hyperloop |sitiuweb=SpaceX |editorial=Space Exploration Technologies |fechaaccesu=15 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130815163936/http://www.spacex.com/hyperloop |fechaarchivu=2013-08-15 }}</ref> Más de 700 equipos presentaren solicitúes preliminares pa xunetu,<ref name="binsider20150623">{{cita publicación |apellíu1=Thompson |nome1=Cadie |títulu=More than 700 people have signed up to help Elon Musk build a Hyperloop prototype |url=http://www.businessinsider.com/elon-musks-hyperloop-pod-competition-has more-than-700-applicants-2015-6 |fecha=23 de xunu de 2015 |fechaaccesu=28 de xunu de 2015 |obra=Business Insider }}</ref> y les regles detallaes de la competencia fueron publicaes n'agostu.<ref name=rules_v20>{{cita web |url=http://www.spacex.com/sites/spacex/files/2015_10_20_hyperloop_competition_rules.pdf |títulu=Hyperloop Competition Rules, v2.0 |editorial=SpaceX |fecha=20 d'ochobre de 2015 |fechaaccesu=1 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151027190604/http://www.spacex.com/sites/spacex/files/2015_10_20_hyperloop_competition_rules.pdf |fechaarchivu=2015-10-27 }}</ref> Les intenciones de competir fueron unviaes en setiembre de 2015 con un tubu más detalláu y especificaciones téuniques llanzaes por SpaceX n'ochobre. En payares de 2015 llevar a cabu una xunta preliminar de diseñu na que s'escoyeron más de 120 equipos d'inxeniería estudiantil pa presentar paquetes de diseñu final que teníen de presentase antes del 13 de xineru de 2016.<ref name=gw20151215>{{cita publicación |url=http://www.geekwire.com/2015/124-teams-sign-up-for-spacex-founder-elon-musks-hyperloop-pod-race |títulu=More than 120 teams picked for SpaceX founder Elon Musk's Hyperloop contest |obra=Geekwire.com |nome=Alan |apellíu=Boyle |fecha=15 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=16 d'avientu de 2015}}</ref> El Desing Weekend llevar a cabu na [[Universidá de Texas A&M]] del 29 al 30 de xineru de 2016, pa tolos participantes invitaos.<ref name=tamu201510>{{cita web |títulu=SpaceX Design Weekend at Texas A&M University |url=http://engineering.tamu.edu/hyperloop |sitiuweb=Dwight Look College of Engineering, Texax A&M |editorial=Texas A&M University |fechaaccesu=1 de payares de 2015 |deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150912042548/http://engineering.tamu.edu/hyperloop |fechaarchivu=12 de setiembre de 2015}}</ref> Inxenieros del [[Institutu Teunolóxicu de Massachusetts]] fueron nomaos los ganadores de la competición. La segunda foi la [[Universidá Téunica de Delft]] de los Países Baxos, siguida pola [[Universidá de Wisconsin-Madison]], [[Institutu Politéunicu y Universidá Estatal de Virginia]] y la [[Universidá de California en Irvine]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.theguardian.com/education/2016/jan/31/mit-students-win-competition-to-design-elon-musks-hyperloop-travel-system |títulu=Hyperloop: MIT students win contest to design Elon Musk's 700mph travel pods |obra=[[The Guardian]] |agency=Associated Press |fecha=30 de xineru de 2016 |fechaaccesu=19 de febreru de 2016}}</ref> Ente que l'equipu del MIT tomó meyor polo xeneral, la Universidá de Delft ganó'l Pod Innovation Award.<ref>{{cita publicación |url=http://www.technobuffalo.com/2016/02/01/hyperloop-competition-winners-announced-see-the-top-design |títulu=Hyperloop competition winners announced, see the top design |obra=TechnoBuffalo |nome=Jacob |apellíu=Kleinman |fecha=1 de febreru de 2016 |fechaaccesu=19 de febreru de 2016}}</ref> 22 equipos van ser convidaos a construyir hardware y competir en pruebes de tiempu más tarde en 2016 en Hawthorne, California.<ref name=verge20160130/> == Crítiques y considerances del factor humanu == Dellos críticos de Hyperloop, enfocar na esperiencia -posiblemente desagradable y apavoriante- de montar nuna cápsula estrecha, sellada y ensin ventanes dientro d'un túnel d'aceru sellao, que ta suxeta a significatives fuercies d'aceleración; altos niveles de ruíu debío al aire estruyío y conducío alredor de la cápsula a velocidaes casi sóniques; y la vibración y emburriones.<ref name="insider20130820">{{cita publicación |url=http://www.businessinsider.com/hyperloop-barf-ride-2013-8 |títulu=Transport Blogger Ridicules The Hyperloop – Says It Will Cost A Fortune And Be A Terrifying 'Barf Ride' |obra=[[Business Insider]] |nome=Henry |apellíu=Blodget |fecha=20 d'agostu de 2013}}</ref> Inclusive si'l tubu ye primero llisu, el terrén puede movese por cuenta de l'actividá sísmica. A velocidaes cercanes a los 270 metros per segundu, les esviaciones de 1 milímetru d'una trayeutoria recta añadiríen considerables zarandeos y vibraciones, ensin provisiones por que los pasaxeros párense, muévanse dientro de la cáusula, usen un bañu mientres el viaxe, o llograr asistencia o aliviu en casu d'enfermedá o maréu por movimientu.<ref name="verge20130816">{{cita publicación |url=http://www.theverge.com/2013/8/16/4626506/speed-bumps-and-vomit-are-the-hyperloops-biggest-challenges |títulu=Speed bumps and vomit are the Hyperloop's biggest challenges |obra=[[The Verge]] |nome=Russell |apellíu=Brandom |fecha=16 d'agostu de 2013}}</ref> Esto suma a les entrugues práuticu y loxísticu sobre cómo tratar meyor el mal funcionamientu del equipu, los accidentes y les evacuaciones d'emerxencia. El profesor John Hansman citó problemes, como la manera en que se compensaría una llixera desalliniación nel tubu y la posible interaición ente'l coxín d'aire y l'aire de baxa presión. Tamién se preguntar qué pasaría si la electricidá apagárase y el vagón tuviera a quilómetros de distancia d'una ciudá. El profesor Richard Muller, tamién aldericó les esmoliciones alrodiu de la "novedá y vulnerabilidá de los sos tubos, sería un oxetivu tentador pa los terroristes" y que'l sistema podría ser atayáu pola suciedá y la mugre cotidiana.<ref name="Mercury-2016-09-16"/> == Considerancies polítiques y económiques == La versión alfa proyeutaba que los aforros del costu comparaos col ferrocarril convencional, provendríen d'una combinación de dellos factores. El pequeñu perfil y la naturaleza elevada de la ruta alfa dexaríen que Hyperloop construyérase principalmente na mediana de la Interestatal 5. Sicasí, ye una cuestión d'alderique si esto sería realmente facedera. El perfil baxu amenorgaría los requerimientos de perforación de túneles y el llixeru pesu de les cápsules que se proyeuta p'amenorgar los costos de construcción nel tren convencional de pasaxeros. Afirmóse qu'habría menos oposición de derechu de vía ya impautu ambiental por cuenta del so perfil pequeñu, selláu y eleváu en comparanza col de [[servidume de tránsitu]];<ref name="AlphaSpaceX"/> sicasí, otres comentaristes sostienen qu'una buelga más pequeña nun garantiza menos oposición.<ref name="GGW">{{cita publicación |url=http://greatergreaterwashington.org/post/19848/musks-hyperloop-math-doesnt-add-up/ |títulu=Musk's Hyperloop math doesn't add up |obra=Greater Greater Washington |nome=Matt |apellíu=Johnson |fecha=14 d'agostu de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222092131/http://greatergreaterwashington.org/post/19848/musks-hyperloop-math-doesnt-add-up/ |archivedate=2015-12-22 |fechaaccesu=2017-12-31 }}</ref> Al criticar esti camientu, l'escritor de [[tresporte públicu]] Alon Levy dixo:<ref name="NationalReview">{{cita publicación |url=http://www.nationalreview.com/agenda/274165/alon-levy-politicals-vs-technicals-reihan-salam |títulu=Alon Levy on Politicals vs. Technicals |nome=Reihan |apellíu=Salam |obra=National Review |fecha=9 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=29 de setiembre de 2013}}</ref> "En realidá, un sistema de too-eleváu (que ye lo que Musk propón con Hyperloop) ye un error en llugar d'una carauterística. La tierra del Valle Central ye barata, los pilones son caros, puede vese fácilmente polos costos de carreteres elevaes y trenes en tol mundu.“<ref name="WaPoWonkBlog">{{cita publicación |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2013/08/13/there-is-non-redeeming-feature-of-the-hyperloop/ |títulu=There is non redeeming feature of the Hyperloop |obra=[[The Washington Post]] |nome=Brad |apellíu=Plumer |fecha=13 d'agostu de 2013}}</ref> Michael Anderson, profesor d'economía agrícola y de recursos na [[Universidá de California en Berkeley]], predixo que los costos xubiríen a alredor de 100 mil millones de dólares.<ref name="economist20130817"/> El llibru blancu de Hyperloop suxer que 20 dólares cada billete de trayeutu unidireccional ente Los Angeles y San Francisco seríen abondos pa cubrir los costos iniciales de [[Capital (economía)|capital]], sobre la base de amortizar el costu de Hyperloop en 20 años con proyeiciones de 7.4 millones de pasaxeros per añu, ensin incluyir los costos d'operación (anque la propuesta afirma que los costos llétricos taríen cubiertos por paneles solares). Nun se suxirió nengún [[preciu]] del billete nel diseñu de la versión alfa.<ref name="AlphaSpaceX"/> Dan Sperling, direutor del Institutu d'Estudios sobre'l Tresporte de la [[Universidá de California en Davis]], dixo a [[Al Jazeera América]] que "nun hai manera de que la economía nesto resuélvase".<ref name="FOLIE">{{cita publicación |url=http://america.aljazeera.com/articles/2013/8/14/economists-don-tbelievethehyperloop.html |títulu=Economists don't believe the Hyperloop |obra=[[Al Jazeera America]] |nome=Joseph |apellíu=Brownstein |fecha=14 d'agostu de 2013}}</ref> Les primeres estimaciones de costos del Hyperloop son una tema d'alderique. Dellos economistes y espertos en tresporte espresaron la creyencia de que'l preciu de 6 mil millones de dólares, subestima dramáticamente el costu de diseñar, desenvolver, construyir y probar una forma totalmente nueva de tresporte.<ref name="NYT-Bilton">{{cita publicación |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2013/08/15/could-the-hyperloop-really-cost-6-billion-critics-say-no/ |títulu=Could the Hyperloop Really Cost $6 Billion? Critics Say Nun obra=[[The New York Times]] |nome=Nick |apellíu=Bilton |fechaaccesu=18 d'agostu de 2013}}</ref><ref name="FOLIE"/><ref name="GGW"/><ref name="WaPoWonkBlog"/> The Economist dixo que ye improbable que les estimaciones "sían inmunes a la [[eutrofización]] del costu (sobrecostu) que cualesquier otru gran proyeutu d'infraestructura paez condergáu a sufrir".<ref name="economist20130817"/> Les torgues polítiques pa la construcción de tal proyeutu en California van ser bien grandes. Hai una gran cantidá de "capital políticu y de reputación" invertíu nel megaproyecto esistente del [[Tren d'Alta Velocidá de California]].<ref name="economist20130817">{{cita publicación |url=http://www.economist.com/news/science-and-technology/21583588-elon-musk-electric-car-entrepreneur-and-proponent-private-colonies-mars |títulu=The Future of Transport: Non loopy escurre |publicación=The Economist |volume=Print edition |fecha=17 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2013}}</ref> Nun va ser cenciellu sustituyir un diseñu distintu, dada la situación económica en California. Texas suxirióse como alternativa, siendo'l so ambiente político y económico más favorable.<ref name="economist20130817"/> La construcción d'un proyeutu esitosu de demostración a subescala de Hyperloop podría amenorgar les torgues polítiques y ameyorar les estimaciones de costos. Musk suxirió que puede tar personalmente arreyáu na construcción d'un prototipu de demostración del conceutu Hyperloop, incluyendo'l financiamiento del esfuerciu de desenvolvimientu.<ref name="gm20130813"/><ref name="economist20130817"/> Musk entama instalar paneles solares a lo llargo del sistema Hyperloop, lo que foi criticáu pol profesor Roger Goodall, yá que nun ye lo suficientemente facederu como pa devolver abonda enerxía p'alimentar el sistema Hyperloop, argumentando que les bombes d'aire y la propulsión riquiríen muncha más enerxía que los paneles solares podríen xenerar.<ref name="Mercury-2016-09-16"/> == Proyeutos rellacionaos == === Historial === El conceutu de tresporte de pasaxeros en tubos neumáticos nun ye nuevu. La primer patente pa tresportar mercancíes en tubos foi sacada en 1799 pol inxenieru mecánicu ya inventor británicu George Medhurst. En 1812, Medhurst escribió un llibru que detallaba la so idea de tresportar pasaxeros y mercancíes al traviés de tubos herméticos usando la propulsión del aire.<ref name="business20130715">{{cita publicación |url=http://www.businessinsider.com/elon-musks-hyperloop-science-fiction-2013-7 |títulu=If Elon Musk's Hyperloop Sounds Like Something Out Of Science Fiction, That's Because It Is |obra=[[Business Insider]] |nome=Chris C. |apellíu=Anderson |fecha=15 de xunetu de 2013 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2013}}</ref> A principios del 1800, había otros sistemes similares propuestos o esperimentales, que yeren conocíos como'l ferrocarril atmosféricu. El ferrocarril neumáticu de Crystal Palace funcionó en Londres alredor de 1864 y utilizó unos ventiladores grandes, dalgunos de 6.7 metros de diámetru, que yeren remanaos por una máquina de vapor. Los túneles tán agora abandonaos, pero la llinia funcionó con ésitu mientres más d'un añu. [[Ficheru:Beach Pneumatic plan.jpg|270px|The plan of the Beach Pneumatic Transit station and tunnel.|thumb|El plan de la estación y el túnel del Beach Pneumatic.]] El Beach Pneumatic Transit yera un prototipu en forma de tubu y tenía una estensión de llongura del tamañu d'una mazana, que tuvo operativu dende 1870 hasta 1873, pal tresporte públicu soterrañu na ciudá de Nueva York. El sistema funcionaba a una presión casi atmosférica, y el vagón de pasaxeros mover por mediu d'aire de mayor presión aplicáu a la parte trasera del vagón, mientres se caltenía una presión daqué más baxa na so parte delantera.<ref name="sa18700305">{{cita publicación |títulu=The Pneumatic Tunnel Under Broadway, N.Y. |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1870-03-05_22_10/page/154 |publicación=Scientific American |nome=Alfred Ely |apellíu=Beach |volume=22 |númberu=10 |páxines=154–156 |fecha=5 de marzu de 1870 |doi=10.1038/scientificamerican03051870-154}}</ref> Na década de 1910, los trenes de vacíu fueron descritos per primer vegada nel pioneru cohete diseñáu pol americanu [[Robert Goddard]].<ref name="economist20130817"/> Ente que Hyperloop tien innovaciones significatives sobre les primeres propuestes de baxa presión o aparatos de tresporte de tubos de vacíu, la obra de Goddard "paez tener la mayor superposición con Hyperloop".<ref name="gm20130822"/> El físicu de Princeton [[Gerard K. O'Neill]] escribió alrodiu de los trenes transcontinentales usando propulsión magnética nel so llibru “2081: A Hopeful View of the Human Future" (2081: Una visión esperanzadora del futuru humanu). Anque esta ye una obra de ficción, el llibru trató de predicir les teunoloxíes futures na vida cotidiana. Na so predicción imaxinó trenes que funcionaríen usando la levitación magnética en túneles soterraños, aumentando la velocidá cuando espulsaba l'aire y el resfregón p'amenorgala. Tamién demostró con un dispositivu prototipu a escala qu'aceleró una masa usando propulsión magnética a altes velocidaes. Citó la [[catapulta electromagnética]] y foi una tema central nel so llibru de non ficción sobre la colonización espacial en “[[Ciudaes del espaciu]]”. Swissmetro foi una propuesta pa executar un tren de levitación magnética nun ambiente de baxa presión. Les concesiones fueron apurríes a Swissmetro a empiezos del añu 2000 pa coneutar les ciudaes suices de [[St. Gallen]], [[Zúrich]], [[Basilea]], y [[Xinebra]]. Los estudios de factibilidad comercial algamaron conclusiones distintes y el tren de levitación magnética nunca foi construyíu.<ref name="swissmetro">{{cita web |url=http://www.swissmetro.ch/en/content/history |títulu=History |obra=Swissmetro.ch |fechaaccesu=14 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130818225210/http://www.swissmetro.ch/en/content/history |fechaarchivu=18 d'agostu de 2013 }}</ref> Informóse que China taba construyendo un tren de levitación magnética de 1000 quilómetros per hora basáu en vacíu n'agostu de 2010 según un llaboratoriu de la Universidá de Jiaotong. Esperábase que costara ente 10 y 20 millones de yuanes más per quilómetru, que'l tren d'alta velocidá. N'abril de 2016 entá nun se construyó.<ref name="engadgetsumohurd20100804">{{cita publicación |url=http://www.engadget.com/2010/08/04/chines-maglev-trains-to-hit-1-000kph-in-three-years-doc-brown/ |títulu=China's maglev trains to hit 1,000km/h in three years |obra=Engadget |nome=Darren |apellíu=Murph |fecha=4 d'agostu de 2010 }}</ref> === Presente === ET3 Global Alliance foi fundada por Daryl Oster en 1997, coles mires d'establecer un sistema de tresporte global usando cáusules de pasaxeros en tubos completos de vacíu, en trenes de levitación magnética ensin resfregón. Oster y el so equipu axuntar con Elon Musk el 18 de setiembre de 2013, p'aldericar la teunoloxía, prometiendo per parte de Musk una inversión nun prototipu de 5 quilómetros del diseñu propuestu por ET3.<ref name="futurist20131030">{{cita publicación |url=http://www.futuristspeaker.com/2013/10/competing-for-the-world-largest-infrastructure-project-over-100-million-jobs-at-stake/ |títulu=Competing for the World's Largest Infrastructure Project: Over 100 Million Jobs at Stake |obra=Futurist Speaker |nome=Thomas |apellíu=Frey |fecha=30 d'ochobre de 2013}}</ref><ref name="denver20130809">{{cita publicación |url=http://www.denverpost.com/business/ci_24036566/longmont-entrepreneur-has-tubal-vision-future-transportation |títulu=Longmont entrepreneur has tubular vision on future of transportation |obra=The Denver Post |nome=Aldo |apellíu=Svaldi |fecha=9 d'agostu de 2013}}</ref> == Cultura popular == Hai múltiples exemplos de tubos despresurizaos na lliteratura y los medios de comunicación que se remonten al sieglu XIX. El llibru de [[Harry Harrison]], Tunnel Through the Deeps, de 1972, ye un llibru tempranu de [[steampunk]] que da detalles esplícitos sobre cómo un sistema d'esti tipu funcionaría tanto en tierra como nel mar, incluyendo l'usu de pontes submarines pa llexar los tubos al traviés de les fondures más allá de la plataforma continental. El siguimientu de [[Gene Roddenberry]] en Star Trek, como en Genesis II, usó un conceutu bien similar -llamáu "subshuttle" nel programa- pa mover personaxes d'un llugar a otru rápido. En Lambda One (New Worlds 1962) de Colin Kapp, los vehículos intercontinentales soterraños viaxen al traviés de túneles virtuales formaos por “[[Resonancia (mecánica)|resonancia]]” de nivel atómicu utilizando l'espaciu vacíu esistente ente partícules subatómiques.<ref>{{cita publicación |apellíu-editor1=Boston|nome-editor1=John|apellíu-editor2=Broderick|nome-editor2=Damien|títulu=New Worlds: Before the New Wave, 1960-1964|volume=2|páxina=216|issn=0891-9623}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Hyperloop}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Alta velocidá]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] llfu1nq2cdjjqth8ia4whhk9jmlddyo 0 102916 4775635 4773459 2026-11-04T03:42:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775635 wikitext text/x-wiki {{persona | nome = Gwendoline Christie | imaxe = Gwendoline Christie by Gage Skidmore.jpg | tamañu d'imaxe = 220px | pie d'imaxe = Christie na [[Convención Internacional de Cómics de San Diego]] en 2017. | nome de nacencia = Gwendoline Christie | fecha de nacencia = {{fecha|28|10|1978|edá}}<ref name="EnglandAndWalesBirthIndex1916-2005">{{cita web|títulu=England and Wales Birth Index 1916-2005|url=http://search.ancestry.com/cgi-bin/sse.dll?indiv=1&db=ONSBirth84&rank=1&new=1&MSAV=1&gss=angs-d&gsfn=Gwendoline&gsln=Christie&msbdy=1980&msbdy_x=1&dbOnly=_F0005648%7c_F0005648_x%2c_F000635B%7c_F000635B_x&uidh=y95&msbdp=5&pcat=BMD_BIRTH&fh=0&h=53377176&recoff=3+6&ml_rpos=1|obra=Ancestry.com|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2014|idioma=inglés|suscripción=sí}}</ref><ref name="DailyMail12April2013">{{cita noticia|nome=Ruth|apellíu=Styles|fecha=12 d'abril de 2013|títulu=Fashion's unlikeliest couple: Designer Giles Deacon said to be dating fearsome Game of Thrones star, Gwendoline Christie|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2308009/Designer-Giles-Deacon-said-dating-fearsome-Game-Thrones-actress-Gwendoline-Christie.html|obra=[[Daily Mail]]|fechaaccesu=2 de xunu de 2014|idioma=inglés}}</ref> | llugar de nacencia = {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Worthing]], [[Sussex Occidental]], [[Reinu Xuníu]] | fecha de fallecimientu = | llugar de fallecimiento = | estatura = {{altor|m=1.91}} | pelo = [[Rubio]] | güeyos = [[Azules]] | nacionalidá = [[Reinu Xuníu|Británica]] | otros nomes = | ocupación = [[Actriz]] | añu debú = 2007 | añu retiro = | IMDb = 3729225 }} '''Gwendoline Christie''' {{nym}} ye una actriz de [[cine]] y [[televisión]] [[británica]]. Ye más conocida pol so papel de [[Brienne de Tarth]] na serie ''[[Game of Thrones (serie de televisión)|Game of Thrones]]'', el de Lexi en ''[[Magos vs Alienígenas]]'' y como'l Capitán Phasma en ''[[Star Wars: Episode VII - The Force Awakens]]''. == Primeros años == Christie nació'l [[28 d'ochobre]] de [[1978]] en [[Worthing]], [[Sussex Occidental]], [[Reinu Xuníu]], y crióse nuna aldega cercana a les llanures del sur d'Inglaterra.<ref name="SFX 11 April 2012">{{cita noticia|títulu=Game Of Thrones: Gwendoline Christie Interview|url=http://www.sfx.co.uk/2012/04/11/game-of-thrones-gwendoline-christie-interview/|fechaaccesu=12 d'abril de 2012|newspaper=[[SFX (revista)|SFX]]|fecha=11 d'abril de 2012}}</ref>Cuando yera neña yera [[ximnasta]] semi-profesional, pero sufrió una mancadura na columna vertebral, lo cual obligar a abandonar la carrera y decidió dedicase a l'actuación.<ref name="Access Hollywood 17 April 2012">{{cita noticia|apellíu=Lash|nome=Jolie|títulu=‘Game Of Thrones’ — Gwendoline Christie Talks Digging Deep To Play Brienne|url=http://www.accesshollywood.com/game-of-thrones-gwendoline-christie-talks-digging-deep-to-play-brienne-of-tarth_article_63383|fechaaccesu=17 d'abril de 2012|newspaper=[[Access Hollywood]]|fecha=17 d'abril de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180717212451/http://www.accessonline.com/articles/game-of-thrones-gwendoline-christie-talks-digging-deep-to-play-brienne-of-tarth-116590/|archivedate=2018-07-17}}</ref> Graduar nel [[Drama Centre London]] nel añu [[2005]] y vive en [[Londres]]. Nuna entrevista cola Radio Times, dixo qu'había "perdíu la noción" de la so edá.<ref>http://www.radiotimes.com/news/2013-04-15/meet-the-british-stars-of-game-of-thrones</ref> El so sorprendente altor, 1,91 m,<ref name="Stylist 27 March 2013">{{cita noticia|apellíu=McQuoid|nome=Debbie|títulu=Gwendoline Christie: Natural Born Warrior|url=http://www.stylist.co.uk/people/gwendoline-christie-interview|fechaaccesu=29 de marzu de 2013|newspaper=[[Stylist (magacín)|Stylist]]|fecha=27 de marzu de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170617175636/http://www.stylist.co.uk/people/gwendoline-christie-interview|archivedate=2017-06-17}}</ref>dacuando facer sentise "abondo ensin xéneru", dixo Christie en [[2013]]. Intrigada pola so estatura, la fotógrafa Polly Borland, usu como modelu a Christie na so serie de fotografíes titulada "Bunny", ente [[2002]] y [[2008]]. Acordies con Christie, sintió entós que les fotografíes, nes qu'apaez na so mayoría desnuda, podríen ayudar a aceptar el so cuerpu, y lluchar colos sos problemes col so feminidad. Pero en retrospectiva, ella dixo que se sorprendía por aportar a faeles. == Carrera == En xunetu de 2011, Christie foi escoyida como la guerrera [[Brienne de Tarth]] na segunda temporada de la serie ''[[Game of Thrones (serie de televisión)|Game of Thrones]]''. El so personaxe, una muyer esceicionalmente alta, musculosa y d'aspeutu cenciellu, ye la favorita ente munchos llectores de les noveles.<ref name="Independent 2008">{{cita noticia|apellíu=Walker|nome=Esther|títulu=How We Met: Gwendoline Christie & Polly Borland|url=http://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/how-we-met-gwendoline-christie--polly-borland-854953.html|fechaaccesu=8 de xunetu de 2011|newspaper=[[The Independent]]|fecha=29 de xunu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724222310/http://www.independent.co.uk/extras/sunday-review/regulars/how-we-met-gwendoline-christie--polly-borland-854953.html|archivedate=2015-07-24}}</ref> Christie dixo que ser acosada pol so altor y el so aspeutu andróxinu podría ayudar a desempeñar el papel de Brienne. Mientres la so preparación pa les audiciones, empezó a usar ropa unisex p'ayudar a entrar na mentalidá más masculina del so personaxe, y empezó un réxime d'entrenamientu intensivu, ganando más de 6,4 kg de masa muscular. Acordies con el co-guionista y productor de la serie [[George R. R. Martin]], llogró'l papel práuticamente ensin alderique, dempués d'una llamativa audición a la que se presentó amarutada y maquillada como Brienne. Dempués de ser escoyida, preparóse tomando clases d'equitación, llucha con espada y llucha simulada. El so debú'l 15 d'abril de 2012 nel tercer episodiu de la segunda temporada de Game of Thrones foi bien recibíu pola crítica. Nina Shen Rastogi emponderó'l so "elocuente y económica actuación física", señalando que la so forma d'andar, la so postura y la so semblante tresmitíen conducentemente la infrayable devoción de Brienne pola so decisión de convertise en caballeru y pol so rei Renly.<ref name="Vulture.com 17 April 2012">{{cita noticia|apellíu=Shen Rastogi|nome=Nina|títulu=Game of Thrones Recap: How Do You Sleep?|url=http://www.vulture.com/2012/04/game-of-thrones-recap-how-do-you-sleep.html|fechaaccesu=17 d'abril de 2012|newspaper=[[Vulture.com]]|fecha=16 d'abril de 2012}}</ref><ref name="Salon.com 8 April 2012">{{cita noticia|apellíu=Shen Rastogi|nome=Nina|títulu=TV's best show about women|url=http://www.salon.com/2012/04/08/tvs_best_show_about_women/singleton/|fechaaccesu=17 d'abril de 2012|newspaper=[[Salon.com]]|fecha=8 d'abril de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120413193454/http://www.salon.com/2012/04/08/tvs_best_show_about_women/singleton/|fechaarchivu=13 d'abril de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120413193454/http://www.salon.com/2012/04/08/tvs_best_show_about_women/singleton/|archivedate=2012-04-13}}</ref> Christie foi nomada en 2013 pol so papel como Brienne pal [[Saturn Award]] como meyor actriz. N'abril de 2014, anuncióse que Cristie consiguiera'l papel de Comandante Lyme nes dos últimes películes de ''[[The Hunger Games]]''. L'actriz [[Lily Rabe]] roblara pa esi papel enantes, pero tuvo qu'abandonalo por problemes d'axenda.<ref>{{cita web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/hunger-games-mockingjay-part-2-693759|títulu='Hunger Games: Mockingjay Part 2' Adds 'Game of Thrones' Actress Gwendoline Christie|fecha=4 d'abril de 2014|obra=The Hollywood Reporter}}</ref> == Filmografía == [[Ficheru:Gwendoline Christie at the London Palladium 15 November 2009.jpg|thumb|180px|Christie nel [[Palladium]] de [[Londres]] en [[2009]].]] {|-| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Cine y televisión |- align="center" ! Añu !Títulu !Papel ! Notes |- | 2007 | ''[[The Time Surgeon]]'' | | |- | 2009 | ''[[The Imaginarium of Doctor Parnassus]]'' | | |- | 2010 | ''[[The 7 Ages of Britain Teaser]]'' | Operadora | Curtiu de televisión |- | 2012 - presente | ''[[Magos vs Alienígenas]]'' | Lexi | |- | 2012 - 2019 | ''[[Game of Thrones (serie de televisión)|Game of Thrones]]'' | [[Brienne de Tarth]] | Papel principal <br /> 37 episodios |- | 2015 | ''[[The Hunger Games: Mockingjay – Part 2]]'' | Lyme | |- | 2015 | ''[[Star Wars: Episode VII - The Force Awakens]]'' | Capitana Phasma | |- | 2017 | ''[[Star Wars: Episode VIII - The Last Jedi]]'' | Capitana Phasma | |- |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} *{{IMDb|3729225}} {{NF|1978||Christie, Gwendoline}} {{Tradubot|Gwendoline Christie}} [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Inglaterra]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Inglaterra]] icvoeqtg54vpl97p0ndz8z838esp2v6 0 103954 4775519 4765665 2026-11-03T12:12:30Z -wuppertaler 131935 /* La Plaza Huet */ changed one image (better quality and light, less shadow) 4775519 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Sibiu''' (en [[idioma llatín|llatín]]: ''Cibinium'', n'[[idioma húngaru|húngaru]]: ''Nagyszeben'', n'[[idioma alemán|alemán]]: ''Hermannstadt'') ye'l mayor conceyu y la capital del [[distritu de Sibiu]], en [[Rumanía]]. Ye un importante centru económicu y cultural de [[Transilvania]], y ente [[1692]] y [[1791]] foi la capital del [[Principáu de Transilvania]]. Tien el títulu de ciudá mártir. Según el censu de [[2009]] tien una población de 154.548 habitantes. Pela ciudá pasa'l ríu [[Cibin]], un afluente del [[ríu Olt|Olt]]. El complexu turísticu ivernizu de Păltiniș atópase a 37 quilómetros de distancia, y ta alministráu pol conseyu municipal de Sibiu. Foi fundada por colonos [[Pueblu saxón|saxones]] nel [[sieglu XII]], que-y dieron el nome de ''Hermannstadt''. Arriendes d'ello, parte de la so [[arquiteutura]] ye xermánica. Según les estadístiques, el 1,6% de la población de Sibiu ye d'orixe [[Saxonia|saxón]]. Antes de la [[Segunda Guerra Mundial]] yera la ciudá más importante pa la minoría alemana de [[Rumanía]]. Les autoridaes de Sibiu, d'oríxenes saxones, realizaron una serie d'importantes reformes que convirtieron a Sibiu nuna de les ciudaes con meyor calidá de vida de [[Rumanía]]. En [[2007]] foi, xunto con [[Luxemburgu (ciudá)|Luxemburgu]], [[Capital Europea de la Cultura]]. == Historia == Los primeros documentos de la ciudá daten de [[1191]], cuando'l papa [[Celestín III]] mentó a los colonos alemanes en [[Transilvania]] (los saxones transilvanos) cola so sede en Sibiu, entós llamada ''Cibinum''. Foi construyida sobre un asentamientu [[Dacia (provincia romana)|romanu]] conocíu a principios de la [[Edá Media]] como [[Caedonia]], al paecer despobláu nel momentu de la llegada de los saxones. Nel [[sieglu XIV]] el pobláu yá yera un importante centru comercial na rexón. En [[1376]] los artesanos arrexuntáronse en 19 [[gremios]] distintos. Sibiu convirtióse na más importante de les siete ciudaes con importante presencia alemana, que dieron a Transilvania'l nome de ''Siebenbürgen'' n'[[idioma alemán|alemán]], lliteralmente "siete ciudaes". Per otru llau, Sibiu convirtióse na sede de la ''Universitas Saxorum'', l'Asamblea d'Alemanes en Transilvania. Nel [[sieglu XVII]], la opinión pública reconocía a Sibiu como la ciudá más oriental de la esfera europea; yera tamién el puntu oriental más estremu al que llegaben les rutes postales. [[Ficheru:Sibiu 1808 Frans Neuhauser paint 01.jpg|240px|left|thumb|Ilustración de la ciudá de Sibiu por Frans Neuhauser en 1808.]] Mientres los sieglos [[sieglu XVIII|XVIII]] y [[sieglu XIX|XIX]] la ciudá aportó a ún de los centros de cultura rumana más importantes de la rexón. Nella fundóse'l Bancu Albina, el primeru de propiedá rumana, y tamién l'Asociación Cultural [[ASTRA]] (Asociación Transilvana pa la Lliteratura y la Cultura rumanes). En [[1860]], tres la reconocencia de la [[Ilesia Ortodoxa Rumana]] nel [[Imperiu Austrohúngaru]], Sibiu convirtióse na so [[obispu metropolitanu|sede metropolitana]]. Anguaño considérase la ciudá como la tercera tocantes a importancia relixosa ortodoxa en [[Rumanía]]. Ente la [[Revolución húngara de 1848]] y l'añu [[1867]] (l'añu del ''[[Compromisu Austrohúngaru|Ausgleich]]''), Sibiu foi'l puntu de xunta de la "Dieta de Transilvania", qu'adquiriera la so forma más representativa tres l'alcuerdu del Imperiu pa estender el derechu a votu na rexón. Tres el fin de la [[Primer Guerra Mundial]], cola disolución del [[Imperiu Austrohúngaru]], Sibiu pasó a formar parte del [[Reinu de Rumanía]]. La mayoría de la so población yera d'ascendencia alemana (hasta [[1941]]), pero tamién había importantes comunidaes de rumanos y húngaros. Ente [[1950]] y [[1990]] la mayor parte de la población d'orixe alemán emigró a [[Alemaña]]. Ente los aproximadamente 2.000 que permanecieron na ciudá, atópase [[Klaus Johannis]], l'actual presidente de Rumanía, escoyíu nel añu [[2014]]. === Acontecimientos na historia de Sibiu === * 1292 - Apertura del primer hospital na actual Rumanía. * 1380 - Apertura de la primer escuela documentada na actual Rumanía. * 1494 - Apertura de la primer farmacia na actual Rumanía. * 1534 - Construcción de la primer imprenta na actual Rumanía. * 1544 - El primer llibru en rumanu foi impresu en Sibiu. * 1551 - Esperimentu de [[Conrad Haas]] con cohetes. * 1671 - Descubrimientu de [[Metanu|gas metanu]] nes cercaníes de Sibiu. * 1782 - [[Franz-Joseph Müller von Reichenstein|Franz Joseph Müller]] afaya l'elementu químicu ''[[teluriu]]''. * 1788 - Apertura del primer teatru na actual Rumanía. * 1795 - Instálase'l primer [[pararrayos]] del sureste d'Europa en Cisnădie. * 1797 - [[Samuel von Hahnemann]] abre'l primer llaboratoriu [[homeopáticu]]. * 1817 - Apertura del [[Muséu Nacional Brukenthal|Muséu Brukenthal]], el primer muséu na actual Rumanía. * 1896 - Primer usu de la electricidá na actual Rumanía ya inauguración de la primer llinia llétrica del sureste d'Europa. * 1904 - Segunda ciudá n'Europa n'utilizar un [[tranvía]] llétricu. * 1928 - Apertura del primer zoolóxicu na actual Rumanía. * 1989 - Sibiu ye la segunda ciudá en tomar parte na [[Revolución rumana de 1989]]. * 2007 - [[Capital Europea de la Cultura]] 2007. * {{fecha|1|12|2010}} - Apertura de la carretera de circunvalación (17, 2 km). == Xeografía y clima == [[Ficheru:Panoramic-Sibiu.jpg|700px|center|thumb|Panorámica de Sibiu.]] Sibiu atópase cerca del centru xeográficu de [[Rumanía]]. Enclavada na Depresión de Cibin, la ciudá ta asitiada a 20 km de los [[Montes Făgăraș]], a unos 12 km de los Montes [[Cibin]] y a unos 15 km de los Montes [[Lotru]], que bordien la depresión na so seición suroeste. Les llendes norte y este de Sibiu formen la meseta de Târnave, que baxa escontra'l Valle Cibin al traviés de la llomba Gușterița. Pela ciudá pasen el [[ríu Cibin]] y carreteres nacionales ya internacionales. Sibiu ye tamién un importante nuedu [[ferroviariu]] de Rumanía, yá que s'atopa na interseición de les llinies principales este-oeste y norte-sur. El clima ye [[Clima templáu|templao]]-[[Clima continental|continental]], con temperatures medies d'ente 8 y 9° C. <div style="width:75%"> {{Clima |ubicación=Sibiu |single line = Yes |metric first = Yes |Xin high F = 31 |Feb high F = 37 |Mar high F = 47 |Abr high F = 59 |May high F = 68 |Xun high F = 74 |Xnt high F = 79 |Ago high F =78 |Set high F = 71 |Och high F = 59 |Pay high F =47 |Avi high F = 36 |Year high F = 57 |Xin low F = 17 |Feb low F = 21 |Mar low F = 29 |Abr low F = 39 |May low F = 47 |Xun low F = 53 |Xnt low F = 56 |Ago low F = 55 |Set low F = 49 |Och low F = 40 |Pay low F = 33 |Avi low F = 23 |Year low F = 39 |Xin precipitation inch = 1.2 |Feb precipitation inch =1.1 |Mar precipitation inch = 1.3 |Abr precipitation inch = 2.2 |May precipitation inch = 3.2 |Xun precipitation inch = 4.5 |Xnt precipitation inch = 3.4 |Ago precipitation inch = 3 |Set precipitation inch = 2.2 |Och precipitation inch = 1.8 |Pay precipitation inch = 1.3 |Avi precipitation inch = 1.1 |Year precipitation inch = 26.1 |source 1 = Weatherbase<ref name=Weatherbase>{{cita web |url =http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=6251&refer=wikipedia |títulu =Weatherbase: Historical Weather for Sibiu, Romania |editorial =Weatherbase |añu =2011 }} Consultáu'l 10 d'avientu de 2011.</ref> |fecha=Payares de 2011 }} </div> == Demografía == Col tiempu y el desenvolvimientu económicu de la ciudá, la población de Sibiu foi aumentando progresivamente. Estes son les feches de los postreros 150 años: * [[1850]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''||'''</span> 12.765 habitantes * [[1900]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''||||'''</span> 21.465 habitantes * [[1930]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''||||||||||'''</span> 49.345 habitantes * [[1941]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''||||||||||||||'''</span> 63.765 habitantes * [[1948]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''||||||||||||||'''</span> 60.602 habitantes * [[1966]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''||||||||||||||||||||||'''</span> 109.515 habitantes * [[1977]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''||||||||||||||||||||||||||||||'''</span> 151.005 habitantes * [[1992]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''||||||||||||||||||||||||||||||||||'''</span> 169.610 habitantes * [[2002]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''|||||||||||||||||||||||||||||||'''</span> 155.045 habitantes * [[2009]]: <span style="font-size:large; color:#0088AA;">'''|||||||||||||||||||||||||||||||'''</span> 154.548 habitantes<ref name="INSSE"/> === Grupos étnicos === El desglose étnicu al traviés de los años en Sibiu ye'l siguiente: {|class="toccolours" style="margin: 0 1em 0 1em;" width="50%" ! align="center" style="background:#ccccff" colspan="2" | '''Censu'''<ref>{{Cita web |url=http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&action=etnik&id=6764 |títulu=Varga Y. Árpád: Statistici etnice și confesionale pentru Transilvania |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071022135715/http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&action=etnik&id=6764 |fechaarchivu=2007-10-22 }}</ref> ! align="center" style="background:#ccccff" colspan="3" | '''Estructura étnica''' |- |'''Añu''' |'''Población<br />de Sibiu''' |[[Pueblu rumanu|Rumanos]] |[[Pueblu húngaru|Húngaros]] |[[Pueblu alemán|Alemanes]] |---- |1850 |12.765 |2.089 (16%) |977 (8%) |8.790 (69%) |---- |1880 |19.446 |2.810 (14%) |2.065 (11%) |14.327 (74%) |---- |1890 |21.465 |4.581 (21%) |3.199 (15%) |13.148 (61%) |---- |1900 |29.577 |7.106 (24%) |5.747 (19%) |16.141 (55%) |---- |1910 |33.489 |8.824 (26%) |7.252 (22%) |16.832 (50%) |---- |1920 |32.748 |8.553 (26%) |4.291 (13%) |18.218 (56%) |---- |1930 |49.345 |19.006 (39%) |6.782 (14%) |22.045 (45%) |---- |1941 |63.765 |33.829 (53%) |4.262 (7%) |23.574 (37%) |---- |1948 |60.602 |37.371 (62%) |5.060 (8%) |16.359 (27%) |---- |1956 |90.475 |60.526 (67%) |4.772 (5%) |24.636 (27%) |---- |1966 |109.515 |78.548 (72%) |5.124 (5%) |25.387 (23%) |---- |1977 |151.005 |119.507 (79%) |5.111 (3,4%) |25.403 (17%) |---- |1992 |169.610 |158.863 (94%) |4.163 (2,6%) |5.605 (3,5%) |---- |} === Relixón === {{Bar box | alliniación = right | color_títulu =#Fcd116 | títulu_cimeru = Relixón en Sibiu | anchu = 265px | anchu_barra = 200px | encabezáu1 = '''Relixón''' | encabezáu2 = '''%''' | conteníu = {{bar percent|[[Ilesia Ortodoxa Rumana|Ortodoxos]]|red|89}} {{bar percent|[[Ilesia católica|Católicos]]|blue|2}} {{bar percent|[[Luteranismu|Luteranos]]|brown|2}} {{bar percent|[[Calvinismu|Calvinistes]]|orange|1}} {{bar percent|[[Ilesia greco-católica rumana|Greco-católicos (Uniatas)]]|pink|1}} {{bar percent|[[Xudaísmu|Xudíos]]|green|1}} {{bar percent|Otros|black|4}} ||títulu_inferior='''Distribución de les relixones''' <br /> }} La mayoría de la población pertenez a la [[Ilesia Ortodoxa Rumana]]. Sibiu ye la sede de la Metropolía de Transilvania –territoriu canónicu dientro de la xerarquía de la Ilesia Ortodoxa Rumana qu'abarca los distritos de [[Brașov (distritu)|Brașov]], [[Covasna (distritu)|Covasna]], [[Harghita]] y [[Sibiu (distritu)|Sibiu]]–, y sede del Arzobispáu de Sibiu (qu'integren [[Sibiu (distritu)|Sibiu]] y [[Brașov (distritu)|Brașov]]). == Economía == Sibiu ye una de les ciudaes más prósperes de [[Rumanía]], y ardíciase de la más elevada inversión estranxera nel país. Ye sede d'importantes empreses del sector automovilísticu (Bilstein-Compa, Takata, Continental y SNR Roulments). Tamién alluga empreses que se dediquen a la producción de componentes pa máquines de testiles, agroindustriales, y de componentes llétricos ([[Siemens AG|Siemens]]). Amás, Sibiu ye la sede de la segunda bolsa de valores más grande de [[Rumanía]] (dempués de la de [[Bucarest]], la capital del país), la [[Bolsa de Valores de Sibiu]]. === Desglose d'empléu por sector económicu === * Industria: 49% * Comerciu: 15% * Construcción: 7,5% * Salú: 7,5% * Educación: 7% * Tresporte: 6,5% == Tresportes == {| {{tablaguapa}} |- ! !Aeropuertu !Códigu IATA !Códigu OACI |- |[[Ficheru:Aeroportul Sibiu, main building and carpark.jpg|150px]] |[[Aeropuertu Internacional de Sibiu]] |'''SBZ''' |'''LRSB''' |} El sistema de tresporte urbanu, [[Tursib]], inclúi una llinia de [[tranvía]] que llega hasta [[Rășinari]], cinco llinies de [[trolebús]] y venti llinies d'[[autobús]]. Sibiu ye tamién un centru importante pal tresporte per carretera. La ciudá ye tamién un importante nuedu ferroviariu de Rumanía [[Căile Ferate Române|CFR]]. El ferrocarril coneuta Sibiu con [[Brașov]], [[Râmnicu Vâlcea]], [[Alba Iulia]] y [[Mediaș]]. En Sibiu hai un importante depósitu de llocomotores diésel y una terminal de mercancíes. == Turismu == [[Ficheru:Brukenthalpalais Hermannstadt.jpg|thumb|200px|Vista del centru históricu de Sibiu.]] A lo llargo del añu 2007, Sibiu foi (xunto con [[Luxemburgu (ciudá)|Luxemburgu]]) la [[Capital Europea de la Cultura]]. Foi l'eventu cultural más importante que tuviera llugar na ciudá y esto atraxo un gran númberu de turistes, tanto nacionales como estranxeros. La zona xeográfica de Sibiu ye una de les rexones más visitaes de [[Rumanía]]. Los sos barrios históricos son de lo meyor calteníos del país, una y bones munches de les sos fortificaciones medievales fueron calteníes n'escelente estáu. En [[2004]] el cascu antiguu de la ciudá entró a formar parte del [[Patrimoniu de la Humanidá]] de la [[Unesco]]. En Sibiu y contorna esisten doce [[museos]] qu'alluguen coleiciones d'arte y esposiciones d'[[artes decoratives]], [[arqueoloxía]], [[antropoloxía]], [[historia]], arqueoloxía industrial y historia de la teunoloxía. Per otra parte, la proximidá de la ciudá a los Montes [[Făgăraș]] conviértenlo nun destín apreciáu pa les vacaciones d'iviernu como'l [[esquí]] o'l [[senderismu]]. Amás, al atopase nel centru de les antigües comunidaes saxones de Transilvania, fíxose bien conocida poles [[Ilesies fortificaes de Transilvania]]. Pa los turistes, en Sibiu esisten 35 hoteles con distintes clasificaciones. El más conocíu d'ellos ye'l ''Împăratul Romanilor'' (L'Emperador de los Romanos) y atópase na zona medieval de la ciudá. La cadena Continental Hotels Romania cuenta con dos importantes hoteles na ciudá, ún de los cualos va ser ameyoráu y rebautizado como [[Hotel Ibis|Ibis]], pasando a formar parte de la franquicia [[Accor]]. Mientres el 2007 abrió les sos puertes un nuevu hotel de la cadena [[Ramada (hoteles)|Ramada]]. == Sitios d'interés == El cascu antiguu de Sibiu estender a lo llargo de la ribera derecha del ríu Cibin, sobre una llomba alcontrada a unos 200 m del mesmu. Componer de dos entidaes distintos: la ''Ciudá Alta'' y la ''Ciudá Baxa''. Tradicionalmente, la Ciudá Alta yera la zona más rica y el llugar onde s'alcontraben los comercios, ente que la Ciudá Baxa yera mayoritariamente industrial. [[Ficheru:ROM Sibiu, Turnul Sfatului, View 0024.jpg|thumb|left|175px|Catedral evanxelista de Sibiu, vista dende la Ciudá Baxa.]] === La Ciudá Baxa === La ''Ciudá Baxa'' (en [[idioma rumanu|rumanu]]: ''Oraşul de jos'') fundóse ente'l ríu y la llomba y desenvolvióse alredor de les primeres fortificaciones. Les cais son llargues y abondo anches pa los estándares medievales. Ellí atópense delles places pequeñes. L'arquiteutura ye rústica: predominen les cases de dos plantes, con techos altos y portales que conducen a caleyones interiores. La mayoría de les fortificaciones esteriores perder col desenvolvimientu industrial y col urbanismu de finales del [[sieglu XIX]]; namái se caltién una de les dos torres. Un edificiu emblemáticu del urbanismu modernu ye'l del colexu ''Independența''. Esta área cunta cola ilesia llocal más antigua, que data del [[1386]]. === La Ciudá Alta === La ''Ciudá Alta'' en [[idioma rumanu|rumanu]] ''Orașul de sus'', desenvolvióse alredor de tres places y de un grupu de cais a lo llargo de la llomba. Equí atópense más puntos d'interés yá que ye la parte onde teníen llugar la mayoría de les actividaes económiques de la ciudá. ==== La Plaza Grande ==== La Plaza Grande (Rumanu: ''Piața Mare'', Alemán: ''Grosser Ring'' o ''Grosser Platz'') ye, como indica'l so nome, la plaza mayor de la ciudá. Esta foi'l puntu central de Sibiu a partir del sieglu XVI. Con 142 m de llargu y 93 m d'anchu, ye una de les places más grandes de [[Transilvania]]. [[Ficheru:Sibiu Ratturm.jpg|thumb|300px|La repavimentada ''Piața Mare'' (Plaza Grande) n'avientu de 2006]] El [[Palaciu Brukenthal]], ún de los más importantes de los monumentos [[Arquiteutura barroca|barrocos]] de [[Rumanía]], atópase na esquina noroeste d'esta plaza. Foi construyíu ente los años [[1777]] y [[1787]] y sirvió como residencia principal del gobernador de [[Transilvania]] [[Samuel von Brukenthal]]. Agospia la principal parte del ''Muséu Nacional Brukenthal'', inauguráu en [[1817]]. Xusto al llau atópase la ''Casa Azul'', una casa barroca del [[sieglu XVIII]] que, na so fachada, lleva'l vieyu escudu d'armes de Sibiu. Nel llau norte atopa la Ilesia [[Compañía de Xesús|Xesuita]]. Tamién nel llau norte, a principios del sieglu XX fixo una construcción n'estilu modernu qu'anguaño ye la sede del Conceyu. Cerca de la Ilesia Xesuita, nel llau norte, atópase la ''Torre del Conseyu'', ún de los símbolos de la ciudá. Esta antigua fortaleza del sieglu XIV foi reconstruyida delles vegaes a lo llargo de los años. L'edificiu colindante yera utilizáu pa les xuntes del conseyu de la ciudá; debaxo esiste un caleyón de doble sentíu que xune la ''Plaza Grande'' cola ''Plaza Pequeña''. Nos llaos esti y sur hai cases de dos y trés plantes, con altos áticos y ventanes pequeñes, conocíes como los ''güeyos de la ciudá''. La mayoría d'estes cases daten de los sieglos XVII y XIX, na so mayoría son d'estilu barrocu. ==== La Plaza Pequeña ==== Como indica'l nome, la ''Piața Mică'' ye la más pequeña, siendo abondo más llarga qu'ancha. El so llau noroeste tien una forma curvada, ente que la ''Plaza Grande'' ye casi rectangular. Poro, la ''Piața Mică'' desempeña un papel menor na vida actual de la ciudá. [[Ficheru:Piata Mica Sibiu.jpg|thumb|300px|La ''Piața Mică'' (Plaza Pequeña)]] La plaza ta coneutada a otros dos places y a otres cais per mediu de caleyones pequeños y estrechos. L'accesu principal a la parte baxa de la ciudá ye per mediu de la cai Ocnei, que estrema la plaza en dos. La cai pasa so la ''Ponte del Mentirosu'' n'alemán (Lügenbrücke), la primer ponte de fierro forxao nel actual territoriu de Rumanía (1859). Foi construyida en Laubach, na tierra de Hessa y montada en Sibiu, reemplazando una ponte de madera. Elementos constitutivos de la ponte: tien dimensiones alredor de 5 m llargor y 1,6 m altor, y l'apertura de la ponte ye de 10,5 m. ==== Catedral de la Santa Trinidá ==== [[Ficheru:RO SB metropolitan cathedral.jpg|miniaturadeimagen|[[Catedral de la Santa Trinidá (Sibiu)|Catedral de la Santa Trinidá]]]] Nel cascu históricu podemos atopar tamién la [[Catedral de la Santa Trinidá (Sibiu)|Catedral de la Santa Trinidá]] de cultu [[Ilesia ortodoxa rumana|ortodoxu rumanu]], construyida a principios del sieglu XX ya inspirada en [[Santa Sofía]]. ; Etimoloxía Foi nomada "La Ponte de los mentirosos" por causa d'una lleenda que diz que la ponte va baltase si daquién que ta na ponte diz una mentira. Na tradición llocal circulen distintes lleendes sobre esta ponte, no que concernen a los namoraos o de les muyeres que vendíen na zona. La verdá paez ser otra, porque la ponte nun tien pilones nos que se sofitar, foi nomada n'alemán Liegenbrücke, lo que traduz: ''La Ponte reclinada''. El nome siendo cuasi [[homófonu]] con Lügenbrücke (La Ponte de los mentirosos), llevó a la nacencia de les lleendes y anécdotes. ;Lleendes Una antigua lleenda diz qu'un mozu, al que-y gustaba mentir, marchó de viaxe. Cuando tornó, cuntó-y al so padre qu'atopó nel camín un perru tan grande como un caballu. Oyendo tala cosa, el padre cuntó-y al so fíu sobre la Ponte de los mentirosos, diciéndo-y que tien que pasar enriba de la ponte, nel día que mintió. Solo que la ponte nun ye unu al que s'acostuma atopar: el que mintió, va romper con certidume una pierna. Darréu, les dimensiones del perru del cuentu del neñu empezaron a ser más pequeñes... A la derecha de la ponte atópase otru símbolu de la ciudá, ''La Casa de les Artes'', un edificiu con munches arcaes y que perteneció d'antiguo al gremiu de los carniceros. Nel llau esquierdu de la ponte atópase la ''Casa Luxemburgu'', un edificiu barrocu de cuatro niveles, antigua sede del gremiu de los orfebres. Na mesma plaza atópase l'antigua sede de los farmacéuticos. ==== La Plaza Huet ==== La ''Plaza Huet'' ye la tercera de les tres places principales de Sibiu. La so carauterística más notable ye la [[Catedral Luterana de Sibiu|Catedral Luterana Evanxélica]] que se llevanta nel so centru del sieglu XIV. Ye'l llugar onde se construyeron les primeres fortificaciones. Les construcciones qu'arrodien la plaza son principalmente gótiques. Nel llau oeste atopa l'institutu d'educación secundaria Brukenthal, nel llugar d'una antigua escuela del sieglu XV. [[Ficheru:ROM Sibiu Strada Cetatii 06.jpg|thumb|300px|Fortificaciones de Sibiu]] === Les fortificaciones === Sibiu foi una de les más importantes ciudaes cercaes del sureste d'Europa. Múltiples aniellos fueron construyíos alredor de la ciudá, la mayoría con lladriyos d'adobe. Les muralles del sureste son les meyor calteníes y les tres llinies paraleles son inda visibles: la primera ye un muriu esterior d'adobe, la segunda ye un muriu de lladriyu coloráu de 10 metros d'altor y la tercer llinia ta compuesta por torres coneutaes ente sigo por otru muriu de 10 metros d'altor. Toles estructures tán coneutaes por aciu llaberintos de túneles y caleyones, concebíos p'asegurar la conexón ente la ciudá y les llinies de defensa. Nel sieglu XVI munchos elementos modernos fueron añadíos a les fortificaciones, principalmente [[bastión|bastiones]]. Unu d'ellos, el bastión ''Haller'' entá esiste y puede almirase a lo llargo de l'Avenida Coposu. === Caleyón de les Escaleres === [[Ficheru:Sibiu - Pasajul Scarilor.jpg|thumb|200px|''Caleyón de les Escaleres'']] El caleyón ''Passage de les Escaleres'' llévanos escontra la Ciudá Baxa. Baxa a lo llargo de les fortificaciones per debaxo de les sos arcaes. Ye'l más pintorescu de los caleyones que xunen les dos partes de la ciudá. == Educación == Sibiu ye un importante centru académicu, que nel [[2004]] cuntaba con más de 26.000 estudiantes. {| {{tablaguapa}} |- ! !Universidá !Fundación !Acrónimu !Tipu |- |[[Ficheru:Sibiu, ULBS.jpg|150px]] |[[Universidá Lucian Blaga de Sibiu]] |[[1990]] |ULBS |Pública |} == Deportes == {| {{tablaguapa}} |- !Equipu !Deporte !Competición !Estadiu !Creación |- |[[CSU Atlassib Sibiu]] |[[Ficheru:Basketball pictogram.svg|20px]] [[Baloncestu]] |[[Divizia A (baloncestu)]] |[[Sala Transilvania]] |1971 |- |bgcolor=#dcdcdc |[[CSU Voința Sibiu]] <small>(estinguíu)</small> |bgcolor=#dcdcdc |[[Ficheru:Football pictogram.svg|20px]] [[Fútbol]] |bgcolor=#dcdcdc |[[Lliga II]] |bgcolor=#dcdcdc |[[Stadionul Municipal (Sibiu)]] |bgcolor=#dcdcdc |2007 - 2012 |} == Cibinenses pernomaos == {| |----- | valign="top" | === Persones nacíes en Sibiu (''Hermannstadt'') === * [[Franz-Joseph Müller von Reichenstein]]: xeólogu [[austrohúngaru]], descubridor del [[teluriu]] * [[Hermann Oberth]]: inxenieru [[austrohúngaru]], pioneru de la teunoloxía de vuelu espacial. * [[Emil Michel Cioran]]: filósofu y escritor rumanu. * [[Radu Vasile]]: políticu rumanu, Primer Ministru de Rumanía. * [[Andrei Codrescu]], escritor. * [[Sabina Cojocar]], ximnasta. * [[Iancu Sasul]], Príncipe de Moldavia. * [[Nicolae Manolescu]], críticu lliterariu rumanu y políticu. * [[Nicolaus Olahus]], humanista rumanu, arzobispu d'Hungría. * [[Melchor Cibinensis]], alquimista * [[Steliana Nistor]], ximnasta olímpica y campeona por equipos en Beixín [[2008]]. | valign="top" | === Residentes célebres en Sibiu (''Hermannstadt'') === * [[Samuel Hahnemann]], médicu alemán, creador de la [[Homeopatía]], abre'l primer llaboratoriu homeopáticu en Sibiu. * [[Octavian Goga]], políticu rumanu, Primer Ministru de Rumanía. * [[Dumitru Staniloae]], teólogu ortodoxu rumanu |} [[Ficheru:Piata-Mica-Podul-Minciunilor.JPG|thumb|220px|Plaza Pequeña y la Ponte de los mentirosos.]] {{llocalidaes hermaniaes}} {{ socesión | predecesor = {{bandera|GRE}} [[Patras]] | títulu = [[Ficheru:EU Insignia.svg|60px]]<br />[[Capital Europea de la Cultura]]<br />xunto con {{bandera|LUX}} [[Luxemburgu (ciudá)|Luxemburgu]] | periodu = [[2007]] | socesor = {{bandera|GBR}} [[Liverpool]]<br />{{bandera|NOR}} [[Stavanger]] }} == Referencies == {{llistaref}} * [http://www.romaniatourism.com/sibiu.html Sibiu en RomaniaTourism]. Sobre la superficie, población, etc. Comprobáu 22 Pay 2005. * [http://www.sibiu.ro Sibiu Online - Official Site] con información sobre'l turismu y la historia, imáxenes de Sibiu y más. En rumanu, inglés y alemán. == Enllaces esternos == {{commonscat|Sibiu}} * {{Enllaz rotu|1=Sibiu en larumania.es |2=http://www.larumania.es/ciudaes-y-rexones-de-rumania/sibiu |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Guía turística y cultural (n'español) * {{Web oficial|http://www.sibiu.ro/}} * [http://www.sibiu2007.ro/index2.php Sibiu Capital Cultural Europea 2007 - Sitiu oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822004404/http://www.sibiu2007.ro/index2.php |date=2006-08-22 }} * [http://www.turism.sibiu.ro/index_en.php Turismu en Sibiu] * {{Enllaz rotu|1=Fundación Samuel von Brukenthal |2=http://www.brukenthal.org/en |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}; sobre la residencia veraniega del Barón Samuel von Brukenthal en Sibiu * [http://nagyszeben.lap.hu Sibiu - Nagyszeben - Hermannstadt] weblink collectión * [http://sabin.ro/gallery/sibiu Galería de semeyes de Sibiu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716214556/http://sabin.ro/gallery/sibiu |date=2006-07-16 }} {{Tradubot|Sibiu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Rumanía]] [[Categoría:Transilvania]] [[Categoría:Capitales europees de la cultura]] 6vl0e1x00ehx9msan8gl6fa74dh7avj 0 104040 4775613 4764026 2026-11-03T23:26:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 11 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775613 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Gran Mánchester''' ye ún de los cuarenta y siete [[condaos d'Inglaterra]], [[Reinu Xuníu]]. Allugáu na [[rexones d'Inglaterra|rexón]] [[Noroeste d'Inglaterra|Noroeste]] llinda al norte con [[Lancashire]], al nordeste con [[Yorkshire del Oeste]], al sureste con [[Derbyshire]], al sur con [[Cheshire]] y al oeste con [[Merseyside]].<ref>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |títulu=United Kingdom: Counties and Unitary Authorities |añu=2009 |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |títulu=Counties, Non-metropolitan Districts and Unitary Authorities |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |fechaarchivu=2016-01-05 }}</ref> Tien una población de 2,56 millones d'habitantes. Alluga una de les mayores [[área metropolitana|árees metropolitanes]] del [[Reinu Xuníu]] y entiende diez [[conceyu metropolitanu|conceyos metropolitanos]]: [[conceyu metropolitanu de Bolton|Bolton]], [[conceyu metropolitanu de Bury|Bury]], [[conceyu metropolitanu de Oldham|Oldham]], [[conceyu metropolitanu de Rochdale|Rochdale]], [[conceyu metropolitanu de Stockport|Stockport]], [[Tameside]], [[Conceyu metropolitanu de Trafford|Trafford]], [[conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]] y les ciudaes de [[ciudá de Salford|Salford]] y [[Mánchester]]. Foi creáu'l [[1 d'abril]] de [[1974]] como resultáu de la [[Llei de Gobiernu Llocal de 1972]].<ref name=LGFSE16 /> L'[[Área Urbana del Gran Mánchester]] ye la [[Conurbaciones del Reinu Xuníu|tercer conurbación más poblada del Reinu Xuníu]] y estiéndese pela mayor parte del terrén del condáu. Puesto que se trata d'un [[condaos ceremoniales d'Inglaterra|condáu ceremonial]], el Gran Mánchester tien un [[Lord Teniente del Gran Mánchester|Lord Teniente]] y un [[Alto Xérif del Gran Mánchester|Altu Xérif]]. El [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]] foi abolíu en [[1986]] y los sos distritos (los conceyos metropolitanos) son agora [[autoridá unitaria|árees d'autoridá unitaria]]. Sicasí, el condáu metropolitanu, que la so estensión ye d'unos 1.285 km² (496 milles cuadraes),<ref>{{cita web |url=http://www.stockport.gov.uk/content/advicebenefitsemergencies/emergencyservices/gmfire/?a=5441|títulu=Serviciu de Bomberos del Gran Mánchester|editorial=stockport.gov.uk|autor=Conceyu Municipal Metropolitanu de Stockport|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050529081114/http://www.stockport.gov.uk/content/advicebenefitsemergencies/emergencyservices/gmfire/?a=5441|fechaarchivu=29 de mayu de 2005}} Recuperáu'l 6 de marzu de 2008.</ref> sigue esistiendo no referente a lleis y como marcu de referencia xeográficu.<ref name="geographic frame of reference">{{cita web|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/ons_geography/Gazetteer_v3.pdf|autor=[[Oficina d'Estadístiques Nacionales]]|títulu=Gazetteer de l'antigua y nueva xeografía del Reinu Xuníu|páxina=48|formatu=PDF|editorial=statistics.gov.uk|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031223023527/http://www.statistics.gov.uk/downloads/ons_geography/Gazetteer_v3.pdf|fechaarchivu=23 d'avientu de 2003}} Recuperáu'l 6 de marzu de 2008.<br />•{{cita web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/metropolitan.asp|títulu=Guía de la xeografía del Reinu Xuníu pa primerizos: Condaos y distritos metropolitanos|autor=[[Oficina d'Estadístiques Nacionales]]|editorial=statistics.gov.uk|fecha=17&nbsp;September 2004|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020606075048/http://www.statistics.gov.uk/geography/metropolitan.asp|fechaarchivu=6 de xunu de 2002}} Recuperáu'l 6 de marzu de 2008.<br />•{{cita web|url=http://www.eleutoralcommission.org.uk/boundary-reviews/all-reviews/noroeste|títulu=Comisión Eleutoral del Noroeste editorial=La Comisión Eleutoral}} Recuperáu'l 7 de xunetu de 2008.</ref> Diversos servicios pa tol condáu son coordinaos al traviés de l'[[Asociación de les Autoridaes del Gran Mánchester]]. Antes de la creación del condáu metropolitanu, el nome de ''SELNEC'' usar pa esta área, tomáu de les iniciales n'inglés de ''Sur-Este de Lanchashire Nor-Este de Cheshire'' (''South East Lancashire North East Cheshire''). El Gran Mánchester ye una [[fusión (política)|fusión]] de los antiguos 70 distritos de gobiernu llocal de los [[condaos alministrativos d'Inglaterra|antiguos condaos alministrativos]] de [[Lancashire]], [[Cheshire]] y [[Riding del Oeste de Yorkshire]] y ocho [[condáu municipal|condaos municipales]] independientes.<ref name="GM Gazetteer">{{cita web |url=http://www.gmcro.co.uk/guides/gazette/gazframe.htm|títulu=Un gazetteer de les árees de gobiernu llocal, el condáu del Gran Mánchester|autor=Anónimu|editorial=[[Oficina d'Archivos del Condáu del Gran Mánchester]]|fecha=31 de xunetu de 2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928175017/http://www.gmcro.co.uk/guides/gazette/gazframe.htm|fechaarchivu=28 de setiembre de 2007}} Recuperáu'l 17 de xunu de 2008.</ref> == Historia == === Oríxenes === Anque'l modernu condáu del Gran Mánchester nun foi creáu hasta 1974, la historia de los sos partes y asentamientos que lu componen remóntase cientos d'años tras. Hai pruebes qu'indiquen que yá taba habitáu na [[Edá del Fierro]], particularmente en [[Mellor, Gran Mánchester|Mellor]],<ref name="Mellor hill fort">Nevell y Redhead (2005), p.&nbsp;20.</ref> y qu'hubo [[celtes|actividá celta]] nun pobláu llamáu [[Chochion]]. Créese qu'ésti yera una zona de [[Wigan]] na que s'asitiaron los [[brigantes]].<ref>{{cita web |títulu=Roman Wigan |url=http://www.wiganarchsoc.co.uk/how.html#Roman |autor=Adrian Morris |editorial=Sociedá Arqueolóxica de Wigan}} 10 de xunetu de 2008.</ref> [[Stretford]] tamién formaba parte de la rexón que se cree taba ocupada polos la tribu celta de los Brigantes, y estendía les sos fronteres con [[Cornovii (Midlands)|Cornovii]] al sur y col [[Ríu Mersey]].<ref>Bayliss (1996), p.&nbsp;6.</ref> Los restos de los [[castrum|fortines]] del primer sieglu en [[Castlefield]], en Mánchester,<ref>{{cita web |títulu=Fortín Romanu de Mamucium |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=76731 |editorial=Pastscape.org.uk}} 29 d'avientu de 2007.</ref> y del [[fortín romanu de Castleshaw]] en [[Saddleworth]]<ref>{{cita web |títulu=Castillo Shaw |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=45891 |editorial=Pastscape.org.uk}} 29 avientu de 2007.</ref> son evidencies de la [[Gran Bretaña romana|ocupación romana]]. Gran parte de la rexón foi omitida pol [[Llibru Domesday]] de [[1086]]; Redhead sostién qu'esto se debe a que namái se realizó una investigación parcial, pola dispersión de la población.<ref>Redhead, Norman, en: Hartwell, Hyde y Pevsner (2004), p.&nbsp;18.</ref> [[Ficheru:Weavers' cottages, Wardle.jpg|thumb|left|upright|Antigua casa de texedores en [[Wardle, Gran Mánchester|Wardle]]. El desenvolvimientu del Gran Mánchester atribuyir a una tradición común de producción [[sistema artesanal|artesanal]] de tela y [[manufactura testil mientres la Revolución Industrial]].]] Mientres la [[Edá Media]], gran parte de lo que sería'l Gran Mánchester incluyíase dientro del [[Salford (hundred)|hundred de Salfordshire]] – una antigua división del condáu de [[Lancashire]]. Salfordshire allugaba delles [[Parroquia (relixón)|parroquies]] y [[términu municipal (Inglaterra)|términos municipales]], dalgunos de los cualos, como [[Rochdale]], fueron importantes centros comerciales del mercáu lanar d'Inglaterra. El desenvolvimientu de lo que aportaría a el Gran Mánchester atribuyir a la traducción común de la producción [[sistema artesanal|artesanal]] de la [[franela]] y de teles [[fustano|fustanas]], promoviendo un sistema de mercáu interregional.<ref name="FrangopuloPix">Frangopulo (1977), p.&nbsp;ix.</ref><ref>Frangopulo (1977), pp.&nbsp;24–25.</ref><ref name="M&N">McNeil y Nevell (2000), pp.&nbsp;1–3.</ref> La [[Revolución industrial]] tresformó'l sistema artesanal local y gran parte del patrimoniu del Gran Mánchester ta rellacionáu a la [[manufactura testil mientres la Revolución Industrial]] y l'infraestructura que creció pa soportar esti sector.<ref name="M&N" /> Los términos municipales dientro y alredor de Mánchester empezaron a espandise "a un nivel ablucante" a principios del sieglu XIX como parte d'un procesu d'[[urbanismu]] non planiáu causáu por una puxanza nel procesáu testil.<ref name="Cotton">Aspin (1981), p.&nbsp;3.</ref> Llugares como [[Bury (Gran Mánchester)|Bury]], [[Oldham]] y [[Bolton]] desenvolvieron un papel económicu central na nación y pa finales del sieglu XIX convertir en delles de les ciudaes industriales más importantes del mundu.<ref>Cowhig (1976), pp.&nbsp;7–9.</ref> Por cuenta del so ésitu comercial y socioeconómicu, la necesidá d'un cambéu nel gobiernu llocal y geo-alministrativu no qu'agora ye'l Gran Mánchester afigurar na propuesta yá na década de 1910.<ref name="FrangopuloP226">Frangopulo (1977), p.&nbsp;226.</ref> Yá nel sieglu XIII los comerciantes d'[[Alemaña]] acuñaren el nome de ''Manchesterthum'', que significa "Gran Mánchester", y usar pa denominar a la rexón dientro y alredor de Mánchester.<ref>Frangopulo (1977), p.&nbsp;268.</ref> Sicasí, el términu inglés de "Gran Mánchester" (''Greater Manchester'') nun apaeció hasta empiezos del sieglu XX. Ún de los primeros usos rexistraos que se conocen foi nun informe de [[1914]] presentáu en respuesta a lo que se consideraba que fuera la creación esitosa del [[condáu de Londres]] en [[1889]]. L'informe suxirió que se debía establecer un condáu pa reconocer al "Mánchester tan popular nel ámbitu comercial" (''Manchester known in commerce''), y referíase a les árees que formaben "una parte sustancial de Lancashire del Sur y parte de Cheshire, entendiendo toles llocalidaes municipales y autoridaes menores dientro d'un radiu d'ocho o nueve milles dende Mánchester".<ref name="FrangopuloP226" /><ref>Swarbrick, J., (febreru de 1914), ''Greater Manchester: The Future Municipal Government of Large Cities'', pp.&nbsp;12–15.</ref> Nel so llibru de [[1915]] ''Ciudaes n'Evolución'' (''Cities In Evolution''), l'innovador [[urbanismu|urbanista]] [[Patrick Geddes|Sir Patrick Geddes]] escribió que ''más allá de lo qué Lancashire dase cuenta, ta creciendo otru Gran Londres'' (''far more than Lancashire realises, is growing up another Greater London'').<ref>Frangopulo (1977), p.&nbsp;229.</ref> [[Ficheru:Greater Manchester (ancient).png|thumb|El Gran Mánchester estender na interseición de los [[condaos históricos d'Inglaterra|antigües llendes de los condaos]] de [[Cheshire]], [[Lancashire]] y el [[Riding del Oeste de Yorkshire]].]] Les [[conurbación|conurbaciones]] n'Inglaterra suelen desenvolvese nes [[condaos históricos d'Inglaterra|llendes del condáu históricu]]<ref>{{cita llibru | títulu= The reorganisation of British local government: old orthodoxies and a political perspective | url= https://archive.org/details/reorganisationof0000dear | autor= Dearlove, John | añu= 1979 | editorial= [[Cambridge University Press]] | allugamientu= Cambridge | isbn= 0-521-29456-8 }}</ref> y el Gran Mánchester nun ye una esceición. La mayor parte d'él asitiábase dientro de les fronteres del antiguu condáu de [[Lancashire]]; les zones al sur del [[Ríu Mersey|Mersey]] y del [[Ríu Tame, Gran Mánchester|Tame]] atópase en [[Cheshire]]. L'área de [[Saddleworth]] y una pequeña porción de [[Mossley]] son históricamente partes de [[Yorkshire]], y (nel sureste) una pequeña porción en [[Derbyshire]]. Les rexones que s'incorporaron al Gran Mánchester en 1974 formaren previametne parte de los [[condaos alministrativos d'Inglaterra|condaos alministrativos]] de Cheshire, Lancashire, el [[Riding del Oeste de Yorkshire]] y d'ocho [[conceyu condal|conceyos condales]] independientes.<ref name="GM Gazetteer" /> Esti sistema de demarcación foi descritu como "arcaicu" y "desaxeradamente non aparente p'avanzar al mesmu ritmu que l'impautu del tresporte a motor y que les enormes medríes de les responsabilidaes propies d'un gobiernu llocal".<ref>{{Harvnb|Clark|1973|p=1.}}</ref> La ''[[Manchester Evening News|Crónica Vespertina de Mánchester]]'' (''Manchester Evening Chronicle'') traxo a encomalo la tema de "unidá rexonal" pa l'área n'abril de [[1935]] sol titular de "El Gran Mánchester - la Solución de los Contribuyetnes" (''Greater Mánchester– The Ratepayers' Salvation''). Informaba sobre les "crecientes pidimientos de la esploración de les posibilidaes d'una mayor fusión de los servicios públicos por tou Mánchester y les municipalidaes colindantes".<ref name="FrangopuloP227">Frangopulo (1977), p.&nbsp;227.</ref> Los líderes cívicos de la zona aldericaron frecuentemente sobr la tema entós daquella, particularmente los de Mánchester y [[Salford]]. L'alcalde de Salford prometió'l so sofitu a la idea, afirmando que taba esperando ansiosamente'l día en que "prodúzase una fusión de los servicios esenciales de Mánchester y Salford, y los distritos colindantes constituyendo'l Gran Mánchester."<ref name="FrangopuloP227" /> La [[Segunda Guerra Mundial]] detuvo les propuestes, a pesar de que nes décades vinientes el ritmu de les propuestes por una reforma del gobiernu llocal na zona aceleráronse.<ref name="FrangopuloP228">Frangopulo (1977), p.&nbsp;228.</ref> En 1947, el [[conceyu condal de Lancashire]] propunxo un sistema de trés "[[riding (división)|ridings]]" pa llevar a bon términu les necesidaes cambiantes del condáu de Lancashire, incluyendo les de Mánchester y los distritos colindantes.<ref name="FrangopuloP228" /> Otres propuestes incluyíen la creación d'un Conceyu Condal de Mánchester, un cuerpu rexonal electu direutamente. En [[1951]], el [[censu del Reinu Xuníu]] empezó a informar sobre'l sureste de Lanchashire como una conurbación homoxénea.<ref name="FrangopuloP228" /> === L'informe de Redcliffe-Maud === La [[Llei de Gobiernu Llocal de 1958]] designó la parte del sureste de Lancashire (la cual, a pesar del so nome, incluyía parte del nordeste de Cheshire) como Área d'Especial Estudiu (''Special Review Area''). La [[Comisión del Gobiernu Llocal d'Inglaterra (1958–1967)|Comisión del Gobiernu Llocal d'Inglaterra]] presentó un borrador con una serie d'encamientos n'avientu de [[1965]], plantegando la novedá d'un nuevu condáu basáu la conurbación, incluyendo a Mánchester con nueve de los conceyos con mayores intenciones correspondiendo a los actuales conceyos del Gran Mánchester (escluyendo a Wigan). L'estudiu foi abolíu a favor de la [[Informe de Redcliffe-Maud|Real Commisión del Gobiernu Llocal]] antes de la publicación d'un informe final.<ref>Frangopulo (1977), p.&nbsp;231.</ref> L'informe de la Real Comisión de [[1969]], conocíu como'l Reporte de Redcliffe-Maud, proponía la eliminación de gran parte de los entós esistentes sistemes de gobiernu llocal. La comisión describía'l sistema d'alministración de los distritos [[distritu urbanu|urbanos]] y [[distritu rural|rurales]] de forma separada como obsoleta, señalando que les árees urbanes aprovíen emplegu y servicios a los pobladores rurales, y el campu abierto yera usáu polos urbanitas como distraición. La comisión consideró la interdependencia de les árees a munchos niveles, incluyendo'l desplazamientu al trabayu, suministru de servicios y periódicos llocales, antes de proponer una nueva [[área metropolitana]] alministrativa.<ref>Frangopulo (1977), p.&nbsp;234.</ref> L'área tenía aproximadamente la mesma frontera septentrional que'l Gran Mánchester d'anguaño (anque englobaba [[Rossendale]]), pero cubría muncho más territoriu de Cheshire (incluyendo [[Macclesfield]], [[Warrington]], [[Alderley Edge]], [[Northwich]], [[Middlewich]], [[Wilmslow]] y [[Lymm]]), y Derbyshire (les llocalidaes de [[Nueva Mills]], [[Ponte Whaley]], [[Glossop]] y [[Chapel-en--y-Frith]]– un informe minoritariu suxirió que s'incluyera [[Buxton]]).<ref name="Redcliffe" /> L'área metropolitana túvose qu'estremar en nueve distritos metropolitanos, basaos en Wigan, Bolton, Bury/Rochdale, Warrington, Mánchester (incluyendo Salford y Old Trafford), Oldham, Altrincham, Stockport y Tameside.<ref name="Redcliffe" /> L'informe señalaba que "la eleición inclusive de la etiqueta de conveniencia pa esta área metropolitana ye difícil".<ref>Frangopulo (1977), p.&nbsp;233.</ref> Siete años antes, un informe preparáu pa l'[[Asociación Británica pa la Meyora de la Ciencia]] pretendía definir la "conurbación del sureste de Lancashire", remarcáu que'l "Gran Mánchester nun ye [...] Una de les sos principales carauterístiques ye la marcada individualidá de les sos poblaciones, [...] tolos cualos tienen una hestoria industrial y comercial más que significante llocalmente".<ref>Frangopulo (1977), p.&nbsp;264.</ref> El términu ''Selnec'' (o ''SELNEC'') yá s'atopaba n'usu como abreviación pal sureste de Lancashire y el nordeste de Cheshire; Redcliffe-Maud tomar como "el términu más conveniente disponible", modificándolo al sureste de Lancashire, nordés y centru de Cheshire.<ref name="Redcliffe">Redcliffe-Maud ''et al'' (xunu de 1969), pp.&nbsp;219–235.</ref> Siguiendo la [[Llei de Tresporte de 1968]], en 1969 creóse'l [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester|Executivu de Tresporte de Pasaxeros de SELNEC]] (una autoridá pa coordinar y dirixir el tresporte públicu na rexón), cubriendo un área menor de la propuesta Selnec y distintu de la mesma del final Gran Mánchester. Comparáu cola área de Redcliffe-Maud, escluyía a Macclesfield, Warrington y Knutsford, pero incluyía Glossop y [[Saddleworth]] nel [[Riding del Oeste de Yorkshire]]. Escluyía a Wigan, que s'atopaba tantu nel área de Redcliffe-Maud como nel eventual Gran Mánchester (pero nun formara parte del área de trabayu de l'acta de 1958).<ref>{{cita web|url=http://www.selnec.org.uk/selnec.htm|editorial=selnec.org.uk|autor=The SELNEC Sociedá Preservativa|títulu=La Formación del SELNEC PTE|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080820183032/http://www.selnec.org.uk/selnec.htm|fechaarchivu=2008-08-20}} 6 de xunetu de 2008.</ref> En febreru de [[1970]] el Gobiernu controláu entós polos Llaboristes aceptó los encamientos de Redcliffe-Maud.<ref name="Redcliffe2">Redcliffe-Maud and Wood (1975), pp.&nbsp;46–7, 56, 157.</ref> Anque l'Informe de Redcliffe-Maud foi refugáu pol gobiernu conservador tres les [[eleiciones xenerales del Reinu Xuníu de 1970|eleiciones xenerales de 1970]], hubo un compromisu d'una reforma local gubernamental, y la necesidá d'un condáu metropolitanu centráu na conurbación alredor de Mánchester foi aceptada. La propuesta orginal del nuevu gobiernu yera enforma menor que l'Informe de Redcliffe-Maud Report sobre Selnec, reteniendo árees como Warrington, Winsford, Northwich, Knutsford, Macclesfield y Glossop nos sos condaos orixinales p'asegurase de que los sos [[conceyu condal|conceyos condales]] teníen abondos ingresos como pa permanecer competitivos (el [[conceyu condal de Cheshire]] dexaría d'esistir).<ref name="Redcliffe2" /> Otros cambeos posteriores incluyíen la separación de la propuesta autoridá de Bury/Rochdale (retenida pol Informe de Redcliffe-Maud) nel [[conceyu metropolitanu de Bury]] y el [[conceyu metropolitanu de Rochdale]]. Orixinalmente se plane ó que Bury y Rochdale formaren un únicu distritu (moteyáu "Botchdale" pol llocal Miembru del Parllamentu [[Michael Fidler]]),<ref>{{cita publicación |títulu=Lancashire salváu de 'Botchdale'|publicación=[[The Times]]|fecha=7&nbsp;July 1972}}</ref> pero fueron estremaos en conceyos separaos. Pa volver permediar los distritos, el conceyu de Rochdale pasu a incorporar a [[Middleton, Gran Mánchester|Middleton]], de Oldham.<ref>{{cita publicación |títulu=La filosofía nos conceyos inda tien que surdir|publicación=[[The Times]]|fecha=8&nbsp;July 1972}}</ref> Mientres l'aprobación del proyeutu de la llei, les llocalidaes de [[Whitworth, Lancashire|Whitworth]], Wilmslow y [[Poynton]] opunxéronse exitosamente a la so incorporación al nuevu condáu.<ref name="Redcliffe2" /> {| {{tablaguapa}} style="font-size:85%;border:0px;text-align:left;line-height:150%;" ! colspan="2" | [[Llei de Gobiernu Llocal de 1972|Dempués de 1974]] ! colspan="4" | [[Llei de Gobiernu Llocal de 1888|Antes de 1974]] |- ! Condáu metropolitanu !Conceyu metropolitanu ![[conceyu condal|Conceyos condales]] ! [[llocalidá municipal|Conceyos non-condales]] ! [[distritu urbanu|Distritos urbanos]] ! [[distritu rural|Distritos rurales]] |- |rowspan=10| [[Ficheru:Greater Manchester County (3).png|400px]]<br /><center><small>El Gran Manchester ye una axuntadura de 70 ex-distritos de gobiernu llocal, incluyendo 8 conceyos condales y 16 llocalidaes municipales.</small><ref name="GM Gazetteer" /></center> | [[Conceyu metropolitanu de Bury|Bury]] | [[Conceyu cobdnal de Bury|Bury]] | [[Llocalidá municipal de Prestwich|Prestwich]]&nbsp;• [[Llocalidá municipal de Radcliffe|Radcliffe]]&nbsp;• | [[Distritu urbanu de Ramsbottom|Ramsbottom]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Tottington|Tottington]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Whitefield|Whitefield]] | |- | [[Conceyu metropolitanu de Bolton|Bolton]] | [[Conceyu condal de Bolton|Bolton]] | [[Llocalidá municipal de Farnworth|Farnworth]] | [[Distritu urbanu de Blackrod|Blackrod]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Horwich|Horwich]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Kearsley|Kearsley]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Little Lever|Little Lever]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Turton|Turton]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Westhoughton|Westhoughton]] | |- | [[Mánchester]] | Mánchester | | | [[Ringway]]<ref>El 31 de marzu de 1974, Ringway yera una [[parroquia (civil)]] nel [[Distritu Rural de Bucklow]].</ref> |- | [[Conceyu metropolitanu de Oldham|Oldham]] | [[Conceyu condal de Oldham|Oldham]] | | [[Distritu urbanu de Chadderton|Chadderton]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Crompton|Crompton]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Failsworth|Failsworth]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Lees|Lees]]&nbsp;• [[Disrito urbanu de Royton|Royton]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Saddleworth|Saddleworth]] | |- | [[Conceyu metropolitanu de Rochdale|Rochdale]] | [[Conceyu condal de Rochdale|Rochdale]] | [[Llocalidá municipal de Middleton|Middleton]]&nbsp;• [[Llocalidá municipal de Heywood|Heywood]]&nbsp;• | [[Distritu urbanu de Littleborough|Littleborough]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Milnrow|Milnrow]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Wardle|Wardle]] | |- | [[Ciudá de Salford|Salford]] | [[Conceyu condal de Salford|Salford]] | [[Llocalidá municipal de Eccles|Eccles]]&nbsp;• [[Swinton y Pendlebury]] | [[Distritu urbanu de Irlam|Irlam]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Worsley|Worsley]] | |- | [[Conceyu metropolitanu de Stockport|Stockport]] | [[Conceyu condal de Stockport|Stockport]] | | [[Bredbury y Romiley]]&nbsp;• [[Cheadle y Gatley]]&nbsp;• [[Hazel Grove y Bramhall]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Marple|Marple]] | |- | [[Tameside]] | | [[Llocalidá municipal de Ashton-under-Lyne|Ashton-under-Lyne]]&nbsp;• [[Llocalidá municipal de Dukinfield|Dukinfield]]&nbsp;• [[Llocalidá municipal de Hyde|Hyde]]&nbsp;• [[Llocalidá municipal de Mossley|Mossley]]&nbsp;• [[Llocalidá municipal de Stalybridge|Stalybridge]] | [[Distritu urbanu de Audenshaw|Audenshaw]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Denton|Denton]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Droylsden|Droylsden]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Longendale|Longendale]] | |- | [[Trafford]] | | [[Llocalidá municipal de Altrincham|Altrincham]]&nbsp;• [[Llocalidá municipal de Sale|Sale]]&nbsp;• [[Llocalidá municipal de Stretford|Stretford]] | [[Distritu urbanu de Bowdon|Bowden]]&nbsp;• [[Distritu urbanu d'Hale|Hale]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Urmston|Urmston]] | [[Distritu rural de Bucklow|Bucklow]] |- | [[Conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]] | [[Conceyu condal de Wigan|Wigan]] | [[Llocalidá municipal de Leigh|Leigh]] | [[Distritu urbanu de Abram|Abram]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Ashton in Makerfield|Ashton in Makerfield]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Aspull|Aspull]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Atherton|Atherton]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Billinge and Winstanley|Billinge and Winstanley]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Hindley|Hindley]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Ince-in-Makerfield|Ince-in-Makerfield]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Golborne|Golborne]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Orrell|Orrell]]&nbsp;• [[Standish-with-Langtree]]&nbsp;• [[Distritu urbanu de Tyldesley|Tyldesley]] | [[Distritu rural de Wigan|Wigan]] |- |} === Dempués de 1974 === [[Ficheru:G-Mex centre.jpg|thumb|El Centru d'Exhibiciones del Gran Mánchester (más conocíu como'l centru G-Mex y agora moteyáu [[Central Manchester (Centru de Conferencies)|Central Manchester]]) foi una reconvertida antigua estación ferroviaria nel centru de la ciudá de Mánchester usada p'allugar los eventos culturales del condáu.]] [[Ficheru:Stockport (GMPTE).jpg|thumb|Estación d'autobuses de Stockport en 1988. [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester|Tresporte del Gran Mánchester]] dirixó servicios d'autobús per tol condáu, dende 1974 hasta 1993.]] [[Ficheru:Westminster House.JPG|thumb|Salón Condal GMC (agora conocíu como Casa Westminster) en [[Mánchester]] agospió'l [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]] hasta la so abolición en 1986.]] La [[Llei de Gobiernu Llocal de 1972]] reformó'l [[gobiernu llocal en England]] cola creación d'un sistema biescalonado de [[condaos metropolitanos y non-metropolitanos d'Inglaterra|condaos metropolitanos y non-metropolitanos]] y [[Distritos d'Inglaterra|distritos]] per tol país.<ref name=lga1972>HMSO. [[Llei de Gobiernu Llocal de 1972]]. 1972 c.70</ref> L'acta estableció formalmente'l Gran Mánchester el 1 d'abril de 1974, a pesar de que'l [[conceyu condal del Gran Mánchester]] llevaba funcionando dende les [[eleiciones llocales del Reinu Xuníu de 1973|eleiciones de 1973]].<ref name="1973 Elections">{{cita web|url=http://ahds.ac.uk/catalogue/collection.htm?uri=hist-5319-1|títulu=Base de Datos d'Eleiciones Llocales Britániques, 1889-2003|editorial=AHDS&nbsp;– Serviciu de Datos d'Artes y Humanidaes|fecha=28&nbsp;xunu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250125170119/https://ahds.ac.uk/catalogue/collection.htm?uri=hist-5319-1|fechaarchivu=2025-01-25}} 5 de marzu de 2008.</ref> L'artículu principal en ''[[The Times]]'' del día en que la Llei de Gobiernu Llocal entró a valir, señaló que'l "nuevu alcuerdu ye un compromisu que busca reconciliar la xeografía familiar qu'ordena una cierta candtidad de ciñu y llealtá, cola escala d'operaciones nes que los métodos de planteamientu modernu pueden funcionar conducentemente".<ref>{{cita publicación |títulu=All change in local affairs|publicación=[[The Times]]|fecha=1&nbsp;abril de 1974}}</ref> Frangopulo destacó que la creación del Gran Mánchester "yera la unificación oficial d'una rexón que, per mediu de la hestoria y la tradición, forxárase a sigo mesma a lo llargo de los venceyos de munchos sieglos many centuries [...] ente les comunidaes de la ciudá y del pueblu, caúna de les cuales yera la personificación de la carauterística d'esta rexón".<ref name="FrangopuloPxii">Frangopulo (1977), p.&nbsp;xii.</ref> El nome de "Gran Mánchester" decidir el [[Gobiernu de La so Maxestá]], siendo partidariu sobre Selnec pola población llocal.<ref>{{Harvnb|Clark|1973|p=101}}.</ref> Pal mes de xineru de 1974, un partíu obreru xuníu en representación del Gran Mánchester ellaborara'l so ''plan estructural'' condal, llistu pa ser puestu en práutica pol Conceyu Condal del Gran Greater Mánchester. El plan presentaba oxetivos estratéxicos y a llargu términu pal viniente condáu metropolitanu.<ref>Frangopulo (1977), p.&nbsp;246.</ref> La mayor prioridá yera amontar la calidá de vida de los sos habitantes por aciu la meyora de la redolada medioambiental del condáu y les instalaciones culturales que sufrieren tres la desindustrialización. Otros oxetivos yeren invertir l'enclín de la despoblación del Gran Mánchester Central, invertir nos parques del campu del condáu, ameyorar la mala reputación de la rexón tocantes a ociu ya instalaciones recreatives, y ameyorar les infraestructures de tresporte del condáu y el trayeutu diariu al trabayu.<ref>Frangopulo (1977), pp.&nbsp;246–255.</ref> El Centru d'Exhibición del Gran Mánchester (más conocíu como'l centru G-Mex y agora moteyáu [[Mánchester Central (Centru de Conferencies)|Mánchester Central]]) yera una antigua reconvertida estación de trenes nel centru de la ciudá de Mánchester usada pa eventos culturales.<ref>Parkinson-Bailey (2000), pp.&nbsp;214–5.</ref> A diferencia de la mayoría de los otros modernos condaos (incluyendo [[Merseyside]] y [[Tyne y Wear]]), el Gran Mánchester nunca adoptó un [[códigos condales del Reinu Xuníu|códigu condal]] per parte de los [[Reales Correos]] (''Royal Mail''). Un estudiu en [[1973]] señaló que probablemente'l "Gran Mánchester" nun lo adoptaría pol tracamundiu cola [[área del códigu postal M|ciudá postal de Mánchester]].<ref>{{cita publicación |títulu=Los cambeos nes unidaes del gobiernu llocal pueden facer sumir nomes famosos|publicación=[[The Times]]|fecha=2 de xineru de 1973}}<br />•{{cita publicación |títulu=La oficina postal va ignorar dellos nuevos condaos tocantes a les sos direiciones|publicación=[[The Times]]|fecha=26 de payares de 1973}}</ref> Y asina les árees que componíen el Gran Mánchester caltuvieron los sos códigos condales d'antes de 1974, hasta 1996, cuando fueron abolíos.<ref name=guide>{{cita llibru |editorial=[[Royal Mail]]|títulu=Guía del Usu de Direiciones |añu=2004}}</ref> Una década dempués estableciéronse, los conceyos condales metropolitanos mayor controlaos pol [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)]] y el [[Conceyu Condal del Gran Londres]] (''Great London Council'', ''GLC'') teníen dellos importantes puntos de confrontación col gobiernu [[Partíu Conservador (Reinu Xuníu)|conservador]] de [[Margaret Thatcher]], respectu al despifarro y los altos [[impuestu|impuestos]]. La forma d'actuación del gobiernu sobre'l temma reconsiderar mientres tol añu 1982 y el Partíu Conservador fixo una "promesa refugar los conceyos condales metropolitanos" y el GLC, nel so programa eleutoral a les [[eleiciones xenerales de Reinu Xuníu de 1983|eleiciones xenerales de 1983]].<ref>{{cita publicación |títulu=Tory entama abolir el GLC y los conceyos metropolitanos, pero les tases se mantienenbut|autor=Walker, David|publicación=[[The Times]]|fecha=15 de xineru de 1983}}<br />•{{cita publicación |títulu=Tories podría abolir apondera conceyos condales si gana les eleiciones|autor=Haviland, Julian|publicación=[[The Times]]|fecha=5 de mayu de 1983}}<br />•{{cita publicación |títulu=Les grandes ciudaes griespes cola policía|autor=Tendler, Stewart|publicación=[[The Times]]|fecha=16 de xunu de 1983}}</ref> El Conceyu Condal del Gran Mánchester foi abolíu'l 3 de marzu de 1986 pol [[Llei de Gobiernu Llocal de 1985]]. El fechu de que los conceyos condales metropolitanos tuvieren controlaos pol Partíu Llaborista llevó a acusaciones de qu'esta abolición taba motivada polos políticos del partíu: la secretaría xeneral de l'[[Asociación Nacional de Delegaos del Gobiernu Llocal]] describir como una "maniobra complétamente cínica".<ref name=angry_reaction>{{cita publicación |títulu=Reacción furiosa al llibru en blancu de los conceyos|publicación=[[The Times]]|fecha=8 d'ochobre de 1983}}</ref> La mayoría de les funciones del Conceyu Condal del Gran Mánchester pasaron a los diez conceyos de los [[distritu metropolitanu|distritos metropolitanos]] del Gran Mánchester, anque delles funciones como los servicios d'emerxencia y tresporte públicu fueron controlaos por [[gobiernu llocal n'Inglaterra#alcuerdos comunes|xuntes mistes]] y dempués desenvolviéronse sobre la base de tol condáu. Establecióse l'[[Asociación d'Autoridaes de Gran Mánchester]] (''AGMA'') pa prosiguir con gran parte de los servicioes de tol condáu en xunto del [[conceyu condal]].<ref>{{cita web |url=http://www.agma.gov.uk/ccm/navigation/about-agma/|títulu=Sobre'l AGMA|editorial=agma.gov.uk|autor=[[Asociaión d'Autoridaes del Gran Mánchester]]|fecha=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071107065605/http://www.agma.gov.uk/ccm/navigation/about-agma/|fechaarchivu=7 de payares de 2007}} 5 de marzu de 2008.</ref> El condáu metropolitanu sigui esistiendo llegalmente y ye un marcu xeográficu de referencia,<ref name="geographic frame of reference" /> for example as a [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS 2]] división alministrativa pa los oxetivos estadísticos dientro de la [[Xunión Europea]].<ref>{{cita web|url=http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20Manchester.pdf|títulu=Retrato regioanl del Gran Mánchester - 5.1 Spacial Sturcture|formatu=PDF|editorial=biser-eu.com|autor=BISER Europe Regions Domain Reporting|fecha=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061018154943/http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20Manchester.pdf|fechaarchivu=2006-10-18}} 17 de febreru de 2007.</ref> A pesar de ser [[intendencia]] dende 1974, el Gran Mánchester foi incluyíu como [[condáu ceremonial d'Inglaterra|condáu ceremonial]] pola [[Llei d'Intendencies de 1997]] el 1 de xunetu de 1997.<ref>HMSO. [http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1997/ukpga_19970023_en_1 Lieutenancies Act 1997]. 1997 c.23.</ref> En 1998, la xente del [[Gran Londres]] votó nun referendu a favor del establecimientu d'una nueva [[Asamblea del Gran Lodnres]], con presidente y una cámara electa pal condáu.<ref>{{cita llibru |autor=Wood, Edward|títulu=Research Paper 98/115&nbsp;–The Greater London Authority Bill: A Mayor and Assembly for London&nbsp;– Bill 7 of 1998-99|fecha=11 d'avientu de 1998|allugamientu=London|editorial=House of Commons Library|url=http://www.parliament.uk/commons/lib/research/rp98/rp98-115.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061120233900/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/rp98/rp98-115.pdf|fechaarchivu=20 de payares de 2006}}</ref> La [[Nueva Rede del Gobiernu Llocal]] propunxo la creación d'una nueva [[Rexón de la Ciudá de Mánchester]] basándose nel Gran Mánchester y otros condaos metropolitanos como parte del progresu de los esfuercios de reformes, mientres un informe publicáu pol [[Centru de Ciudaes]] del [[Institutu d'Investigación de Principios Públicu]] propunxo la creación de dos amplies [[rexón urbana|rexones urbanes]] basaes en Mánchester y [[Birmingham]]. En xunetu de 2007, [[Tesorería HM|La Tesorería]] publicó la so ''Estudiu del desenvolvimientu económicu subnacional y rexeneración'', que afirmó que'l gobiernu dexaría a aquelles rexones urbanes que la desearen trabayar conxuntamente pa formar un marcu llaboral estatutariu pa l'actividá rexonal urbana, incluyendo los poderes sobre tresporte, téuniques, proyeutos y desenvolvimientu económicu.<ref>{{cita web |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/spending_review/spend_csr07/reviews/subnational_econ_review.cfm|títulu=Sub-national economic development and regeneration review|fecha=17 de xunetu de 2007|editorial=hm-treasury.gov.uk|autor=[[HM Treasury]]|urlarchivu=https://archive.today/20120629045519/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.hm-treasury.gov.uk/spending_review/spend_csr07/reviews/subnational_econ_review.cfm|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}} 28 de febreru de 2008.</ref> En xineru de 2008, AGMA suxirió la creación d'una estructura formal de gobiernu que cubriera tola rexón urbana.<ref>{{cita web |url=http://www.publicfinance.co.uk/features_details.cfm?News_id=32036|editorial=publicfinance.co.uk|fecha=18&nbsp;January 2008|títulu=Comment&nbsp;– A faster track for the city-regions|autor=Fairley, Peter|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090105051655/http://www.publicfinance.co.uk/features_details.cfm?News_id=32036|fechaarchivu=5 de xineru de 2009}} 28 de febreru de 2008.</ref> La tema reabrir en xunu de 2008 respectu al propuestu [[conxestión de cobros nel Gran Mánchester]]; [[Sir Richard Leese]] (líder del [[Conceyu de Mánchester]]) dixo que "llegué a la conclusión de que [un referendu sobre tendría de realizar una conxestión de los cobros] porque nun tenemos un cuerpu electu direutu o indireutu pal Gran Mánchester que tenga'l poder de facer esta decisión".<ref>{{Obra citada | apellíu=Ottewell|nome=David|títulu=Now YOU can vote on congestion charge|pub-periódica=[[Mánchester Evening News]]|páxines=1-2|añu=2008|fecha=25 de xunu de 2008}}</ref> El 14 de xunetu de 2008, los diez autoridaes llocales del Gran Mánchester alcordaron un alcuerdu estratéxicu ya integráu de multi-área pa tol condáu; una iniciativa voluntaria ocn la intención de facer que los conceyos de los distritos "trabayen xuntos pa desafiar les llendes de les fronteres artificiales" en cuenta de una mayor forma d'autonomía "[[Whitehall]]".<ref>{{cita web |url=http://www.communities.gov.uk/news/corporate/892523|fecha=14&nbsp;July 2008|títulu=More than the sum of their parts - partnerships seal deal to increase economic growth|editorial=communities.gov.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080803231324/http://www.communities.gov.uk/news/corporate/892523|fechaarchivu=3 d'agostu de 2008}} 16 de xunetu de 2008.</ref> == Xeografía == [[Ficheru:Greater Manchester aerial photograph.jpg|thumb|Una fotografía aérea del Gran Mánchester.]] [[Ficheru:Greater Manchester Urban Area 2001.png|thumb|L'[[Área Urbana del Gran Mánchester]], destacada en colloráu, contra les fronteres del condáu metropolitanu.]] [[Ficheru:Stalybridge towards Manchester.jpg|thumb|Una visión sobre'l conceyu de [[Tameside]], escontra'l [[centru de la ciudá de Mánchester]].]] El Gran Mánchester ye un condáu interior (nun tien accesu direutu al mar) que toma [[llista de los condaos ceremoniales d'Inglaterra por superficie|1.276km² (492,7 milles cuadraes)]]. Los [[Peninos]] alzar a lo llargo del llau oriental del condáu, al traviés de partes d'[[Oldham]], [[Rochdale]] y [[Tameside]]. Los [[Pandoriales Occidentales de los Pennine]], según un númberu de cuenques mineres (principalmente arenisques y esquistos), atopar nel oeste del condáu. Los ríos [[Ríu Mersey|Mersey]] y [[Ríu Tame, Gran Mánchester|Tame]] escurren poles llendes del condáu, esquitando dambos nos Pennines. Otros ríos escurren pol condáu, incluyendo'l [[Ríu Beal|Beal]], el [[Ríu Douglas|Douglas]] y l'[[Ríu Irk|Irk]]. El [[Black Chew Head]] el [[llista de los condaos d'Inglaterra por puntu más altu|puntu más altu]] del Gran Mánchester, alzándose 542 metros sobre'l nivel del mar, dientro de la parroquia de [[Saddleworth]].<ref>Dawson (1992), Chapter 6: The County Tops.</ref> [[Chat Moss]] colos sos 27km² entiende l'área más estensa granxes primordiales nel Gran Mánchester y contién la mayor cantidá de monte semi-natural del condáu.<ref>{{cita web |url=http://www.salford.gov.uk/living/planning/naturalenvironment/landscape/chatmoss.htm|títulu=Chat Moss|autor=Salford City Council|editorial=salford.gov.uk|fecha=2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080928043525/http://www.salford.gov.uk/living/planning/naturalenvironment/landscape/chatmoss.htm|fechaarchivu=28 de setiembre de 2008}} 13 payares de 2007.<br />•{{cita web |url=http://www.defra.gov.uk/farm/environment/land-use/pdf/alcleaflet.pdf|títulu=Agricultural Land Classification|formatu=PDF|fecha=xunetu de 2003|editorial=[[Department for Environment, Food and Rural Affairs]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061209041441/http://www.defra.gov.uk/farm/environment/land-use/pdf/alcleaflet.pdf|fechaarchivu=9 d'avientu de 2006}} 12 de xunetu de 2008.</ref> Hai un amiestu d'árees urbanes con alta densidá de población, barrios periféricos y llocalidaes rurales y semi-rurales nel Gran Mánchester, pero l'usu del terrén ye por una aplastante superioridá urbanu.<ref name="GMLTP">{{cita web |url=http://www.gmltp.co.uk/gmltp2_html/section_123173639918.html |títulu=The Greater Mánchester Area and its Rexonal Context |autor=[[GMPTE|Greater Mánchester Passenger Transport Authority]] |editorial=gmltp.co.uk |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120205201838/http://www.gmltp.co.uk/gmltp2_html/section_123173639918.html |fechaarchivu=5 de febreru de 2012 }} 11 d'abril de 2007.</ref> Tien un fuerte distritu central de negocios, formáu pol [[Centru de la Ciudá de Mánchester]] y les aprtes axacentes de [[Salford]] y [[Trafford]]. Sicasí, el Gran Mánchester tamién ye un condáu policéntrico con diez distritos metropolitanos,<ref name="GMLTP" /> cada ún de los cualos cunta con un importante centru de ciudá, y en dellos casos más d'unu, y enforma pequeños asentamientos. Podría dicise que'l Gran Mánchester ye l'área urbana de mayor complexidá nes contornes de Londres dientro del Reinu Xuníu,<ref name="GMLTP" /> lo cual refléxase na densidá de la so rede de tresporte y na magnitú de les sos necesidaes d'inversión pa llograr les crecientes y diverses demandes de movilidá xeneraes pol patrón de desenvolvimientu. La tabla equí embaxo resume munchos de los asentamientos del condáu, y ta formáu acordies col so conceyu metropolitanu. <!---SI AUMENTA LA POBLACIÓN NESTA TABLA, POR FAVOR ORDENAR N'ORDE ALFABÉTICU. POR FAVOR TENER EN CUENTA QUE NUN YE APROPIÁU ENLLAZAR EQUÍ UN DISTRITU D'UNA LOCALIDÁ YÁ MENTADA - ESO TENDRÍA DE TAR DIENTRO DEL ARTÍCULU DE LA LOCALIDÁ---> {| {{tablaguapa}} style="font-size:90%;border:0px;text-align:left;line-height:150%;" ! Condáu metropolitanu || colspan="2" | Conceyu metropolitanu || Centru d'alministración || Otros componentes |- |rowspan=10| '''El Gran Mánchester''' | [[Conceyu metropolitanu de Bury|Bury]] || [[Ficheru:GreaterManchesterBury.png|50px|]] | [[Bury (Gran Mánchester)|Bury]] | [[Prestwich]], [[Radcliffe, Gran Mánchester|Radcliffe]], [[Ramsbottom]], [[Tottington, Gran Mánchester|Tottington]], [[Whitefield, Gran Mánchester|Whitefield]] |- | [[Conceyu metropolitanu de Bolton|Bolton]] || [[Ficheru:GreaterManchesterBolton.png|50px|]] | [[Bolton]] | [[Blackrod]], [[Farnworth]], [[Horwich]], [[Kearsley]], [[Little Lever]], [[Turton del Sur]], [[Westhoughton]] |- | [[Mánchester]] || [[Ficheru:GreaterManchesterManchester.png|50px|]] | Mánchester | [[Blackley]], [[Cheetham Hill]], [[Chorlton-cum-Hardy]], [[Didsbury]], [[Ringway]], [[Withington]], [[Wythenshawe]] |- | [[Conceyu metropolitanu de Oldham|Oldham]] || [[Ficheru:GreaterManchesterOldham.png|50px|]] | [[Oldham]] | [[Chadderton]], [[Shaw and Crompton]], [[Failsworth]], [[Lees, Gran Mánchester|Lees]], [[Royton]], [[Saddleworth]] |- | [[Conceyu metropolitanu de Rochdale|Rochdale]] || [[Ficheru:GreaterManchesterRochdale.png|50px|]] | [[Rochdale]] | [[Heywood, Gran Mánchester|Heywood]], [[Littleborough, Gran Mánchester|Littleborough]], [[Middleton, Gran Mánchester|Middleton]], [[Milnrow]], [[Newhey]], [[Wardle, Gran Mánchester|Wardle]] |- | [[Ciudá de Salford|Salford]] || [[Ficheru:GreaterManchesterSalford.png|50px|]] | [[Swinton, Gran Mánchester|Swinton]] | [[Eccles, Gran Mánchester|Eccles]], [[Walkden]], [[Worsley]], [[Salford]], [[Irlam]], [[Pendlebury]], [[Cadishead]] |- | [[Conceyu metropolitanu de Stockport|Stockport]] || [[Ficheru:GreaterManchesterStockport.png|50px|]] | [[Stockport]] | [[Bramhall]], [[Bredbury]], [[Cheadle, Gran Mánchester|Cheadle]], [[Gatley]], [[Hazel Grove]], [[Marple, Gran Mánchester|Marple]], [[Romiley]] |- | [[Tameside]] || [[Ficheru:GreaterManchesterTameside.png|50px|]] | [[Ashton-under-Lyne]] | [[Audenshaw]], [[Denton, Gran Mánchester|Denton]], [[Droylsden]], [[Dukinfield]], [[Hyde, Gran Mánchester|Hyde]], [[Longdendale]], [[Mossley]], [[Stalybridge]] |- | [[Trafford]] || [[Ficheru:GreaterManchesterTrafford.png|50px|]] | [[Stretford]] | [[Altrincham]], [[Bowdon, Gran Mánchester|Bowdon]], [[Hale, Gran Mánchester|Hale]], [[Sale, Gran Mánchester|Sale]], [[Urmston]] |- | [[Conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]] || [[Ficheru:GreaterManchesterWigan.png|50px|]] | [[Wigan]] | [[Abram, Gran Mánchester|Abram]], [[Ashton-in-Makerfield]], [[Aspull]], [[Astley, Gran Mánchester|Astley]], [[Atherton, Gran Mánchester|Atherton]], [[Bryn]], [[Golborne]], [[Higher End]], [[Hindley, Gran Mánchester|Hindley]], [[Ince-in-Makerfield]], [[Leigh, Gran Mánchester|Leigh]], [[Orrell, Gran Mánchester|Orrell]], [[Shevington]], [[Standish, Gran Mánchester|Standish]], [[Tyldesley]], [[Winstanley, Gran Mánchester|Winstanley]] |- |} L'[[Área Urbana del Gran Mánchester]] ye un área definida pola [[Oficina d'Estadístiques Nacionales]] que consiste nuna gran conurbación qu'arrodia ya inclúi a la ciudá de Mánchester. El so territoriu toma gran parte, pero non tol condáu metropolitanu del Gran Mánchester. Esclúi asentamietnos como [[Wigan]] y [[Marple, Gran Mánchester|Marple]] de les fronteres del condáu del Gran Mánchester (el mesmu Wigan conforma'l [[Área Urbana de Wigan]]), pero inclúi dellos asentamientos que s'alcuentren fuera de les llendes condales, como [[Wilmslow]] y [[Alderley Edge]] en [[Cheshire]], y [[Whitworth, Lancashire|Whitworth]] en [[Lancashire]]. Anque nin el condáu del Gran Mánchester nin l'[[Área Urbana del Gran Mánchester]] recibieron l'[[estatus de ciudá nel Reinu Xuníu]], la documentación de la [[Xunión Europea]] suxer que la conurbación qu'arrodia Mánchester constitúi una [[rexón de ciudá]] urbana homoxénea.<ref>[http://www.communities.gov.uk/publications/localgovernment/strongprosperous State of the English Cities: Volume 1] Producíu pola Oficina del Vice-Primer Ministru, (2006). Accesu al informe na rede'l 17 d'avientu de 2006.</ref> [[Ficheru:Greater Manchester.jpg|thumb|900px|center|Una vista del Gran Mánchester. El condáu ta descomanadamente [[urbanizáu]] y consiste en vastes [[área urbana|árees urbanizaes]] y munchos asentamientos.]] === Clima === El Gran Mánchester tien un [[clima oceánicu]] templáu, como la mayoría de les [[islles britániques]], con branos relativamente frescos ya iviernos nidios. La media de precipitaciones ye de 806,6 mm<ref name="tiempu atmosféricu del Gran Mánchester">{{cita web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/Manchester_airport.html|títulu=Mánchester Airport 1971–2000 weather averages|editorial=[[Met Office]]|añu=2001|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20030820190304/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/Manchester_airport.html|fechaarchivu=20 d'agostu de 2003}} 15 de xunetu de 2007.</ref> en comparanza cola media de 1125,0 mm nel Reinu Xuníu,<ref name="UK weather">{{cita web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html|títulu=UK 1971–2000 averages|editorial=[[Met Office]]|añu=2001}} 15 de xunetu de 2007.</ref> y la so media de díes d'agua ye de 140.4 per añu,<ref name="tiempu atmosféricu del Gran Mánchester" /> en comparanza cola media de 154.4 del Reinu Xuníu.<ref name="UK weather" /> La temperatura medio ye llixeramente cimera a la del Reinu Xuníu.<ref name="Climate01">{{cita web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html |autor=Met Office |títulu=tiempu atmosféricu mediu añal nel Reinu Xuníu |editorial=Met Office |fecha=2007}} 23 d'abril de 2007.</ref> El Gran Mánchester tamién tien un nivel de mugor relativamente alto, que empréstase a la manufacturación texil optimizada y anti-ropturas qu'hubo alredor del condáu. La nieve nun ye un fechu corriente nes árees urbanizaes, debíu al efeuto del [[clima urbanu|calentamientu urbanu]]. Sicasí, los [[Peninos]] y les llombes del [[Monte Rossendale]] alredor de les llendes oriental y septentrional del condáu yá nieva más, y les carreteres que salen del condáu pueden ser cerraes por causa de les fuertes nieves,<ref name="Snow">{{cita web |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/147/147321_roads_chaos_as_snow_sweeps_in.html|títulu=Caos nes carreteres a midida que avanza la nieve en Mánchester|publicación=[[Noticies Vespertines de Mánchester]]|añu=2005}} 15 de xunetu de 2007.</ref> notablemente na [[carretera A62]] por [[Standedge]], l'[[carretera A57|A57]] ([[Pasu de Culiebra]], ''Snake Pass'' n'inglés) escontra [[Sheffield]],<ref name="Peaks">{{cita web|url=http://www.highpeak.co.uk/hp/h_snakbd.htm|títulu=Peak District sightseer's guide&nbsp;– Snake Pass|editorial=Picu altu|añu=2002|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110112081929/http://www.highpeak.co.uk/hp/h_snakbd.htm|fechaarchivu=2011-01-12}} 6 de xunetu de 2007.</ref> y la [[autopista M62|M62]] sobre [[Saddleworth Moor]]. == Gobiernu == [[Ficheru:Greater Manchester County Council Arms.png|thumb|Escudu d'armes del antiguu [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]], que foi abolíu en 1986.]] [[Ficheru:Stockport Town Hall (1).jpg|thumb|Edificios del gobiernu del [[Conceyu de Stockport]] y funciones alministratives pal [[conceyu metropolitanu de Stockport]].]] [[Ficheru:Oldham Civic Centre.jpg|thumb|El Centru Cívicu de Oldham ye onde se desenvuelven les funciones del gobiernu del [[conceyu metropolitanu de Oldham]].]] El Gran Mánchester estremar en 28 [[circunscripciones del Reinu Xuníu|circunscripciones parllamentaries]]: 18 [[circunscripciones eleutorales municipales]] y 10 [[circunscripciones eleutorales condales]]. La mayor parte del Gran Mánchester ta controláu pol [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)|Partíu Labosrista]], considerándolo xeneralmente como una ''bastión'' llaborista,<ref>{{cita web |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/119/119942_lib_dems_close_in_on_Mánchester.html |títulu=Demócrates Lliberales averar a Mánchester|publicación=[[Noticies Vespertines de Mánchester]]|fecha=11&nbsp;xunu de 2004}} 26 de febreru de 2006.</ref><ref>{{cita web |url=http://www.timeout.com/Manchester/feature/2009/4/Labour_party_returns_to_Manchester.html#articleAfterMpu|títulu=El partíu llaborista vuelve a Mánchester|editorial=timeout.com|fecha=2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080113230651/http://www.timeout.com/manchester/feature/2009/4/Labour_party_returns_to_Manchester.html#articleAfterMpu|fechaarchivu=13 de xineru de 2008}} 26 d febreru de 2008.</ref> con namái cuatro circunscripciones eleutorales (dende les [[eleiciones xenerales del Reinu Xuníu de 2005|eleiciones xenerales de 2005]]) que pertenecen a los [[Partíu Lliberal Demócrata|lliberales demócrates]] y una circunscripción eleutoral a los [[Partíu Conservador (Reinu Xuníu)|conservadores]]. El [[gobiernu llocal d'Inglaterra|gobierno local]] nel Gran Mánchester ta anguaño provistu de los conceyos de diez [[distritos d'Inglaterra|distritos]], conocíos como [[conceyu metropolitanu|conceyos metropolitanos]]: [[conceyu metropolitanu de|Bolton]], [[conceyu metropolitanu de Bury|Bury]], la [[Mánchester|ciudá de Mánchester]], [[conceyu metropolitanu de Oldham|Oldham]], [[conceyu metropolitanu de Rochdale|Rochdale]], la [[ciudá de Salford]], [[conceyu metropolitanu de Stockport|Stockport]], [[Tameside]], [[Trafford]] y [[conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]]. A ocho de los diez conceyos metropolitanos del Gran Mánchester nomar según los ocho antiguos conceyos condales qu'agora componen los mayores centros de población y de grandiosa importancia histórica y política.<ref name="FrangopuloP138">Frangopulo (1977), p.&nbsp;138.</ref> Como exemplu, el conceyu metropolitanu de Stockport ta centráu na ciudá de [[Stockport]], un antiguu conceyu condal, pero qu'inclúi otres llocalidaes menores como [[Cheadle, Gran Mánchester|Cheadle]], [[Gatley]] y [[Bramhall]].<ref name="FrangopuloP138" /> A dos de los conceyos metropolitanos diéronse-yos nomes neutros porque cuando fueron creaos nun hubo alcuerdo sobre qué ciudá tenía de ser el centru alministrativu y tampoco teníen un [[conceyu condal]] Estos conceyos son [[Tameside]] y [[Trafford]], que los sos nucleos son [[Ashton-under-Lyne]] y [[Stretford]] respeutivamente, y nomar en referencia a los sos oríxenes xeográficos y históricos.<ref name="FrangopuloP138" /> Nos dolce primeros años tres la creación del condáu en 1974, ésti tenía un sistema biescalonado de [[gobiernu llocal n'Inglaterra|gobierno local]] y los conceyos municipales metropolitanos compartíen el poder col [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]].<ref name="politics">{{cita publicación | títulu= El Gran Mánchester: complexidá de la conurbación y estructura del gobiernu llocal | url= https://archive.org/details/sim_political-geography_1995-07_14_4/page/379 | autor= Barlow, Max | revista= Xeografía Política (''Political Geography'') | volume= 14 | añu= 1995 | páxines= 379–400 | númberu= 4| doi= 10.1016/0962-6298(95)95720-I}}</ref> El Conceyu Condal del Gran Mánchester, una aturoidad estratéxica al cargu de los servicios rexonales como'l tresporte, la planificación estratéxica, los servicios d'emerxencia y el suministru d'agua, entendía 106 miembros d'ente los diez [[conceyu metropolitanu|conceyos metropolitanos]] del Gran Mánchester.<ref>Rochdale Metropolitan Borough Council (N.D.), p.&nbsp;65.</ref> Sicasí en [[1986]], el Conceyu Condal de Mánchester foi abolíu xunto colos otros cinco conceyos de los [[condáu metropolitanu|condaos metropolitanos]] y el [[Conceyu del Gran Londres]], y la mayoría de los sos poderes pasaron a ser dirixíos polos conceyos.<ref name="politics" /> Esisten delles [[Parroquia (civil)|parroquies civiles]] en ciertes partes del Gran Mánchester. A pesar de que'l [[conceyu condal]] abolióse (el cual taba encontáu no qu'agora ye la Casa Westminster frente a los [[Xardinos Piccadilly]]), ciertu númberu de funciones del gobiernu llocal tienen llugar a nivel condal. Los diez autoridaes del Gran Mánchester cooperen per mediu de l'[[Asociación d'Autoridaes del Gran Mánchester]] (AGMA, ''Association of Greater Manchester Authorities''), que pretende crear una aproxímación coordianda de tol condáu escontra munches temes. La AMGA financia dellos cuerpos conxuntos pa tol condáu como la [[Oficina d'Archivos del Condáu del Gran Mánchester]]. Al traviés del AGMA, los diez auatoridades del Gran Mánchester cooperen en munchos asuntos, incluyendo [[Plan de Tresporte Local|planes de tresporte local]] pa tol condáu.<ref>{{cita web |url=http://www.gmltp.co.uk|títulu=Plan de Tresporte Llocal del Gran Mánchester|publicación=páxina web del Plan de Tresporte Llocal del Gran Mánchester|editorial=<!--none obvious-->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061123093030/http://www.gmltp.co.uk/|fechaarchivu=23 de payares de 2006}} 12 d'avientu de 2006.</ref> Dellos servicios llocales facilitar pal condáu nel so conxuntu, alministraos por [[gobiernu Llocal d'Inglaterra#xuntes mistes|xuntes mistes]] estatutaries. Estos son l'[[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester]], (GMPTE, ''Greater Manchester Passenger Transport Executive'') responsable de la planificación y coordinación del [[tresporte públicu]] nel condáu; la [[Policía del Gran Mánchester]], controlada por una [[autoridá policial]] mista; el [[Serviciu de Rescate y de Quemes del Gran Mánchester]], alministráu por una "Autoridá de Rescate y Fueu" mista; y l'[[Autoridá d'Agües Residuales del Gran Mánchester]]. Estes xuntes mistes tán formaes por conceyales designaos de cada ún de los diez conceyos (sacante l'Autoridá d'Agües Residuales, que nun inclúi'l [[conceyu metropolitanu de Wigan]]). Los diez conceyos tienen conxuntamente el [[Grupu d'Aeropuertu de Mánchester]], que controla'l [[Aeropuertu de Mánchester]] y trés otros aeropuertos del Reinu Xuníu. Otros servicios tán financiaos direutamente y empobinaos polos conceyos llocales.<ref>{{cita publicación |títulu=Greater Manchester&nbsp;– 'up and going'? |autor=Hebbert, Michael|coautores=Iain Des |revista=Policy & Politics |volume=28 |añu=2000 |páxines= 79–92 |númberu=1 |issn=0305 5736}}</ref> El Gran Mánchester ye un [[condáu ceremonial]] col so propiu [[lod-teniente]], quien ye la representación personal del monarca. La Llei de Gobiernu Llocal de 1972 axustó que tola área cubierta pol condáu metropolitanu del Gran Mánchester tamién s'incluyiría nel [[Ducáu de Lancashire]], estendiendo'l ducáu pa incluyir rexones que taben d'antiguo nos condaos del Riding del Oeste de Yorkshire. Hasta'l 31 de marzu de 2005, el [[Guardián de los Archivos]] foi designáu pol [[Canciller del Ducáu de Lancaster]]; agora son nomaos po el [[Lord-Canciller|Lord Gran Canciller de Gran Bretaña]].<ref>{{cita web |url=http://www.duchyoflancaster.co.uk/output/page61.asp|editorial=duchyoflancaster.co.uk|títulu=Guardián de los Archivos|autor=[[Canciller del Ducáu de Lancaster]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080129182417/http://www.duchyoflancaster.co.uk/output/page61.asp|fechaarchivu=29 de xineru de 2008}} 8 de xunetu de 2008.</ref> El primer lord-teniente del Gran Mánchester foi Sir William Downward, qu'ostentó'l títulu dende 1974 hasta 1988.<ref>The Lord-Lieutenants Order 1973 (1973/1754)</ref> L'actual lord teniente ye Warren James Smith. Como condáu xeográficu, el gobiernu usa'l Gran Mánchester (al traviés de la [[Oficina d'Estadístiques Nacionales]]) pa la xunta de toles estadístiques del condáu nel so conxuntu y p'entamar y oldear materiales de rexistros xenerales y censos.<ref>{{cita web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?o_id=10056925&c_id=10001043 |títulu=Greater Manchester Met. C |autor=Una Visión de Gran Bretaña pol Tiempu, ''A Vision of Britain through Time''}} 6 d'abril de 2007.</ref> == Demografía == {{AP|Demografía del Gran Mánchester}} [[Ficheru:Population of Greater Manchester.png|thumb|upright|La población del Gran Mánchester aumentó d'alredor 328.000 en 1801 hasta 2,5 millones en 2001. El so picu foi en 1971, con 2,7 millones.]] [[Ficheru:Salford, Urban Splash.jpg|thumb|upright|Gran parte de les viviendes del Gran Mánchester consiste en [[casa adosada|cases adosaes en filera]] construyíes a baxos costos pa la población de les [[zona industrial|zones industriales]] llocales. Esta cai en [[Salford]] foi anovada pola compañía [[Urban Splash]] (''Chapoteo Urbanu'']] El Gran Mánchester tien una población de 2.553.800 habitantes (nel añu 2006), convirtiéndolo nel [[llista de condaos ceremoniales n'Inglaterra por población tercer condáu más pobláu]] nel Reinu Xuníu, dempués del [[Gran Londres]] y de [[Midlands del Oeste (condáu)|Midlands del Oeste]].<ref name=population>{{cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9666&More=Y|títulu=T 09: Quinary age groups and sex for local authorities in the UK; estimated resident population Mid-2006 Population Estimates|fecha=30 de mayu de 2008|editorial=National Statistics}} 8 de xunetu de 2008.</ref> Ye'l séptimu condáu más pobláu d'Inglaterra. El [[xentiliciu]] del Gran Mánchester ye "Gran Mancuniano" (''Greater Mancunian'').<ref>{{Harvnb|Clark|1973|p=93.}}</ref> El Gran Mánchester ye'l llar d'una población diversa y ye una aglomeración multicultural con una significante minoría étnica qu'abarca'l 8,49% del total de la población.<ref>{{cita web |url=http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20Manchester.pdf|títulu=Rexonal Portrait of Greater Manchester - 5.3 Population Structure/Migration (demography)|formatu=PDF|editorial=BISER Europe Regions Domain Reporting|añu=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110708003629/http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20Manchester.pdf|fechaarchivu=8 de xunetu de 2011}} 18 de febreru de 2008.</ref><ref name="MánchesterLieutenancy">{{cita web |url=http://www.manchesterlieutenancy.org/|editorial=Mánchesterlieutenancy.org|títulu=Warren Smith te da la bienvendia a la intendencia del Gran Mánchester}} 8 de xunetu de 2008.</ref> Anguaño hai sobre 66 nacionalidaes abellugaes nel condáu.<ref>{{cita web |url=http://www.can.uk.com/exodus/exodus_about.htm|editorial=can.uk.com|títulu=Exodus: The Facts|fecha=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704202159/http://can.uk.com/exodus/exodus_about.htm|fechaarchivu=4 de xunetu de 2012}} 27 de febreru de 2008.</ref> Según el censu de 2001 del Reinu Xuníu, el 74,2% de los residentes del Gran Mánchester son cristianos, el 5,0% musulmanes, el 0,9% xudíos, el 0,7% hinduístas, el 0,2% buidstas y el 0,1% del cultu [[sikh]]. El 11,4% nun tener una relixón, el 0,2% identificar con una relixón alternativa y el 7,4% nun definió la so relixón. Esto ye similar al restu del condáu, anque les proporciones de musulmanes y xudíos son casi'l doble que la media nacional.<ref name="Trafford neighbourhood stats">{{cita web |títulu=Relixón nel Gran Mánchester (autoridá sanitaria) |editorial=Statistics.gov.uk |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=789833&c=M7+4FU&d=14&y=16&g=353838&i=1x1003x1004&o=1&m=0&r=0&s=1201894343750&enc=1&dsFamilyId=95 }} 1 de febreru de 2008.</ref> El Gran Mánchester ta cubiertu poles diócesis [[Ilesia católica|católiques]] de [[Diócesis de Salford|Salford]] y [[Diócesis de Shrewsbury|Shrewsbury]],<ref>{{cita web |títulu=Diócesis Católica de Shrewsbury |url=http://www.dioceseofshrewsbury.org |editorial=Dioceseofshrewsbury.org}} 7 de mayu de 2007.</ref><ref>{{cita web | títulu=Parroquies de la diócesis editorial=Salforddiocese.org.uk | url=http://www.salforddiocese.org.uk/parishes/masstimes.html | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070502121806/http://www.salforddiocese.org.uk/parishes/masstimes.html | fechaarchivu=2 de mayu de 2007 }} 7 de mayu de 2007.</ref> y l'[[Archidiócesis Católica Romana de Liverpool|Archdiócesis de Liverpool]]. La mayor parte del Gran Mánchester forma parte de la [[Diócesis Anglicana de Mánchester]],<ref>{{cita web | títulu= Diócesis de la Ilesia d'Inglaterra en Mánchester | url= http://www.manchester.anglican.org/default.asp | editorial= Mánchester.anglican.org | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20071227051946/http://www.manchester.anglican.org/default.asp | fechaarchivu= 27 d'avientu de 2007 }} 17 de xineru de 2008.</ref> amás de [[conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]], que s'asitia dientro de la [[Diócesis Anglicana de Liverpool|Diócesis de Liverpool]].<ref>{{cita web | títulu= Bienveníu a la Diócesis de Liverpool | url= http://www.liverpool.anglican.org/ | editorial= Liverpool.anglican.org | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080224170526/http://www.liverpool.anglican.org/ | fechaarchivu= 2008-02-24 }} 1 de febreru de 2008.</ref> Siguiendo a la [[desindustrialización]] del Gran Mánchester a mediaos del [[sieglu XX]], producióse un cayente significante de la economía y de la población na rexón, particularmente en Mánchester y Salford.<ref name="Renewal">{{cita web |url=http://www.audit-commission.gov.uk/Products/BVIR/9AC95DA0-C6A1-4b9b-9A0D-D305DE72FFC8/ManchesterSalford.pdf|formatu=PDF|títulu=Mercáu Renewal: Manchester Salford Pathfinder|fecha=2003|editorial=[[Audit Commission]]}} 22 de febreru de 2008.</ref><ref name="Shrinking" /> Amplies árees de [[casa adosada|cases adosaes]] de baxa calidá construyíes mientres tola [[dómina victoriana]] atópase en probe estáu y desaparentes pa les necesidaes modernes; munchos distritos del interior de la ciudá sufrieron privaciones sociales cróniques y altos niveles de desemplegu.<ref name="Shrinking" /><ref>Cooper (2005), p.&nbsp;47.</ref> La [[renovación urbanística|evacuación de barriaes]] y el creciente [[escesu de población]] cola construcción de [[vivienda pública|viviendes sociales]] per parte de los conceyos [[Salford]] y Mánchester llevó al amenorgamientu de la población nel centru del Gran Mánchester.<ref name="Slums">{{cita publicación |apellíu=Shapely |nome=Peter |añu=2002–3 |títulu=La prensa y los desarrollos construyíos por sistema nel centru de la ciudá de Mánchester |revista=Estudio Históricu de la Rexón de Mánchester |volume=16 |páxines=30–39 |editorial=Manchester Centre for Regional History |allugamientu=Mánchester |issn=0952-4320 |url=http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071201012030/http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf |fechaarchivu=1 d'avientu de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071201012030/http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf |archivedate=2007-12-01 |fechaaccesu=2018-01-29 }} 22 de payares de 2007.</ref> Mientres la década de 1970, 1980 y 1990, la población del Gran Mánchester amenorgóse sobre 8.000 habitantes per añu.<ref name="Shrinking" /> Mientres la población de la Ciudá de Mánchester encongió sobre un 40% nesti periodu (de 766.311 habitantes en 1931 a 452.000 en 2006), la población total del Gran Mánchester namái s'amenorgó un 8%.<ref name="Shrinking" /> {| {{tablaguapa}} !colspan="8"|'''Totales de población del Gran Mánchester''' |- !Ali!!Población!!<!---blank--->!!Añu!!Población!!<!---blank---> |- ! 1801 |<center> 328.609 ! 1871 | <center>1.590.102 ! 1941 | <center>2.693.775 |- ! 1811 | <center>409.464 ! 1881 | <center>1.866.649 ! 1951 | <center>2.688.987 |- ! 1821 | <center>526.230 ! 1891 | <center>2.125.318 ! 1961 | <center>2.699.711 |- ! 1831 | <center>700.486 ! 1901 | <center>2.357.150 ! 1971 | <center>2.729.741 |- ! 1841 | <center>860.413 ! 1911 | <center>2.617.598 ! 1981 | <center>2.575.441 |- ! 1851 | <center>1.037.001 ! 1921 | <center>2.660.088 ! 1991 | <center>2.569.700 |- ! 1861 | <center>1.313.550 ! 1931 |<center> 2.707.070 ! 2001 | <center>2.482.352 |- | colspan="8" style="text-align:center;font-size:90%;"|Les estadístiques d'antes de 1974 recoyer poles árees del gobiernu llocal qu'agora entiende'l Gran Mánchester<br />''Fonte: [[Históricu de Gran Bretaña]].<ref>{{cita web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&o_id=10056925&c_id=10001043&add=N |títulu=Greater Manchester Met. C: Total Population |autor=A Vision of Britain through time}} 6 d'abril de 2007.</ref> |} La disposición de cases del Gran Mánchester entiende una variedá de tipos. El [[centru de la ciudá de Mánchester]] carauterizar polos sos grandes edificios con munches plantes,<ref name="MánchesterHighRise">{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/Manchester/content/articles/2004/11/24/high_rise_living_hys_feature.shtml|títulu=Manchester&nbsp;– Features&nbsp;– A cut above: high rise living is back|editorial=[[bbc.co.uk]]|fecha=24 de payares de 2004|autor=Yakub Qureshi|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20041230000829/https://www.bbc.co.uk/Manchester/content/articles/2004/11/24/high_rise_living_hys_feature.shtml|fechaarchivu=30 d'avientu de 2004}} 25 de febreru de 2008.</ref> mientres [[Salford]] tien dalgunos de los bloques de mayor altor y ye ún de los estaos más [[densidá de población|densamente poblaos]] n'Europa.<ref>{{cita publicación |url=http://www.guardian.co.uk/society/2001/feb/28/housingpolicy.keyworkerhousing|títulu=Bloques de torres pa facer un retruque|fecha=28 de febreru de 2001|autor=Cunningham, John|editorial=Guardian News and Media Limited|publicación=[[The Guardian]]}} 26 de febreru de 2008.</ref> Por tol Gran Mánchester, son comunes les files de cases adosaes, la mayoría de les cualos construyíes mientres la [[dómina victoriana]] y el [[periodu eduardino]]. La [[Iniciativa de Renovación del Mercáu Inmobiliariu]] identificó a [[Mánchester]], Salford, [[Rochdale]] y [[Oldham]] como áras de cases adosaes non aptes pa les necesidaes d'anguaño. A pesar de que'l Gran Mánchester ye famosu pola so espansión desafranada, el condáu nun tien [[zona verde|zones verdes]]. Dizse qu'[[Altrincham]], colos sos barrios [[Bowdon, Gran Mánchester|Bowdon]] y [[Hale, Gran Mánchester|Hale]], constitúi un "barriu de corredores de bolsa, con cases bien promocionaes nun área de opulencia silvática".<ref>Frangopulo (1977), p.&nbsp;224.</ref> == Educación == El Gran Mánchester tien cuatro universidaes: la [[Universidá de Bolton]], la [[Universidá de Mánchester]], la [[Universidá Metropolitana de Mánchester]] y la [[Universidá de Salford]]. Xunto col [[Real Colexu de Música del Norte]], tienen una combinada población d'estudiantes d'educación cimera de 101.165 en [[2007]] (el tercer númberu más altu n'Inglaterra, por detrás del Gran Londres con 360.890 y el [[Midlands del Oeste (condáu)|Midlands del Oeste]] con 140.980),<ref>{{cita web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0607.xls|títulu=Table 0a&nbsp;– Tolos estudiantes por instituciones, modadlidad d'estudios, nivel d'estudios, xéneru y casa 2006/07|añu=2008|formatu=XLS|publicación=Students and Qualifiers Data Tables|editorial=[[Axencia d'Estadístiques d'Educación Cimera]]}} 21 de marzu de 2008.</ref> y el decimoterceru más altu per cabeza n'Inglaterra per cabeza.<ref>{{cita publicación |apellíu=Tight|nome=Malcolm|añu=2007|mes=xunetu|títulu=La (Re)Locación de la Educación Cimera n'Inglaterra (Revisitado)|url=https://archive.org/details/sim_higher-education-quarterly_2007-07_61_3/page/250|revista=Higher Education Quarterly|volume=61|númberu=3|páxines=250–265|doi=10.1111/j.1468-2273.2007.00354.x}}</ref> La mayoría de los estudiantes concéntrase na [[Cai Wilmslow, Mánchester|cai Oxford]] en Mánchester, el recintu urbanu d'educación cimera más estensu d'Europa.<ref name="Higher edu">Hartwell (2001), p.&nbsp;105.</ref> La educación primaria, secundaria y posterior dientro del Gran Mánchester son responsabilidá de los conceyos constituentes que formen les [[autoridá local d'educación|autoridad llocales d'educación]] y alministren escueles y colexos d'educación de niveles más altos. El condáu tamién ye'l llar d'un númberu d'[[escuela independiente|escueles independientes]] como'l [[St. Bede's College]], la [[Escuela de Gramática de Mánchester]], la [[Escuela de Bolton]] y la [[Escuela de Gramática de Bury]]. == Economía == [[Ficheru:Oldham From Glodwick.png|thumb|[[Oldham]], pintáu mientres la [[Revolución industrial]]. Munches ciudaes del Gran Mánchester construyéronse alredor d'estes zones.]] [[Ficheru:SalfordQuays.jpg|thumb|Los [[Muelles de Salford]] ye'l principal distritu de negocios de la [[ciudá de Salford]].]] [[Ficheru:Trafford Centre escalators.jpg|thumb|El [[centru de Trafford]] ye unu de los [[liasta de los centros comerciales del Reinu Xuníu por tamañu mayores centros comerciales nel Reinu Xuníu]].]] Gran parte de la riqueza del Gran Mánchester xenerar mientres la Revolución Industrial. La primera [[fábrica algodonera]] del mundu construyir na ciudá de [[Royton]],<ref>{{cita web |url=http://www.oldham.gov.uk/working/economic_profile/innovation_technology.htm|títulu=Perfil Económicu de Oldham, Innovación y Teunoloxía|publicación=Oldham MBC web pages|editorial=Conceyu de Oldham|fecha=<!--undated-->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20041012135441/http://www.oldham.gov.uk/working/economic_profile/innovation_technology.htm|fechaarchivu=12 d'ochobre de 2004}} 27 d'ochobre de 2006.</ref><ref>{{cita web|url=http://www.spinningtheweb.org.uk/journey.php?Title=NW+Cotton+towns+learning+journey&step=2&theme=places|títulu=NW Cotton Towns Learning Journey|publicación=Spinning the web|editorial=Mánchester City Council|urlarchivu=https://archive.today/20070910164358/http://www.spinningtheweb.org.uk/journey.php?Title=NW+Cotton+towns+learning+journey&step=2&theme=places|fechaarchivu=2007-09-10}} 27 d'ochobre de 2006.</ref> y el condáu alluga delles antigües [[zona industrial|zones industriales]]. Una publicación de l'[[Asociación pa l'Arqueoloxía Industrial]] describe'l Gran Mánchester como "unu de les árees clásiques de crecedera industrial y urbanu en Gran Bretaña, la resultancia d'una combinación de fuercies que llegaron al empar nos sieglos XVIII y XIX: un aumentu espectacular de la población, l'apaición de zones industriales especializaes, una revolución nel tresporte, y débil señoríu local".<ref name="M&N" /> Gran parte del condáu tuvo a la vanguardia de la [[manufactura testil mientres la Revolución Industrial]] y nel sieglu XX, representáu poles antigües fábriques testiles fundaes por tol condáu.<ref name="M&N" /> El territoriu que forma'l Gran Mánchester experimetnó un rápidu cayente nos sectores traduccionales, en parte mientres la [[escasez de llana de Lancashire]] causada pola [[Guerra de Secesión]], pero principalmente pola [[Gran Depresión nel Reinu Xuníu|depresión económica de la posguerra]] y la [[deindustrialización]] de Gran Bretaña qu'asocedió mientres el sieglu XX.<ref name="Shrinking">{{cita web|formatu=PDF|títulu=Shrinking Cities: Mánchester/Liverpool II|url=http://shrinkingcities.com/fileadmin/shrink/downloads/pdfs/WP-II_Mánchester_Liverpool.pdf|fecha=marzu de 2004|páxina=36|editorial=shrinkingcities.com|autor=}} 4 de marzu de 2008.</ref> Una considerable reestructuración industrial ayudó a la recuperación de la rexón.<ref name=BISER6>{{cita web|url=http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20M%C3%A1nchester.pdf|títulu=Retrato Rexonal del Gran Mánchester - 6 Factores Económicos|formatu=PDF|editorial=BISER Europe Regions Domain Reporting|añu=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160306113334/http://biser-eu.com/regions/greater%20m%c3%a1nchester.pdf|fechaarchivu=2016-03-06}} 17 de febreru de 2007.</ref> Históricamente, los muelles de los [[Muelles de Salford]] yeren un puertu industrial, anque agora son (siguíu por un periodu de desusu) un área comercial y residencial qu'inclúi'l [[Muséu Imperiar de Guerra del Norte]] y el teatru [[El Lowry]] y el centru d'exhibiciones. Tamién se preve l'apertura d'un importante centru de la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] nel añu [[2010]].<ref name="MediaCity">{{cita web |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/215/215813_salford_bid_wins_bbc_move_north.html|títulu=La puya por Salford consigue'l desplazamientu de la BBC al norte|publicación=[[Noticies Vespertines de Mánchester]]|añu=2006|autor=Ian Wylie}} 5 de marzu de 2008.</ref> Anguaño, el Gran Mánchester ye'l centru económicu de la rexón [[Inglaterra del Noroeste|Noroeste]] d'Inglaterra y ye la mayor economía subrexonal nel Reinu Xuníu, dempués de Londres ya [[Inglaterra del Sureste]].<ref>{{cita web |url=http://www.investinmanchester.com/MarketIntelligence/EconomicOverview/|títulu=Mánchester city region&nbsp;– Economic Overview|editorial=investinMánchester.com|fecha=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.investinmanchester.com/MarketIntelligence/EconomicOverview/|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}} 30 de mayu de 2008.</ref> El Gran Mánchester representa más de 42 billones de llibres del [[midíes d'ingresos y gastos nacionales|GVA]] rexonal del Reinu Xuníu, más que [[Gales]], [[Irlanda del Norte]] o [[Inglaterra del Nordés]].<ref name="GVA">{{cita web|url=http://www.investinmanchester.com/be_econ|títulu=Dato Económicos del Gran Mánchester|editorial=Midas Manchester|añu=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070813023005/http://www.investinmanchester.com/be_econ|fechaarchivu=13 d'agostu de 2007}} Archiváu de [http://www.investinmánchester.com/be_econ the original] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=the original |2=http://www.xn--investinmnchester-fpb.com/be_econ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} el 13 d'agostu de 2007. 10 de xunetu de 2008.</ref> El [[centru de la ciudá de Mánchester]], el distritu central de negocios del Gran Mánchester, ye un gran centru de negocios y de comerciu y suministra una identidá global al Gran Mánchester, actividaes especializaes y oportunidaes d'emplegu. Otramiente, la economía del centru de la ciudá depende percima del restu del condáu por cuenta de la so población como conorcio d'emplegu y fuercia de trabayu especializada, y pol so poder adquisitivu.<ref>{{cita web |url=http://www.gmep.org.uk/ccm/navigation/the-greater-Manchester-strategy/|editorial=gmep.org.uk|títulu=La Estratexa del Gran Mánchester, ''The Greater Manchester Strategy'': Foreword|fecha=2004|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080422142422/http://www.gmep.org.uk/ccm/navigation/the-greater-manchester-strategy/|fechaarchivu=22 d'abril de 2008}} 9 de xunetu de 2008.</ref> El Mánchester de güei ye un centru pa les artes, los mediu sde comunicación, la educación cimera y el comerciu. Nun sondéu sobre los xefes de negocios de Gran Bretaña publicáu en [[2006]], ver a Mánchester como'l meyor llugar del país p'asitiar el negociu.<ref name="Best for business">{{cita web |url=http://www.omis.co.uk/Downloads/BBC06.pdf|títulu=Resumen del Executivu de les Meyores Ciudaes de Gran Bretaña 2005-2006, ''Britain's Best Cities 2005–2006 Executive Summary''|editorial=OMIS Research|añu=2006|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060517041837/http://www.omis.co.uk/Downloads/BBC06.pdf|fechaarchivu=17 de mayu de 2006}} Archiváu dende'l 17 de mayu de 2006. El 17 de xunetu de 2008.</ref> Un reporte encargáu por Sociedá de Mánchester (''Manchester Partnership'') publicáu nel añu 2007 amosó a Mánchester como la "ciudá de crecedera más rápida", económicamente falando.<ref name="Fastest Growing City">30 de mayu de 2008.{{cita web|url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2915|títulu=Manchester&nbsp;– The State of the City|editorial=Mánchester City Council|añu=2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130112214407/http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2915|fechaarchivu=2013-01-12}} 11 de setiembre de 2007.</ref> Ye la tercer ciudá más visitada del Reinu Xuníu por visitantes estranxeros<ref>{{cita press release | títulu=Los Visitantes Internacionales nel Atopadizu Mánchester Aumenten el 10%, ''International Visitors To Friendly Mánchester Up 10%'' | editorial=Marketing Manchester | fecha=17 de setiembre de 2007 | url=http://www.marketingmanchester.com/news/newsdetails.xsql?id=258 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071027113657/http://www.marketingmanchester.com/news/newsdetails.xsql?id=258 | fechaarchivu=27 d'ochobre de 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071027113657/http://www.marketingmanchester.com/news/newsdetails.xsql?id=258 | archivedate=2007-10-27 | fechaaccesu=2018-01-29 }} 17 de xunetu de 2008.</ref> y yá se considera de cutiu como la [[segunda ciudá del Reinu Xuníu]].<ref name="Second city">{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2253035.stm|títulu=Manchester 'England's second city'|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|añu=2002}} 2 de mayu de 2007. <br />• {{cita web|url=http://www.ipsos-mori.com/content/Mánchester-englands-second-city.ashx|títulu=Mánchester 'England's Second City'|editorial=Ipsos MORI|añu=2002}} 30 de mayu de 2008. <br />• {{cita web|url=http://property.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/property/article541043.ece|títulu=Can Birmingham halt its torne?|publicación=[[The Times]]|añu=2005|autor=Riley, Catherine|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110811091707/http://property.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/property/article541043.ece|fechaarchivu=2011-08-11}} 1 d'agostu de 2007. <br />• {{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/Mánchester/4293814.stm|títulu=Mánchester 'close to second city'|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|añu=2005}} 2 mayu de 2006. <br />• {{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6349501.stm|títulu=Manchester tops second city poll|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|añu=2007}} 18 de xunu de 2007. <br />• {{cita web|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/02_february/09/birmingham.shtml|títulu=Birmingham loses out to Manchester in second city face off|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|añu=2007}} 18 de xunu de 2007.</ref> El [[Centru de Trafford]] ye ún de los [[llista de los centros comerciales nel Reinu Xuníu por tamañu mayores centros comerciales del país]] y asítiase dientro del [[conceyu metropolitanu de Trafford]]. Según el censu británicu de 2001, hai 1.805.315 residentes nel Gran Mánchester entendíos ente los 16 y 74 años. L'actividá económica d'esta xente yera un emplegu a xornada completa pal 40,3%, a media xornada pal 11,3%, autónomos el 6,7%, en paru'l 3,5%, estudiantes ensin trabayu pal 5,1%, estudiantes con trabayu pal 2,6%, xubilaos el 13,0%, buscando un nuevu llar o familia pal 6,1%, permanentemente enfermos o minusválidos el 7,8%, y económicamente inactivos por otros motivos el 3,5%. Les cifres asemeyar col enclín nacional, anque'l porcentaxe d'autónomos asitiar por debaxo de la media nacional (8,3%).<ref>{{cita web | títulu=actividá económica del Gran Mánchester (autoridá sanitaria) | editorial= Statistics.gov.uk | url =http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=789833&c=Greater+Manchester&d=81&y=16&g=352906&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1202045463826&enc=1&dsFamilyId=107}} 3 de febreru de 2008.</ref> La proporción de desemplegu nel condáu varia, siendo nel [[conceyu metropolitanu de Stockport]] de 2,0% frente al 7,9% de la [[ciudá de Mánchester]].<ref>{{cita web |títulu=Promoviendo una Economía Dinámica|editorial=Greater Manchester y-Government Partnership|url=http://www.gmep.org.uk/ccm/content/agma/promoting-a-dynamic-economy.en;jsessionid=64C7688F205BEE012F17A5Y3001818D5|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080112085728/http://www.gmep.org.uk/ccm/content/agma/promoting-a-dynamic-economy.en%3Bjsessionid%3D64C7688F205BEE012F17A5Y3001818D5|fechaarchivu=12 de xineru de 2008}} 12 d'avientu de 2007.</ref> En [[2001]], de los 1.093.385 residentes con emplegu del Gran Mánchester, la industria llaboral era: el 18,4% venta al per menor y al per mayor, 16,7% manufacturación, 11,8% servicios de propiedá y de negocios, 11,6% trabayos sanitarios y sociales, 8,0% educación, 7,3% tresporte y comunicaciones, 6,7% construcción, 4,9% alministración pública y defensa, 4,7% hoteles y restoranes, 4,1% finances, 0,8% suministru d'electricidá, gas y agua, 0,5% agricultura, y 4,5% otros. Esto atopábase ''grosso modo'' asemeyáu a les cifres nacionales, sacante pola proporción d'emplegos n'agricultura, namái una terciu de la media nacional (1,5%) por cuenta de aplastante usu urbanu.<ref name=BISER6 /><ref>{{cita web |títulu=Greater Manchester (health authority) industry of employment |editorial=Statistics.gov.uk |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=789833&c=Greater+Mánchester&d=81&y=16&g=352906&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1202046400846&enc=1&dsFamilyId=119 }} 3 de febreru de 2008.</ref> {| {{tablaguapa}} style="margin-left: 2em; width: 60%; font-size: 100%;" cellspacing="3" !colspan="5"|'''Valor rexonal brutu agregu, pol condáu metropolitanu del Gran Mánchester sobre los precios básicos actuales. Les cifres tán en millones de llibres esterlines britániques.<ref name="RGVA">{{cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf|títulu=Valor Rexonal Brutu Agregu (pp.&nbsp;240–253)|editorial=[[Oficina d'Estadístiques Nacionales]]|fecha=21 d'avientu de 2005|formatu=PDF|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060209/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf|fechaarchivu=3 de marzu de 2005}} 5 de marzu de 2008.</ref>''' |- ! Añu || Valor Rexonal Brutu Agregu<ref group=n.>Los componentes nun tienen de sumar se a los totales debíu al arredondio</ref> || Agricultura<ref group=n.>Inclúi caza y silvicultura</ref> || Industria<ref group=n.>Inclúi enerxía y construcción</ref> || Servicios<ref group=n.>Inclúi servicios intermediarios financieros indireutamente midíos</ref> |- | 1995 || '''25.368''' || 59 || 8.344 || 16.966 |- | 2000 || '''32.995''' || 38 || 8.817 || 24.140 |- | 2003 || '''38.300''' || 48 || 8.973 || 29.279 |- | 2005<ref name="GVA_2007">{{cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/Regional_GVA_December_2007.pdf|títulu=Rexonal GVA December 2007|editorial=statistics.gov.uk|añu=2007|formatu=PDF|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080108083547/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/Regional_GVA_December_2007.pdf|fechaarchivu=8 de xineru de 2008}} 3 de febreru de 2008.</ref> || '''42.082''' || — || —— || ——– |} {{llistaref|group=n.}} == Tresporte == [[Ficheru:M60 at Cutler Hill, Failsworth.jpg|thumb|L'[[autopista M60]] al so pasu por [[Failsworth]]; tratar d'una [[aniellu periféricu|autopista circular]] del Gran Mánchester.]] [[Ficheru:Metrolink at Dolly Molly.jpg|thumb|Una tranvía del [[Mánchester Metrolink]] averándose a [[Radcliffe, Gran Mánchester|Radcliffe]], parte del sistema de tresporte públicu llixeru sobre raíles del Gran Mánchester.]] [[Ficheru:First Manchester Scania artic.jpg|thumb|Servicios d'autobús de la compañía [[First Mánchester]] en serviciu nel norte del condáu.]] Los servicios públicos de tresporte nel Gran Mánchester son coordinaos pol [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester]] (''Greater Manchester Passenger Transport Executive'', GMPTE), un cuerpu públicu establecíu como SELNEC PTE en [[1969]] d'acordies cola [[Llei de Tresporte de 1968]].<ref name="FrangopuloP187" /> La orixinal Autoridá de Tresporte de Pasaxeros SELNEC foi trespasada al [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]] el 1 d'abril de 1974 col enfotu de coordinar autobuses y trenes nel nuevu condáu.<ref name="FrangopuloP187" /> El conceyu tenía total responsabilidá sobre la planificación estratéxica y les decisiones d'actuación en tresporte públicu y carreteres. La intención del GMPTE yera llograr el suministru d'un sistema dafechu integráu y eficiente de tresporte de pasaxeros pa llograr satisfacer les necesidaes del área en cuestión.<ref name="FrangopuloP187" /> En [[1977]] señalar como la mayor autoridá de tresporte públicu nel Reinu Xuníu dempués del [[tresporte en Londres|tresporte londinense]].<ref name="FrangopuloP187">Frangopulo (1977), p.&nbsp;187.</ref> El Gran Mánchester estender nel corazón de la rede de tresporte de [[Inglaterra del Noroeste|noroeste]]. Gran parte de les infraestructures centrar na [[Mánchester|ciudá de Mánchester]] col [[petrina de ronda interior de Mánchester]] que circula pel centru urbanu, una fusión de delles carrteras más importantes. El condáu ye l'únicu llugar del Reinu Xuníu que tien una [[aniellu periféricu|autopista circular]]:<ref name="M60P141">Hyde, O'Rourke y Portland (2004) p.&nbsp;141.</ref> la [[autopista M60|M60]], que traviesa tolos conceyos sacante Bolton y Wigan. El Gran Mánchester tien un porcentaxe más altu de rede d'[[autopistes]] que cualesquier otru condáu nel país,<ref>{{cita web |url=http://www.oldham.ac.uk/study/local|cita=El Condáu Metropolitanu del Gran Mánchester tien la rede d'autopistes más estensa nel Reinu Xuníu|títulu=Información local: sobre Oldham|editorial=oldham.ac.uk|autor=[[The Oldham College]]|fecha=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061009195121/http://www.oldham.ac.uk/study/local|fechaarchivu=9 d'ochobre de 2006}} 6 de marzu de 2008.</ref> y según el [[llibru Guinness de los récores]] tien la mayor cantidá de carriles de tráficu a cada llau (17), que s'estienden al traviés de delles calzaes paraleles ([[auotpista M61|M61]] en [[Linnyshaw]] en [[Walkden]], cerca del encruz cola M60).<ref>{{cita web |url=http://www.cbrd.co.uk/roadsfaq/#446 |títulu=Base de Datos de les Carreteres Britániques|editorial=cbrd.co.uk}} 6 de marzu de 2008.<br />•{{cita publicación |títulu=The number's up for Britain's roads|url=http://www.telegraph.co.uk/motoring/main.jhtml?xml=/motoring/2002/10/04/emfnum05.xml |publicación=Telegraph.co.uk |editorial=Telegraph Media Group Limited |fecha=Ochobre de 2002 |idioma= |cita=El sector oeste de Mánchester ta notoriamente congestionado y ostenta el récor por tener la seición d'autopista más amplia, 17 impresionantes carriles onde la M61 y la M60 crúciense}} 7 xunetu de 2007.<br />•{{cita llibru |autor=Matthews, Peter (ed) |títulu=El Llibru Guinnes de los Récores de 1993|editorial=Guinness World Records Limited |allugamientu=Enfield |fecha=1992 |id= ISGN 0-85112-978-1 |páxines=&nbsp;121}}</ref> Los 137 km (85 milles) de rede d'autopistes del Gran Mánchester vieron 5,8 billones de quilómetros de vehículos en 2002, sobre'l 6% del total nacional, o 89.000 vehículos cada diarios.<ref name="M60P141" /> La [[carretera A580|carretera "Lancs del Este" A580]] ye una [[carretra A]] [[estatus primariu|primaria]] que coneuta Mánchester y Salford con [[Liverpool]]. Foi la primer carretera construyida pa coneutar ciudaes y foi oficialmente inaugurada pol [[Xurde V de Reinu Xuníu|rei Xurde V]] el 18 de xunetu de [[1934]].<ref name="lancshistoric">{{cita web |url=http://www.lancashire.gov.uk/environment/historichighways/eastlancs/index.asp|títulu=Early Highways Liverpool-East Lancashire Road A580|publicación=Historic Highways|editorial=lancashire.gov.uk|autor=[[Conceyu Condal de Lancashire]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071229070048/http://www.lancashire.gov.uk/environment/historichighways/eastlancs/index.asp|fechaarchivu=29 d'avientu de 2007}} 19 de xineru de 2008.</ref> Hai propuestes [[tarifes de conxestión nel Gran Mánchester]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.mánchestereveningnews.co.uk/news/s/1007/1007736_ccharge_details_revealed.html |títulu=C-charge details revealed |nome=Alan |apellíu=Salter |publicación=Noticies Vespertines de Mánchester |editorial=M.E.N. Media Ltd |fecha=5 de mayu de 2007 }} 25 payares de 2007.</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.guardian.co.uk/society/2007/jul/27/communities.environment |títulu=Manchester makes move towards congestion charge |publicación=The Guardian |editorial=Guardian News and Media Limited |fecha=27 de xunetu de 2007}} 25 de payares de 2007.</ref> A diferencia de l'actual versión del [[tarifa de conxestión de Londres|proyeutu de Londres]], van usase dos gordones, unu cubriendo'l principal nucleu urbanu del [[Área Urbana del Gran Mánchester]] y otru cubriendo'l centru de la ciudá de Mánchester.<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/Manchester/content/articles/2007/01/24/240106_road_pricing_feature.shtml|títulu=Traffic Congestion charging: FAQs|editorial=BBC Mánchester|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070218120414/https://www.bbc.co.uk/Manchester/content/articles/2007/01/24/240106_road_pricing_feature.shtml|fechaarchivu=18 de febreru de 2007}} 26 de payares de 2007.</ref> Hai una amplia rede d'autobuses que parten del centru de la ciudá de Mánchester. Los principales provisores d'esti serviciu son [[First Mánchester]] nel norte del condáu, y [[Stagecoach Manchester]] nel sur. Amás de la rede de rutes d'autobús, uns sistema de tranvía llixeru empezó a operar en [[1992]], llamáu [[Mánchester Metrolink]]. Los sistemes de tranvía cubren la ciudá de Mánchester, la [[ciudá de Salford]], [[Bury (Gran Mánchester)|Bury]] y [[Trafford]]. Prevese una estensión del sistema a empiezos de 2008, que va ver el funcionamientu del sistema en tolos conceyos sacante Bolton y Wigan. El Gran Mánchester tien una rede ferroviaria de 229 km (142 milles) con [[llista de les estaciones ferroviaras nel Gran Mánchester|98 estaciones]], foramando un cubu central al noroeste de la rede de ferrocarril.<ref>{{cita web |url=http://www.gmpte.com/content.cfm?category_id=102785|títulu=GMPTE&nbsp;– Trains|autor=[[GMPTE]]|editorial=gmpte.com|fecha=N.D.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081116034410/http://www.gmpte.com/content.cfm?category_id=102785|fechaarchivu=16 de payares de 2008}} 13 setiembre de 2007.</ref> Los servicios de tren son suministraos por compañíes privaes y funcionen sobre la rede ferroviaria nacional que ye propiedá y caltenida por [[Network Rail]] (''Raíl de Redes''). Tamién permanez una amplia rede de canales de la Revolución Industrial. L'[[Aeropuertu de Mánchester]], que ye'l cuartu más grande del Reinu Xuníu, dota al condáu con vuelos a más destinos que nengún otru aeropuertu nel país:<ref name="State of the City" /> dende xunu de 2007 suministró 225 rutes.<ref>{{cita web |url=http://www.uk-airport-news.info/Manchester-airport-news-030607.htm|títulu=L'Aeropuertu de Mánchester ufierta más destinos que'l de Heathorw y el de Gatwick |publicación=uk-airport-news.info|fecha=3 June&nbsp;2006|publicación=UK Airport News|editorial=TMC Ltd|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081202072830/http://www.uk-airport-news.info/manchester-airport-news-030607.htm|fechaarchivu=2 d'avientu de 2008}} 10 de xunetu de 2008.</ref> Les tres formes de tresporte públicu na zona utilícense realmente enforma. Fixéronse 19,7 millones de viaxes sobre raíl nel área sostenida pol GMPTE nel añu financial 2005/2006, una medría del 9,4% con respectu de 2004/2005; hubo 19,9 millones deviajes en Metrolink; y el sistema d'autobús tresportó a 219,4 millones de pasaxeros.<ref name="State of the City">{{cita web |url=http://www.manchester.gov.uk/downloads/State_of_the_City_appendix.pdf|títulu=State of the City Report 2006/2007|formatu=PDF|editorial=Manchester.gov.uk|fecha=September 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120207234239/http://www.manchester.gov.uk/downloads/State_of_the_City_appendix.pdf|fechaarchivu=7 de febreru de 2012}} 26 de febreru de 2008.</ref> == Deportes == [[Ficheru:Old Traford.jpg|thumb|La tribuna este del [[Old Trafford]].]] [[Ficheru:LCCC Entrance.jpg|thumb|La entrada principal del Campu de Criket Old Trafford.]] [[Ficheru:City of Manchester Stadium 2.jpg|thumb|L'[[Estadiu Ciudá de Mánchester]], el principal llugar de xunta de los [[xuegos de la Mancomunidá de 2002]] y sede del [[Mánchester City F.C.]]]] [[Ficheru:Reebok Stadium from Crooked Edge Hill.jpg|thumb|El [[Bolton Wanderers F.C.]] tienen el so centru nel [[Estadiu Reebok]], en [[Horwich]].]] Mánchester allugó los [[Xuegos de la Mancomunidá de 2002]], con un costu de 200 millones de llibres esterlines por causa de les insatalciones deportives y otros 470 millones pa les estructures llocales, y foi con muncho el mayor y más caru eventu deportivu del Reinu Xuníu y el primeru en ser una parte integral de rexeneración urbana.<ref name=Gratton>{{cita publicación |apellíu=Gratton|nome=Chris|coautores=Simon Shibli; Richard Coleman|añu=2005|títulu=Sport and Economic Regeneration in Cities|url=https://archive.org/details/sim_urban-studies_2005-05_42_5-6/page/985|revista=Urban Studies|volume=42|númberu=5–6|páxines=985–999|editorial=Urban Studies Journal Limited|doi=10.1080/00420980500107045}}</ref> Utilizóse un amiestu d'instalaciones nueves y yá esistentes. Los nuevos servicios incluyíen el [[Centru Acuáticu de Mánchester]], l'[[Estadiu Bolton]], el [[Centru Nacional de Squash]] y l'[[Estadiu Ciudá de Mánchester]]. El [[Velódromu de Mánchester]] construyóse com parte de la puya p'allugar los [[Xuegos Olímpicos de 2000]].<ref>Parkinson-Bailey (2000), pp.&nbsp;249–250.</ref> Tres los Xuegos de la Mancomunidá, l'Estadiu Ciudá de Mánchester afacer pal usu futbolísticu y la pista axacente de calentamientu ameyorar pa convertise na Pista Rexonal d'Atletismu.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/commonwealthgames2002/hi/features/newsid_1993000/1993683.stm|autor=|títulu=City enjoys £600m windfall|editorial=BBC.Online|fecha=16&nbsp;Xunu de 2006}} 14 de setiembre de 2007.<br />•{{cita web |url=http://www.gameslegacy.com/cgi-bin/index.cgi/34|títulu=Sporting Legacy|añu=2003|publicación=Commonwealth Games Legacy Mánchester 2002|editorial=Commonwealth Games Legacy|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081024005224/http://www.gameslegacy.com/cgi-bin/index.cgi/34|fechaarchivu=24 d'ochobre de 2008}} Retrieved on 23&nbsp;September 2007.</ref> Otres instalaciones siguen siendo utilizaes polos atletes d'élite.<ref name=Gratton /> Nun ye fácil de cuantificar la cantidá neta de rexeneración del área. Los asesores de la Policía de Cambridge envaloren unos 4,500 trabayos a xornada completa de resultes direuta, y Grattan señala otros beneficios al llargu plazu que s'atropen pola publicidá y la meyora de la imaxe de la zona.<ref name=Gratton /> En [[fútbol]], cuatro equipos del Gran Mánchester jugarón na [[Premier League]] 2011-2012. El [[Mánchester United F.C.]] ye ún de los equipos de fútbol más conocíos, y n'abril de 2008 ''[[Forbes]]'' envaloró que tamién yera'l más ricu.<ref>{{cita publicación|títulu=Soccer Team Valuations #1 Mánchester United|url=http://www.forbes.com/business/lists/2008/34/biz_soccer08_Mánchester-United_340001.html|publicación=forbes.com|editorial=Forbes.com LLC|fecha=30&nbsp;April 2008}} 2 de mayu de 2008.</ref> Ganó'l [[campeones de fútbol d'Inglaterra|campeonatu de lliga]] diecinueve veces, la [[Copa FA]] once veces y fueron los campeones europeos en trés causes.<ref>{{cita web | url= http://www.stretfordend.co.uk/gloryglory.html | títulu= Glory, Glory, Man United |publicación=The website of dreams}} 2 de xunu de 2008.</ref> El so campu [[Old Trafford]] allugó la [[Copa Final FA]] y partíos internacionales. El [[Mánchester City F.C.]] treslladar de la [[Cai Maine]] al Estadiu Ciudá de Mánchester tres los Xuegos de la Mancomunidá de 2002. Ganaron el campeonatu de liga cuatro vegaes y la Copa FA cuatro veces.<ref name=FACup /><ref>{{cita web |url=http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={B7CC47CB-001B-4A66-B8D1-42F9530F1FF7} |títulu=roll of honour|work=Mánchester City Football Club official website|editorial=Mánchester City FC|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090617045040/http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid=%7BB7CC47CB-001B-4A66-B8D1-42F9530F1FF7%7D|fechaarchivu=17 de xunu de 2009}} 2 de mayu de 2008.</ref> El [[Bolton Wanderers F.C.]] ganó la Copa FA cuatro veces.<ref name=FACup>{{cita web |url=http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/History/Postings/2003/11/FACupStatistics.htm |títulu=Cup Final Statistics|añu=2001–2008|publicación=TheFA.com|editorial=The Football Association}} 2 de mayu de 2008.</ref> El [[Wigan Athletic F.C.]] ye ún de los equipos de lliga más nueves y que yá foi campeón de la Copa FA en 2012-2013 frente al Manchester City .<ref>{{cita web |url=http://www.wiganlatics.premiumtv.co.uk/page/History/0,,10429,00.html|títulu=Brief history of Wigan Athletic|fecha=11&nbsp;June 2007|publicación=Wigan Athletic the official website|editorial=Wigan Athletic Football Club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080309062600/http://www.wiganlatics.premiumtv.co.uk/page/History/0,,10429,00.html|fechaarchivu=9 de marzu de 2008}} 2 de mayu 2008.</ref> Amás, l'[[Oldham Athletic A.F.C.]] y el [[Stockport County F.C.]] van xugar na [[Lliga Unu de Fútbol|Lliga Unu]]; el [[Bury F.C.]] (ganador en dos causes de la Copa FA) y el [[Rochdale A.F.C.]] van xugar na [[Lliga Dos de Fútbol|Lliga Dos]]. Na [[unión de rugby]], los [[Sale Sharks]] de Stockport compiten nel [[Lliga inglesa de rugby 15|Guinness Premiership]] y ganaron la lliga en [[2006]].<ref name="sale sharks">{{cita publicación |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/english/5009064.stm|editorial=BBC|títulu=BBC Rugby Union&nbsp;– English&nbsp;– Sale 45-20 Leicester|fecha=27&nbsp;May 2006}} 28 de febreru de 2008.</ref> Whitefield centró la competición [[Sedgley Park R.O.F.C.|Sedgley Park RUFC]] na [[División Nacional Unu]], el [[Mánchester Rugby Club|Mánchester RUFC]] en [[División Nacional Dos]] y l'equipu de Wigan [[Orrell RUFC]] na [[División Nacional Trés Norte]]. Nel Rugby League, los [[Wigan Warriors]] compiten na [[Super League]]; ganaron la Superliga/[[Campeonatu de Lliga de Rugby|Campeonatu]] diecisiete veces, la [[Copa Retu de Lliga de Rugby|Copa Retu]] diecisiete veces y el [[Retu Mundial de Clubes]] en trés causes.<ref>{{cita web |url=http://www.wiganwarriors.com/MidContent.asp?cid=8|títulu=Honours|publicación=wiganwarriors.com|añu=2008|editorial=Wigan Warriors|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080412000013/http://www.wiganwarriors.com/MidContent.asp?cid=8|fechaarchivu=12 d'abril de 2008}} 3 de mayu de 2008.</ref> Los [[Leigh Centurions]], los [[Rochdale Hornets]] y los [[Salford City Reds]] participaron na [[Lliga Nacional Unu de Rugby|Lliga Nacional Unu]] colos rivales llocales [[Oldham Roughyeds]] de [[Swinton Lions]] na Lliga Nacional Dos. El [[Club de Cricket del Condáu de Lancashire]] empezó como [[Club de Cricket de Mánchester]] y representa al ([[condaos históricos d'Inglaterra|histrórico]]) condáu de Lancashire. Lancashire lluchó polos xuegos orixinales de [[Campeonatu del Condáu]] en 1890. L'equipu ganó'l Campeonatu del Condáu n'ocho causes y en 2007 quedó terceru, alloñar adulces del so primer títulu en 1950.<ref>{{cita web |títulu=Lancashire County Cricket Club&nbsp;– Origins|url=http://www.lccc.co.uk/index.php?p=news&id=27|editorial=LCCC.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071014043700/http://lccc.co.uk/index.php?p=news&id=27|fechaarchivu=14 d'ochobre de 2007}} 5 de marzu de 2008.<br />•{{cita web |títulu=El Campeonatu del Condáu|url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/NATIONAL/ENG/CHAMPIONSHIP/|editorial=Cricinfo}} 5 de marzu de 2008.<br />•{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/counties/7007937.stm|autor=|títulu=Lancs bid falls agonisingly short|editorial=BBC Online|fecha=22&nbsp;September 2007}} Retrieved on 13&nbsp;avientu de 2007.<br />•{{cita web |url=http://content-uk.cricinfo.com/lancashire/content/story/261951.html|autor=|títulu=Lancashire honours|editorial=Cricinfo}} 13 d'avientu de 2007.</ref> El so campu n'[[Campu de Criket de Old Trafford|Old Trafford]], cerca del estadiu de fútbol col mesmu nome, alluga regularmente [[test cricket|partíos test]]. Posiblemente, el más famosu tuvo llugar en [[1956]], cuando [[Jim Laker]] llogró un total de diecinueve palos nel cuartu test contra [[equipu nacional de cricket d'Australia|Australia]].<ref>{{cita web|url=http://content-www.cricinfo.com/england/content/player/16172.html|títulu=Jim Laker|publicación=|editorial=Cricinfo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080507175426/http://content-www.cricinfo.com/england/content/player/16172.html|fechaarchivu=2008-05-07}} 2 de mayu de 2008.</ref> El Club de Criket del Condáu de Cheshire ye un club d'un [[condaos menores de criket inglés|condáu menore]] que dacuando xuega nel sur del condáu.<ref>{{cita web|url=http://uk.cricinfo.com/db/NATIONAL/ENG/MINOR/MCCA/GROUNDS.html|títulu=Minor County Grounds|editorial=Cricinfo|publicación=Asociación de Condaos Menores de Criket|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080724041225/http://uk.cricinfo.com/db/NATIONAL/ENG/MINOR/MCCA/GROUNDS.html|fechaarchivu=2008-07-24}} 2 de mayu de 2008.</ref> L'estadiu Kirkmanshulme en [[Belle Vue, Mánchester|Belle Vue]] ye'l corazón del equipu de top-flight ''[[Belle Vue Aces]]'' y de carreres de galgos. L'h.oquei de xelu profesional volvió al área a principios de 2007 cola apertura d'una pista diseñada n'esclusiva n'[[Altrincham]], la [[Cúpula de Xelu de Altrincham]], p'allugar al [[Mánchester Phoenix]]. El so predecesor, [[Mánchester Storm]], foise cesó en 2002 por cuenta de problemes económicos, faciéndo-y imposible poder pagar los salarios de los xugadores y l'arriendu pola [[Estáu de les Noticies Vespertines de Mánchester]] (''Manchester Evening News Arena'') nel que xugaben.<ref>{{cita web |títulu=D-day for Storm |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2403993.stm |autor=Stuart Hughes |editorial=BBC Online |fecha=5 de payares de 2002}} 9 de xunetu de 2008.</ref><ref>{{cita web |títulu=Storm sink as cash bid fails |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2447365.stm |autor=Stuart Hughes |editorial=BBC Online |fecha=12 de payares de 2002}} 9 de xunetu de 2008.</ref> Les carreres de caballos celebráronse en dellos llugares del condáu. Les dos carreres mayores fueron dambes conocíes como [[Hipódromu de Mánchester]], a pesar de que nenguna s'atopaba dientro de les llendes de Mánchester. Los dos funcionaron dende'l [[sieglu XVII]] hasta [[1963]]. Les carreres celebrar en [[Kersal Moor]] hasta [[1847]], cuando s'inauguró l'hipódromu en [[Castiellu d'Irwell]]. En [[1867]] treslladar a Nueva Barnes, [[Weaste]], hasta que'l llugar desallugóse (por cuenta de una considerable multa) en [[1901]], dexando una espansión escontra los [[Muelles de Salford|Muelles de Mánchester]]. El terrén agospia anguaño'l Muelle 9 de los re nomaos [[Salford Quays]]. Les carreres volvieron entós a Castillo Irwell, siendo entamada darréu una [[Carreres Clásiques Britániques|clásica]], la [[San Leger Stakes|San Leger]] de [[1941]], y allugó a los [[Lancashire Oaks]] (anguaño entrenen nel [[Hipódromu Parque Haydock|Parque Haydock]]) y nel [[November Handicap]], que tradicionalmente foi la postrera mayor carrera de la temporada '''''continua'''''. A finales de los años 50 y principios de los 60, na pista tenía llugar l'añal llucha nos actos cierre del títulu jockey ente [[Scobie Breasley]] y [[Lester Piggott]] hasta que les carreres cesaron el 7 de payares de 1963.<ref>{{cita llibru | títulu= Farewell Mánchester: history of Mánchester Racecourse | url= https://archive.org/details/bwb_KR-575-910 | autor= Ramsden, Caroline | añu= 1966 | editorial= J A Allen & Co | allugamientu= London }}<br />•{{cita web |títulu=Transcript of Kersal Dale Videu|url=http://www.salford.gov.uk/leisure/parks/parksinsalford/countryparks/thecliff/kersaldalevideo.htm|autor=Salford Metropolitan Borough Council|editorial=Salford.gov.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080527192108/http://www.salford.gov.uk/leisure/parks/parksinsalford/countryparks/thecliff/kersaldalevideo.htm|fechaarchivu=27 de mayu de 2008}} 5 de marzu de 2008.<br />•{{cita llibru |autor=Farrer, William |coautores=Brownbill, John|títulu=The Victoria history of the county of Lancaster. - Lancashire.|añu-orixinal=1911 |url=|añoacceso=|mesacceso=|edición=|serie=|volume=4 |añu=2003–2006|editorial=University of London & History of Parliament Trust|páxines=pp.&nbsp;217–222|capítulu=Townships: Broughton|urlcapítulu=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=41408}} 25 de febreru de 2008.</ref> L'atletismu tien llugar na Pista Rexonal d'Atletismu (''Regional Athletics Arena'') na [[Ciudá Deportiva de Mánchester]], que allugó numberoses competiciones nacionales, el Parque Robin en Wigan, el Parque Longford en Stretford (sede del Club d'Atletismu de Trafford), l'Estadiu de Woodbank en Stockport (sede de los Stockport Harriers) y la Pista Cleavleys en [[Winton, Gran Mánchester|Winton]] (sede de los Salford Harriers). En 2008, tánse constuyendo nueves instalaciones deportives incluyendo un estadiu con capacidá pa 10.000 espectadores y un local d'atletismu en [[Leigh Sports Village]].<ref>{{cita web |url=http://www.leighsportsvillage.co.uk/index1.htm|títulu=leighsportsvillage <!--??-->|publicación=Leigh Sports Village web pages|editorial=Leigh Sports Village|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080424112343/http://www.leighsportsvillage.co.uk/index1.htm|fechaarchivu=24 d'abril de 2008}} 2 de mayu de 2008.</ref> == Cultura == [[Ficheru:Urbis Manchester 20051020.jpg|thumb|upright|El centru d'esposiciones [[Urbis]] en Mánchester.]] [[Ficheru:ImperialWarMuseumNorth02.jpg|thumb|upright| El [[Muséu Imperial de Guerra del Norte]] nel Parque Trafford foi diseñáu por [[Daniel Libeskind]], y ye una de les cinco cañes de los Museos Imperiales de Guerra.]] Arte, turismu, cultura y deportes representen el 16% del emplegu nel Gran Mánchester. La proporción ye inda mayor en Mánchester.<ref name=Robson /> El Gran Mánchester tien el mayor númberu de places de teatru per persona dempués de Londres. La mayoría, si non toos, de los mayores teatros son subvencionaos por autoridaes llocales o pola Xunta Rexonal d'Artes del Noroeste (''North West Rexonal Arts Board'').<ref name=Conway2005>{{cita publicación |apellíu=Conway |nome=Tony |coautores=Whitelock, Jeryl |añu=2007 |títulu=Relationship marketing in the subsidised arts: the key to a strategic marketing focus | revista=European Journal of Marketing | volume= 41 | númberu= 1/2 | páxines= 199–222 | editorial= Emerald Group Publishing Limited | id= {{ISSN|0309-0566}} | doi = 10.1108/03090560710718184 }}</ref> El [[Real Teatru Intercambiador, Mánchester|Real Teatru Intercambiador]] formó na década de 1970 d'un grupu peripatéticu poniendo n'escena obres teatrales en llocales como'l Teatru de la Universidá [de Mánchester] y el [[Apollo de Mánchester|Teatru Apollo]]. Una sesión nun escenariu temporal nel antiguu [[Real Intercambiu, Mánchester]] siguió col financiamientu pa un [[teatru en pista]], qu'abrió en 1976.<ref name=Murray>{{cita llibru |títulu=Lo peor que puede ser ye un desastre |apellíos=Murray |nome=Braham |añu=2007 |editorial=Methuen Drama, A & C Black Publishers |allugamientu= London |isbn = 978-0-7136-8490-2}}</ref> Los edificios de los dos teatros [[the Lowry]] yeren usaos por grupos itinerantes en toles artes representaes.<ref name=Robson>{{cita publicación |apellíu=Robson |nome=Brian |añu=2004 |títulu=Culture and the City: A View from the 'Athens of the North' |revista=Built Environment |volume=30 |númberu=3 |páxines=246–255 |doi=10.2148/benv.30.3.246.54298 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.thelowry.com/aboutthelowry/default.html |títulu=About The Lowry |publicación=The Lowry web pages |editorial=<!--none obvious--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080509125215/http://www.thelowry.com/aboutthelowry/default.html |fechaarchivu=9 de mayu de 2008 }} 2 de mayu de 2008.</ref> La [[Casa de la Ópera de Mánchester|Casa de la Ópera]] ye un llocal con 1.900 places qu'alluga a producciones itinerantes, de cutiu músicos del [[Inglaterra del Noroeste|noroeste]].<ref name=CityLifeGuide2007>{{cita llibru |títulu=Mánchester: la guía completa de 2007 |autor= Schofield, Jonathan (ed)|añu=2007 |editorial=City Life |allugamientu=Mánchester |isbn= <!--ain't one-->}}</ref> El so ximielgu, l'[[Teatru Palaciu, Mánchester|el Palaciu]], albega xeneralmente actuaciones similares. La Sala Oldham, ún de los teatros más antiguos na rexón, contribuyó a llanzar a la fama les trayectories de [[Stan Laurel]] y [[Charlie Chaplin]]. Les sos obres tán descrites pola guía CityLife ('VidaUrbana') 2007 como 'incondicionalmente populistes', y populares.<ref name=CityLifeGuide2007 /> Hai munchos otros llocales dispeross por tol condáu, de tolos tipu y tamaños.<ref name=CityLifeGuide2007 /> Ente les galeríes d'arte del condáu atópense: la [[Galería Oldham]], que contién dalguna de les últimes obres de [[Pablo Picasso]];<ref>{{cita web |títulu=El Pasáu exhibir na Galería Oldham|url=http://www.galleryoldham.org.uk/exhibitions/past-exhibitions.htm|editorial=GalleryOldham.org.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071009221905/http://www.galleryoldham.org.uk/exhibitions/past-exhibitions.htm|fechaarchivu=9 d'ochobre de 2007}} 9 de xineru de 2008.</ref> [[El Lowry]] nos Muelles de Salford, que tien una esposición cambiante de les obres de [[L. S. Lowry]] al llau d'exhibiciones itinerantes; La [[Manchester Art Gallery|Galería d'Arte de Mánchester]], una gran galería provincial d'arte destacao pola so coleición d'arte [[Hermandá Prerrafaelita|pre-rafaeliano]] y guardáu nun edificiu llistáu de Grau I por [[Charles Barry]];<ref>{{cita web|títulu=Galería d'Arte de la Ciudá|url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=388331|editorial=Images of England|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071201021247/http://www.imagesofengland.org.uk/details/default.aspx?id=388331|fechaarchivu=2007-12-01}} 14 d'avientu de 2007.<br />•{{cita web|títulu=Galería d'Arte de Mánchester; alrodiu de nós|url=http://www.mánchestergalleries.org/about-us/|editorial=Mánchestergalleries.org}} 9 de xineru de 2008.</ref> el [[Muséu y Galería d'Arte de Salford]], un muséu llocal con una cai victoriana recreada;<ref>{{cita web |url=http://www.salford.gov.uk/leisure/museums/sh-learningservices/study-larkhill.htm |títulu=Lark Hill Place Shops |publicación=página web del conceyu de Salford |editorial=Salford City Council |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070806180903/http://www.salford.gov.uk/leisure/museums/sh-learningservices/study-larkhill.htm |fechaarchivu=6 d'agostu de 2007 }} 2 de mayu de 2008.</ref> y la [[Galería d'Arte de Whitworth]], una maxestosa galería empobinada anguaño pola Universidá de Mánchester. El Gran Mánchester tien cuatro orquestes profesionales y toes elles tienen la so sede en Mánchester. La [[Orquesta Hallé]] ye la orquestes simfónica más antigua del Reinu Xuníu (y la cuarta nel mundu).<ref>Parkinson-Bailey (2000), p.&nbsp;77.</ref> Consiste nun coru y una orquesta nueva y publica les sos grabaciones so la so propia etiqueta comercial.<ref name=HalleHistory>{{cita web |url=http://www.halle.co.uk/publishedSite/history.asp |títulu=The Topé&nbsp;– HISTORY |publicación=Topé web pages |editorial=The Topé Concerts Society 2002 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080917230041/http://www.halle.co.uk/publishedSite/history.asp |fechaarchivu=17 de setiembre de 2008 }} 2 de mayu de 2008.</ref> Topar atopar nel Salón Bridgwater pero de cutiu efectúa xires, efeutuando de normal 70 representaciones "en casa" y 40 na xira.<ref name=HalleHistory /> La [[Orquesta Filarmónica de la BBC]], una de los cinco orquestes de la BBC, remonta los sos oríxenes a los primeros díes de la emisión radiofónica en [[1926]].<ref>{{cita press release |títulu=BBC Orchestras |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |fecha=febreru de 2006 |url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/orchestras.shtml |urlarchivu=https://archive.today/20120629045521/https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/orchestras.shtml |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 }} 10 de xunetu de 2008.</ref> Alcontrar nos estudios de la cai Oxford de la BBC,<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/orchestras/philharmonic/about_us/history.shtml |títulu=Historia de la Filarmónica de la BBC |publicación=bbc.co.uk |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070903123025/https://www.bbc.co.uk/orchestras/philharmonic/about_us/history.shtml |fechaarchivu=3 de setiembre de 2007 }} 2 de mayu de 2008.</ref> pero espérase que se tresllade a [[mediacity:uk]] en Salford.<ref>{{cita press release |títulu=Puesta en funcionamientu de l'Asociación Coneuta y Crea de la BBC, discursu dau na Universidá de Huddersfield |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |fecha=11 de xineru de 2008 |url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/speeches/stories/thomsoncaroline_huddersfield.shtml}} 10 de xunetu de 2008.</ref> La Camerata de Mánchester y la Orquesta de Cámara del Norte son yá organizaciones menores, anque profesionales.<ref>{{cita web |url=http://www.mánchestercamerata.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3&Itemid=6 |títulu=Camerata de Mánchester |publicación=Mánchester Camerata web pages |editorial=Mánchester Camerata }} 2 de mayu de 2008.<br />•{{cita web|url=http://www.ncorch.co.uk/about.htm|títulu=Sobre'l NCO|publicación=Northern Chamber Orchestra web pages|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111004113135/http://www.ncorch.co.uk/about.htm|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2011}} 2 de mayu de 2008.</ref> El llocal clásicu más importante ye'l sitiu 2.341 nel [[Salón Bridgewater]] en Mánchester, inauguráu en 1996 con un costu de 42 millones de llibres.<ref>{{cita web |títulu=Bridgewater Sucesos del salón y cifres |editorial=Bridgewater-hall.co.uk |url=http://www.bridgewater-hall.co.uk/about/architecture/facts.html}} Retrieved on 17&nbsp;January 2008.<br />•{{cita publicación | títulu= Good Venue Guide; 28&nbsp;– Bridgewater Hall, Mánchester. | publicación= [[Independent on Sunday]] | editorial= |fecha=12 d'abril de 1998}}</ref> Mánchester tamién ye un centru d'educación musical per mediu del [[Real Colexu del Norte de Música]] y de la [[Escuela de Música de Chetham]].<ref>Redhead (1993), pp.&nbsp;60–61.</ref> El llocal más importante de música popular ye la [[Pista de les Noticies Vespertines de Mánchester]], xunto a la [[estación ferroviaria Victoria de Mánchester|estación Victoria]]. Tien una capacidá pa unos 21.000 sitios, siendo la mayor pista cubierta n'Europa, y foi escoyíu como ''Local Internacional del Añu'', y mientres dellos años foi'l local más popular del mundu.<ref name="MEN">{{cita web|url=http://www.pollstaronline.com/PCIA-Static/2001winners.htm|títulu=Pollstar Concert Industry Awards Winners Archives|editorial=Pollstar Online|añu=2001|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.pollstaronline.com/PCIA-Static/2001winners.htm|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}} 24 de xunu de 2007.<br />•{{cita publicación|nome=Rachel|apellíu=Brown|títulu=M.E.N Arena's world's top venue|url=http://www.mánchestereveningnews.co.uk/entertainment/s/1013/1013264_arenas_worlds_top_venue.html|publicación=[[Manchester Evening News]]|editorial=M.E.N Media|cita=The M.E.N. Arena is the top-selling venue in the world.}} 12 d'agostu de 2007.<br />•{{cita web|url=http://www.smg-europe.com/venue-profile.php?iVenuesId=8|autor=|títulu=Manchester Evening News arena|editorial=smg-europe.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.smg-europe.com/venue-profile.php?iVenuesId=8|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}} 28 de marzu de 2008.</ref> Los campos deportivos del condáu tamién alluguen dalgunos de los mayores conciertos de pop.<ref>{{cita web |títulu=Historia del estadiu de la ciudá de Mánchester|url=http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20Y7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}|editorial=MCFC.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080208223557/http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid=%7B20Y7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5%7D|fechaarchivu=8 de febreru de 2008}} 11 de xineru de 2008.<br />•{{cita web |títulu=Vote for Old Trafford Cricket Ground|url=http://www.lccc.co.uk/index.php?p=news&id=1672|editorial=LCCC.co.uk|fecha=17 d'ochobre de 2007}} 11 de xineru de 2008.<br />•{{cita publicación | url=http://www.nme.com/news/arctic-monkeys/26053| editorial=[[NME]]| títulu=Arctic Monkeys confirm festival plans| fecha=26 de xineru de 2007}} 5 de febreru de 2007.</ref> Dalgunos de los museos del Gran Mánchester reflexen el patrimoniu industrial y social del condáu. El [[Hat Works]] en Stockport ye l'únicu muséu del Reinu Xuníu dedicáu a la industria del sombreru; el muséu pasó nel añu 2000 a grau II llistáu como fábrica victoriana, allugando primero una fábrica de sombreros.<ref>{{cita web |títulu=About Stockport Hat Works|url=http://www.hatworks.org.uk/about_us.asp|editorial=Hatworks.org.uk}} Retrieved on 10&nbsp;January 2008.</ref> El [[Muséu de Ciencia ya Industria de Mánchester]], ente otres esposiciones, traza la puxanza de la ciencia y la industria y especialmente la parte que xugó Mánchester nel so desenvolvimientu; el [[Conceyu de Museos, Biblioteques y Archivos]] describió la esposición como "coleición pre-eminente d'importancia nacional ya internacional".<ref>{{cita web |títulu=Muséu de Ciencia ya Industria|url=http://www.culture24.org.uk/nw000070|editorial=24hourmuseum.org.uk|publicación=The National Virtual Museum}} 10 de xineru de 2008.</ref> [[Urbis]] ye un muséu de la moderna ciudá qu'intenta esplicar los efeutos y les esperiencies de la vida na urbe. Resultó ser un ésitu dende la so apertura en [[2002]], siendo'l so meyor añu'l 2006.<ref>{{cita web|títulu=Los visitantes de Urbis amóntense un 550%|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/Manchester/3619813.stm|editorial=BBC Online|fecha=12 d'abril de 2004|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040510060110/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/3619813.stm|fechaarchivu=10 de mayu de 2004}} 10 de xineru de 2008.<br />•{{cita web|títulu=Visitors flock to Urbis as revamp pays off|url=http://www.mánchestereveningnews.co.uk/news/s/230/230097_visitors_flock_to_urbis_as_revamp_pays_off.html|publicación=[[Manchester Evening News]]|fecha=6 d'avientu de 2006}} 10 de xineru de 2008.</ref> El muséu d'Abellugos contra Ataques Aéreos en Stockport usa una milla de túneles soterraños, construyíos p'afaer a 6.500 persones, p'amosar la vida nos abellugos de la [[Segunda Guerra Mundial]].<ref>{{cita web |títulu=About Stockport air raid shelters|url=http://www.airraidshelters.org.uk/about_shelters.asp|editorial=Airraidshelters.org.uk}} Retrieved on 10&nbsp;January 2008.</ref> El [[Muséu Imperial de Guerra del Norte]] nel Parque Trafford ye ún de les cinco cañes de los museos imperiales de guerra. Ente les exhibiciones de maquinaria de guerra topen esposiciones que describen cómo afectaba la guerra a la vida de la xente.<ref>{{cita web |títulu=Muséu Imperial de Guerra del Norte|url=http://north.iwm.org.uk/|editorial=north.iwm.org.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050131172550/http://north.iwm.org.uk/|fechaarchivu=31 de xineru de 2005}} 10 de xineru de 2008.</ref> El [[Muséu de Tresporte en Mánchester]], abiertu en 1979, tien una de les más estenses coleiciones de vehículos nel país.<ref>{{cita web |títulu=Introducción al Muséu del Tresporte|url=http://www.gmts.co.uk/museum/index.html|editorial=gmts.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080121093008/http://www.gmts.co.uk/museum/index.html|fechaarchivu=21 de xineru de 2008}} 10 de xineru de 2008.</ref> El [[Muséu d'Historia de la Xente]] ye "el centru nacional pa la coleición, caltenimientu, interpretación y estudiu del material rellacionáu cola hestoria de la xente obrero en Gran Bretaña". El muséu permanez zarráu por rehabilitación y va abrir les sos puertes de nuevu en 2009.<ref>{{cita web |títulu=Introducción al Muséu de la Historia de la Xente |url=http://www.phm.org.uk/|editorial=phm.org.uk}} 10 de xineru de 2008.</ref> El Muséu Pankhurst centrar na antigua casa de la primerísima feminista [[Emmeline Pankhurst]] ya inclúi un recibidor decoráu nel estilu contemporaneu.<ref>{{cita web |url=http://www.culture24.org.uk/am25570|títulu=El Centru Pankhurst |editorial=24 Hour Museum|publicación=The National Virtual Museum|fecha=<!--undated-->}} 8 de xunetu de 2008.</ref> Mánchester United, Mánchester City y Lancashire CCC tienen museos dedicaos qu'enseñen la so propia historia. El [[Cai Wigan]], conocíu pol llibru de [[George Orwell]] ''[[El Camín a Wigan]]'',<ref>{{cita web |títulu=En camín otra vegada |autor=Vallely, Paul |publicación=[[The Independent]] |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/on-the-road-again-596066.html |fecha=30 d'abril de 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080511061934/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/on-the-road-again-596066.html |fechaarchivu=11 de mayu de 2008 }} 17 de xineru de 2008.</ref> foi'l nome d'un muelle na [[Canal de Leeds y Liverpool]] en [[Wigan]]. El nome reutilizóse pa describir una atraición pa visitantes basada na industria, con partes zarraes por rehabilitación nel añu 2008.<ref>{{cita web |url=http://www.wlct.org/Tourism/Wiganpier/wiganpier.htm|títulu=Mensaxe de Zarru Definitivu del Cai Wigan|editorial=Wigan Leisure and Culture Trust|publicación=Wigan Leisure and Culture Trust web pages|fecha=<!--undated-->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110113172123/http://www.wlct.org/Tourism/Wiganpier/wiganpier.htm|fechaarchivu=13 de xineru de 2011}} 8 de xunetu de 2008.</ref> == Referencies == === Notes === {{llistaref|2}} === Bibliografía === * {{cita llibru |títulu=The Cotton Industry|url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi|apellíos=Aspin|nome=Chris|editorial=Shire Publications|allugamientu= Aylesbury|fecha=1981|isbn = 0-85263-545-1}} * {{cita llibru |nome=Don |apellíu=Bayliss |fecha=1996 |títulu=Historical Atlas of Trafford |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000dgba |editorial=Don Bayliss|allugamientu=Hale|id= isbn=0-9529300-0-5}} * {{cita llibru |nome=Glynis |apellíos=Cooper |títulu=Salford: An Illustrated History |editorial=The Breedon Books Publishing Company |allugamientu= Derby |añu=2005 |isbn = 1-85983-455-8}} * {{Obra citada|títulu=Greater Manchester Votes: A Guide to the New Metropolitan Authorities|nome=David M.|apellíu=Clark|fecha=1973|editorial=Redrose|id= ISBN}} * {{cita llibru |títulu=It Happened Round Greater Manchester; Railways|apellíos=Clarke|nome=John|editorial=[[Conceyu Condal del Gran Mánchester]]|fecha=1976}} * {{cita llibru |títulu=It Happened Round Greater Manchester; Testiles|apellíos=Cowhig|nome=W.T.|editorial=[[Conceyu Condal del Gran Mánchester]]|fecha=1976}} * {{cita llibru | títulu= Relative hills of Britain | url= https://archive.org/details/relativehillsofb0000alan | autor= Dawson, Alan | añu= 1992 | editorial= Cicerone Press | allugamientu= Milnthorpe | isbn = 1-85284-068-4 }} * {{cita llibru | títulu= The reorganisation of British local government: old orthodoxies and a political perspective | url= https://archive.org/details/reorganisationof0000dear | autor= Dearlove, John | añu= 1979 | editorial= Cambridge University Press | allugamientu= Cambridge | isbn = 0-521-29456-8 }} * {{cita llibru | títulu= Tradition in action: the historical evolution of the Greater Manchester County | url= https://archive.org/details/traditioninactio0000fran | autor= Frangopulo, Nicholas Joseph | añu= 1977 | editorial= EP Publishing | allugamientu= Wakefield | isbn = 0-7158-1203-3}} * {{cita llibru |títulu=Greater Manchester: A panorama of people and places in Manchester and its surrounding towns|apellíos=Gibb|nome=Robert|editorial=Myriad|fecha=2005|isbn = 1-904736-86-6}} * {{cita llibru |títulu=Francis Frith's Greater Manchester|url=https://archive.org/details/francisfrithsgre0000hard|isbn = 978-1-85937-266-1|apellíos=Hardy|nome=Clive|fecha=2005|editorial=Frith Book Company}} * {{cita llibru |títulu=Pevsner Architectural Guides: Manchester|url=https://archive.org/details/manchester0000hart|apellíos=Hartwell|nome=Clare|fecha=2001|editorial=Penguin Books|allugamientu=London|isbn = 0-14-071131-7}} * {{cita llibru | títulu= Lancashire : Manchester and the South-East | serie= The buildings of England | autor= Hartwell, Clare|coautores=Matthew Hyde and Nikolaus Pevsner | añu= 2004 | editorial= [[Yale University Press]] | allugamientu= New Haven, Conn.; London | isbn = 0-300-10583-5}} * {{cita llibru |títulu=Around the M60: Manchester's Orbital Motorway|url=https://archive.org/details/aroundm60manches0000hyde|autor=Hyde, M.|coautores= A. O'Rourke and P. Portland|fecha=2004|isbn = 1-897762-30-5|editorial=AMCD|allugamientu=Altrincham}} * {{cita llibru |autor=Matthews, Peter (ed) |títulu=The Guinness Book of Records 1993|editorial=Guinness World Records Limited |allugamientu=Enfield |fecha=1992 |isbn = 0-85112-978-1}} * {{cita llibru |títulu=A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester|autor=McNeil, Robina |coautor= Michael Nevell|editorial=[[Asociación pa l'Arqueoloxía Industrial]]|fecha=2000|isbn = 0-9528930-3-7}} * {{cita llibru |títulu=The worst it can be is a disaster |apellíos=Murray |nome=Braham |añu=2007 |editorial=Methuen Drama, A & C Black Publishers |allugamientu= London |isbn = 978-0-7136-8490-2}} * {{cita llibru |autor=Nevell, Mike and Redhead, Norman (eds) |añu=2005 |títulu=Mellor: Living on the Edge. A Rexonal Study of an Iron Age and Romano-British Upland Settlement |editorial=[[Universidá de Mánchester|Unidá Arqueolóxica de la Universidá de Manchester]], Greater Manchester Archaeological Unit, and the Mellor Archaeological Trust |isbn = 0-9527813-6-0}} * {{cita llibru |apellíos=Parkinson-Bailey|nome=John J|enllaceautor=|títulu=Manchester: an Architectural History|url=https://archive.org/details/manchesterarchit0000park_m4y0|añu=2000|editorial=Manchester University Press|allugamientu=Manchester|isbn = 0-7190-5606-3}} * {{cita llibru | títulu= Farewell Manchester: history of Manchester Racecourse | url= https://archive.org/details/bwb_KR-575-910 | autor= Ramsden, Caroline | añu= 1966 | editorial= J A Allen & Co | allugamientu= London }} * {{cita llibru | títulu= English local government reformed | url= https://archive.org/details/englishlocalgove0000redc | autor= Redcliffe-Maud, John Primatt | coautores= Bruce Wood | |enllaceautor= John Redcliffe-Maud, Baron Redcliffe-Maud | añu= 1975 | editorial= OUP | allugamientu= London | isbn = 0-19-885091-3 }} * {{cita llibru | autor= Redcliffe-Maud ''et al''| enllaceautor= John Redcliffe-Maud, Baron Redcliffe-Maud|títulu= Royal Commission on Local Government in England 1966-1969, Volume I: Report (Cmnd.&nbsp;4040) | añu= 1969 | mes= June | editorial= HMSO | allugamientu= London }} * {{cita llibru | apellíos= Redhead | nome= Brian | títulu= Manchester: a Celebration | url= https://archive.org/details/manchestercelebr0000redh | enllaceautor= Brian Redhead | editorial= Andre Deutsch Ltd | allugamientu= London | añu= 1993 | isbn = 0-233-98816-5}} * {{cita llibru |autor=Rochdale Metropolitan Borough Council |fecha=N.D. |títulu=Metropolitan Rochdale Official Guide|editorial=Ed. J. Burrow & Co. Limited|allugamientu=London |id= ISBN}} * {{cita llibru |títulu=Manchester: the complete guide 2007 |autor= Schofield, Jonathan (ed)|añu=2007 |editorial= City Life |allugamientu=Manchester |id= ISBN <!--ain't one-->}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Greater Manchester}} * [http://www.agma.gov.uk/ www.agma.gov.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026152244/http://www.agma.gov.uk/ |date=2005-10-26 }} (n'inglés), l'[[Asociación de les Autoridaes del Gran Mánchester]] * [http://www.gmcro.co.uk/ www.gmcro.co.uk] (n'inglés), la [[Oficina d'Archivos del Condáu del Gran Mánchester]], d'informes históricos rellacionaos col Gran Mánchester * [http://www.gmpte.com www.gmpte.com] (n'inglés), el sitiu na rede del [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester]], pa información d'autobuses, trenes y tranvía * [http://www.gmts.co.uk/index.html www.gmts.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114091040/http://www.gmts.co.uk/index.html |date=2018-01-14 }} (n'inglés), La Sociedá de Tresporte del Gran Mánchester * [https://web.archive.org/web/20100103085337/http://visitmanchester.com/index.aspx www.visitMánchester.com], la páxina oficial de turismu del Gran Mánchester {{Tradubot|Gran Mánchester}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gran Mánchester|Gran Mánchester]] c8t7xudktpck55ttmp9yt3ttwqnjxst 0 104769 4775529 4769483 2026-11-03T13:52:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775529 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Francisco de Paula Antonio de Borbón y Borbón-Parma I Duque de Cádiz''' {{nym}}, [[Infante d'España]], foi'l menor de los fíos del [[rei d'España]], [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] y [[María Lluisa de Parma]]. Foi invistíu caballeru del [[Toisón d'Oru]] ([[1794]]). == Vida == [[Ficheru:El infante Francisco de Paula.jpg|thumb|left|200px|L'infante Francisco de Paula pintáu por [[Francisco de Goya]].]] L'infante Francisco de Paula nació nel [[Real Sitiu d'Aranjuez]] el 10 de marzu de 1794. Yera'l decimocuartu fíu del rei [[Carlos IV d'España]] y la so esposa [[Maria Lluisa de Parma]] y tamién bisnietu del rei Lluis XV de Francia.<ref name = "Mateos 109">Mateos, ''Los desconocíos infantes d'España'', p. 109.</ref> Cuando nació, los sos padres llevaben yá 20 años casaos y él foi'l postreru de los sos fíos y como tal yera'l favoritu de la so madre.<ref name = " Moral 149">Moral, ''L'Infante don Francisco de Paula de Borbón: masonería y lliberalismu a la solombra del tronu'' , p. 149</ref> Rumores de dellos nobles atribuyeron la paternidá de Francisco de Paula y de la so hermana Maria Isabel, a [[Manuel de Godoy|Godoy]].<ref name = "Mateos 109">Mateos, ''Los desconocíos infantes d'España'', p. 109.</ref> Nun esisten nenguna prueba nesi sentíu y si apaecen nicios contrarios a esti fechu como que, el so hermanu mayor el rei [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]], declaráu enemigu de Godoy, nun paez que caltuviera al so llau a un fíu del desfamáu valíu como fixo Francisco de Paula, mientres tola so vida.<ref name=ammr >{{cita publicación |apellíu=Moral Roncal |nome=Antonio Manuel |títulu= El Infante don Francisco de Paula Borbón: masonería y progresismo a la sombra del trono |publicación=Investigaciones históriques: Dómina moderna y contemporánea |númberu= 20 |añu= 2000 |páxines= 149-168|issn= 0210-9425 |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=66477 |fechaaccesu=26 de febreru de 2017}}</ref> Foi instruyíu según un plan de pedagoxía educativa inspiráu nel suizu [[Johann Heinrich Pestalozzi]], distintu al de los sos hermanos mayores, Fernando y Carlos, y que Godoy trataba d'estender n'España. La so educación viose sópito atayada pola invasión francesa, cuando tenía 14 años. === El llevantamientu de 1808 === Madrid foi ocupada poles tropes franceses del xeneral [[Joachim Murat|Murat]] el [[23 de marzu]] de 1808, tres la firma del [[Tratáu de Fontainebleau (1807)|Tratáu de Fontainebleau]] n'ochobre de [[1807]] y la consiguiente entrada n'España de les tropes aliaes franceses de camín escontra [[Portugal]]. [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] y el so padre, [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] fueron obligaos a allegar a [[Bayona (Pirineos Atlánticos)|Bayona]] p'axuntase con [[Napoleón]], onde se producíen les [[abdicaciones de Bayona]], que dexaríen el tronu d'España en manes del hermanu del emperador, [[Xosé I d'España|Xosé Bonaparte]]. Mentanto, en Madrid constituyóse una Xunta de Gobiernu como representación del rei Fernandu VII, anque'l poder efectivo quedó en manes de Murat, qu'amenorgó la Xunta a un pixín títere. El 27 d'abril, Murat solicitó, supuestamente en nome de Carlos IV, l'autorización pal treslláu a Bayona de los dos fíos d'ésti que quedaben na ciudá, [[María Lluisa de Borbón, reina de Etruria|María Lluisa]] y l'infante '''Francisco de Paula'''. Magar la Xunta negóse nun principiu, tres una xunta na nueche del 1 al 2 de mayu, y ante les instrucciones de Fernandu VII llegaes al traviés d'un emisariu dende Bayona, finalmente venció. El 2 de mayu de [[1808]], dende primer hora de la mañana, empezó a concentrase un ensame de ciudadanos ante'l [[Palaciu Real de Madrid|Palaciu Real]]. L'ensame conocía la intención de los franceses de sacar de palaciu al infante Francisco de Paula pa llevalo a Francia col restu de la Familia Real, polo que, al berru de [[José Blas Molina]] «¡Que nos lo lleven!», parte del xentíu asaltó'l palaciu. L'infante asomar a un balcón provocando qu'aumentara'l bullicio na plaza. Esta balasma foi aprovecháu pol xeneral Murat, que mandó un destacamentu de la Guardia Imperial al palaciu, acompañáu d'[[artillería]], que fizo fueu contra l'ensame. Al deséu del pueblu de torgar la salida del [[infante]], xunióse'l de vengar a los muertos y el de desfacer de los franceses. Con estos sentimientos, la llucha estender por tou [[Madrid]]. Darréu l'infante acompañó a los sos padres, Carlos IV y María Lluisa, nel so exiliu en Fontainebleau, Marsella y Roma, mientres el so hermanu Carlos y el so tíu Antonio colaben al [[castiellu de Valençay]] xunto al primoxénitu Fernando. Mientres la so estancia romana, los sos padres intentaron emponer escontra la carrera relixosa. En 1814, cola cayida de Napoleón, el so hermanu Fernando xube al tronu, pero'l permanez al pie del so padre na ciudá italiana. En 1815, terminó la so curtia carrera eclesiástica, cuando'l so hermanu, como xefe de la casa real nomar capitán xeneral de los exércitos y consiliario de la Real Academia de San Fernando.<ref name=ammr /> En [[1815]], los diplomáticos representantes n'Europa de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] proyeutaron coronalo como rei d'un hipotéticu ''[[Reinu Xuníu del Río de la Plata, Perú y Chile]]'', col posible sofitu de Carlos IV. El plan nun pasó d'un proyeutu, y nunca foi seriamente tratáu nel Ríu de la Plata, magar que los dos diplomáticos qu'escurrieron el proyeutu fueron personaxes tan influyentes como [[Manuel Belgrano]] y [[Bernardino Rivadavia]].{{ensin referencies}} === Regresu a España === [[Ficheru:Francisco de Paula and Luisa Carlota.jpg|left|250px|thumb|Semeya del infante Francisco de Paula y la so esposa Luisa Carlota, hacia 1820.]] Por cuenta de unes turbia rellaciones con una amiga, con implicaciones financieres retrasó la so vuelta a España hasta mayu de 1818, cuando'l so el rei autorízalu a tornar. Na corte, ye nomáu conseyeru d'estáu y invistíu col hábitu de les órdenes de Santiago, Calatrava, Alcántara y Montesa y Hermanu Mayor de la [[Real Maestranza de Caballería de Zaragoza]] (1819–1865) y tamién proteutor de la [[Sociedá Económica d'Amigos del País]] de Madrid amás d'asigna-y -y delles encomiendes militares como mantención.<ref name=ammr /> El [[12 de xunu]] de [[1819]] casóse cola so sobrina, la princesa [[Reinu de les Dos Sicilies|napolitana]], '''[[Luisa Carlota de Borbón-Dos Sicilies]]''', fía del rei [[Francisco I de les Dos Sicilies|Francisco I]] y de la so hermana [[María Isabel d'España|María Sabela de Borbón]], En 1820, como miembru del conseyu d'estáu que s'axuntó'l 6 de marzu sumar a la propuesta de la mayoría de los conseyeros que ciscaben una amnistía y l'apertura de Cortes, que daríen llugar al denomináu [[Trieniu Lliberal]]. Esta postura del infante interpretóse popularmente como un sofitu en favor de los sublevaos, anque realmente Francisco de Paula solo xuniérase al mayoritariu grupu de conseyeros moderaos que tomaron eses midíes nel so deséu de frenar no posible l'aplicación de la [[constitución de 1812]].<ref name=ammr /> Les Cortes a quen dieron llugar el Trieniu Lliberal promulgaron, ente otres midíes, un decretu que anulabala esclusión de la llinia de socesión de la corona del infante Francisco de Paula y de María Lluisa de Borbón, que s'aprobara nes Corte de Cádiz en 1812, ante la medrana de que Napoleón entamara dalgún plan pa imponer un rei títere.<ref name=ammr /> Tres la reposición nel poder real de Fernandu VII, en 1823, mientres el periodu de [[década ominosa]], los infantes Carlos y Francisco de Paula presentaron davezu postures polítiques distintes nel conseyu, una y bones Carlos recoyía la posición de los conseyeros más ultrarrealista y Francisco una posición daqué más moderada ensin llegar en nengún casu a posiciones lliberales y siempre sofitando al so hermanu Fernando. En 1827, ciertu circulos políticos franceses especularon la posibilidá de coronar al infante Francisco como emperador de Méxicu. L'infante y la so esposa aceptaron d'acordies esta propuesta, si cuntaben col respaldu de les potencies europees. Sicasí Fernandu VII, cuando tuvo noticia del proyeutu ordenólu que retirara d'esa aventura.<ref name=ammr /> La muerte, en 1829, de la reina [[María Josefa Amalia de Saxonia]], dio llugar a la eleición de [[María Cristina de Borbón-Dos Sicilies]], hermana de Carlota, la esposa de Francisco, lo que traxo un mayor acercamientu entá del infante y la so esposa a la corona. Foi tamién presidente de la [[Masonería]] española como Gran Maestru del [[Gran Oriente Nacional d'España]]. En [[1839]] foi escoyíu [[Soberanu Gran Comendador]] del Supremu Conseyu del Grau 33 pa España del [[Ritu Escocés Antiguu y Aceptáu]], cargu que desempeñó hasta [[1844]].<ref>Los altos graos de la masonería. Galu Sáchez Casáu. páx. 203 y ss. Ediciones Akal. Madrid 2009. ISBN 978-84-96797-20-8[https://books.google.es/books?id=O5kKxKL8rwQC&pg=PA5&dq=vicente+guarner+Historia+del+Supremu+Conseyu&hl=es&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Francisco%20de%20Paula%20de%20Borb%C3%B3n&f=false]</ref> == L'infante y l'arte == L'infante Francisco de Paula tuvo na so vida más interés nel arte que na política. Recibió na so mocedá lleiciones de dibuxu del pintor y miniaturista [[Antonio Carnicero]] y yera pintor aficionáu. Dalgunos de los sos trabayos, ente los que s'inclúi una semeya de San Jerónimo llegó hasta'l nuesu díes. La so afición principal yera sicasí la música. Hasta 1808, en que salió d'España, recibió lleiciones de música de Pedro Anselmo Marchal y clases de violín de [[Francesco Vaccari]].<ref name = " Lozano & Soto 20">Lozano & Soto, ''La coleición de música del infante don Francisco de Paula de Borbón'', p. 20</ref> Exercía de [[Baxu (voz)|baxu]] cantante en representaciones palaciegues xunto a músicos profesionales.<ref name = " Lozano & Soto 23">Lozano & Soto, ''La coleición de música del infante don Francisco de Paula de Borbón'', p. 23</ref> A lo llargo de la vida axuntó una coleición de música, qu'inclúi más de 700 partitures, que foi adquirida pola [[Biblioteca Nacional d'España]].<ref>{{cita web |url=http://www.bne.es/es/Actividades/2012/2semestre/infantefrancisco.html |títulu=La coleición de música del infante don Francisco de Paula |fechaaccesu=28 de febreru de 2017 |fecha=2016 |sitiuweb=Biblioteca Nacional d'España |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210421055419/http://www.bne.es/es/Actividades/2012/2semestre/infantefrancisco.html |fechaarchivu=2021-04-21 }}</ref><ref name = " Lozano & Soto 33">Lozano & Soto, ''La coleición de música del infante don Francisco de Paula de Borbón'', p. 17 y 33</ref> == Familia == === Matrimonio y descendencia === *El [[12 de xunu]] de [[1819]] casóse cola so sobrina, la princesa [[Reinu de les Dos Sicilies|napolitana]], '''[[Luisa Carlota de Borbón-Dos Sicilies]]''', fía del rei [[Francisco I de les Dos Sicilies|Francisco I]] y de la so hermana [[María Isabel d'España|María Sabela de Borbón]], del matrimoniu nacieron: **'''[[Franciscu d'Asís Lluis de Borbón|Franciscu d'Asís de Borbón]]''' ([[1820]]–[[1821]]), infante d'España, [[Ducáu de Cádiz|I duque de Cádiz]]. **'''[[Isabel Fernanda de Borbón]]''' ([[1821]]–[[1897]]), infanta d'España; casada col conde [[Ignacy Gurowski|Ignacio Gurowski]]. Dexó descendencia. **'''[[Franciscu d'Asís de Borbón]]''' ([[1822]]–[[1902]]), infante d'España, [[Ducáu de Cádiz|II duque de Cádiz]]. Rei consorte d'España pol so matrimoniu cola so prima [[Sabela II d'España|Sabela II]]. **'''[[Enrique de Borbón y Borbón-Dos Sicilies|Enrique de Borbón]]''' ([[1823]]–[[1870]]), infante d'España, I [[Duque de Sevilla]], muertu en duelu col [[duque de Montpensier]]. **'''[[Luisa Teresa de Borbón]]''' ([[1824]]–[[1900]]), infanta d'España, casada con [[José María Osorio de Moscoso y Carvajal]], [[Ducáu de Sessa|duque de Sessa]]. Tuvo descendencia. **'''[[Eduardo Felipe de Borbón]]''' ([[1826]]–[[1830]]), infante d'España. **'''[[Josefina Fernanda de Borbón]]''' ([[1827]]–[[1910]]), infanta d'España hasta la so [[matrimoniu morganáticu]] y de callao con [[José Güell y Renté]]. Tuvo descendencia. **'''María Teresa de Borbón''' ([[1828]]–[[1829]]), infanta d'España. **'''Fernando María de Borbón''' ([[1832]]–[[1854]]), infante d'España. **'''[[María Cristina de Borbón y Borbón|María Cristina de Borbón]]''' ([[1833]]–[[1902]]), infanta d'España, casada col infante [[Sebastián Gabriel de Borbón]]. Tuvo cinco fíos, pero nengunu recibió'l tratu d'infante d'España. **'''[[Amalia de Borbón|Amalia Filipina de Borbón]]''' ([[1834]]–[[1905]]), infanta d'España, casada col Príncipe [[Adalberto de Baviera]]. *En [[1851]] casó en segundes nupcias con [[Teresa Arredondo]], [[ducáu de San Ricardo|duquesa de San Ricardo]], de quien hubo un únicu fíu: **'''[[Ricardo María de Arredondo]]''' (1852–1872), [[Ducáu de San Ricardo|duque de San Ricardo]]. Nun pudo ostentar l'apellíu Borbón nin el títulu d'infante d'España. == Ancestros == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">'''Ancestros de Francisco de Paula de Borbón, Infante d'España''' </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Infante Francisco de Paula de Borbón''' |2= 2. [[Carlos IV d'España]] |3= 3. [[María Lluisa de Parma]] |4= 4. [[Carlos III d'España]] |5= 5. [[María Amalia de Saxonia]] |6= 6. [[Felipe I de Parma]] |7= 7. [[Luisa Sabela de Borbón|Luisa Isabel de Francia]] |8= 8. [[Felipe V d'España]] |9= 9. [[Isabel de Farnesio]] |10= 10. [[Augusto III de Polonia|Federico Augusto III de Polonia]] |11= 11. [[María Xosefa d'Austria]] |12= 12. [[Felipe V d'España]] (= 8) |13= 13. [[Isabel de Farnesio]] (= 9) |14= 14. [[Lluis XV de Francia]] |15= 15. [[María Leszczynska]] |16= 16. [[Lluis de Francia (1661-1711)|Lluis de Borbón, Gran Delfín]] |17= 17. [[María Ana Cristina de Baviera]] |18= 18. [[Eduardu II Farnesio]] |19= 19. [[Dorotea Sofía de Neoburgu|Dorotea Sofía del Palatináu-Neoburgu]] |20= 20. [[Augusto II de Polonia|Federico Augusto II de Polonia]] |21= 21. [[Cristiana Eberardina de Brandeburgu-Bayreuth]] |22= 22. [[Xosé I d'Habsburgu|Emperador Xosé I d'Austria]] |23= 23. [[Guillermina Amalia de Brunswick-Luneburgu]] |24= 24. [[Lluis de Francia (1661-1711)|Lluis de Borbón, Gran Delfín]] (= 16) |25= 25. [[María Ana Cristina de Baviera]] (= 17) |26= 26. [[Eduardu II Farnesio]] (= 18) |27= 27. [[Dorotea Sofía de Neoburgu|Dorotea Sofía del Palatináu-Neoburgu]] (= 19) |28= 28. [[Lluis de Francia (1682-1712)|Lluis de Borgoña]] |29= 29. [[María Adelaida de Saboya]] |30= 30. [[Estanislao I Leszczynski]] |31= 31. [[Catalina Opalinska]] }}</center></div></div> == Títulos, órdenes y emplegos == === Títulos === * '''[[10 de marzu]] de [[1794]]''' – '''[[13 d'agostu]] de [[1865]]''': La so Alteza Real el Serenísimo Señor Don Francisco de Paula Antonio,<ref>{{cita publicación |url=https://boe.es/datos/pdfs/BOE//1865/225/A00001-00001.pdf |títulu=El Escelentísimu Sr. Marqués de San Gregorio, Presidente de la Facultá de la Real Cámara, dirixó á les tres de la tarde d'ayeri á la Secretaría de Cámara del Sermo. Sr. Infante Don Francisco de Paula Antonio, y ésti á la Presidencia del Conseyu de Ministros, la comunicación siguiente. |publicación=Gaceta de Madrid |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2016}}</ref> [[Infante d'España]].<ref name=":0">{{cita web |url=https://www.museodelprado.es/coleccion/obra-de-arte/francisco-de-paula-de-borbon-y-borbon-parma/7506fb65-9926-4b9a-b6da-43a91c86bf83 |títulu=Francisco de Paula de Borbón y Borbón-Parma, infante d'España - Coleición - Museo Nacional del Prau |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2016 |sitiuweb=www.museodelprado.es}}</ref> === Órdenes === ==== [[Reinu d'España]] ==== * '''[[1794]]''' - [[:Categoría:Caballeros de la Orde del Toisón d'Oru|Caballeru]] de la [[Orde del Toisón d'Oru]]. (nᵘ 834)<ref name=":0" /><ref name=":1">{{cita web |url=http://ceres.mcu.es/pages/ResultSearch?Muséu=MNR&txtSimpleSearch=Orde%2520d'el%2520%25C1guila%2520Colloráu%2520(Prusia)&simpleSearch=0&hipertextSearch=1&search=simple&MuseumsSearch=MNR%7C&MuseumsRolSearch=17&listaMuseos=%5BMuseo%2520Nacional%2520d'el%2520Romanticismu%5D |títulu=Rede Dixital de Coleiciones de Museos d'España - Museos |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2016 |sitiuweb=ceres.mcu.es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210514005942/http://ceres.mcu.es/pages/ResultSearch?Mus%C3%A9u=MNR&txtSimpleSearch=Orde%2520d%27el%2520%25C1guila%2520Collor%C3%A1u%2520%28Prusia%29&simpleSearch=0&hipertextSearch=1&search=simple&MuseumsSearch=MNR%7C&MuseumsRolSearch=17&listaMuseos=%5BMuseo%2520Nacional%2520d%27el%2520Romanticismu%5D |fechaarchivu=2021-05-14}}</ref> * [[:Categoría:Caballeros grandes cruces de la Orde de Carlos III|Caballeru Gran Cruz]] de la [[Orde de Carlos III]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /> * [[:Categoría:Cruz Gallardoniada de San Fernando|Caballeru Gran Cruz]] de la [[Gallardoniada de San Fernando|Real y Militar Orde de San Fernando]].<ref name=":1" /> * '''[[Orde de Santiago]]''' ** 18 d'abril de 1802: Comendador de [[Segura de la Sierra]], [[Villahermosa (Ciudá Real)|Villahermosa]] (1802-1806), [[Socuéllamos]], Forcayu, Monreal, [[Montealegre del Castillo|Montealegre]], [[Valle de Ricote|Valdericote]], Socobos, [[Moratalla]], [[Estepa (Sevilla)|Estepa]], [[Medina de les Torres]], de [[Villahermosa (Ciudá Real)|Villahermosa]] (1802-1806) y de [[Corral de Almaguer]] (1806)<ref name=":2">{{cita web |url=http://censoarchivos.mcu.es/CensoGuia/fondoDetailSession.htm?id=1696751 |títulu=Portada del Archivu Históricu Nacional |fechaaccesu=31 de mayu de 2017 |sitiuweb=censoarchivos.mcu.es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171023175315/http://censoarchivos.mcu.es/CensoGuia/fondoDetailSession.htm?id=1696751 |fechaarchivu=2017-10-23}}</ref> ** 1802: [[:Categoría:Caballeros de la Orde de Santiago|Caballeru]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> * '''[[Orde d'Alcántara]]''' ** 1802: Caballero.<ref name=":2" /> * '''[[Orde de Calatrava]]''' ** 18 d'abril de 1802: Comendador d'[[Abanilla]], Monroyo y Peñarroya, Bejís y [[Castell de Castells]].<ref name=":2" /> ** 1802: Caballero<ref name=":2" /> * '''[[Orde de Montesa]]''' ** 18 d'abril de 1802: Comendador mayor.<ref name=":2" /> ** 18 d'abril de 1802: Comendador de [[Silla (Valencia)|Silla]], del Valle de Perpuchent, y [[Alcalá de Chivert]].<ref name=":2" /> ** 1802: Caballero.<ref name=":2" /> ==== Estranxeres ==== * [[Orde de Malta|'''Orde de San Xuan de Xerusalén (''vulgo'' Malta)''']]<ref name=":0" /> ** 1818: [[Castellanía de Amposta|Castellanu de Amposta]]<ref name="Órdenes">{{cita publicación |url=http://eprints.ucm.es/9506/1/T31074.pdf |títulu=La Casa de Borbón y les órdenes militares españoles mientres el sieglu XVIII (1700-1809) |apellíu=Gijón Granados |nome=Juan de A. |fecha=2009}}</ref> ** Comendador de Zaragoza y Monzón.<ref name=":2" /> ** [[:Categoría:Caballeros de la Orde de Malta|Caballeru]]<ref name="Ordes2">{{cita publicación |url=http://eprints.ucm.es/9506/1/T31074.pdf |títulu=La Casa de Borbón y les órdenes militares españoles mientres el sieglu XVIII (1700-1809) |apellíu=Gijón Granados |nome=Juan de A. |fecha=2009}}</ref> * 1816: [[:Categoría:Caballeros de la Orde del Espíritu Santu|Caballeru]] de la [[Orde del Espíritu Santu]].<ref name=":3">{{cita llibru |títulu=Almanach royal... : présenté à Sa Majesté par Testu |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k203920p |fechaaccesu=1 de xunu de 2017 |fecha=1829 |editorial=A. Guyot et Scribe}}</ref> ([[Restauración borbónica en Francia|Reinu de Francia]]) * 1816: [[:Categoría:Caballeros de la Orde de San Miguel|Caballeru]] de la [[Orde de San Miguel]].<ref name=":3" /> ([[Restauración borbónica en Francia|Reinu de Francia]]) * [[:Categoría:Caballeros de la Orde de San Jenaro|Caballeru]] de la [[Orde de San Jenaro]].<ref>{{cita llibru |títulu=Almanacco della real casa y corte|url=https://books.google.es/books?id=qrgBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=snippet&q=infante&f=false |fechaaccesu=19 de setiembre de 2017|fecha=1825|idioma=it}}</ref><ref name=":4">{{cita web|url=http://www.icar.beniculturali.it/biblio/_view_volume.asp?ID_VOLUME=48|títulu=Biblioteca ICAR - Almanacco Reale del Regno delle Due Sicilie per l'anno 1855|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.icar.beniculturali.it|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200603110706/http://www.icar.beniculturali.it/biblio/_view_volume.asp?ID_VOLUME=48|fechaarchivu=2020-06-03}}</ref> ([[Reinu de les Dos Sicilies]]) * [[:Categoría:Caballeros grandes cruces de la Real Orde de San Fernando del Méritu Caballeru gran cruz]] de la [[Real Orde de San Fernando y del Méritu Real Orde de San Fernando del Méritu]].<ref>{{cita llibru |títulu=Almanacco della real casa y corte|url=https://books.google.es/books?id=qrgBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=19 de setiembre de 2017|fecha=1825|idioma=it}}</ref><ref name=":4" /><ref>{{cita llibru |apellíos=(Stato)|nome=Napoli|títulu=Almanacco reale del Regno delle Due Sicilie: per l'anno .... 1841|url=https://books.google.es/books?id=zSU4AAAAcAAJ&hl=es&pg=PA478#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=28 d'avientu de 2017|fecha=1841|editorial=Stamp. Reale|idioma=it}}</ref> ([[Reinu de les Dos Sicilies]]) * [[:Categoría:Caballeros grandes cruces de la Real Orde de San Esteban d'Hungría|Caballeru gran cruz]] de la [[Orde de San Esteban d'Hungría]].<ref>{{cita llibru |títulu=Hof- und Staats-Handbuch des Kaiserthumes Österreich: 1868|url=https://books.google.es/books?id=OY0AAAAAcAAJ&pg=PA40&dq=hof-+und+staats-handbuch+des+%C3%B6sterreichischen+kaiserthums&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjJ_8jhu7_UAhXRmLQKHZhcAf0Q6AEIKzAB#v=onepage&q=Francesco%20de%20Paula&f=false |fechaaccesu=15 de xunu de 2017|fecha=1868|idioma=de}}</ref><ref>{{cita llibru |títulu=Almanacco per le provincie soggette all' imperiale regio governo di Venezia|url=https://books.google.es/books?id=P9QYAAAAYAAJ&hl=es&pg=PA24#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2017|fecha=1842|idioma=it}}</ref> ([[Imperiu Austrohúngaru]]) * [[:Categoría:Grandes cruces de la Lexón d'Honor Caballeru Gran Cruz]] de la [[Lexón d'Honor|Orde Real de la Lexón d'Honor]].<ref>{{cita llibru |títulu=Almanach royal et national... : présenté à Sa Majesté et aux princes et princesses de la famille royale|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k203759h |fechaaccesu=20 de xunetu de 2017|fecha=1832|editorial=A. Guyot et Scribe}}</ref> ([[Reinu de Francia (1814-1830)|Reinu de Francia]]) * [[:Categoría:Caballeros de segunda clase de la Orde de l'Águila Colorada|Caballeru de Segunda Clase]] de la [[Orde de l'Águila Colorada]].<ref name=":0" /> ([[Reinu de Prusia]]) === Distinciones === * Hermanu Mayor de la [[Real Maestranza de Caballería de Zaragoza]].<ref name=":0" /> * Proteutor de la Real Sociedá d'Amigos del País de Madrid.<ref name=":0" /> * '''[[1816]]''' - [[:Categoría:Académicos de la Real Academia de Belles Artes de San Fernando|Académicu]] de la [[Real Academia de Belles Artes de San Fernando|Real Academia de San Fernando]].<ref name=":0" /> == Referencies == {{llistaref}} *Lozano Matinez, Isabel y Sotu de Lanuza, José Maria. ''La coleición de música del infante don Francisco de Paula de Borbón''. Biblioteca Nacional d'España, 2012. == Enllaces esternos == * {{commonscat|Infante Francisco de Paula of Spain}} * [http://senaix15.senado.es/cgi-bin/BRSCGI?CMD=VERDOC&BASE=HINS&DOCN=000000029 Espediente personal del Infante d'España D. Francisco de Paula Antonio de Borbón y Borbón] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207162804/http://senaix15.senado.es/cgi-bin/BRSCGI?CMD=VERDOC&BASE=HINS&DOCN=000000029 |date=2009-02-07 }} * [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01476288877125428632268/p0000001.htm Proyeutu de Constitución del Reinu Xuníu del Río de la Plata, Perú y Chile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107180746/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01476288877125428632268/p0000001.htm |date=2010-01-07 }} {{socesión | títulu=<center>[[Ficheru:L'Aigle à deux têtes, emblème des hauts grades maçonniques du Rite écossais ancien et accepté.jpg|60 px]]</center> [[Soberanu Gran Comendador]] | periodu =[[1829]] - [[1844]] | predecesor =[[Antonio Pérez de Tudela]] | socesor =[[Carlos Celestino Mañan y Clark]] }} {{NF|1794|1865}} {{Tradubot|Francisco de Paula de Borbón}} [[Categoría:Infantes d'España]] [[Categoría:Casa de Borbón n'España]] [[Categoría:Duques d'España]] [[Categoría:Casa de Borbón-Parma]] [[Categoría:Nobles de la Comunidá de Madrid]] [[Categoría:Masones d'España|Borbón, Francisco de Paula de]] t5h9nagb2hk6yri1pzf7ctoannm28y7 0 106717 4775659 4769873 2026-11-04T07:28:37Z Amherst99 5288 /* */ 4775659 wikitext text/x-wiki {{redirixe equí|LEO|Leo}} {{ficha xenérica}} Una '''órbita terrestre baxa''' ('''LEO''', de ''low Earth orbit'') ye una [[órbita xeocéntrica]] relativamente próxima a la superficie de la [[Tierra]]. Xeneralmente considérense órbites terrestres baxes les que tienen un altor inferior a unos 2.000 [[quilómetru|km]], anque'l llímite inferior vien condicionáu pola [[atmósfera terrestre]], que provoca rozamientu y pérdida progresiva d'altor nos [[satélite artificial|satélites]].<ref>[https://www.esa.int/Enabling_Support/Space_Transportation/Types_of_orbits Low Earth orbit], [[Axencia Espacial Europea]].</ref> Los satélites nesta órbita muévense a gran velocidá y completen una vuelta alredor de la Tierra en periodos relativamente curtios. Una nave situada a unos pocos cientos de quilómetros d'altor puede completar una órbita aproximadamente cada 90 minutos. La [[Estación Espacial Internacional]] y el [[Telescopiu espacial Hubble]] son exemplos de naves que funcionen n'órbita terrestre baxa.<ref>[https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Spacecraft_orbits Spacecraft orbits], Axencia Espacial Europea.</ref> Les órbites terrestres baxes utilícense especialmente pa la [[observación de la Tierra]], la investigación científica, les telecomunicaciones y los vuelos espaciales tripulaos. La menor distancia respeuto de la superficie permite consiguir imáxenes d'alta resolución y comunicaciones con menor [[latencia]] que nes órbites más altes. Munchos satélites meteorolóxicos y científicos utilicen órbites baxes, dacuando con una [[inclinación orbital]] próxima a los 90°, formando una [[órbita polar]].<ref>[https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/catalog-of-earth-satellite-orbits/ Catalog of Earth Satellite Orbits], [[NASA]].</ref> El rozamientu coles capes superiores de l'atmósfera fai que los oxetos situaos nes rexones más baxes pierdan enerxía orbital progresivamente. Les órbites baxes concentren amás una parte importante de los satélites activos y de la [[basura espacial]], polo que la xestión del tráficu espacial y la retirada de satélites al final de la vida útil son cuestiones importantes pa la seguridá de les operaciones espaciales. == Ver tamién == * [[Órbita]] * [[Órbita terrestre media]] * [[Órbita xeostacionaria]] * [[Órbita polar]] * [[Órbita heliosíncrona]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Órbites terrestres]] [[Categoría:Astronáutica]] 06n767dmwcvcnhnot0yjwj1jdgkfz6c 0 112299 4775596 4754713 2026-11-03T19:35:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775596 wikitext text/x-wiki {{equipu | pattern_la1 = _getafe2425h | pattern_b1 = _getafe2425h | pattern_ra1 = _getafe2425h | pattern_sh1 = _getafe2425h | pattern_so1 = _getafe2425h | leftarm1 = 0033FF | body1 = 0033FF | rightarm1 = 0033FF | shorts1 = 0033FF | socks1 = 0033FF | pattern_la2 = _getafe2425a | pattern_b2 = _getafe2425a | pattern_ra2 = _getafe2425a | pattern_sh2 = _getafe2425a | pattern_so2 = _getafe2425a | leftarm2 = EF0000 | body2 = EF0000 | rightarm2 = EF0000 | shorts2 = EF0000 | socks2 = EF0000 | pattern_la3 = _getafe2425t | pattern_b3 = _getafe2425t | pattern_ra3 = _getafe2425t | pattern_sh3 = _getafe2425t | pattern_so3 = _getafe2425t | leftarm3 = EEEEEE | body3 = EEEEEE | rightarm3 = EEEEEE | shorts3 = EEEEEE | socks3 = EEEEEE }} El '''Getafe Club de Fútbol''' ye un [[club de fútbol]] d'[[España]] de la ciudá de [[Getafe]], na [[Provincia de Madrid]], y xuega na [[Primer División d'España]]. Foi fundáu per primer vegada'l [[19 de mayu]] de [[1923]] como [[Sociedad Getafe Deportivo]],<ref>{{Cita web |url=http://www.juanmalcala.es/2013/01/filiberto-montagud-y-el-futbol-3.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170923145000/http://www.juanmalcala.es/2013/01/filiberto-montagud-y-el-futbol-3.html |fechaarchivu=2017-09-23 }}</ref><ref>https://getafehistorico.jimdo.com/historia/club-getafe-deportivu-1923-1933/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://getafehistorico.jimdo.com/historia/club-getafe-deportivu-1923-1933/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> sumiendo en [[1933]] y fundándose de nuevo'l [[24 de febreru]] de [[1946]] como [[Club Getafe Deportivo]],<ref name="datosoficiales" /> designación que se caltuvo hasta 1983, cuando l'equipu eslleióse, siendo entós refundado como l'actual Getafe Club de Fútbol el [[8 de xunetu]] de [[1983]]. Foi'l 58ᵘ equipu n'incorporase a [[Primer División d'España|Primer División]], siendo la so primer participación na temporada [[Primer División d'España 2004/05|2004/05]]. Anguaño, ocupa'l puestu 25ᵘ de la [[Clasificación histórica de la Primer División d'España|clasificación histórica]] de la máxima categoría.<ref>{{cita web |autor=L.F.P. |títulu=Estadístiques Históriques |url=http://www.lfp.es/estadisticas-historicas |fechaaccesu=12 de setiembre de 2014}}</ref> == Historia == {{VT|Trayeutoria del Getafe Club de Fútbol}} === Oríxenes y antecedentes === {{AP|Club Getafe Deportivo}} L'actual Getafe CF ye herederu del estinguíu [[Club Getafe Deportivo]] fundáu n'avientu del añu [[1945]] por dellos vecinos de la llocalidá axuntaos nel desapaecíu chigre ''La Marquesina'' anque oficialmente la fecha de fundación del equipu ye'l [[24 de febreru]] de [[1946]] ({{edá|24|2|1946}}) nun actu nel ''Cine Palacio''. So esta denominación llegar a xugar la promoción a [[Segunda División d'España|segunda división]] en [[1958]].<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2010/09/23/futbol/equipos/getafe/1285241382.html|títulu=Fina Jesús Sacristán, ex presidente del Getafe - MARCA.com|fechaaccesu=17 de xunetu de 2017|sitiuweb=www.marca.com}}</ref> El Club Getafe Deportivo, de la mesma, yera herederu del ''Sociedad Getafe Deportivo,'' fundáu pol dibuxante y escultor [[Filiberto Montagud]] en [[1923]] ({{edá|19|05|1923}}).<ref>[http://hemerotecadigital.bne.es/datos1/numeros/internet/Madrid/Madrid-sport%20(Madrid)/1923/192305/19230524/19230524_00000.pdf#search=%22getafe%22&page=10 Madrid-Sport 24/05/1923] en [http://www.bne.es/es/Catalogos/HemerotecaDigital/ Hemeroteca de la Biblioteca Nacional d'España] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106201418/http://www.bne.es/es/Catalogos/HemerotecaDigital/ |date=2016-01-06 }}</ref> Ésti, en xugando delles temporaes en categoría rexonal, sumió en [[1933]]. Nun foi hasta yá pasada la [[guerra civil española]] y parte de la [[Posguerra española|posguerra]] cuando se refundó, anque se caltuvieron los mesmos colores y símbolos . Amás del [[Club Getafe Deportivo]] la llocalidá de [[Getafe]] tenía otros equipos, como'l ''[[Club Peña Madridista Getafe]], '' inscritu con esi nome tantu nel Conseyu Cimeru de Deportes como na Federación Territorial Castellana'l [[1 de setiembre]] de [[1976]], y que a partir de [[1981]] pasó a denominase ''[[Club Deportivo Peña Getafe]]''. === Renacimientu del club === Na temporada [[1981]]-[[1982]] el [[Club Getafe Deportivo]] que militaba en [[Segunda División d'España|2ª División]] per sestu añu consecutivu, acaba en puestos de descensu a [[Segunda División B|2ªB]], pero pola mor del escalabru económicu nel que s'atopa'l club que-y obliga al impagu de les sos deldes, ye baxáu a [[Tercer División d'España|Tercer División]]. Previendo la próxima desapaición del equipu, realiza la fusión del so equipu filial, ''[[Club Getafe Promeses]]'', col equipu ''[[Club Deportivo Peña Getafe]]'' creando'l [[10 de xunetu]] de [[1982]] un nuevu equipu denomináu ''[[Club Deportivo Getafe Promeses]]'' que va competir igual que los sos antecesores na categoría de 2ª Rexonal. Ante la imposibilidá de cumplimientu colos sos acreedores y de la mesma que tamién fixeron el [[Burgos Club de Fútbol|Burgos C.F.]] y l'[[Agrupación Deportiva Almería|A.D. Almería]], el [[1 de xunetu]] de [[1983]] eslleir llegalmente la sociedá [[Club Getafe Deportivo]] afogáu poles deldes. Tol estamentu deportivu incorporar dende l'equipu desapaecíu al [[Club Deportivo Getafe Promeses]] y con sofitu del conceyu llocal, n'asamblea d'asociaos celebrada'l [[8 de xunetu]] de [[1983]], decídese'l cambéu de denominación pol de '''Getafe Club de Fútbol'''.<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1983/07/23/042.html ABC ed.Sevilla 23/07/1983] n'hemeroteca de [http://hemeroteca.abc.es www.abc.es]</ref> === De Rexonal a Segunda División === Dende la so refundación, temporada 82/83 y en llogrando l'ascensu consecutivamente dende la Rexonal, añu tres d'añu, con una total autoridá sobre rivales y categoríes, l'equipu vuelve ilusionar. El club realizó consecutivamente un ascensu de categoría añu tres d'añu hasta llegar a competir na campaña [[Segunda División B d'España 1987/88|1987/88]] na categoría de [[Segunda División B|2ªB]] quedando nun bien meritoriu tercer puestu. Na temporada [[Segunda División B d'España 1990/91|1990/91]] el Getafe C.F. remata en cuartu puestu na lliga regular apostando la promoción col [[Real Racing Club de Santander]], [[Cartagena Fútbol Club|Cartagena F.C.]] y [[Córdoba Club de Fútbol|Córdoba C.F.]], quedando l'equipu azulón en tercer posición del grupu y xubiendo el [[Racing de Santander|Racing]].<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1991/06/24/pagina-28/1243734/pdf.html El Mundo Deportivo 24/06/1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814230015/http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1991/06/24/pagina-28/1243734/pdf.html |date=2011-08-14 }} n'hemeroteca de [http://publica.mundodeportivo.com/hemeroteca/index.html www.mundodeportivo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110326020639/http://publica.mundodeportivo.com/hemeroteca/index.html |date=2011-03-26 }}</ref> Na temporada [[1992]]-[[1993]] vuelve quedar cuartu na fase regular pero esta vegada ye superáu na promoción pol [[Real Murcia]], apostando tamién l'ascensu col [[Barakaldo Club de Fútbol|Barakaldo C. F.]] y el [[Granada C.F.]]<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1993/06/27/pagina-30/1282775/pdf.html El Mundo Deportivo 27/06/1993] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814225956/http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1993/06/27/pagina-30/1282775/pdf.html |date=2011-08-14 }} n'hemeroteca de [http://publica.mundodeportivo.com/hemeroteca/index.html www.mundodeportivo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110326020639/http://publica.mundodeportivo.com/hemeroteca/index.html |date=2011-03-26 }}</ref> A lo último el [[11 de xunu]] de [[1994]] contra'l [[Unió Esportiva Figueres|U.D.Figueres]] de la mano del entrenador [[Luis Sánchez Duque]] consíguese l'allampáu primer ascensu a [[Segunda División d'España|Segunda División]], en rematando segundu na lliga y superando na promoción a [[Unió Esportiva Figueres|U.D.Figueres]], [[Deportivo Alavés]] y [[Real Club Recreativo de Huelva]].<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1994/06/12/pagina-35/1463233/pdf.html El Mundo Deportivo 12/06/1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814225904/http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1994/06/12/pagina-35/1463233/pdf.html |date=2011-08-14 }} n'hemeroteca de [http://publica.mundodeportivo.com/hemeroteca/index.html www.mundodeportivo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110326020639/http://publica.mundodeportivo.com/hemeroteca/index.html |date=2011-03-26 }}</ref> === Ascensos y descensos === La temporada [[Segunda División d'España 1994/95|1994/95]] ye la primera del Getafe C.F. na Segunda División y sufre el cambéu de categoría llogrando un decimoctavu puestu con namái 5 victories y hasta 20 empates. Pero'l descensu y posterior realmisión en Primer División por problemes económicos del [[Sevilla F.C.]] y del [[Real Club Celta de Vigo]] fai que los clubes [[Albacete Balompié]] y [[Real Valladolid Club de Fútbol|Real Valladolid C.F.]] que baxaren recuperen la categoría y qu'en Segunda División queden dos puestos vacantes.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/ESPANA/REAL_CLUB_CELTA_DE_VIGO_S/D/_/CLUB_DE_FUTBOL/CONSEYU_CIMERU_DE_DEPORTES_/CSD/REAL_VALLADOLID_CLUB_DE_FUTBOL_SAD/LIGA_DE_FUTBOL_PROFESIONAL/SEVILLA_FUTBOL_CLUB_S/D/ALBACETE_/elpepidep/19950810elpepidep_11/Tes |títulu=La guerra del fútbol, vista pa sentencia |fechaaccesu=8 d'abril de 2011 |autor=[[El País (España)|El País]]}}</ref> La [[Real Federación Española de Fútbol|RFEF]] decide retornar al [[Club Deportivo Leganés|C.D. Leganés]] y al Getafe C.F. a la Segunda División. Por causa de que el club taba preparáu tanto en presupuestu como n'equipu pa xugar en 2ª B, la temporada [[Segunda División d'España 1995/96|1995/96]] baxa quedando en decimonovena posición con 32 puntos, 7 victories, 11 empates y 20 derrotes. Una vegada rematada la temporada [[Segunda División d'España 1995/96|1995/96]] el Getafe C.F. convertir en Sociedá Anónima Deportiva que'l so accionista mayoritariu yera'l Conceyu de Getafe. El [[13 de payares]] de [[1997]] báltase'l [[Estadiu Municipal de Les Margarites]] pa la construcción del actual campu [[Coliseum Alfonso Pérez]], que lleva'l nome del ex xugador internacional del conceyu y que s'inauguraría los [[30 d'agostu]] de [[1998]]. Mientres esi tiempu l'equipu xugó nes instalaciones del [[Polideportivo Juan de La Cierva]]. La temporada [[Segunda División B d'España 1998/99|1998/99]], entrenáu por [[Santiago Martín Prau]] "''Pradito''" consigue la primer posición en fase regular nel grupu I de [[Segunda División B]]. Xugó la fase d'ascensu contra'l [[Barakaldo Club de Fútbol|Barakaldo C. F.]], [[Real Murcia]], y [[Sevilla B]] quedando primeru y xubiendo a [[Segunda División d'España|Segunda División]] per segunda vegada na so historia. Na temporada [[Segunda División d'España 1999/2000|1999/2000]] gracies al descensu del [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] qu'obligaba tamién al descensu del filial, el 19ᵘ puestu nuna lliga de 22 equipos dexó-y al Getafe C.F. caltener la categoría. La [[Segunda División d'España 2000/01|siguiente temporada]] el Getafe C.F. remató en penúltima posición xugando'l so postreru partíu yá baxáu a [[Segunda División B]] nel [[Coliseum Alfonso Pérez|Coliseum]] contra'l [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] que lluchaba por un ascensu que nun consiguió aquella temporada. L'entamu de la temporada [[Segunda División B d'España 2001/02|2001/02]] queda marcada pola traxedia del asesinatu de [[Sebastián Gómez (Sebas)]] el [[26 d'agostu]] de [[2001]] en Castellón mientres esfrutaba d'un permisu previu al entamu de la temporada. Esto xunió enforma a la plantía dafechu anovada con [[Félix Barderas "Felines"]] como entrenador. Amás el club pasaba por una nuevu crisis económica nel que los xugadores llegaron a tar dellos meses ensin cobrar, lo que facía tarrecer nuevamente la so desapaición. A finales d'abril de [[2002]], un grupu d'empresarios de Getafe faen cargu del club y nómase presidente a [[Ángel Torres Sánchez]] que consigue la estabilidá económica del club. Entá con toos esos socesos, el Getafe C.F. consigue una quinta plaza na lliga regular y gracies a que nun podía xubir l'[[Universidad de Las Palmas de Gran Canaria Club de Fútbol|Universidad Les Palmes]] por ser entós daquella filial del [[Unión Deportiva Las Palmas]], el Getafe C.F. xugó la fase d'ascensu nel so llugar. El Getafe C.F. consigue quedar primero contra'l [[Motril Club de Fútbol|Motril C.F.]], [[Centre d'Esports L'Hospitalet|Hospitalet]] y la [[Cultural y Deportiva Leonesa|Cultural Leonesa]] y retornar per tercer vegada a [[Segunda División d'España|Segunda División]]. La temporada [[Segunda División d'España 2002/03|2002/03]] empecipiar colos fichaxes de xugadores que fueron bien importantes pal equipu como [[Gheorghe Craioveanu|"Gica" Craioveanu]], [[Ángel Manuel Vivar Doráu|Vivar Doráu]] o [[Diego Rivas]] ente otros, terminando aquella temporada nun traquilo decimoprimer puestu. === Primer división === La temporada [[Segunda División d'España 2003/04|2003/04]] ye una de les más importantes de la historia del club. Al equipu xunen xugadores primordiales como [[Míchel Carrilero|Miguel Carrilero "Michel II"]], [[Gari Uranga]], [[Mario Cotelo]], [[Sergio Pachón]] o [[David Belenguer]] ente otros. Esti equipu entrenáu por [[Josu Uribe]], consigue realizar una estupenda segunda vuelta de campeonatu consiguiendo lluchar na última xornada por una de les trés places que daben derechu al ascensu a [[Primer División d'España|Primer División]] contra'l [[Levante Unión Deportiva|Levante U.D.]], [[Club Deportivo Numancia|C.D. Numancia]] y [[Deportivo Alavés]]. El sábadu, [[19 de xunu]] de [[2004]] nel [[estadiu Heliodoro Rodríguez López]] contra'l [[Club Deportivo Tenerife|C.D. Tenerife]] consigue'l Getafe C.F. ganar con un resultáu de 3-5 nel que sobresal especialmente la gran actuación de [[Sergio Pachón]] consiguiendo cuatro de los cinco goles del Getafe C.F. Esta victoria da'l segundu puestu en [[Segunda División d'España 2003/04|2ª División]] llogrando per primer vegada l'ascensu na [[Primer División d'España|máxima categoría del fútbol español]]. El Getafe C.F. convertir nel cuartu equipu y únicu ensin asítiase en [[Madrid|la capital d'España]] que representa a la [[Comunidá de Madrid]] na [[Primer División d'España|primer División]].<ref>[http://www.cadenaser.com/deportes/articulo/getafe-numancia-suben-primera-division/csrcsrpor/20040619csrcsrdep_8/Te Getafe y Numancia xuben a Primer División. Rayo y Leganés baxen a Segunda] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Getafe y Numancia xuben a Primer División. Rayo y Leganés baxen a Segunda |2=http://www.cadenaser.com/deportes/articulo/getafe-numancia-suben-primera-division/csrcsrpor/20040619csrcsrdep_8/Te |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, noticia en [http://www.cadenaser.com/ www.cadenaser.com] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=www.cadenaser.com |2=http://www.cadenaser.com/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> La so primer temporada en Primer ye la [[Primer División d'España 2004/05|2004/05]]. L'entrenador foi [[Quique Sánchez Flores]] que tamién debutaba na categoría. El primer goliador foi José Antonio (xugador del Getafe B) 3-1 contra'l Zaragoza .Ficháronse xugadores como [[Mariano Pernía]], [[Raúl Albiol]], [[Gabriel Fernández Arenas|Gabi]] o [[Iván Sánchez-Ricu Sotu|Riki]]. Remata en decimotercer puestu con 47 puntos, llegando a los octavos de final de la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]]. Nesta temporada son destacables les victories nel [[Coliseum Alfonso Pérez|Coliseum]] contra'l [[Real Madrid]] y en [[Estadiu de San Mamés|San Mamés]] contra'l [[Athletic Club]]. La temporada siguiente, [[Quique Sánchez Flores]] colar al [[Valencia Club de Fútbol|Valencia CF]], sustituyéndo-y l'[[Alemaña|alemán]] [[Bernd Schuster]]. Na temporada [[2005]]-[[2006]], l'equipu cuaya una magnífica temporada, quedando en novenu puestu con 54 puntos. Na Copa del Rei llega a octavos de final, al igual que l'añu anterior. Esto fai-y al entrenador del '''Getafe CF''' merecedor del primer [[troféu Miguel Muñoz]]. La temporada [[Primer División d'España 2006/07|2006/07]] vuelve quedar novenu con 52 puntos, y sorprendentemente llántase per primer vegada na final de la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]] n'esaniciando a [[Xerez Club Deportivo|Xerez CD]], [[Valencia Club de Fútbol|Valencia CF]], [[Club Atlético Osasuna|CA Osasuna]] y [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]], contra'l cual voltió una semifinal que se complicara enforma nel partíu d'ida (5-2 nel [[Camp Nou]] onde [[Messi]] metió un gol consideráu copia del [[gol d'oru]] de [[Maradona]]), enxaretándo-y un 4-0 nel [[Coliseum Alfonso Pérez]]. Na final, que s'apuesta col [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla FC]], un solitariu gol del maliense [[Frederic Kanouté|Kanouté]] evita la consecución del primer títulu de la so historia, pero clasificar pa la [[Copa de la UEFA]] al tar el Sevilla FC yá clasificáu pa xugar otra competición internacional de más rangu, la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Champions League]]. Esta temporada lleva al entós entrenador azulón, [[Bernd Schuster]], a fichar pol [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]], sustituyéndo-y nel banquín Getafense [[Michael Laudrup]]. Tamién esa temporada ye-y concedíu'l [[troféu Zamora]] al porteru del '''Getafe CF''', el [[Roberto Abbondanzieri|"Patu" Abbondanzieri]]. === EuroGeta === {{VT|Copa de la UEFA 2007-08}} {{VT|Lliga Europea de la UEFA 2010-11}} El [[20 de setiembre]] de [[2007]], el Getafe fai'l so debú na [[Copa de la UEFA]], venciendo nel primer partíu ante'l [[FC Twente]] d'[[Enschede]] ([[Países Baxos|Holanda]]) por 1-0, nel [[Coliseum Alfonso Pérez]], y finalmente pasaría de ronda pese al 3-2 en contra nel partíu de vuelta, nel estadiu del [[FC Twente]] el [[4 d'ochobre]]. El [[10 d'abril]] el Getafe queda esaniciáu nos cuartos de final de la copa de la UEFA col [[F. C. FC Bayern München]]. Sorprendentemente, consigue un empate (1-1) nel estadiu alemán [[Allianz Arena]]. Na vuelta sufrió l'empate "in extremis" del [[F. C. FC Bayern München|FC Bayern München]] nel [[Coliseum Alfonso Pérez]], cuando l'equipu madrilanu ganaba por 3-1 na prórroga y a 5 minutos del final. Una desafortunada intervención de la meta [[Roberto Abbondanzieri|'Coríu' Abbondanzieri]] remachada a gol pol italianu [[Luca Toni|Toni]], y un gol nel últimu minutu, dieron el pase a los alemanes, pol [[regla del gol de visitante|valor doble de los goles como visitante]], quedando un tantéu global de la eliminatoria de 4-4.<ref>[http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com./EMD03/PUB/2008/04/11/EMD20080411017MDP.pdf Somos del Getafe]</ref> Les pallabres del téunicu del [[F. C. FC Bayern München|FC Bayern Múnich]], [[Ottmar Hitzfeld]], al rematar el partíu resume lo asocedío nel campu: "Pudiéronnos humildar. El Getafe merecía la victoria".<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1003265 |títulu=Declaraciones de Hitzfeld |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090713220351/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1003265 |fechaarchivu=2009-07-13 }}</ref> Pela so parte el capitán de los alemanes, [[Oliver Kahn]], declara al rematar el partíu a la cadena SAT 1: "Xugué 140 partíos de Copa d'Europa, tuvi perdayuri -Madrid, Milán, Londres, Barcelona- pero lo d'esta nueche ye increíble. Nun viviera daqué asina en 40 años".<ref>[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2008/04/11/futbol/1207865743.html Declaraciones de Kahn], noticia de [https://www.elmundo.es elmundo.es]</ref> A pesar d'esta eliminación, en xunto el Getafe realiza una gran campaña nesta primer Copa de la UEFA qu'apuesta en tola so historia, esaniciando a equipos como'l [[SL Benfica|Benfica]], o'l [[AEK Atenes FC]], amás de vencer clubes históricos como [[Tottenham Hotspur FC]] o [[RSC Anderlecht]]. El [[16 d'abril]] de [[2008]], el Getafe pierde la so segunda final de [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]] consecutiva, esta vegada contra'l [[Valencia Club de Fútbol|Valencia]], con un marcador más abuitáu de 3-1, nel que'l solitariu gol azulón foi consiguíu de penalti por [[Esteban Granero|Granero]]. El [[2 de mayu]] de [[2008]], na conmemoración del 2ᵘ centenariu del [[llevantamientu del dos de mayu]], el Getafe recibe la Medaya d'Oru de la Comunidá de Madrid, per parte de la presidenta [[Esperanza Aguirre]], que pronuncia les siguientes pallabres: "El Getafe nun dexó d'ablucar a tolos aficionaos al fútbol. El trabayu de directivos, téunicos y xugadores dexó al equipu de la que yá ye una gran ciudá xaciase colos meyores, como'l [[FC Bayern München|Bayern Múnich]]".<ref>[http://www.as.com/futbol/articulo/getafe-recibe-medalla-oro-comunidá/dasftb/20080502dasdasftb_11/Tes El Getafe recibe la medaya d'oru de la Comunidá], noticia de [http://www.as.com AS.com]</ref> Na temporada [[Primer División d'España 2009/10|2009/10]] proclámase sestu na 1ªDivisión en sumando 58 puntos y con ella clasificase pa la Europa League (Antigua UEFA) en ganando al [[Club Atlético de Madrid]] 1-3 nel [[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]] y asina peracabar una magnífica temporada so les órdenes de [[José Miguel González Martín del Campu|Míchel]]. En dicha temporada bátense tolos récores de la historia del Getafe. El máximu goliador del Getafe foi [[Roberto Soldado]], qu'una temporada dempués foi ficháu pol [[Valencia CF]] al facer una bien bona campaña, al igual que [[Pedro Lleón]], que foi ficháu pol [[Real Madrid Club de Fútbol]]. Míchel siguió al frente del club azulón. Na temporada [[Primer División d'España 2010/11|2010/11]] el Getafe compite per segunda vegada na UEFA Europa League superando na eliminatoria previa al [[APOEL Nicosia]] [[Xipre|xipriota]]. Ye esaniciáu na fase de grupos quedando terceru contra [[VfB Stuttgart]], [[BSC Young Boys|Young Boys]] y [[Odense BK]]. En lliga l'equipu ye bien irregular llegando a lluchar pola permanencia nel últimu partíu consiguiendo finalmente la 16ª posición. === Afitamientu en Primer === [[Ficheru:Getafe CF - Equipo. Temporada 2012-2013.jpg|thumb|300px|Equipu del Getafe temporada 2012-13, aconceyáu momentos antes del entamu del partíu. Partíu celebráu'l 21-04-2013 ente'l Getafe - [[Real Club Deportivo Español|Espanyol]] correspondiente a La Lliga.]] [[Ficheru:GetafeFCB.jpg|thumb|300px|Partíu apostáu ente'l Getafe y el [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]].]] Na [[Primer División d'España 2011/12|siguiente temporada]] remata'l contratu de [[José Miguel González Martín del Campu|Míchel]] como entrenador y fíchase a [[Luis García Plaza]] por un periodu de 3 años. Al club retornen xugadores como [[Daniel Güiza]], [[Pedro Lleón]] o [[Alexis Ruano]], destacando'l canteranu [[Abdelaziz Barrada]] y el porteru cedíu pol [[Valencia Club de Fútbol|Valencia]], [[Miguel Ángel Moyá]]. Tres un mal entamu de temporada l'equipu consigue una regularidá que-y fai algamar la permanencia a 5 xornaes del final de lliga, esbardiando la oportunidá d'algamar puestos europeos nel últimu tramu de la competición. El [[21 d'abril]] de [[2011]] faise oficial, per parte del grupu inversor [[Royal Emirates Group of Companies|Royal Emirates Group]] de [[Dubái]] ([[Emiratos Árabes Xuníos]]), la compra de la [[Sociedá Anónima Deportiva]].<ref>[http://www.as.com/futbol/articulo/royal-emirates-confirma-adquisicion-getafe/20110421dasdasftb_67/Tes Royal Emirates confirma l'alquisición del Getafe] en [http://www.as.com AS.com]</ref> Esta información confírmase'l día [[25 d'abril]] de [[2011]] per parte del presidente del club [[Ángel Torres Sánchez]] en rueda de prensa, y comunícase qu'entraría a valir el [[1 de xunetu]] de [[2012]]. Pasáu un añu, por informaciones contradictories per parte de la direición del club y de [[Royal Emirates Group of Companies|Royal Emirates Group]] desconocíase cual fuera l'alcuerdu robláu ente dambos, y el futuru del mesmu.<ref name="declaraAT"/> El [[27 de xunu]] de [[2012]] faise públicu qu'una supuesta trama d'estafadores encabezada pol empresariu [[España|español]] [[Joan Batalla Juanola]] fuera deteníu'l [[19 de xunu]] polos [[Mozos d'Escuadra]].<ref>[http://www.eleconomista.es/interstitial/volver/bolsa12/catalunya/noticias/4053648/06/12/La-Policia-detien-a-Batalla-Juanola-ex-de-Finques-Corral.html La Policía detién a Batalla Juanola, ex de Finques Corral] noticia en [http://ecodiario.eleconomista.es L'Economista.es]</ref> Esti empresariu fuera primero l'interlocutor ente [[Royal Emirates Group of Companies|Royal Emirates Group]] y el Getafe C.F. Parte de la prensa deportiva interpretó que [[Royal Emirates Group of Companies|Royal Emirates Group]] formaba parte de la trama confundiendo a la empresa [[Dubái|dubaití] con falsos xeques y estafadores.<ref>[http://www.as.com/futbol/articulo/deteníos-xeques-estafaben-getafe/20120628dasdaiftb_36/Tes Deteníos los 'xeques' qu'estafaben al Getafe] noticia en [http://www.as.com AS.com]</ref><ref>[https://www.marca.com/2012/06/27/futbol/equipos/getafe/1340781043.html Una banda de falsos xeques estafa al Getafe] noticia en [https://www.marca.com www.marca.com]</ref><ref>[http://www.sport.es/es/noticias/liga-bbva/getafe-espanyol-ente-les-victimas-una banda falsos-xeques-arabes-1982701 Getafe y Espanyol, ente les víctimes d'una banda de falsos xeques árabes] noticia en [http://www.sport.es www.sport.es]</ref> El día [[28 de xunu]] de [[2012]] [[Royal Emirates Group of Companies|Royal Emirates Group]] comunica que va entamar aiciones llegales por estos fechos, si fora precisu.<ref>[https://www.marca.com/2012/06/28/futbol/equipos/getafe/1340878485.html Royal Emirates Group va entamar aiciones llegales contra 'Batalla Juanola'] noticia en [https://www.marca.com www.marca.com]</ref> En [[mayu]] de [[2012]] faise bultable l'enfrentamientu esistente dende va delles temporaes ente [[Ángel Torres Sánchez]], presidente del club, y l'afición del Getafe causada pola política social, pola falta de fomentu de la crecedera de l'afición, y especialmente pol preciu de los abonos "económicos" que son tres l'[[Athletic Club]] los de mayor preciu de [[Primer División d'España|1ᵉʳ División]]. Esta ye la causa, según los aficionaos, del continuu descensu d'abonaos y de la cada vez más escasa asistencia al estadiu agravada pola crisis económica. El [[24 de mayu]] de [[2012]], [[Ángel Torres Sánchez|Ángel Torres]] realiza unes declaraciones públiques criticando la protesta de l'afición azulona nes qu'espresa que "''el Getafe tien el [abonu] más baratu de primera''" y "''Ye un disparate. Si ta de moda protestar yo xuno. Los futbolistes ganen enforma. En cuenta de tantos homenaxes, que se rebaxen el sueldu y paguen lo que supondría la baxada de los abonos''".<ref name="declaraAT">[http://www.as.com/futbol/articulo/angel-torres-casa-mandu/20120525dasdaiftb_40/Te Ángel Torres: "Na mio casa mando yo"] en [http://www.as.com AS.com]</ref> El [[27 de mayu]] de [[2012]] celébrase una concentración por una plataforma d'aficionaos denomada "Getafe somos toos" na puerta 0 del [[Coliseum Alfonso Pérez]] en protesta por considerase una "Afición Maltratada" pol club compareciendo aproximadamente 500 aficionaos del equipu.<ref>[http://www.as.com/futbol/articulo/aficion-geta-espera-xestu-angel/20120529dasdaiftb_21/Tes L'afición del Geta nun espera un xestu d'Ángel Torres] en [http://www.as.com AS.com]</ref> En setiembre de 2014 la [[Lliga de Fútbol Profesional|LFP]] prohibe inscribir a Pedro Lleón. {{AP|Temporada 2013/14 del Getafe Club de Fútbol Xugador emblemáticos que dexen el club nesta dómina son [[Manu del Moral]] na temporada [[Primer División d'España 2011/12|2011/12]] con destín el [[Sevilla Club de Fútbol|Sevilla]]; [[Daniel Alberto Díaz|Daniel Cata Díaz]] na temporada [[Primer División d'España 2012/13|2012/13]] ficháu pol [[Atlético de Madrid]] y el capitán [[Javier Casquero]], tamién na temporada [[Primer División d'España 2012/13|2012/13]] por rescisión de contratu. Toos ellos siendo capitanes del equipu na temporada anterior a la so marcha. === Descensu y ascensu exprés === [[Ficheru:Deporgetafe4.jpg|thumb|370px|Alcuentru apostáu ente'l [[Deportivo de La Coruña]] y el [[Getafe CF]].]] El 15 de mayu de la temporada 2015/2016 de la Lliga BBVA y per primer vegada na so historia, el Getafe baxa a Segunda División tres 12 años na máxima categoría, xunto col [[Rayo Vallecano de Madrid|Rayo Vallecano]] y el [[Levante Unión Deportiva|Levante]]. Sicasí, tres solos un añu en segunda división, el Getafe consigue'l [[24 de xunu]] de [[2017]] l'ascensu a primer por 2ª vegada na so historia, en superando al C.D. Tenerife por 3 goles a 1 na segunda ronda del ''play-off'' d'ascensu.<ref>{{cita publicación |títulu=El Getafe vuelve a Primer con un ascensu exprés|url=https://www.elmundo.es/deportes/futbol/2017/06/24/594ed1a3468aeb1c638b45ee.html|fechaaccesu=17 de xunetu de 2017|periódicu=ELMUNDO|idioma=es}}</ref> Hai de solliñar que foi ante'l mesmu Tenerife nel Heliodoro, 13 años tras, onde se consiguió'l primer ascensu. Tres una campaña qu'empezó complicada (el Getafe llegó a tar nel penúltimu puestu de primeres de la campaña), [[José Bordalás]] faise cargu del club y, n'acabando en 3ᵉʳ posición y superar a Huesca y C.D. Tenerife nel play-off (que tamién xugó'l Cádiz esi añu) consigue'l so segundu ascensu a primer división.<ref>{{cita publicación|apellíu=AS|nome=Diariu|títulu=Bordalás, que coyó 21ᵘ al Geta, va siguir: "Mereció la pena"|url=https://futbol.as.com/futbol/2017/06/24/segunda/1498339498_625962.html|fecha=24 de xunu de 2017|fechaaccesu=17 de xunetu de 2017|periódicu=AS.com|idioma=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170703062855/http://futbol.as.com/futbol/2017/06/24/segunda/1498339498_625962.html|archivedate=2017-07-03}}</ref> == Presidentes == {{CP|Presidentes del Getafe Club de Fútbol}} Dende primer presidente del Getafe Club de Fútbol [[Antonio de Miguel Navas]] hasta l'actual, [[Ángel Torres Sánchez]]; la rellación de presidentes ye: {| {{tablaguapa}} |- ! Añu !! Presidentes |- | 1983/1992 || {{bandera|España}} [[Antonio de Miguel Navas]] |- | 1992/2000 || {{bandera|España}} [[Francisco Flores Díaz]] |- | 2000/2001 || {{bandera|España}} [[Francisco Felipe Gónzalez Gervaso]] |- | 2001/2002 || {{bandera|Arxentina}} [[Javier Domingo Rebosio]] |- | 2002/Actual || {{bandera|España}} [[Ángel Torres Sánchez]] |} === Organigrama del Club 2017/2018 === <small> ''Actualizáu'l [[3 de xunetu]] de [[2017]].<ref>[http://www.getafecf.com/Elclub/Organigrama.aspx Organigrama]</ref></small> * '''Conseyu d'Alministración''' ** '''Presidente''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|Español]] [[Ángel Torres Sánchez]] ** '''Vicepresidente 1ᵘ''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|español]] Felipe Triguero Escobar ** '''Vicepresidente 2ᵘ''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|español]] Valentín Sánchez Girón ** '''Vocal Vicesecretariu''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|español]] Fernando Santos de la Parra ** '''Vocal Tesoreru''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|español]] María Ángeles Carlos Vara ** '''Vocal''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|español]] Damián Jiménez Flaire ** '''Secretariu del Conseyu d'Alministración''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|español]] Juan Leif Pérez - Preus * '''Direición Xeneral''' ** '''Direutor Xeneral''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|español]] José María Durán * '''Direición Deportiva''' ** '''Direutor Xeneral Deportivo''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] [[Toni Muñoz]] ** '''Direutor Deportivo''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] [[Ramón Planes]] ** '''Secretariu Téunicu''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Carlos Guerrero Santiago ** '''Responsable Fútbol Base''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Damián Jiménez Flaire ** '''Coordinador Fútbol Base''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Juan Manuel Hernández Cáceres * '''Alministración y operaciones''' ** '''Alministración y operaciones''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] José Antonio Ramírez * '''Finances y contabilidá''' ** '''Direutora financiera''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Mª Angeles Carlos ** '''Tesorería''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Patricia Torres * '''Serviciu Médicos''' ** '''Médicu''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Cristopher Oyola Palacios ** '''Médicu''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Ana de la Torre Combarros ** '''Fisioterapeuta''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Álvaro García Zudaire ** '''Fisioterapeuta''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Carlos Enrique López Nuevu ** '''Fisioterapeuta''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Agustín García Collada ** '''Recuperador''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Sergio Jiménez Rubio * '''Comunicación y mercadotecnia''' ** '''Direutora de comunicación''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Luz Monzón Rubio ** '''Axunta comunicación''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Marta Hernández ** '''Redes sociales''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] David Torres ** '''Direutor de mercadotecnia''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Alberto Heras * '''Funciones Institucionales''' ** [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] [[Sergio Pachón]]<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/3481/Pachon-ficha-por-el-Getafe.aspx</ref> ** [[Ficheru:Flag of Romania.svg|20px|Rumanía]] [[Gheorghe Craioveanu|Gica Craioveanu]]<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/3681/Gica-vuelve-al-Getafe.aspx</ref> * '''Asociación de Ex-xugadores<ref>{{Cita web |url=http://www.getafecf.com/Elclub/AsociacionExjugadores.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180301085145/http://www.getafecf.com/Elclub/AsociacionExjugadores.aspx |fechaarchivu=2018-03-01 }}</ref>''' ** '''Presidente''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Francisco Vara González ** '''Vicepresidente''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Agustín Clemente Alonso ** '''Secretariu y Tesoreru''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Gregorio Serrano Romero ** '''Vocales''': [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] José Ángel Salazar Larracoechea [[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|España]] Javier Asunción Alfonso == Himnu == ''¡Oh! Getafe Club de Fútbol<br /> siempres algames la victoria,<br /> y los tos trunfos son motivu<br /> que te lleven a la gloria.'' ''Nel to xuegu la nobleza<br /> va xunida a la gallardía,<br /> ye'l to emblema la hidalguia<br /> ye'l to emblema la hidalguia<br /> y el to escudu ye'l valor.'' ''Lucha Getafe con gallardía<br /> los tos xugadores lleones son,<br /> y cuando avances esclamen toos<br /> viva'l Getafe que ye'l meyor.'' ''Sigue la ruta qu'hasta agora lleves<br /> enllena de trunfos, honra y honor,<br /> hasta que toos dicite puedan<br /> viva'l Getafe que ye campeón.'' ''A la llucha pola gloria<br /> va'l Getafe Club de Fútbol,<br /> y va formando la so historia<br /> con trunfos pal futuru'' ''Los sos defenses y porteru<br /> formen valla infranquiable,<br /> los sos medios y delanteros<br /> los sos medios y delanteros<br /> son d'emburrie arrollador.'' ''Lucha Getafe con gallardía<br /> los tos xugadores lleones son,<br /> y cuando avances esclamen toos<br /> viva'l Getafe que ye'l meyor.'' ''Sigue la ruta qu'hasta agora lleves<br /> enllena de trunfos, honra y honor,<br /> hasta que toos dicite puedan<br /> viva'l Getafe que ye campeón.'' ''¡Campeón!'' === Otros himnos === L'himnu del '''Getafe CF''' ye una adautación de [[Mariano Moreno Quirós]] del himnu escritu por [[Manuel Bengoa]], periodista y unu de los fundadores del [[Club Getafe Deportivo]] nel añu [[1923]]. La música utilizada entós daquella yera la del ''Cantar a la Espada'' de la zarzuela ''[[El Güéspede del sevillanu]]''.<ref>''Historias del Geta''. Páxines: 60, 197 y 198</ref> <center> ''«Oh, Getafe Deportivo,<br /> siempres algames la victoria<br /> y los tos trunfos son motivu<br /> que te lleven a la gloria»''<br /> </center> <small><center>''Primer estrofa del himnu del Getafe Deportivo''<br />''Lletra: Manuel Bengoa''</center></small> Aparte del himnu oficial esisten dellos cantares de grupos musicales, que son homenaxe al Getafe Club de Fútbol y que son utilizaes como himnos alternativos del equipu. * ''¡Vamos Getafe!'' del grupu de [[Ferrol]] [[Los Limones]] que por cuenta de la primer final de copa del rei qu'apostó l'equipu en [[2007]] foi compuestu a pidimientu de la cadena de radio [[Onda Madrid]]. * ''Marea azul'' del grupu [[getafe]]nse de [[rock]] [[Listea]]. * ''Tiñise d'azul'' del grupu [[heavy]] de [[Getafe]] [[Díscipulos de Salieri]]. * ''Los humildes al poder'' compuestu ya interpretáu pol artista Getafense Fernando Sierra. * ''Getafe C.F.'' compuesta pol grupu de rap Mar Negru. == Escudu == L'escudu '''oficial''' del '''Getafe CF''' ye una adautación del escudu de la [[Getafe|llocalidá]] sobre un aru de color azul col nome del equipu y coronando con un balón de fútbol. [http://www.getafecf.com/Portals/0/ClubData/images/logo/logo400_400.png Escudu Oficial del Club] Na temporada [[2013]]/[[2014|14]], por cuenta de la conmemoración de la décima temporada en [[Primer División d'España|1ᵉʳ División]] incorporar al escudu un marcu circular coles siguiente lleenda en lletres doraes: "2004-2014 10 AÑOS EN PRIMER" y afatáu pola representación de dos rames de lloréu doraes. [http://www.getafecf.com/Portals/0/ClubData/images/logo/logo10years400_400.png Escudu conmemorativo] == Uniforme == El color del uniforme principal ye l'azul escuro o azulón, similar al de la ropa profesional utilizada na construcción o les fábriques. Estos colores yeren los utilizaos pol desapaecíu [[Club Getafe Deportivo]] fundáu en [[1946]], y pol so antecesor homónimu fundáu en [[1923]]. De normal la segunda equipación foi dafechu de color coloráu, anque en distintes temporaes optóse por otros colores distintos. === Uniforme temporada 2017/2018<ref>http://getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/4536/Equipaciones-17-18.aspx</ref> === * '''Uniforme titular:''' Camiseta, pantalón y medies color azulón. * '''Uniforme alternativu:''' Camiseta, pantalón y medies color coloráu. * '''Tercer uniforme:''' Camiseta, pantalón y medies color mariellu flúor. == Estadiu == [[Ficheru:Coliseum-getafe.JPG|thumb|250px|Coliseum Alfonso Pérez, estadiu del Getafe CF.]] {{AP|Coliseum Alfonso Pérez}} L'estadiu del club ye'l [[Coliseum Alfonso Pérez]], asitiáu en [[Getafe]] ([[Comunidá de Madrid|Madrid]]). Ye de propiedá municipal y el nome del estadiu poner n'honor del famosu ex-xugador de fútbol de la [[Getafe|llocalidá]], [[Alfonso Pérez]], anque'l xugador nunca tuvo nenguna rellación deportiva col club. Esti estadiu foi construyíu en [[1998]] y anguaño, tres la so ampliación, tien una capacidá de 17.393 persones,<ref name="datosoficiales"/> con una asistencia media de 11.174 (65,7%) na temporada [[2010]]/[[2011|11]].<ref name=marca2012 >Guia Marca de la Lliga 2012. Páx.69</ref> El Getafe CF xuega nesti estadiu dende'l [[30 d'agostu]] de [[1998]], fecha na que l'equipu xugara'l so primer partíu contra'l [[Talavera Club de Fútbol]], anque la inauguración oficial produzse unos díes más tarde, el [[2 de setiembre]], con un partíu triangular que cuntaría cola presencia del [[Club Atlético de Madrid]], [[Borussia Dortmund]] y [[Feyenoord Rotterdam]].<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1998/09/03/063.html Getafe estrena un estadiu de primera], hemeroteca de [http://hemeroteca.abc.es www.abc.es]</ref> A 200 metros del [[Coliseum Alfonso Pérez]] ta la Ciudá Deportiva del Getafe, una cortil con tres campos de fútbol y diverses instalaciones deportives nes cualos entrenen los equipos del Getafe Club de Fútbol. Al estadiu puede llegase, por tresporte públicu, nes llinies d'autobús interurbanes 443, 448, 488, los nocherniegos N805 y N807 y la llinia urbana 3. En [[Metro de Madrid|Metro]], la [[Estación de Los Espartales]] de la [[Llinia 12 (Metro de Madrid)|llinia 12]] ye la más cercana a la cortil. Y en [[Cercanía Madrid|Cercaníes]], la [[Estación de Les Margarites Universidá]] de la [[Llinia C-4 (Cercanía Madrid)|Llinia C-4]] y la [[Estación d'El Casar]] de la [[Llinia C-3 (Cercanía Madrid)|llinia C-3]] son les más próximes al campu de fútbol. Antes de 1998, los equipos del club xugaben y entrenaben nel estadiu de fútbol del barriu Getafense de [[Les Margarites (Getafe)|Les Margarites]], que tenía una capacidá enforma menor que l'actual. Darréu xugaron nel [[Estadiu Juan de la Cierva]] del barriu [[Juan de la Cierva (Getafe)|Juan de la Cierva]] una temporada de manera provisional hasta la construcción del nuevu estadiu. {{panorama|Panorámica Coliseum Alfonso Perez.jpg|2000px|Panorámica del Coliseum Alfonso Pérez}} Otros estadios utilizaos dende la so primer fundación en 1923 fueron: * Campu del Aeródromu (1923-1927) * Campu de la Devesa de la Moza (1927-1930) * Campu de la Cai del Vinagre (1930-1932) * Campu del Reximientu d'Artillería (1946-1950) * Campu de los Sindicatos (1950-1956) * Campu Municipal de San Isidro (1956-1970) * Estadiu Municipal Les Margarites (1970-1996) * [[Estadiu Juan de la Cierva]] (1996-1998) == Afición == {{VT|Historia de Getafe}} {{VT|Área metropolitana de Madrid}} Les carauterístiques de l'actual afición del Getafe Club de Fútbol tán bien determinaes pola recién historia del club y del [[Getafe|conceyu]] que representa, y tamién de manera bien importante pola proximidá a equipos de talla internacional como'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C.F.]] y [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]]. Hasta'l so ascensu a [[Primer División d'España|Primer División]] nel añu [[2004]], el Getafe Club de Fútbol militara en divisiones inferiores, alternando la [[Segunda División d'España|2ª división]] y la [[Segunda División B d'España|2ª división B]] (2ª y 3ª categoría del fútbol español), esto convertía-y en munches ocasiones nel segundu equipu de los vecinos de [[Getafe]], de la mesma qu'asocede en munches rexones españoles onde la poca posibilidá de consecución d'un títulu de dalgún de los equipos próximos xeográficamente, entá militando en [[Primer División d'España|primer división]], fai decantase a munchos aficionaos españoles por preferir equipos como'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C.F.]] o'l [[Futbol Club Barcelona|F.C. Barcelona]].<ref>{{cita web |autor=As.com (Luis Nieto) |títulu=España pasar del Madrid al Barcelona |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/10/10/mas_futbol/1318228009_850215.html |fechaaccesu=28 d'agostu de 2013 |fecha=10 d'ochobre de 2011}}</ref> El club ta asitiáu nun [[Getafe|conceyu]] del [[área metropolitana de Madrid]] con una mayoría de población emigrante d'otres rexones españoles llegada nes décades de los años [[Años 1960|1960]] y [[Años 1970|1970]], munchos na so mayoría aficionaos d'otros clubes de los sos llugares d'orixe, o nel so defectu de dalgún de los grandes clubes de la lliga, cuantimás el [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C.F.]] o [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]]. Hai qu'añader la escasísima presencia nos medios d'información deportiva, al nun disponer de cobertoria por nengún tipu de prensa rexonal tal como asocede n'otros equipos de capital de provincia, siendo ésta acopada cuasi n'esclusiva pol [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C.F.]], [[Futbol Club Barcelona|F.C. Barcelona]] y [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]].{{ensin referencies}} L'ascensu a [[Primer División d'España|primer división]] del Getafe C.F., aumentó espectacularmente el númberu d'abonaos, llamaos pola novedá de tener al equipu del conceyu xugando na máxima categoría. Pasar d'aproximao 5.000 abonaos na temporada 2003/04 a cerca de 11.500 abonaos na 2004/05. Cifres que se caltuvieron gracies a les siguientes temporaes nes que l'equipu xugó dos finales de [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] y tuvo una gran participación na [[Lliga Europea de la UEFA|Copa de la UEFA]].<ref>{{cita web |autor=European Football Statistics |títulu=Attendance - España |url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm |fechaaccesu=28 d'agostu de 2013 |idioma=Inglés}}</ref> Esto fixo qu'apaecieren munchos aficionaos fuera del conceyu de [[Getafe]]. Getafenses que se colaron a vivir a otres poblaciones colos precios de la vivienda más baratos, o aficionaos de poblaciones próximes ([[Parla]], [[Fuenlabrada]], [[Móstoles]], …) que se sienten atraíos por un equipu modestu.{{ensin referencies}} Inclusive empiecen a apaecer aficionaos n'otres provincies españoles y otros países como [[Gran Bretaña]], [[Alemaña]], [[Venezuela]], [[Australia]], [[Méxicu]], etc.{{ensin referencies}} A partir del añu [[2008]] empieza un fuerte cayente nel númberu d'abonaos causaos posiblemente por: * L'importante aumentu nos precios de los abonos, y una ineficaz política social del club.<ref>{{cita web |autor=Marca.com (Emilio Contreras) |títulu=Carta abierta a Ángel Torres |url=https://www.marca.com/blogs/fair-play/2012/05/17/carta-abierta-a-angel-torres.html |fechaaccesu=28 d'agostu de 2013 |obra=Fair Play - blogue |fecha=17 de mayu de 2012}}</ref> * Una crisis económica n'[[España]] qu'afecta especialmente a la industria y por tanto al poder adquisitivu d'una masa social predominantemente obrera como son los vecinos de [[Getafe]]. * Una política de la [[Lliga Nacional de Fútbol Profesional]], sobremanera nos horarios y precios d'entrada y abonos, que perxudica a los aficionaos que deseyen asistir a los estadios.<ref>{{cita web |autor=ElPeriodico.com (Carlos F. Marcote) |títulu=Crisis nes graes |url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/deportes/crisis-asistencia-los campos-futbol-2251547 |fechaaccesu=28 d'agostu de 2013 |fecha=17 de payares de 2012 }}</ref> * Parte d'abonaos ensin suficiente enraigono adquiríu pol equipu a los que se-yos pasó l'efeutu novedosu del ascensu a primer división. * Males temporaes del equipu en xuegu y resultaos, llegando a tar en cantu del descensu un par de temporaes. Toes estes causes provoquen qu'hubiera un descensu cercanu a los mil abonos per temporada, algamando los aproximao 6.000 abonaos de la temporada [[Primer División d'España 2013/14|2013/14]], teniendo l'estadiu una asistencia inferior al 50% de la so capacidá. La imaxe del estadiu mediu vacíu xuníu al descreitu favorecíu per parte d'una prensa deportiva española sensacionalista, fizo que s'estigmatizara al club con una fama d'equipu ensin afición.<ref>{{cita web |autor=VAVEL España (Marcos Méndez De La Peña) |títulu=L'afición del Getafe: una diana perfecta pa les crítiques |url=http://www.vavel.com/es/futbol/getafe-cf/195009-la-aficion-del-getafe-una diana perfecta-para-criticar.html?mode=vavel_newspaper.tpl |fechaaccesu=28 d'agostu de 2013 }}</ref> Sicasí, dáu'l bon desempeñu del club en segunda división na temporada [[Segunda División d'España 2016-17|2016/17]], tres el que se consiguió l'ascensu tan solo un añu dempués de baxar, y una política de precios más razonable que n'años anteriores ,<ref>{{cita web | autor=Marca (Juancar Navacerrada) |títulu=Tres un paréntesis, volvimos |url=https://www.marca.com/futbol/getafe/2017/06/26/595158bbe5fdea2c4d8b45f5.html |fechaaccesu=17 de xunetu de 2017}}</ref> paez que l'estigma empieza a sumir. Tanto ye asina, que pa la temporada [[Primer División d'España 2017-18|2017/18]] espérense más de 12.000 abonaos nel Coliseum, lo que superaría los so meyor rexistru, consiguíu más d'una década tras na so primer temporada en primer, cuando se cuntaba con unos 11.500 abonaos.<ref>{{cita web | autor=Marca (Juancar Navacerrada) |títulu=El Getafe yá supera los 10.000 abonaos |url=https://www.marca.com/futbol/getafe/2017/07/16/596b5ae0468aeb0c038b45b3.html |fechaaccesu=17 de xunetu de 2017}}</ref> === Rivalidaes === {{VT|Derbi del Sur de Madrid}} Anque'l Getafe C.F. militara en primer división y participáu en competiciones europees, el so principal rival sigue siendo l'equipu del conceyu más cercanu, el [[Club Deportivo Leganés|C.D. Leganés]]. Históricamente conocíu como'l Derbi del Sur de Madrid, los partíos ente Getafe C.F. y [[Club Deportivo Leganés|C.D. Leganés]] tuvieron la máxima espectación per parte de les aficiones de dambos clubes, remontándose esta rivalidá dende la esistencia del [[Club Getafe Deportivo]]. Esti bracéu caltúvose tamién ente'l filial, el [[Getafe Club de Fútbol "B"|Getafe “B”]], y el [[Club Deportivo Leganés|C.D. Leganés]] mientres unos años, mientres dambos pertenecíen en [[Segunda División B d'España|2ª división B]].<ref>{{cita web |autor=ABC.com |títulu=Un autogol decide'l derbi madrilanu |url=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-01-04-2001/abc/Deportes/un-autogol-decide-el derbi-madrile%C3%B1o_21702.html# |fechaaccesu=28 d'agostu de 2013 |fecha=1 d'abril de 2001 }}</ref><ref>{{cita web |autor=Diariu de Córdoba (EFE) |títulu=El Leganés frena la bona racha del Getafe con un empate maneru |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/el-leganes-frena-bona-racha-del-getafe-con-un empate-esteril_124622.html |fechaaccesu=28 d'agostu de 2013 |fecha=24 de mayu de 2004 }}</ref> Tres l'ascensu del Leganés en [[2016]] y el posterior ascensu express del Getafe en [[2017]], vivir por primer vegada'l [[Derbi del Sur de Madrid]] en primer división.<ref>{{cita publicación |títulu=Getafe: "L'añu que vien, Getafe-Leganés" - Marca.com|url=https://www.marca.com/futbol/getafe/2017/06/27/59523d67ca4741a54d8b45de.html|fechaaccesu=17 de xunetu de 2017|periódicu=Marca.com|idioma=es}}</ref> === Peñes === De les peñes esistentes les más antigües son Peña L'Amistá fundada en [[1970]], Peña Los Perexiles fundada en [[1971]] y Peña San Isidro fundada en [[1975]]. Estes peñes fueron fundaes por aficionaos del desapaecíu [[Club Getafe Deportivo]] y caltuvieron la so continuidá col nuevu Getafe C.F. Peñes Getafenses singulares son: * Peña Doña Romera, fundada en [[1995]], siendo una de les primeres peñes d'aficionaos al fútbol n'[[España]] integraes única y puramente por muyeres. * Peña Peñi, que tien la orixinalidá de que foi creada n'honor de Javier Cabeza Valero "Peñi", utillero del equipu. Amás de les reseñaes esisten más peñes d'aficionaos como:<ref>{{cita web |autor=Getafe C.F. s.a.d. |títulu=Peñes |url=http://www.getafecf.com/Azulones/Pe%C3%B1as.aspx |fechaaccesu=29 d'agostu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |autor=Federación de Peña Getafe C.F. |títulu=Llistáu de Peñes |url=http://www.fepegetafecf.com/index.php/p-llistáu-de-penhas |fechaaccesu=29 d'agostu de 2013 }}</ref> {{Columna}} * Peña Marea Azul<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090807063730/http://www.mareaazul.com/ |fechaarchivu=2009-08-07 |url=http://www.mareaazul.com |títulu=Páxina web de la Peña Marea Azul}}</ref> * Lleones Azules * El Postreru Azul {{Nueva columna}} * El Botellín * Comandos Azules * Getagenios. {{Nueva columna}} * Seición Pollo * L'Increíble Azul<ref>{{Cita web |url=http://increibleazul.emiweb.es/ |títulu=Páxina web dede L'INCREÍBLE AZUL |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200807235910/http://increibleazul.emiweb.es/ |fechaarchivu=2020-08-07 }}</ref> * etc... {{Final columnes}} Peñes Getafenses fora d'España (según la páxina oficial) son: * {{bandera|Venezuela}} Peña Rumbera de Caracas, d'aficionaos azulones na capital de Venezuela. * {{bandera|Reinu Xuníu}} Peña Fulham Branch Getafe, con casa en [[Londres]] y creada por aficionaos del [[Fulham Football Club|Fulham F.C.]] * {{bandera|Reinu Xuníu}} Peña Getafense Escocia.<ref>http://getafe-escocia.blogspot.com.es/</ref> * {{bandera|Xapón}} Peña Getafense Tokyo, d'aficionaos azulones na capital de Xapón. La mayoría de les peñes del Getafe C.F. tán acomuñaes a la Federación de Peñes de Getafe C.F. que de la mesma ta acomuñada dende l'añu [[2000]] a AFEPE – Aficiones Xuníes, Asociación de Federaciones de Peñes Españoles. Cuenta cola Casa del Aficionáu, local próximu al [[Coliseum Alfonso Pérez]].<ref>{{cita web |autor=Federación de Peña Getafe C.F. |títulu=¿Quien somos? |url=http://www.fepegetafecf.com/index.php/f-quien-somos |fechaaccesu=29 d'agostu de 2013 }}</ref><ref>http://www.getafecf.com/Azulones/Pe%C3%B1as.aspx</ref> == Datos del club == * '''Temporaes en [[Primer División d'España|1ª]]''': 13 * '''Temporaes en [[Segunda División d'España|2ª]]''': ''12''<ref group="n">Sumando les temporaes del Getafe Deportivo (6) y les del Getafe CF (6).</ref> * '''Temporaes en [[Segunda División B d'España|2ª B]]''': 11 * '''Temporaes en [[Tercer División d'España|3ª]]''': ''19''<ref group="n">Sumando les temporaes del Getafe Deportivo (18) y les del Getafe CF (1).</ref> * '''Temporaes en [[Divisiones rexonales de fútbol d'España|categoríes rexonales]]''': ''16''<ref group="n">Sumando les temporaes del Getafe Deportivo (13) y les del Getafe CF (3).</ref> * '''Mayor goliada consiguida como llocal''':. ** En campeonatos nacionales: Getafe 5 - [[RCD Español]] 0 (22-1-2006) ** En torneos internacionales: Getafe 3 - [[AEK Atenes FC]] 0 (21-2-2008) * '''Mayor goliada consiguida como visitante''':. ** En campeonatos nacionales: [[RCD Español]] 1 - Getafe 5 (20-5-2007) ** En torneos internacionales: [[SL Benfica]] 1 - Getafe 2 (06-3-2008) <small>(resultancia repitida delles vegaes)</small> * '''Mayor goliada encaxada como llocal''':. ** En campeonatos nacionales: Getafe 1 - [[Real Madrid]] 5 (16-4-2016) ** En torneos internacionales: Getafe 0 - [[VfB Stuttgart]] 3 (04-11-2010) * '''Mayor goliada encaxada como visitante''':. ** En campeonatos nacionales: [[Club Atlético de Madrid]] 7 - Getafe 0 (23-11-2013) ** En torneos internacionales: [[BSC Young Boys]] 2 - Getafe 0 (30-9-2010). * '''Meyor puestu al terminar la lliga''': 6ᵘ (temporada 2009-2010) * '''Peor puestu al terminar la lliga''': 19ᵘ (temporada 2015-2016) * '''[[Clasificación histórica de la Primer División d'España|Posición histórica]]''': 25° * '''Fichaxe más caros''': [[Roberto Soldado]], [[Óscar Ustari]], [[Cata Díaz]]- 5.280.000 € los trés (2007-08; 2008-09) '''Nota''': En ''cursiva'', estadístiques pertenecientes conxuntamente col Getafe Deportivo. {{llistaref|group="n"}} === Nomes adoptaos === Estos son los nomes utilizaos pol equipu dende la so primer fundación en 1923:<ref>http://lafutbolteca.com/tag/club-getafe-deportivu/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://lafutbolteca.com/tag/club-getafe-deportivu/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>http://lafutbolteca.com/getafe-club-de-futbol-s-a-d/</ref> * 1ª fundación: ** Sociedad Getafe Deportivo (1923-1924) ** Club Getafe Deportivo Foot-ball Club (1924-1933) * 2ª fundación: ** Club Getafe Deportivo (1946-1967) ** Club Getafe Kelvinator (1967-1970) ** Club Getafe Deportivo (1970-1983) * Refundación: ** Getafe Club de Fútbol (1983-1996) ** Getafe Club de Fútbol S.A.D. (1996-Actualidá) == Organigrama deportivu == === Xugadores con más partíos === <small>Actualizáu'l [[9 d'avientu]] de [[2017]].</small> {| align=center cellpadding="3" cellspacing="5" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=30% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !width=3% | Pos. !width=17% | Xugador !width=5% | Partíos |- bgcolor=#D0e7FF | <center>'''1° || {{bandera|España}} [[Javier Casquero]] || <center>'''225 |- | <center>'''2° || {{bandera|Arxentina}} [[Daniel Alberto Díaz|Cata Díaz]] || <center>'''216 |- | <center>'''3° || {{bandera|España}} [[Jaime Gavilán]] || <center>'''204 |- | <center>'''4° || {{bandera|España}} [[Manu del Moral]] || <center>'''191 |- | <center>'''5° || {{bandera|España}} [[Pedro Lleón]] || <center>'''187 |- | <center>'''6° || {{bandera|Arxelia}} [[Mehdi Lacen]] || <center>'''185 |- | <center>'''7° || {{bandera|España}} [[David Belenguer]] || <center>'''161 |- | <center>'''8° || {{bandera|España}} [[Alexis Ruano]] || <center>'''145 |- | <center>'''9° || {{bandera|España}} [[Rafael López Gómez]] || <center>'''143 |- | <center>'''10° || {{bandera|España}} [[Diego Castro]] || <center>'''136 |} === Xugadores con más goles === <small>Actualizáu'l [[15 de xineru]] de [[2021]].</small> {| align=center cellpadding="3" cellspacing="5" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=30% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !width=3% | Pos. !width=17% | Xugador !width=5% | Goles |- bgcolor=#D0e7FF | <center>'''1°''' || {{bandera|España}} Rivera || <center>'''80 |- | <center>'''2°''' || {{bandera|España}} Jorge Molina || <center>'''52 |- | <center>'''3°''' || {{bandera|España}} Ángel || <center>'''46 |- | <center>'''4°''' || {{bandera|España}} Manu de Moral || <center>'''39 |- | <center>'''5°''' || {{bandera|España}} Sebas || <center>'''36 |- | <center>'''6°''' || {{bandera|España}} Jaime Mata || <center>'''35 |- | <center>'''7°''' || {{bandera|España}} Salazar || <center>'''34 |- | <center>'''8°''' || {{bandera|España}} Roberto Soldado || <center>'''33 |- | <center>'''9°''' || {{bandera|España}} Dani Güiza || <center>'''31 |- | <center>'''10°''' || {{bandera|España}} Flores || <center>'''30 |- | <center>'''11°''' || {{bandera|España}} Loren || <center>'''30 |} === Xugadores === {{CP|Futbolistes del Getafe Club de Fútbol}} Dáu'l variáu contestu nel que se vio envolubráu'l club a lo llargo de la so historia recién, dende los modestos principios del club tres la desapaición del [[Club Getafe Deportivo]] en [[1983]] hasta la participación en competiciones europees nos años [[2007]] y [[2010]], les carauterístiques de los xugadores del Getafe C.F. fueron bien diverses. Yá nel estinguíu [[Club Getafe Deportivo]] xugó, nes temporaes [[1956]]/[[1957|57]] y [[1957]]/[[1958|58]], l'ex-xugador, entrenador de fútbol y ex-seleccionador nacional [[Luis Aragonés]].<ref>''Historias del Geta''. Páxines: 78 ~ 81</ref> Los primeros xugadores "estrella" d'esti equipu nos años de los ascensos yeren ente otros: Collada, Rebollo, Corona, Carlete, etc. Los xugadores del Getafe C.F. por aquella dómina yeren mayoritariamente [[Comunidá Autónoma de Madrid|madrilanos]]. El xugador con meyor palmarés que xugó nel Getafe C.F., (doble campeón de la Copa d'Europa, campeón d'una Copa Intercontinental, de 2 Lligues d'España y de una Supercopa d'España col Real Madrid C.F.) foi Álvaro Benito que xugó na temporada 2002-2003 en Segunda División. L'ascensu del Getafe C.F. a [[Primer División d'España|Primer División]] traxo una política de fichaxes y cesiones de nueves promeses del fútbol nacional, mayoritariamente de les canteres del [[Valencia CF]], [[Atlético de Madrid]] y [[Real Madrid]]. Munchos d'ellos fueron o son xugadores de les categoríes inferiores y/o absoluta de la Seleición Española, como [[Gabi Fernández|Gabi]], [[Miguel Ángel Moyá|Moyá]], [[Daniel Parejo Muñoz|Dani Parejo]], [[Paco Alcácer]], [[Pablo Sarabia]], [[Emiliano Buendia|Emi Buendia]] o [[Álvaro Vázquez]]. Tuvo dos xugadores escoyíos pola {{sel|España|Seleición española}} mientres la so estancia nel equipu: [[Mariano Pernía]] y [[Rubén de la Red]]. Dambos atópense retiraos anguaño. Tamién dellos xugadores del Getafe C.F. fueron internacionales antes o dempués del so pasu pol club: [[Daniel Güiza]], [[Raúl Albiol]], [[Roberto Soldado]], etc. Dellos exemplos de xugadores estranxeros internacionales con otres seleiciones que pasaron pol club son: [[Veljko Paunović]], [[Miku Fedor]], [[Gheorghe Craioveanu]], [[Cosmin Contra]], [[Roberto Abbondanzieri]], [[Oscar Ustari]], [[Abdelaziz Barrada]], [[Derek Boateng]], [[Ciprian Marica]], [[Jorge Sammir Cruz Campos|Sammir]] o [[Daniel Alberto Díaz|Cata Díaz]]. === Entrenadores === {{CP|Entrenadores del Getafe Club de Fútbol}} ==== Cronoloxía de los entrenadores ==== {| {{tablaguapa}} |- ! Añu !! Entrenadores |- | 1983/1987 || {{bandera|España}} [[Gregorio Serrano]] |- | 1987/1988 || {{bandera|España}} [[Eduardo Caturla]] |- | 1988/1989 || {{bandera|España}} [[Eduardo Caturla]] / {{bandera|España}} [[Félix Carlón]] |- | 1989/1993 || {{bandera|España}} [[Fernando Sierra]] |- | 1993/1994 || {{bandera|España}} [[Luis Sánchez Duque]] |- | 1994/1995 || {{bandera|España}} [[Luis Sánchez Duque]] / {{bandera|España}} [[Joaquín Salmerón]] |- | 1995/1996 || {{bandera|España}} [[Emilio Cruz]] / {{bandera|España}} [[Eduardo Chatu González]] / {{bandera|España}} [[Luis Ángel Duque]] |- | 1996/1997 || {{bandera|España}} [[Luis Ángel Duque]] / {{bandera|España}} [[Fernando Rodríguez (entrenador)|Fernando Rodríguez]] |- | 1997/1998 || {{bandera|España}} [[Manuel García Calderón]] / {{bandera|España}} [[Fernando Rodríguez (entrenador)|Fernando Rodríguez]] |- | 1998/2000 || {{bandera|España}} [[Santiago Martín Prau]] |- | 2000/2001 || {{bandera|España}} [[Juan José Enríquez]] / {{bandera|España}} [[Gonzalo Hurtado]] |- | 2001/2002 || {{bandera|España}} [[Félix Barderas "Felines"]] |- | 2002/2003 || {{bandera|España}} [[Félix Barderas "Felines"]] / {{bandera|España}} [[Pepe Mel]] |- | 2003/2004 || {{bandera|España}} [[Josu Uribe]] |- | 2004/2005 || {{bandera|España}} [[Quique Sánchez Flores]] |- | 2005/2007 || {{bandera|Alemaña}} [[Bernd Schuster]] |- | 2007/2008 || {{bandera|Dinamarca}} [[Michael Laudrup]] |- | 2008/2009 || {{bandera|España}} [[Víctor Muñoz]] / {{bandera|España}} [[José Miguel González Martín del Campu|Míchel]] |- | 2009/2011 || {{bandera|España}} [[José Miguel González Martín del Campu|Míchel]] |- | 2011/2013 || {{bandera|España}} [[Luis García Plaza]] |- | 2013/2014 || {{bandera|España}} [[Luis García Plaza]] / {{bandera|Rumanía}} [[Cosmin Marius Contra]] |- | 2014/2015 || {{bandera|Rumanía}} [[Cosmin Marius Contra]] / {{bandera|España}} [[Quique Sánchez Flores]] / {{bandera|España}} [[Pablo Franco Martín]] |- | 2015/2016 || {{bandera|España}} [[Fran Escribá]] / {{bandera|Arxentina}} [[Juan Eduardo Esnáider]] |- | 2016/2017 || {{bandera|Arxentina}} [[Juan Eduardo Esnáider]] / {{bandera|España}} [[José Bordalás]] |- | 2017/Act|| {{bandera|España}} [[José Bordalás]] |} == Fútbol base == {{AP|Getafe Club de Fútbol "B"}} El [[Getafe Club de Fútbol "B"]] ye l'equipu filial del Getafe C.F., y qu'anguaño xuega na [[Tercer División d'España]]. Davezu xuega los partíos de casa na Ciudá Deportiva del Getafe C.F. == Palmarés == === Torneos nacionales === * '''[[Segunda División B d'España|Segunda División B]] (1)''': [[Segunda División B d'España 1998/99|1998/99]] (Grupu I). * '''[[Tercer División d'España|Tercer División]] (2)''': [[Tercer División d'España 1957-58|1957/58]] (Grupu XIV) y [[Tercer División d'España 1975-76|1975/76]] (Grupu II) (dambos como [[Club Getafe Deportivo]]). * Subcampeón de la [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] (2): [[Copa del Rei de fútbol 2006-07|2006/07]] y [[Copa del Rei de fútbol 2007-08|2007/08]]. * Subcampeón de [[Segunda División d'España|Segunda División]] (1): [[Segunda División d'España 2003/04|2003/04]]. * Subcampeón de [[Segunda División B d'España|Segunda División B]] (2): [[Segunda División B d'España 1989/90|1989/90]] (Grupu I) y [[Segunda División B d'España 1993/94|1993/94]] (Grupu I). * Subcampeón de [[Tercer División d'España|Tercer División]] (1): [[Tercer División d'España 1974-75|1974/75]] (Grupu II) (como [[Club Getafe Deportivo]]). * Subcampeón del [[Campeonatu d'España d'Aficionaos]] (1): [[1986]]. === Torneos rexonales === * '''[[Divisiones rexonales de fútbol d'España|Primera Rexonal Preferente Castellana]] (1)''': 1985/86 (Grupu 1).<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1985-86/8586-p-1.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230321115116/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1985-86/8586-p-1.htm |fechaarchivu=2023-03-21 }}</ref> * '''[[Divisiones rexonales de fútbol d'España|Primera Rexonal Ordinaria Castellana]] (1)''': 1984/85 (Grupu 3).<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1984-85/8485-1p-3.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230321115115/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1984-85/8485-1p-3.htm |fechaarchivu=2023-03-21 }}</ref> * '''[[Divisiones rexonales de fútbol d'España|Primera Rexonal Castellana]] (1)''': 1969/70<ref>http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1969-70/6970-1r.htm {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1969-70/6970-1r.htm |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (como [[Club Getafe Deportivo]]). * '''[[Divisiones rexonales de fútbol d'España|Segunda Rexonal Preferente Castellana]] (1)''': 1948/49<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1948-49/4849-2r-p.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230321115115/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1948-49/4849-2r-p.htm |fechaarchivu=2023-03-21 }}</ref> (como [[Club Getafe Deportivo]]). * '''[[Divisiones rexonales de fútbol d'España|Segunda Rexonal Ordinaria Castellana]] (2)''': 1947/48 (Grupu 1) y campeón absolutu de tola categoría<ref>https://getafehistorico.jimdo.com/historia/club-getafe-deportivu-1945-1948/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://getafehistorico.jimdo.com/historia/club-getafe-deportivu-1945-1948/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (como [[Club Getafe Deportivo]]) y 1983/84 (Grupu 2).<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1983-84/8384-2p-2.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230321115120/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1983-84/8384-2p-2.htm |fechaarchivu=2023-03-21 }}</ref> * '''[[Divisiones rexonales de fútbol d'España|Tercera Rexonal Centru]] (1)''': 1929/30 (Grupu 1) (como Club Getafe Deportivo Foot-ball Club). * '''[[Copa Comité]] (1)''': 1947/48 (como [[Club Getafe Deportivo]]). * '''[[Copa Federación Castellana]] (1)''': 1948/49<ref>https://getafehistorico.jimdo.com/historia/club-getafe-deportivu-1948-1960/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://getafehistorico.jimdo.com/historia/club-getafe-deportivu-1948-1960/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>(como [[Club Getafe Deportivo]]). * '''[[Copa Ramón Triana]] (1)''': 1969/70<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1969-70/6970-1r.htm#COPA%20RAM%C3%93N%20TRIANA |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230404081520/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1969-70/6970-1r.htm#COPA%20RAM%C3%93N%20TRIANA |fechaarchivu=2023-04-04 }}</ref> (como [[Club Getafe Deportivo]]). * '''[[Campeonatu de Castiella d'Aficionaos]]<ref>http://www.rsssf.com/tabless/spancastamachamp.html</ref> (1)''': 1985/86. * '''[[Copa Comunidá]] (1)''': 1992. * Subcampeón de [[Divisiones rexonales de fútbol d'España|Primera Rexonal Castellana]] (3): 1949/50 (Grupu 1),<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1949-50/4950-1r-1.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230321115124/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1949-50/4950-1r-1.htm |fechaarchivu=2023-03-21 }}</ref> 1952/53 (Grupu 2)<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1952-53/5253-1r-2.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230321115124/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1952-53/5253-1r-2.htm |fechaarchivu=2023-03-21 }}</ref> y 1956/57<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1956-57/5657-1r.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230321115114/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1956-57/5657-1r.htm |fechaarchivu=2023-03-21 }}</ref> (toos como [[Club Getafe Deportivo]]). * Subcampeón de la [[Copa Ramón Triana]] (1): 1952/53<ref>{{Cita web |url=http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1952-53/5253-1r-2.htm#COPA%20RAM%C3%93N%20TRIANA |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230321115124/http://arquero-arba.futbolme.net/Regionales/Madrid/1952-53/5253-1r-2.htm#COPA%20RAM%C3%93N%20TRIANA |fechaarchivu=2023-03-21 }}</ref> (como [[Club Getafe Deportivo]]). * Subcampeón del [[Campeonatu de Castiella]] (1): 1954/55 (como [[Club Getafe Deportivo]]). * Subcampeón de la [[Copa Madrid]] (1): 1959/60 (como [[Club Getafe Deportivo]]). * Subcampeón del [[Campeonatu de Castiella d'Aficionaos]] (2): 1968/69 (como [[Club Getafe Deportivo]]) y 1986/87. === Torneos amistosos === * [[Troféu Fiestes de Getafe]] (3): 1968, 1981 (dambos como [[Club Getafe Deportivo]]) y 1985. * [[Troféu Uralita]]<ref>{{cita web |apellíos1=Torre |nome1=Raúl |títulu=Troféu Uralita Getafe (Getafe, Madrid-Spain) 1969-1985 |url=http://www.rsssf.com/tablesu/uralita.html |obra=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] |idioma=Inglés |fecha=7 de mayu de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926225332/http://www.rsssf.com/tablesu/uralita.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> (7): 1972, 1973, 1974, 1976, 1979, 1980 y 1982 (toos como [[Club Getafe Deportivo]]). * [[Troféu Cervantes]]<ref>{{cita web |apellíos1=Torre |nome1=Raúl |títulu=Troféu Cervantes-Ciudá de Alcalá (Alcalá de Henares, Mapaindrid-S) 1967-2014 |url=http://www.rsssf.com/tablesc/cervantes.html |obra=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] |idioma=Inglés |fecha=7 de mayu de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926225549/http://www.rsssf.com/tablesc/cervantes.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> (5): 1976 (como [[Club Getafe Deportivo]]), 1994, 2004, 2006 y 2016.<ref>{{cita web |títulu=Ganaron el Troféu Cervantes |url=http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/3627/Ganaron-el%20Trof%C3%A9u-Cervantes.aspx |obra=Getafe Club de Fútbol |fecha=30 d'agostu de 2016 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926225650/http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/3627/Ganaron-el |fechaarchivu=2016-09-26 |editor=Getafe Club de Fútbol }}</ref> * [[Troféu Pucheru]]<ref>www.trofeosverano.galeon.com/pucheru.htm</ref> (3): 1976 (como [[Club Getafe Deportivo]]), 2002 y 2005.<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=El Getafe lleva'l Troféu Pucheru en venciendo al Alcorcón |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/getafe/es/desarrollo/558040.html |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=7 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926225806/http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/getafe/es/desarrollo/558040.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> * [[Troféu Alcarria]]<ref>{{cita web |apellíos1=Torre |nome1=Raúl |títulu=Troféu de la Alcarria (Guadalaxara-Spain) 1975-2014 |url=http://www.rsssf.com/tablesa/alcarria.html |obra=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] |idioma=Inglés |fecha=7 de mayu de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926225916/http://www.rsssf.com/tablesa/alcarria.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> (2): 1977 (como [[Club Getafe Deportivo]]) y 2009. * [[Troféu Villa de Getafe]] (3): 1982<ref>www.leyendablanca.galeon.com/tempo82.htm</ref> (como [[Club Getafe Deportivo]]), 1985 y 1986. * [[Troféu Feries de Toledo-Ciudá de Toledo]]<ref>{{cita web |apellíos1=Torre |nome1=Raúl |títulu=Troféu Feria de Toledo-Ciudá de Toledo (Toledo-Spain) 1965-2014 |url=http://www.rsssf.com/tablest/toledo.html |obra=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] |idioma=Inglés |fecha=7 de mayu de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926230116/http://www.rsssf.com/tablest/toledo.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> (3): 1991, 2004<ref>{{cita web |apellíos1=Cervantes |nome1=B. |títulu=El Getafe namái pudo col Toledo nos penaltis |url=http://futbol.as.com/futbol/2004/08/16/mas_futbol/1092637637_850215.html |obra=[[AS (periódicu)|AS]] |fecha=16 d'agostu de 2004 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926230247/http://futbol.as.com/futbol/2004/08/16/mas_futbol/1092637637_850215.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> y 2012<ref>{{cita web |autor1=Redaición |títulu=El Toledo pierde'l Troféu, al cayer nos penaltis |url=https://www.abc.es/20120812/local-toledo/abci-toledo-pierde-troféu-cayer-201208121940.html |obra=[[ABC (periódicu)|ABC]] |fecha=12 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926230446/https://www.abc.es/20120812/local-toledo/abci-toledo-pierde-troféu-cayer-201208121940.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Toledo]] }}</ref> (el postreru como [[Getafe Club de Fútbol "B"]]). * [[Troféu Villa de Leganés]]<ref>{{cita web |apellíos1=Torre |nome1=Raúl |títulu=Troféu de Villa de Leganés - (Leganés, Madrid-Spain) 1980-2014 |url=http://www.rsssf.com/tablesl/leganes.html |obra=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] |idioma=Inglés |fecha=7 de mayu de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926230717/http://www.rsssf.com/tablesl/leganes.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> (3): 2003, 2004 y 2011.<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=El Getafe gana con lo cabal a Alcorcón y Leganés |url=http://futbol.as.com/futbol/2011/08/11/mas_futbol/1313013604_850215.html |obra=[[AS (periódicu)|AS]] |fecha=11 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926230816/http://futbol.as.com/futbol/2011/08/11/mas_futbol/1313013604_850215.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> * [[Troféu Vallecas]] / [[Troféu Teresa Rivero]]<ref>{{cita web |apellíos1=Torre |nome1=Raúl |títulu=Troféu Vallecas - Alcampo - Teresa Rivero (Madrid - Spain) 1971-2014 |url=http://www.rsssf.com/tablesv/vallecas.html |obra=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] |idioma=Inglés |fecha=7 de mayu de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926230909/http://www.rsssf.com/tablesv/vallecas.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> (2): 2004 y 2007. * [[Troféu Ciudá de Pozoblanco]] (1): 2006<ref>{{cita web |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/pozoblanco-sigue-ensin-llevantar-troféu_265297.html |títulu=El Pozoblanco sigue ensin llevantar el so troféu |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |fecha=12 d'agostu de 2006 |editorial=[[Grupu Zeta]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231031/http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/pozoblanco-sigue-ensin-llevantar-troféu_265297.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |apellíos1=Gómez |nome1=Antonio |obra=[[Córdoba (periódicu)|Diariu de Córdoba]] }}</ref> (como [[Getafe Club de Fútbol "B"]]). * [[Troféu Ciudá de Valladolid]]<ref>{{cita web |apellíos1=García |nome1=Javier |apellíos2=Torre |nome2=Raúl |apellíos3=Garin |nome3=Erik |títulu=Troféu Ciudá de Valladolid (Valladolid-Spain) 1972-2014 |url=http://www.rsssf.com/tablesc/ciudá-valladolid.html |obra=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] |idioma=Inglés |fecha=7 de mayu de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231136/http://www.rsssf.com/tablesc/ciudá-valladolid.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> (2): 2006 y 2011. * [[50 Aniversariu del CP Villarrobledo]] (1): 2008.<ref>{{cita web |autor1=P.T. |títulu=Los de Víctor ganen pola mínima al Villarrobledo |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/getafe/es/desarrollo/1155997.html |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=16 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231232/http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/getafe/es/desarrollo/1155997.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Villarobledo]] }}</ref> * [[Troféu Ciudá de Zaragoza]] (1): 2008.<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=El Getafe lleva'l Troféu Ciudá de Zaragoza nos penaltis |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/zaragoza/es/desarrollo/1175273.html |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=14 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231347/http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/zaragoza/es/desarrollo/1175273.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Zaragoza]] }}</ref> * [[Troféu Santa Teresa]] (1): 2009.<ref>{{cita web |autor1=L.S. |títulu=Un Getafe B ganó'l troféu Santa Teresa |url=http://futbol.as.com/futbol/2009/10/09/mas_futbol/1255069673_850215.html |obra=[[AS (periódicu)|AS]] |fecha=9 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231449/http://futbol.as.com/futbol/2009/10/09/mas_futbol/1255069673_850215.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> * [[Troféu Santos Neños]] (1): 2009.<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=El Getafe imponer al Alcalá nos penaltis |url=https://www.marca.com/2009/08/09/futbol/equipos/getafe/1249778531.html?a=69d2277bd5412f7b13d912dbeba9498d&t=1410678801 |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=9 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231547/https://www.marca.com/2009/08/09/futbol/equipos/getafe/1249778531.html?a=69d2277bd5412f7b13d912dbeba9498d&t=1410678801 |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> * [[Troféu Conceyu de Segovia]] / [[Troféu Ciudá de Segovia]] (6): 2011,<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=El Getafe nun da opción a la Gimnástica Segoviana |url=https://www.marca.com/2011/10/05/futbol/equipos/getafe/1317846465.html |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=5 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231707/https://www.marca.com/2011/10/05/futbol/equipos/getafe/1317846465.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> 2012,<ref>{{cita web |títulu=El Getafe namái pudo cola Sego en penaltis |url=http://www.gimnasticasegoviana.es/index.php?sc=17&id=60 |obra=[[Gimnástica Segoviana]] |fecha=5 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231823/http://www.gimnasticasegoviana.es/index.php?sc=17&id=60 |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Segovia]] |editor=[[Gimnástica Segoviana]] }}</ref> 2013,<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=El Getafe tarda 86 minutos en torar a la Gimnástica Segoviana |url=https://www.marca.com/2013/09/05/futbol/equipos/getafe/1378412896.html |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=5 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926231942/https://www.marca.com/2013/09/05/futbol/equipos/getafe/1378412896.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Segovia]] }}</ref> 2014,<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=Un Getafe a mediu gas superó con claridá a la Segoviana |url=http://futbol.as.com/futbol/2014/08/05/segunda/1407269961_816194.html |obra=[[AS (periódicu)|AS]] |fecha=5 d'agostu de 2014 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926232042/http://futbol.as.com/futbol/2014/08/05/segunda/1407269961_816194.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> 2015<ref>{{cita web |autor1=Redaición |títulu=El Getafe lleva'l troféu Conceyu de Segovia |url=http://www.acueducto2.com/el-getafe-ll%C3%A9vase-el%20trof%C3%A9u-conceyu-de-segovia/23046 |obra=acueductu2.com |fecha=13 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926232428/http://www.acueducto2.com/el-getafe-ll%C3%A9vase-el |fechaarchivu=2016-09-26 }}</ref> y 2017.<ref>{{Cita web |url=http://cadenaser.com/emisora/2017/10/04/radio_segovia/1507152722_278305.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171005151530/http://cadenaser.com/emisora/2017/10/04/radio_segovia/1507152722_278305.html |fechaarchivu=2017-10-05 }}</ref> * [[Troféu Colombín]] (1): 2012.<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=El Geta llévase'l Colombín al sur de Madrid |url=http://intereconomia.com/noticias-/punto-pelota/geta-llévase-colombín-sur-madrid-20120806 |obra=[[Intereconomia.com]] |fecha=6 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120827040410/http://www.intereconomia.com/noticias-/punto-pelota/geta-llévase-colombín-sur-madrid-20120806 |fechaarchivu=27 d'agostu de 2012 }}</ref> * [[Troféu Canal de Castiella]] (1): 2012.<ref>{{cita web |autor1=Axencia EFE |enlaceautor1=Axencia EFE |títulu=El Getafe vence al Real Valladolid por 0-1 |url=https://www.marca.com/2012/10/12/futbol/equipos/getafe/1350066452.html |obra=[[Marca (periódicu)|Marca]] |fecha=12 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926232934/https://www.marca.com/2012/10/12/futbol/equipos/getafe/1350066452.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> * [[Troféu de Santuyano]] (1): 2013<ref>{{cita web |autor1=Redaición |títulu=El Getafe B llévase'l Troféu de Santuyano (0-2) |url=http://www.cuencanews.es/index.php?option=com_content&view=article&id=25504%3Ael-getafe-b-ll%C3%A9vase-el%20trof%C3%A9u-de-san-julian-0-2-&catid=50%3Afutbol&Itemid=551 |obra=Cuenca News |fecha=17 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926233107/http://www.cuencanews.es/index.php?option=com_content&view=article&id=25504%3Ael-getafe-b-ll%C3%A9vase-el |fechaarchivu=2016-09-26 |allugamientu=[[Cuenca (España)|Cuenca]] }}</ref> (como [[Getafe Club de Fútbol "B"]]). * [[90 Aniversariu del Real Ávila]] (1): 2013.<ref>{{cita web |apellíos1=de la Rosa |nome1=Alvaro |títulu=El Getafe golió 0-3 al Real Ávila |url=http://futbol.as.com/futbol/2013/03/21/primer/1363831436_936635.html |obra=[[AS (periódicu)|AS]] |fecha=21 de marzu de 2013 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926233211/http://futbol.as.com/futbol/2013/03/21/primer/1363831436_936635.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 }}</ref> * [[Troféu Villa de Pinto]] (1): 2014<ref>{{cita web |apellíos1=Velasco |nome1=Rubén María |títulu=El Getafe "B" conquista de falta'l 40ᵘ Troféu "Villa de Pinto" |url=http://www.clubatleticodepinto.com/index.php?option=com_content&view=article&id=872%3Ael-getafe-qbq-conquista-el-40o-troféu-qvilla-de-pintoq&catid=58%3Aagosto-2014&lang=es |obra=[[Club Atlético de Pinto]] |fecha=14 d'agostu de 2014 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926233413/http://www.clubatleticodepinto.com/index.php?option=com_content&view=article&id=872%3Ael-getafe-qbq-conquista-el-40o-troféu-qvilla-de-pintoq&catid=58%3Aagosto-2014&lang=es |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Pinto (Madrid)|Pinto]] }}</ref> (como [[Getafe Club de Fútbol "B"]]). * [[Troféu IMD]] (2): 2015<ref>http://segoviadirecto.com/not/23868/el {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://segoviadirecto.com/not/23868/el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} troféu-imd-pa-el-getafe-b</ref> (como [[Getafe Club de Fútbol "B"]]) y 2016.<ref>{{cita web |títulu=Nota alta ante'l Getafe |url=http://www.gimnasticasegoviana.es/index.php?sc=17&id=568 |obra=[[Gimnástica Segoviana]] |fecha=4 d'agostu de 2016 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926233603/http://www.gimnasticasegoviana.es/index.php?sc=17&id=568 |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Segovia]] |editor=[[Gimnástica Segoviana]] }}</ref> * [[Troféu Ciudá de Getafe]] (1): 2015.<ref>{{cita web |títulu=Campeón del I Troféu Ciudá de Getafe |url=http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/2611/CAMPEON-DEL-I-TROFÉU-CIUDÁ-DE-Getafe.aspx |obra=Getafe Club de Fútbol |fecha=4 de setiembre de 2015 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926233718/http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/2611/CAMPEON-DEL-I-TROFÉU-CIUDÁ-DE-Getafe.aspx |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Getafe]] |editor=Getafe Club de Fútbol }}</ref> * [[Troféu Virxe del Consuelu]] (1): 2016<ref>{{cita web |títulu=EL Getafe B GANÓ 2 A 1 AL YUNCOS NEL TROFÉU DE LA VIRXE |url=https://www.facebook.com/ayuntamientodeyuncos/posts/1638109736481280 |obra=[[Conceyu de Yuncos]] |fecha=9 de setiembre de 2016 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160926233912/https://www.facebook.com/ayuntamientodeyuncos/posts/1638109736481280 |fechaarchivu=26 de setiembre de 2016 |allugamientu=[[Yuncos]] |editor=[[Conceyu de Yuncos]] }}</ref> (como [[Getafe Club de Fútbol "B"]]). * [[Troféu Ciudá de Puertollano]] (1): 2017.<ref>http://tercerequipo.com/2017/08/05/el-getafe-vence-al-girona-y-gaku-shibasaki-yá-sobresal-1-0/</ref> * [[Troféu del Ayu]] (1): 2017<ref>http://eldeporteconquense.com/noticias/futbol-noticies/noticies-futbol-tercera-division/2017/09/07/getafe-b-llévase-troféu-del-folio-ante-combativo-pedroneras/</ref>(como [[Getafe Club de Fútbol "B"]]). === Premios individuales === * [[Troféu Miguel Muñoz]] ([[Primer División d'España|Primer División]]): {{bandera|Alemaña}} [[Bernd Schuster]] [[Primer División d'España 2005-06|2005/06]]. * [[Troféu Zamora]] ([[Primer División d'España|Primer División]]): {{bandera|Arxentina}} [[Roberto Abbondanzieri]] [[Primer División d'España 2006-07|2006/07]].<ref>http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/getafe/es/desarrollo/1004205.html</ref> * [[Troféu Pichichi]] ([[Segunda División B d'España|Segunda División B]]): {{bandera|España}} [[Pepe Mel]] [[Segunda División B d'España 1996-97|1996/97]].<ref>http://pepemel.es/#gallardones</ref> === Otres distinciones === * [[Premiu de la Federación Castellana de Fútbol]]: Premiu a la Deportividá 1957<ref>http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1957/07/05/052.html</ref> (como [[Club Getafe Deportivo]]). * [[Premiu de la Real Federación de Fútbol de Madrid]]: Bota d'Oru 2006 {{bandera|Alemaña}} [[Bernd Schuster]],<ref>http://www.eldistrito.es/deportes/futbol-madrid-celebra-xviii-gala</ref> Bota d'Oru 2017 {{bandera|España}} [[José Bordalás]]<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/4966/Vase-un-2017-esitosu.aspx</ref> y Mención Especial con Calter Estraordinariu 2017.<ref>http://www.ffmadrid.org/pnfg/NNws_ShwNewDup?codigo=1006259&cod_primaria=1000057&cod_secundaria=1000057#.WkdCCXUunqA</ref> * [[Premiu Espejo Público]]: 2008.<ref>http://www.formulatv.com/noticias/7839/el-getafe-cf-gallardoniáu-con-el premiu-espejo-publico-2008/</ref> * [[Medaya de la Comunidá de Madrid|Medaya d'Oru de la Comunidá]]: 2008.<ref>http://www.madrid.org/cs/Satellite?cid=1142445608057&language=es&pageid=1109173111725&pagename=PMAY%2FCM_Actualidá_FA%2FPMAY_ActualidadColor {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.madrid.org/cs/Satellite?cid=1142445608057&language=es&pageid=1109173111725&pagename=PMAY%2FCM_Actualid%C3%A1_FA%2FPMAY_ActualidadColor |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[El Sol - El Festival Iberoamericanu de la Comunicación Publicitaria]]: Sol d'Oru 2010,<ref>{{Cita web |url=http://elsolfestival.com/palmares/edicion-2010/?idm=11 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171214014332/http://elsolfestival.com/palmares/edicion-2010/?idm=11 |fechaarchivu=2017-12-14 }}</ref> Sol d'Oru 2012<ref>{{Cita web |url=http://elsolfestival.com/palmares/edicion-2012/detalle/?ref=2012_1101&idm=9 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171214071423/http://elsolfestival.com/palmares/edicion-2012/detalle/?ref=2012_1101&idm=9 |fechaarchivu=2017-12-14 }}</ref> y Sol de Bronce 2016.<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/3479/Sol-de-Bronce-pa-Getafinder.aspx</ref> * [[Premiu Xugador Númberu 12]]: 2010.<ref>https://as.com/futbol/2010/02/26/mas_futbol/1267138815_850215.html</ref> * [[Gala del Deporte de Segovia]]: Mención a la fidelidá 2013.<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/109/Mencion-al-Getafe-CF.aspx</ref> * [[Premiu Palmera Granota]]: 2014.<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/1285/Premiu-a-la-meyor-aficion-visitante.aspx</ref> * [[Gallardón Lloréu Platinum]]: 2014.<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/1470/Premiu-Lloréu-Platinum-al-Getafe.aspx</ref> * [[Premiu ALCI AWARDS]]: {{bandera|España}} [[Ángel Torres Sánchez|Ángel Torres]] 2017.<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/4425/Premiu-ALCI-a-Angel-Torres.aspx</ref> * [[Premiu al Méritu Deportivo en Getafe]]: Mención Especial 2017.<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/4953/Mencion-Especial-al-Getafe.aspx</ref> * [[Premiu de l'Asociación de la Prensa Deportiva de Madrid]]: 2017.<ref>http://www.aepde.org/la-asociacion-la prensa deportiva-madrid-da-conocer-llista-premiaos-2017/</ref> == Otres seiciones deportives<ref>http://www.getafecf.com/Noticia/tabid/137/Article/110/Getafe-CF-SAD-Racing-Team-y-Golf-Team.aspx</ref> == * Getafe C.F. Golf Team * Getafe C.F. Racing Team == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=Emilio Contreras, Romualdo Manso |títulu=Historias del Geta |añu=2004 |editorial=E. Contreras Serrano |id=ISBN 84-609-3684-8}} * {{cita llibru |títulu=Guía Marca de La Lliga 2012 |añu=2011 |editorial=Grupu Unidá Editorial |id=ISSN: 1575-4707}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.getafecf.com/ Sitiu web oficial] * [http://www.laliga.es/laliga-123/getafe Getafe na LFP] * [http://lafutbolteca.com/getafe-club-de-futbol-s-a-d/ Historial en LaFutbolteca.com] {{Tradubot|Getafe Club de Fútbol}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol de la Comunidá de Madrid]] 01xnyxd60zihbgpj84f9oksoheyv85v 0 112641 4775684 4771074 2026-11-04T09:38:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775684 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|How I Met Your Mother}} {{serie de televisión}} [[Ficheru:How I Met Your Mother cast.jpg|250xpx|miniaturadeimagen|derecha|Repartu de ''How I Met Your Mother'']] '''''How I Met Your Mother''''' ye una [[comedia de situación]] d'[[Estaos Xuníos]] creada por [[Craig Thomas]] y [[Carter Bays]], estrenada na [[CBS]] el [[19 de setiembre]] de [[2005]] y rematada el [[31 de marzu]] de [[2014]]. Ta protagonizada por [[Josh Radnor]], [[Neil Patrick Harris]], [[Cobie Smulders]], [[Alyson Hannigan]] y [[Jason Segel]]. La [[Novena temporada de How I Met Your Mother|novena y última temporada]] empezó a tresmitise'l 23 de setiembre de 2013 y concluyó el 31 de marzu de 2014.<ref>{{cita web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/tv_editorial/news/1930029/himym_tomatometer_watch_series_finale_currently_rotten/?hub=15|títulu=HIMYM Tomatometer Watch: Series Finale Currently Rotten – Majority of critics disappointed by 'Last Forever'|fecha=2 d'abril de 2014|obra=[[Rotten Tomatoes]] |fechaaccesu=3 d'abril de 2014|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/tvandradioblog/2014/apr/01/how-i-met-your-mother-fail-perfect-ending|títulu=How I Met Your Mother: the latest show to fail in the search for a perfect ending|fecha=1 d'abril de 2014|obra=The Guardian |fechaaccesu=2 d'abril de 2014|idioma=inglés}}</ref><ref name=Variety20131219/> == Sinopsis == Nel añu [[2030]], el [[arquiteutu]] [[Ted Mosby]] ([[Josh Radnor]]) decide cunta-y a los sos dos fíos la historia de cómo conoció a la so madre. Poro, empecipia una narración d'alcordances arrexuntaes dende'l [[2005]], añu nel que dos de los sos meyores amigos, [[Marshall Eriksen]] ([[Jason Segel]]) y [[Lily Aldrin]] ([[Alyson Hannigan]]), deciden casase tres nueve años de novialgu. Esa decisión fai que [[Ted Mosby|Ted]], solteru empederníu, al igual que'l so otru meyor amigu [[Barney Stinson]] ([[Neil Patrick Harris]]), decida atopar al amor de la vida desesperadamente. D'una manera interesada, apaez nesi momentu la [[Reporteru|reportera]] [[Canadá|canadiana]] [[Robin Scherbatsky]] ([[Cobie Smulders]]), que se va convertir nuna nueva amiga del grupu y parte importante na vida de Ted, a partir d'esti fechu, empecipia la busca implacable d'una esposa que se convierta en madre de los sos fíos. == Producción == Basándose na idea "escribamos sobre los nuesos amigos y les babayaes que cometimos en Nueva York"<ref>{{cita web |url=http://www.eonline.com/print/index.jsp?uuid=ae969501-d9y3-4679-900y-28fd88bbe95d&contentType=watchWithKristin|títulu=TV Summer School: How to Create and Run a Successful Sitcom |fechaaccesu=11 de payares de 2009|fecha=6 d'agostu de 2007|editorial=Y!Online|cita=let's write about our friends and the stupid stuff we did in New York." |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110629050959/http://www.eonline.com/print/index.jsp?uuid=ae969501-d9y3-4679-900y-28fd88bbe95d&contentType=watchWithKristin |fechaarchivu=29 de xunu de 2011}}</ref> ''How I Met Your Mother'' ye una creación de los productores Bays y Thomas. Dambos basáronse na so amistá pa crear los personaxes, con Ted inspiráu en Bays, y Marshall y Lily inspiraos en Thomas y la so muyer.<ref name="casting">{{cita web |url=http://www.whedon.info/Alyson-Hannigan-How-I-Met-Your,14745.html|títulu=Alyson Hannigan&nbsp;– "How I Met Your Mother" Sitcom&nbsp;– William S. Paley TV Fest |fechaaccesu=13 de febreru de 2010|fecha=28 de marzu de 2006|editorial=Whedon.info}}</ref><ref name="craig_thomas">{{cita noticia|fecha=27 d'abril de 2006|autor=Maureen Ryan|títulu=Craig Thomas: 'Sitcoms used to be about something'|url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2006/04/craig_thomas.html#more|cita=I'm like the Marshall character, I've been with my wife since freshman year of college.|obra=Chicago Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920011544/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2006/04/craig_thomas.html#more|archivedate=2018-09-20|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> Nun principiu Rebecca, la muyer de Thomas, oponer al desenvolvimientu d'un personaxe inspiráu nella, aportando namái si consiguíase que [[Alyson Hannigan]] interpretara esi papel. Afortunadamente Hannigan taba disponible y comenenciuda en siguir el so trabayu na comedia.<ref name="casting" /> El chigre MacLaren's, nel qu'asocede gran parte de la trama, inspiróse nun chigre de [[Nueva York]] llamáu McGee's.<ref>{{cita web |url=http://www.tvguide.com/news/Videu-QAs-I-10877.aspx|títulu=TV Guide Editor's Blogue: Videu Q&As: I Hit the How I Met Your Motherlode! |fechaaccesu=23 de payares de 2008|editorial=tvguide.com}}</ref> Na serie, l'establecimientu tien un gran [[mural]] que gustó a Carter Bays y Craig Thomas y que dambos quixeron incorporar a la serie.<ref>Comentarios del DVD de la primer temporada de ''How I Met Your Mother''</ref> El nome del chigre foi tomáu del asistente de Bays, Carl MacLaren, que tamién inspiró'l nome del barman Carl.<ref>{{cita web |url=http://www.tvsquad.com/2007/05/11/carter-bays-of-how-i-met-your-mother-the-tv-squad-interview/|títulu=Carter Bays of How I Met Your Mother: The TV Squad Interview |fechaaccesu=11 de payares de 2009|apellíu=Keller|nome=Joel|fecha=11 de mayu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070513030858/http://www.tvsquad.com/2007/05/11/carter-bays-of-how-i-met-your-mother-the-tv-squad-interview/ |fechaarchivu=13 de mayu de 2007}}</ref> De normal cada episodiu rodar nunos trés díes (lo habitual nes sitcoms ye rodalos nun únicu día) nel estudiu númberu 22 de los Fox Studios de [[Los Angeles]]<ref>{{cita web |url=http://www.cbs.com/shows/how_i_met_your_mother/photos/62453/season-7-behind-the-scenes/62450|títulu=We Call this the Cave of Magic! ...Or Soundstage 22. |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011|fecha=13 d'agostu de 2011|editorial=CBS |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111027075347/http://www.cbs.com/shows/how_i_met_your_mother/photos/62453/season-7-behind-the-scenes/62450 |fechaarchivu=27 d'ochobre de 2011}}</ref> ya inclúi unes 50 escenes con rápides transiciones y emplega con frecuencia recurso como ''[[analepsis|flashbacks]]'' o ''[[cliffhanger]]s''. Les [[rises enllataes]] créanse darréu grabando a públicu viendo l'episodiu completu editáu. El cocreador Thomas afirmó nel añu 2007 que grabar en direuto ante un públicu sería imposible y "desdibujaría la llinia ente 'públicu' y 'toma de rehenes'”.<ref>{{cita noticia | títulu=The Watcher: How 'How I Met Your Mother' is not a traditional sitcom | url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2007/01/how_i_met_your_.html | editorial=Chicago Tribune | fechaaccesu=22 d'avientu de 2009 | fecha=15 de xineru de 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019175749/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2007/01/how_i_met_your_.html | archivedate=2018-10-19 }}</ref> En posteriores temporaes empezar a rodar con públicu n'ocasiones nes que se precisen pequeños platós. La tema de cabecera ye un fragmentu de "Hey Beautiful" de [[The Solids]], un grupu de música del que Bays y Thomas, los dos cocreadores de la sitcom, son miembros. Na primer temporada, los episodios empezaben colos creitos d'apertura, pero dende la segunda temporada los capítulos empiecen con una curtia escena previa a la cabecera: n'ocasiones tratar de los fíos de Ted, a quien cunta la historia de cómo conoció a la so madre, escenes d'episodios previos o imáxenes de [[Nueva York]] cola [[voz en off]] de Ted narrando la historia nel añu 2030. En dellos episodios de la séptima temporada tresmitida en latinoamérica solamente, la secuencia d'apertura ye más curtia que la orixinal, con una duración de 6 segundos. Thomas dixo que'l Ted del futuru ye un narrador non fidedignu por tratar de cuntar una historia asocedida unos dos décades antes y por ello puede recordar los socesos incorreutamente;<ref>{{cita web |url=http://blog.zap2it.com/korbitv/2008/05/how-i-met-your-mothers-craig-thomas-on-ted-barneys-breakup-eriksen-babies-and-the-future-of-robarn.html|títulu='How I Met Your Mother's' Craig Thomas on Ted & Barney's Breakup, Eriksen Babies and The Future of Robarn |fechaaccesu=21 de xunetu de 2008|editorial=Zap2it.com|cita=[He is] a guy who is telling the story so many years in the future, and he jumbles it up in his memory a little bit. He can be an unreliable narrator. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100515042234/http://blog.zap2it.com/korbitv/2008/05/how-i-met-your-mothers-craig-thomas-on-ted-barneys-breakup-eriksen-babies-and-the-future-of-robarn.html |fechaarchivu=15 de mayu de 2010}}</ref> esto foi un recursu fundamental pa la trama d'episodios como "La cabra", "Oh, ciñu" y "La teoría de la serena". Nel entamu de la segunda temporada rodóse una escena rellacionada direutamente cola identidá de la madre, arreyando tamién a los futuros fíos de Ted, pal eventual capítulu final de la serie.<ref>{{cita noticia | títulu=Barney writes a book, Barney + Robin, Ted + Stella and other 'How I Met Your Mother' news | url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2008/07/barney-writes-a.html | editorial=Chicago Tribune | cita=He did reveal that more than two years ago ... With only the two kids who play Ted's future children ... they shot a scene that direutly rellates to the identity of the mother. That scene will be included in the show's series finale, which Thomas said he hopes "people will see in 2012." | fecha=19 de xunetu de 2008 | fechaaccesu=21 de xunetu de 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723002345/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2008/07/barney-writes-a.html | archivedate=2008-07-23 }}</ref> Realizóse entós polos actores adolescentes encargaos d'interpretar a los fíos, que pal añu calculáu pa la última temporada yá seríen adultos.<ref>{{cita web |url=http://blog.zap2it.com/korbitv/2008/05/how-i-met-your-mothers-craig-thomas-on-ted-barneys-breakup-eriksen-babies-and-the-future-of-robarn.html|títulu='How I Met Your Mother's' Craig Thomas on Ted & Barney's Breakup, Eriksen Babies and The Future of Robarn |fechaaccesu=10 d'abril de 2010|editorial=Zap2it.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100515042234/http://blog.zap2it.com/korbitv/2008/05/how-i-met-your-mothers-craig-thomas-on-ted-barneys-breakup-eriksen-babies-and-the-future-of-robarn.html |fechaarchivu=15 de mayu de 2010}}</ref> Mientres la [[fuelga de guionistes en Hollywood de 2007-2008]], paróse la producción de ''How I met your mother'', retomada tres el final de la fuelga'l [[17 de marzu]] de 2008 con nueve nuevos episodios.<ref>{{cita web|url=http://www.zap2it.com/tv/news/zap-cbsreturndates,0,7656374.story|títulu=CBS Sets Series Return Dates|fechaaccesu=13 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080216054051/http://www.zap2it.com/tv/news/zap-cbsreturndates%2C0%2C7656374.story|fechaarchivu=2008-02-16}}</ref> La serie foi anovada pa una cuarta temporada na CBS el 14 de mayu de 2008,<ref>{{cita web |url=http://www.broadcastingcable.com/article/CA6560732.html?industryid=47172|títulu=Upfront: CBS Releases Full Schedule |fechaaccesu=14 de mayu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081211073415/http://www.broadcastingcable.com/article/CA6560732.html?industryid=47172 |fechaarchivu=11 d'avientu de 2008}}</ref> col so primer capítulu'l 22 de setiembre de 2008.<ref>{{cita web|url=http://futoncritic.com/news.aspx?id=20080626cbs01|títulu=CBS Announces 2008–2009 Premiere Dates|fechaaccesu=26 de xunetu de 2008|editorial=[[CBS]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081216104104/http://futoncritic.com/news.aspx?id=20080626cbs01|fechaarchivu=2008-12-16}}</ref> En setiembre de 2008 foi anunciada l'alquisición de derechos de Lifetime Television pa reponer la serie con una tasa d'unos 725.000 dólares per episodiu.<ref name="lifetimes ">{{cita noticia|fecha=10-24-2008|nome=Kimberly|apellíu=Nordyke|títulu='Mother' reruns nest at Lifetime|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/news/y3i6981db61c01d2a4deec48edaedd4cde9|obra=Hollywood Reporter|cita=Lifetime's four-year licensing deal includes up to eight seasons of "Mother," should the CBS comedy run that long. "Mother" had a big fourth-season premiere Monday, jumping 21% in the ratings over last season.}}</ref> El contratu de sindicación por cuatro años axustaba que l'estudiu tenía de realizar siquier 110 episodios de media hora pal añu 2010 y dexaba un máximu d'ocho temporaes de la serie. A la fin de la cuarta temporada namái 88 episodios produxérense y riquíense otros 27 episodios con cuenta d'asegurar qu'habría una quinta temporada.<ref>{{cita web|url=http://tvseriesfinale.com/articles/how-i-met-your-mother-syndication-deal-ensures-season-five-for-sitcom|títulu=How I Met Your Mother: Syndication Deal Ensures Season Five for Sitcom|fecha=17 de setiembre de 2008}}</ref> En referencia a ser sindicáu, el cocreador Craig Thomas afirmó: "Tamos entusiasmaos de que [la serie] va siguir esistiendo d'otres formes", y destacó el so arguyu pola sitcom y la so allegría por ver el fuerte deséu pola so continuación.<ref>{{cita web |url=http://www.televisionwithoutpity.com/show/how_i_met_your_mother/the_craig_thomas_interview.php?page=10|títulu=How I Met Your Mother TV Show |fechaaccesu=18 d'avientu de 2010|apellíu=Cohn|nome=Angel|fecha=3 d'ochobre de 2008|editorial=TWoP |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120409205326/http://www.televisionwithoutpity.com/show/how_i_met_your_mother/the_craig_thomas_interview.php?page=10 |fechaarchivu=9 d'abril de 2012}}</ref> El [[19 de mayu]] de [[2009]], anuncióse la renovación por una quinta temporada.<ref>{{cita web |url=http://ausiellofiles.ew.com/2009/05/exclusive-witho.html|títulu=Exclusive: 'Without a Trace,' 'Privileged,' canceled, 'Gossip' spin-off DOA|fecha=19 de mayu de 2009 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/66tNe7pkn?url=http://insidetv.ew.com/2009/05/19/exclusive-witho/ |fechaarchivu=13 d'abril de 2012}}</ref> El [[12 de xineru]] de [[2010]] la serie algamaba l'episodiu númberu cien col anunciu d'una renovación por una sesta temporada de la serie na cadena d'Estaos Xuníos CBS.<ref>{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/y3iab98y96f89cc5a36341b1y5y5ec23dbc|títulu='How I Met Your Mother' meets Season 6|fecha=25 de xineru de 2010}} </ref> El [[4 de marzu]] de [[2011]], la CBS fixo oficial la renovación de la serie por dos temporaes más, la séptima y la octava temporada.<ref>{{cita web|url=http://insidetv.ew.com/2011/03/04/how-i-met-your-mother-renewed/|títulu='How I met Your Mother' renewed for two more seasons|fecha=4 de marzu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110306072905/http://insidetv.ew.com/2011/03/04/how-i-met-your-mother-renewed/|fechaarchivu=2011-03-06}}</ref> El día [[19 de xunetu]] d'esi mesmu añu confirmóse que la octava temporada sería la postrera de la serie, sicasí en xineru del 2013 la serie anunció que se realizaría la novena y última temporada, que s'empezar a emitir n'Estaos Xuníos el 23 de septiempre de 2013.<ref name="biobiochile">{{cita web |url=http://www.biobiochile.cl/2013/12/20/serie-how-i-met-your-mother-se-despedira-de-les pantalles-tres-9-temporaes.shtml |títulu=Serie “How I Met your Mother” va despidir de les pantalles tres 9 temporaes |fecha=20 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=17 de xineru de 2014 }}</ref> El final de la serie d'una hora foi tresmitíu'l 31 de marzu de 2014.<ref name=Variety20131219>{{cita web |url=http://variety.com/2013/tv/news/cbs-how-i-met-your-mother-to-get-hourlong-series-finale-1200977469/|títulu=CBS' 'How I Met Your Mother' to Get Hourlong Series Finale|editorial=Variety|fecha=19 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=21 d'avientu de 2013}}</ref> == Repartu == === Personaxes principales === {| border="0" cellpadding="2" |[[Ficheru:Josh Radnor (2009).jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Ted Mosby]] :Interpretáu por [[Josh Radnor]]. Theodore Evelyn Mosby ye un arquiteutu procedente d'[[Ohio]], que tiende a pensar demasiáu y esaxerar la gravedá de los fechos, daqué que-y refarten el so amigos una y otra vez. Cuando'l so meyor amigu y compañeru d'apartamentu Marshall, al que conoció na [[Universidá Wesleyana d'Ohio|Universidá de Wesleyan]], píde-y matrimoniu a Lily, otra amiga a la que conoció na universidá, la so vida camuda por completu al trate afeutáu por un sentimientu de soledá, ye entós que decide atopar a "la muyer de la so vida". Sicasí, Ted resulta ser un personaxe confundíu, yá que per un sitiu quier una vida como la de Marshall, pero tamién-y gusta la vida que lleva la so otru amigu Barney: [[Promiscuidá|promiscua]] ya inconstante. [[Bob Saget]] fai la voz en off na versión orixinal del Ted del añu 2030, narrador de la historia. |- |[[Ficheru:Jason Segel 2011.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Marshall Eriksen]] :Interpretáu por [[Jason Segel]]. Ye'l meyor amigu y compañeru de pisu de Ted. Natural de [[Minnesota]], Marshall namorar de Lily dende'l primer momentu en que la ve na universidá y dende entós crean un gran venceyu emocional. El so suañu ye protexer el [[mediu ambiente]] y faelo como [[abogáu]] na empresa CRN, polo que decide estudiar [[derechu]]. Marshall carauterizar por actuar como concencia de Ted y ayudar a aterrizar na so realidá, siempre lo sofita y amuésase como un amigu incondicional. [[Tyler Peterson]] interpreta a Marshall adolescente. |- |[[Ficheru:Alyson Hannigan.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Lily Aldrin]] :Interpretada por [[Alyson Hannigan]]. Ye la pareya de Marshall y meyor amiga de Ted. Conoció a Marshall na universidá y dende entós cayó rindida a los sos pies. El so gran suañu ye dedicase a la [[pintura]] y, anque de primeres empieza trabayando como profesora de preescolar, termina siendo consultora d'[[arte]]. Lily preséntase como un personaxe controlador, sicasí, nunca dexa a los sos amigos y siempre procura lo meyor pa la so rellación con Marshall. |- |[[Ficheru:Cobie Smulders(1).jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Robin Scherbatsky]] :Interpretada por [[Cobie Smulders]]. Robin Charles Scherbatsky ye una reportera [[Canadá|canadiana]] que se convierte nel primer amor de Ted cuando ésti empecipia la busca del amor de la vida. Robin ye un personaxe fríu que nun busca rellaciones estables, nin compromisu, nin siquier neños. Siendo adolescente, tuvo'l so cuartu d'hora de fama como estrella pop, con discos y hasta un programa de televisión. Convertir na meyor amiga de Lily y preséntense con personalides opuestes. |- |[[Ficheru:5.3.10NeilPatrickHarrisByDavidShankbone.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Barney Stinson]] :Interpretáu por [[Neil Patrick Harris]]. Ye'l solteru empederníu que cierra'l grupu d'amigos. Ye famosu poles sos conocíes frases que tuvieron ésitu dientro y fora de la serie y tien un manual de xuegu llenu d'estratexes pa consiguir muyeres. Contrariu a les idees del so amigu Marshall sobre'l compromisu y la vida estable, Barney fai tolo posible por convencer al so amigu Ted de que'l so estilu de vida ye meyor. A lo llargo de la serie, Barney esperimenta un desenvolvimientu notable a comparanza de los otros personaxes de la serie, llega a camudar el so estilu de vida y la so forma de pensar. |} === Personaxes secundarios y cameos === * '''Repartu recurrente:''' ** [[Lyndsy Fonseca]] ye [[Penny]], la fía de [[Ted]], una [[adolescente]] nel añu 2030. ** [[David Henrie]] ye [[Luke]], el fíu de [[Ted]], un adolescente nel añu 2030. ** [[Marshall Manesh]] ye [[Ranjit]], conductor de [[taxi]] primero, de [[limusina]] dempués y dueñu d'una empresa d'arriendu de limusinas a la fin, qu'apaez en dellos episodios a lo llargo de la serie, casi siempre llevando a los personaxes a dalgún llau. ** [[Wayne Brady]] ye James Stinson, el mediohermanu de Barney. ** [[Frances Conroy]] ye Loretta Stinson, la madre de Barney. ** [[Bill Fagerbakke]] ye'l padre de Marshall, Marvin Eriksen. ** [[Ray Wise]] ye'l padre de Robin, Robin Scherbatsky Sr., qu'apaez na quinta, sesta y octava temporada. En ''Happily Ever After'', na cuarta temporada, foi interpretáu por [[Eric Braeden]]. ** [[Christine Rose]] ye Virginia, la madre de Ted. ** [[Erin Cahill]] interpreta a Heather Mosby, la hermana de Ted. ** [[Chris Elliott]] ye Mickey, el padre de Lily, creador de diversos [[xuegos de mesa]] de dudosu ésitu. ** [[Bryan Callen]] ye Bilson, compañeru de trabayu en GNB de Barney y Marshall. ** [[Bob Odenkirk]] ye Arthur Hobbs, Xefe en Nicholson, Hewitt & West de Marshall y en GNB de Barney y Marshall. ** [[Sarah Chalke]] apaez na tercer temporada y parte de la cuarta interpretando a Stella, una novia de Ted. ** [[Alan Thicke]] apaez en tres episodios interpretándose a sigo mesmu como amigu de Robin. Na quinta temporada (episodiu siete, ''The Rough Patch'') Lily contauta con él pa facer romper a Barney y a Robin. Na sesta temporada (episodiu 9, ''Glitter'') apaez nun antiguu programa infantil canadianu xunto a Robin y la so meyor amiga Jessica Glitter. Na novena temporada apaez nel capítulu "Cena d'ensayu". ** [[Danica McKellar]] ye Trudy, un amieste de Ted en dos episodios nes temporaes primera (episodiu 10, ''The pineapple incident'') y tercer (episodiu 3, ''Third Wheel''). ** [[Laura Prepon]] ye Karen, l'antigua novia de Ted na universidá y apaez en tres episodios de les temporaes cuarto y quinto. ** [[David Burtka]] (maríu de Neil Patrick Harris) ye Scooter, el exnovio de Lily del institutu. ** [[Taran Killam]] (cómicu d'Estaos Xuníos y home de Cobie Smulders) ye Blauman, un compañeru de trabayu en GNB de Barney y Marshall. ** [[Joe Manganiello]] ye Brad, compañeru d'universidá de Marshall y apaez en dellos episodios rellacionaos cola boda d'ésti con Lily. ** [[Ashley Williams (actriz)|Ashley Williams]] ye Victoria, pastelera y novia de Ted mientres dellos episodios de la primer temporada. Apaez darréu na séptima temporada, retomando la rellación, y rompiendo definitivamente na octava temporada. ** [[Alexis Denisof]] (actor y home d'[[Alyson Hannigan]]) interpreta al compañeru de trabayu de Robin na Canal 1, Sandy Rivers, en tres episodios de la primer temporada. Na sesta temporada remanez como'l so compañeru de trabayu en World Wide News. ** [[Joe Nieves]] interpreta a Carl, el [[barman]]. ** [[Nazanin Boniadi]] interpreta na sesta y la séptima temporada a Nora, compañera de trabayu de Robin cola que Barney empecipia una rellación. ** [[Chris Romanski]] interpreta a Punchy, un vieyu amigu de Ted. ** [[Antonio Carrillo Perez]] interpreta a Harry, un antiguu compiche d'amiestes de Barney. ** [[Becki Newton]] ye Quinn, [[stripper]] (el so nome artísticu ye Karma) y novia de Barney mientres parte de la séptima y octava temporada. ** [[Amy Acker]] (quien trabayó con [[Alyson Hannigan]] en dellos capítulos de ''[[Angel (serie de televisión)|Angel]]'') interpreta a Penelope, una antigua conquista de Barney, esperta n'estudios alrodiu de los [[nativos americanos]]. ** [[Renée Taylor]] apaez en tres episodios interpretando a una vecina, la señora Matsen. * '''Segunda temporada:''' ** [[George Clinton]] el cantante y compositor afroamericanu de música [[Funk]] intervién nel primer episodiu de la segunda temporada ''Where Were We?''. Marshall imaxina que Lily tien una rellación amorosa con él en [[San Francisco (California)|San Francisco]]. ** [[Bob Barker]], presentador de la versión americana d'[[The Price is Right|El preciu xustu]], interpretar a sigo mesmu cuando Barney participa nel so programa, al qu'allegó creyendo que Barker ye'l so padre biolóxicu. ** [[Bryan Cranston]] apaez en dos episodios como'l xefe de Ted. ** [[Jane Seymour (actriz)|Jane Seymour]] apaez interpretando a una profesora de Marshall, que ye seducida por Barney. ** [[Morena Baccarin]] ye un amieste de Marshall nel capítulu ''Swarley''. ** [[Lucy Hale]] realiza'l papel de la hermana de Robin. * '''Tercer temporada:''' ** [[Enrique Iglesias]] fixo la so apaición nos primeros episodios de la tercer temporada, col personaxe de Gael, un noviu de Robin al que conoció n'[[Arxentina]]. ** [[Mandy Moore]] apaeció nel primer capítulu de la tercer temporada interpretando a Amy, una moza con [[tatuaxes]] cola que Ted sale pa escaecer a Robin. ** [[Abigail Leigh Spencer]] apaez nel quintu capítulu d'esta temporada. Interpreta a una de les novies de Ted, que al nun recordar el so nome refierse a ella como "Bla bla". ** La modelu [[Heidi Klum]] apaez en décimu episodiu de la temporada, tituláu n'España ''El yuyu'', actuando como ella mesma. Caltién una pequeña conversación con Ted y Barney na fiesta posterior al desfile de [[llencería]] de [[Victoria's Secret]]. ** [[Britney Spears]] apaez como la recepcionista Abby en ''Ten sessions'' y ''Everything must go''. El primeru, emitíu'l [[24 de marzu]] de 2008 n'EE.XX., algamó una audiencia de 10.630.000 persones.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2008/03/26/television/1206524718.html El 'cameo' de Britney Spears dispara l'audiencia de la serie - elmundo.es<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> ** [[James Van Der Beek]] (protagonista de [[Dawson Creek]]) apaez na tercer temporada como'l exnovio adolescente de Robin. ** [[Busy Philipps]] ye una amiga del personaxe de Trudy nel episodiu ''Third Wheel''. ** [[Lindsay Price]] ye Cathy nel capítulu octavu de la temporada, interpretando a una novia de Ted que nun para de falar. * '''Cuarta temporada:''' ** [[Courtney Ford]], apaez nel capítulu 9 ''The Naked Man'' de la cuarta temporada interpretando a Vicky, una curiosa moza que Ted conoz nun [[ascensor]] y cola que tien una cita que nun salió perbién na cual Ted emplegó la téunica conocida como ''L'home desnudu''. ** [[Laura Prepon]] apaez nel capítulu 16 de la cuarta temporada como una antigua novia de la universidá de Ted. ** [[Regis Philbin]], el popular presentador de televisión interpretar a sigo mesmu nel segundu capítulu de la cuarta temporada ''The Best Burger in New York'' onde ye un compañeru de ximnasiu de Barney. ** [[Brooke D'Orsay]], l'actriz canadiana interpreta a Margaret, una actriz contratada por Barney pa facese pasar pola so esposa. ** [[Kim Kardashian]], la exuberante modelu y actriz apaez nel capítulu ''Benefits'' de la cuarta temporada na portada de la revista que lleva Marshall al trabayu, onde-y fala felicitándolo pola so valentía. ** [[Patricia Zavala]], apaez nel capítulu 21 interpretando a Chantal l'amiga con derechos de Barney. ** [[Dan Castellaneta]], voz d'[[Homer Simpson|Homer]] y [[Krusty el payasu|Krusty]] na versión orixinal de [[The Simpsons]], interpreta al "[[persona ensin llar|ensin techu]]" Milt nel episodiu 22. * '''Quinta temporada:''' ** [[Harvey Fierstein]] pon voz a Lily cuando ta afónica pol [[tabacu]] nel episodiu 11, ''Last cigarette ever''. ** [[Rachel Bilson]] apaez nel capítulu 12 de la quinta temporada interpretando a una moza cola que Ted sale, y quien resulta ser la compañera de pisu de la verdadera madre de los fíos de Ted. ** [[Amanda Peet]] apaez nel capítulu 13 de la quinta temporada interpretando'l papel de Jenkins, la sexy compañera de trabayu de Marshall. ** [[Nick Swisher]] actual xugador de los [[New York Yankees]] qu'apaez nel episodiu 14, tituláu ''The Perfect Week''. ** [[Carrie Underwood]] apaez nel capítulu 16 de la quinta temporada, ''Hooked'', interpretando a una amiga de Ted pola qu'él y Barney van detrás. ** [[Jennifer Lopez]], l'actriz y cantante interpreta nel episodiu 17, ''Of course'', a Anita, una exuberante muyer que presenta'l so llibru nel programa de Robin y que se convierte n'oxetivu de Barney. ** [[Joanna Garcia]], una vecina cola que Ted quier salir dende hai abondo tiempu. Episodiu 10, "La Ventana" * '''Sesta temporada:''' ** [[Kaylee DeFer]] nel capítulu 1 de la sesta temporada, interpretando a Casey, actual pareya de Cindy. ** [[Kris Jenner]] apaez nel capítulu 2 de la sesta temporada xunto al so maríu. ** [[Bruce Jenner]] apaez nel capítulu 2 de la sesta temporada xunto a la so esposa. ** [[Jennifer Morrison]] apaez per primer vegada nel capítulu 5 de la sesta temporada, ''Arquiteutu de la destrucción'', interpretando a Zoey, una defensora de los animales y del patrimoniu arquiteutónicu. Más palantre vuelve salir en dellos episodios, primero como contrincante de Ted, y darréu calteniendo una rellación con él.<ref>http://tvlia.com/2010/10/jennifer-morrison-hace-su-aparicion-en-how-i-met-your-mother {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118230425/https://tvlia.com/2010/10/jennifer-morrison-hace-su-aparicion-en-how-i-met-your-mother |date=2021-01-18 }} Jennifer Morrison fai la so apaición en How I met your mother. TVlia. Por Víctor de Benito. 18 d'ochobre de 2010</ref> ** [[Kyle MacLachlan]] apaez en dos capítulos interpretando al home de Zoey, "el Capitán".<ref>http://www.formulatv.com/noticias/16623/kyle-maclachlan-como-conoci-a-vuestra-madre/</ref> ** [[Laura Bell Bundy]] ye Becky, la entusiasta copresentadora del programa de noticies de Robin. ** [[Troian Bellisario]] ye Sophie, novia por 15 minutos de Barney. ** [[Maury Povich]] interpretar a sigo mesmu nel cuartu episodiu de la temporada. ** [[Nicole Scherzinger]] apaez interpretando a Jessica Glitter, la meyor amiga de Robin mientres ésta trabayaba na televisión canadiana, nel capítulu ''Glitter''. ** [[Jorge García Meza]], actor qu'encarna a [[Hugo "Hurley" Reyes]] en ''[[Lost]]'', apaez nel episodiu 10 llamáu ''Blitzgiving'' de la 6ª temporada interpretando a un colega de la universidá de Ted y Marshall. Tien una especie de maldición llamada Blitz, que provoca que se pierda siempre socesos estraordinarios al alloñar del so grupu de colegues. Tien una muletilla pa cada ocasión qu'esto asocede: "Oh, man!". ** [[Katy Perry]], apaez nel capítulu 15 de la 6ª Temporada (''Oh, honey'') interpretando a la prima de Zoey. Como naide alcordar del so nome, toos llamar "honey" (ciñu) pol so [[inocencia]]. ** [[Tyra Banks]], apaez nel capítulu 16 de la 6ª Temporada como Bianca. ** [[John Lithgow]], apaez nel capítulu 19 de la 6ª Temporada (''Legendaddy'') interpretando a Jerome Wittaker, el padre biolóxicu de Barney. D'esti personaxe yá se fixera referencia nel capítulu 8 de temporada cuando a Barney ménten-y el so nome y este piensa que ye'l so "tíu Jerry". * '''Séptima temporada:''' ** [[Martin Short]] apaez per primer vegada nel capítulu 2 de la temporada (''The naked truth'') como Garrison Cootes, un conocíu abogáu defensor del mediu ambiente y el nuevu xefe de Marshall. ** [[Kal Penn]] interpreta al [[terapeuta]] Kevin, qu'apaez per primer vegada nel episodiu 4 de la temporada, ''The Stinson missile crisis'', y que termina teniendo una rellación con Robin. ** [[Vicki Lewis]] interpreta a la doctora Sonya. ** [[Amber Stevens]] interpreta a Janet McIntyre, una moza prodixosa en ''Mistery vs History''. ** [[Coco Rocha]] apaez so la cama de Barney dempués d'una fiesta. ** [[Sathya Jesudasson]] apaez como la madre del terapeuta Kevin en ''Noretta''. ** [["Weird A el" Yankovic]], l'humorista d'Estaos Xuníos, interpretar a sigo mesmu nos [[Década de 1980|años 80]] en ''Noretta'', un episodiu emitíu per primer vegada a otru día a la so 52 cumpleaños. ** [[Katie Holmes]] apaez interpretando a Naomi, la moza amarutada de [[calabaza]] na fiesta de [[Halloween]] del añu 2001 en ''Perfect on paper''.<ref>http://www.accesshollywood.com/first-look-katie-holmes-as-how-i-met-your-mothers-slutty-pumpkin_article_55151 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016134353/http://www.accesshollywood.com/first-look-katie-holmes-as-how-i-met-your-mothers-slutty-pumpkin_article_55151 |date=2011-10-16 }} Primeres imáxenes de Katie Holmes en ''How I Met Your Mother''.</ref> ** [[Ernie Hudson]], conocíu pol so papel nes películes de [[Ghostbusters]], interpretar a sigo mesmu en ''The rebound girl''. ** [[Todd Grinnell]] interpreta a "Insane Duane", un antiguu compañeru d'amiestes de Barney en ''Symphony of illumination''. ** [[Conan O'Brien]] fai un cameo como veceru nel McLaren's en ''Non pressure''. ** [[Becki Newton]] interpreta a Quinn, la novia stripper de Barney a la que pide en matrimoniu. * '''Octava temporada:''' ** [[Michael Trucco]] interpreta a Nick, el nuevu noviu de Robin. ** [[Thomas Lennon]] interpreta a Klaus, exprometido de Victoria. ** [[Ashley Benson]] interpreta a Carly, la hermana de Barney cola que Ted tien una aventura ** [[Mike Tyson]] interpretar a él mesmu nel capítulu 16°, onde ayuda a Robin a curiar a Marvin que taba llorando. ** [[Mircea Monroe]] interpreta a Liddy, planeadora de bodes de Robin y Barney. ** [[Casey Wilson]] interpreta a Krirsten, archienemiga de Barney y Robin. ** [[Keegan-Michael Key]] interpreta a Calvin, archienemigo de Barney y Robin. ** [[Cherub Moore]] interpreta a una camarera. ** [[William Zabka]] y [[Ralph Macchio]] interpretar a sigo mesmos nel capítulu 22ᵘ de la 8ª temporada "The Bro Mitzvah". ** [[Cristin Milioti]] interpreta a [[Mrs. Mosby|la madre]]. Ye la futura muyer de Ted (la cara caltiénse de callao mientres les primeres 8 temporaes,y el so descubrimientu convertir nel "leit-motiv" principal de la mesma). Toca'l baxu na boda de Barney y Robin y ye la compañera de pisu de Cindy, ex-novia de Ted. * '''Novena temporada:''' **[[Cristin Milioti]] interpreta a Tracy McConnell "La madre".(tamién forma parte del repartu principal anque la so participación foi bien curtia) ** [[Sherri Shepherd]] interpreta a Daphne. ** [[Suzie Plakson]] interpreta a Judy. ** [[Roger Bart]] interpreta a Curtis. ** [[Robert Belushi]] interpreta a Linus. ** [[Tracey Ullman]] interpreta a Genevieve, madre de Robin. ** [[Anna Camp]] interpreta a Cassie. == Temporaes == {{VT|Episodios de How I Met Your Mother}} === Temporada 1 === {{AP|Primer temporada de How I Met Your Mother}} Ted, en sabiendo que los sos dos meyores amigos Lily y Marshall van casase, decide asitiar la cabeza y casase. Pero, pa ello, precisa atopar a «la muyer de la so vida». Esa mesma nueche, cuando alderica la tema col so amigu Barney, conoz a la reportera canadiana Robin Scherbatsky y namórase d'ella. A pesar d'empecipiar una rellación, llueu afayen que les sos idees sobre'l compromisu son distintes y deciden siguir siendo namái amigos. Ted conoz a una [[pastelera]] llamada Victoria ([[Ashley Williams (actriz)|Ashley Williams]]) y empecipia una rellación con ella, pero cuando la mozu cola un tiempu a [[Alemaña]] y propón-y siguir cola rellación a distancia, Ted afaya qu'inda siente daqué pola so amiga Robin. Decide engañar a la so amiga y dici-y que rompió con Victoria, pero por un error dambes afayen la mentira y l'arquiteutu quedar ensin amiga y ensin novia. La temporada remata con Ted y Robin volviendo intentalo como pareya y con Lily viaxando a San Francisco en dexando a Marshall. === Temporada 2 === Mientres Ted y Robin empecipien la so etapa como pareya, Marshall y Lily facer como solteros y Barney sigue faciendo de les suyes pa conquistar al mayor númberu posible de muyeres. El solteru empederníu recibe la visita del so hermanu [[afroamericanu]] [[gai]] James ([[Wayne Brady]]) y creyendo que'l so padre ye'l [[Bob Barker|presentador del míticu ''The price is right'']], concursa nel programa. Lily dase cuenta de que nun quier ser una artista lloñe de Nueva York, torna a la ciudá y retoma la so rellación con Marshall. Sale a la lluz el pasáu como ídolu del pop canadianu de Robin, quien remata la so rellación con Ted poles sos opuestes idees alrodiu de formar una familia y decide camudase una temporada a [[Arxentina]] tres la boda de Marshall y Lily. === Temporada 3 === Robin vuelve a [[Nueva York]] acompañada del so noviu Gael ([[Enrique Iglesias]]) d'Arxentina, col que llueu remata la so rellación. Marshall y Lily quieren vivir solos, pa ello piden un empréstamu que-yos dexe mercar la casa de los sos suaños, pero al faelo él afaya que la so muyer ye una compradora compulsiva y apenes tienen dineru. Por esti motivu, Marshall empieza a trabayar nuna empresa contraria a les sos ideoloxíes de proteición del [[mediu ambiente]], onde-y pagarán una gran cantidá de dineru. Per otru llau, Ted, incómodu cola so rellación d'amistá con Robin, sale en busca de moces en compañía de Barney. Nel so primer intentu enfilar con dos chiques y Ted faise un [[tatuaxe]] [[paragües]] mariellu que Ted va usar p'abellugase del agua. Pa esaniciar el so tatuaxe, Ted allega al [[dermatólogu]] y conoz a Stella ([[Sarah Chalke]]), cola qu'empecipia una rellación tres una cita de dos minutos (charra, cena, película, café, dos viaxes en taxi y un besu de despidida). Mentanto, Robin y Barney pasen una nueche xuntos y cuando Ted entérase, decide poner puntu final a la so amistá con él. Por si fora poco la recepcionista de Stella, Abby ([[Britney Spears]]), sabotea toos amestar de Barney por non tener noticies d'él en chándose con ella. Nel episodiu final de la temporada, Ted sufre un accidente de coche de poca gravedá pol que se replantega la so rellación con Stella y píde-y matrimoniu. Barney, que nun s'enteró de que'l so amigu yá ta bien, nun descuidu pola priesa pa velo, ye atropelláu y acaba con dellos güesos rotos. Ted y Barney reconcíliense mientres esti postreru afaya que se ta namorando de Robin. === Temporada 4 === Mientres Ted afaya que nun sabe enforma alrodiu de la so prometida, Barney cúntalu a Lily que ta namoráu de Robin, quien ta trabayando en [[Xapón]] pero torna pa la boda de Ted. Esta boda termina nun teniendo llugar porque Stella decide volver cola so ex pareya y padre de la so fía -quien más palantre ufierta a Ted un puestu como profesor universitariu qu'acepta-. El protagonista toma la decisión d'empecipiar una nueva etapa na so vida creando la so propia firma arquitectónica. Robin convertir na compañera de pisu de Ted y empiecen a tener sexu pa evitar discutinios, daqué que nun presta a Barney. Ye entós cuando Ted afaya dos cuesas: que'l so amigu ta namoráu de Robin y que Lily arruinó delles de les sos rellaciones, como la que tuvo con Robin. Barney se congratula de cumplir a la fin un apueste que fizo na so infancia cuando foi oxetu de burlles por un compañeru de clase: chase con 200 muyeres. Sicasí, finalmente empecipia una rellación con Robin. === Temporada 5 === Cuando Ted acepta'l puestu de [[profesor universitariu]] nun s'imaxina que nel so primer día equivocar de clase y que diría parar a la de la so futura muyer, estudiante d'[[Economía]]. Mientres, Barney y Robin empecipien una rellación que nun llega a bon puertu y deciden volver ser amigos, provocando qu'él vuelva ser un solteru empederníu y aplique los trucos del so ''Playbook'' pa sorpresa de los sos amigos. Marshall cree tar llistu pa ser padre, pero Lily nun ta del tou d'alcuerdu. La forma de solucionalo ye interesada: cuando atopen al postreru ''[[doppelgänger]]'' del grupu van dir en busca de la criatura. Y el postreru resulta ser el de Barney, que Lily cree haber vistu, pero al que toos ponen en dulda. Ted conoz a Cindy ([[Rachel Bilson]]) y nel so cuartu afaya que tien munches coses de mancomún cola so compañera de pisu, la futura madre de los sos fíos. La boda de Virginia, la madre de Ted, llevar a replantegase la so vida, y decide mercar una casa en ruines que va rehabilitar y va acabar siendo la casa de la so familia. Per otru llau, Robin empecipia una rellación col so compañeru Don y ésti termina aceptando un trabayu en [[Chicago]], el mesmu qu'ella enantes refugó por quedar se con él. === Temporada 6 === La serie foi anovada'l [[25 de xineru]] de [[2010]] pa una sesta temporada, qu'empezó a emitise'l [[20 de setiembre]]. El productor executivu Carter Bays dixo que se paecería más a les primeres temporaes no qu'a narración se refier. Barney, dempués de que'l so hermanu afroamericanu James afaye quién ye'l so padre, decide entamar la busca del so. Sicasí, cuando la so madre apúrre-y un papel cola identidá del mesmu, Barney decide rompelo ensin saber de quién se trata en reconocencia al llabor de padre qu'ella tuvo qu'exercer con él y con James. Per otru llau, Ted ye recontratado pol GNB pa construyir un nuevu edificiu en Nueva York (qu'enantes fuera atayáu pola crisis económica mientres la 4ª temporada) na cortil qu'agora ocupa un antiguu edificiu llamáu The Arcadian, que va tener que ser baltáu. Nesi momentu cruciar nel so camín Zoey Pierson ([[Jennifer Morrison]]), una moza que fadría cualquier cosa con tal d'evitar la destrucción del edificiu. Fáense amigos y Ted afaya que ta casada con un multimillonariu que se autoproclama "El capitán". Mientres, Robin decide dexar el so trabayu cuando la so nueva ya infantil compañera empieza a clisala, polo qu'acepta un trabayu como investigadora del World Wide News onde coincide col so antiguu compañeru Sandy Rivers. Marshall y Lily siguen intentando ser padres y alleguen al doctor Stangel, el verdaderu ''dopplegänger'' de Barney, que verifica que Marshall ye fértil. Poco dempués, l'home de Minnessota afaya que'l so padre morrió. Como interés, nel capítulu nel qu'esto asocede, dase una cuenta regresiva dende 50 hasta'l momentu nel que Lily da-y la noticia a Marshall. Los númberos van apaeciendo en distintos oxetos en cada planu (cerveces, portafolios, pantalles, posters, lletreros de taxis, etc.) siendo l'últimu númberu'l 0001 del taxi del que se baxa Lily a la fin del capítulu.<ref>{{cita web |url=http://www.comoconociavuestramadre.org/2011/01/intereses-los-50-numeros-del-6x13.html |títulu=CURIOSIDAD - Los 50 númberos del 6x13 |fechaaccesu=15 de xunetu de 2013 }}</ref> Tres l'entierru, del so padre ([[John Lithgow]]), al que finalmente identifica y anque la so rellación inicial nun ye bona, consiguen salir alantre. Tres la muerte del so padre, Marshall decide pasar unos díes en casa de la so madre, polo que se comunica coles sos amigos vía telefónica. Nestes conversaciones, afaya que Ted ta namoráu de Zoey y qu'ella tamién correspuende al so amigu. Zoey divorciar del Capitán, pero por una serie de tracamundios ellos dos nun dicen que se quieren. Con una intervención telefónica de Marshall nel últimu momentu, Ted y Zoey empiecen una rellación. Barney empieza a sentir daqué por una amiga de Robin, Nora, anque primero niégase a aceptar los sos sentimientos. El Arcadian interponer ente Ted y Zoey, que ruempen abruptamente. Barney amuésase dispuestu a empecipiar una rellación con Nora y Robin dase cuenta de que sigue namorada d'él. Lily finalmente consigue quedase embarazada. Nun ''flashback'' nel capítulu final avanzar hasta'l día de la boda cola qu'empezó'l primer capítulu de la 7ª temporada: la boda de Barney. === Temporada 7 === El [[5 de marzu]] de [[2011]], Neil Patrick Harris anunció en [[Twitter]] la renovación de la serie por dos temporaes más. La séptima empezó la so emisión el [[19 de setiembre]] de [[2011]]. La temporada empieza con Barney asustáu pola so boda y falando con Ted de que tarrez que seya la peor de la historia, y Ted diz-y que nun pudi haber peor boda que la del so amigu Punchy. Ende l'episodiu remontar a mediaos del 2011 al día de la boda de Punchy a la cual los cinco amigos alleguen, onde tres un magnéticu baille ente Robin y Barney, ésti recibe una llamada de Nora aceptando quedar con él. Lily y Marshall, que paez atopar el trabayu de los sos suaños, anuncien que van ser padres y llueu van saber qu'esperen un neñu. Ted atopar cola so antigua novia Victoria, agora comprometida con un home alemán. Ella sospriéndese pola estraña rellación ente Ted, Robin y Barney, y diz-y a Ted que la razón pola que nenguna de les sos rellaciones espolletó ye Robin, una y bones ella significa muncho más qu'una amiga pal anque él nun lo reconoza. Robin, celosa pol novialgu de Barney con Nora, decide qu'ella s'entere d'una recién artimaña de Barney p'atraer a muyeres, pero entiende qu'eso afeutaría a la felicidá del so amigu y pa parar el so plan afrella a una muyer, polo que ye condergada a terapia sicolóxica. Tres les sesiones, empieza a salir col terapeuta Kevin ([[Kal Penn]]). Tiempu dempués, a soles con Barney nun taxi, Robin recuerda que poco primero de salir coles sos respeutives pareyes él tuvo a puntu de besala. Bromiando sobre ello acaben besándose y chándose xuntos. Conscientes de lo que fixeron, determinen dici-y la verdá a los sos novios; asina Barney, decidíu a intentalo de nuevu con Robin, ruempe con Nora mientres la canadiana, incapaz de cunta-y lo a Kevin, caltién el so novialgu. Esta rellación paez complicase porque cree que se quedó embarazada de Barney, sicasí Robin afaya que non yá foi una falsa alarma, sinón que ye [[Esterilidá|manera]]. Kevin píde-y matrimoniu a Robin, entós ella cúnta-y el so esterilidá (sabiendo que Kevin quier formar una gran familia) y Kevin diz-y qu'aun así quier casase con ella, mas Robin pídelu que pensar; díes dempués vuelven falar y Kevin diz-y que nun pasa nada, que tamién podríen adoptar o usar otros métodos pero Robin diz-y que non, que nunca querdría tener fíos de nenguna forma; ella diz-y que nun quier qu'un día se llevante con rensía pensando en que ta con una muyer que finalmente nunca la fadría feliz; en pensando esto, Kevin ruempe con Robin. Ted, nuna última llocada d'amor diz-y que siempre la quixo, que siempre la querdría y qu'él si podría pasar el restu de la vida con ella, el so gran amor, entá ensin tener fíos, y Robin diz-y que tamién lu quier. Finalmente Robin diz-y que realmente nun lu quier, namái se sintió feliz porque él querer de verdá, pero namás. Agora Lily y Marshall deciden camudase a [[Long Island]] pese al refugu del grupu, qu'intenta reemplazalos nun "nuevu grupu" que nun acaba demasiáu bien. Lily fai les paces col so padre y este decide quedase na so nueva casa por bastante tiempu fadiando a la pareya. Barney empieza a salir con Quinn ([[Becki Newton]]), una [[stripper]] del so club habitual conocida como Karma, quien llueu se tresllada al pisu de Barney. Ted decide camudar de vivienda y treslládase al antiguu [[loft]] de Quinn, ente que Lily y Marshall instálense definitivamente nel pisu de Ted, que compartieren tiempu tras. Barney llevar a Marshall de fiesta a [[Atlantic City]] a pidimientu de Lily, porque ella cree que se ta volviendo llocu pensando nel futuru ñácaru. Nesos dos díes, Lily ruempe fontes ya intenta llamar a Marshall, pero tanto él como Barney, borrachos nel casino, desconectaren los sos teléfonos mientres una hora. Finalmente ella llogra comunicase con Marshall, que con ayuda de Barney llogra llegar a tiempu pa la nacencia de Marvin "Esperalo" (n'inglés Waitforit) Eriksen, el primer fíu de la pareya. Nel últimu capítulu de la temporada Barney torna al so apartamentu, remocicáu por Quinn, mientres Lily y Marshall deciden que Robin faiga la fotografía pa la postal de nacencia del neñu. Ted sufre una nueva crisis que lo lleva, impulsáu por Robin, a llamar al so ex, Victoria. Ye'l día de la so boda y ta a puntu de casase, pero propón-y a Ted que fuxan xuntos. Él niégase y llevar de vuelta a la ilesia, sicasí, pasa de llargu y decide escapase con ella. Barney, nel so primer viaxe con Quinn, con destín [[Ḥawai]], pierde'l vuelu al negase a abrir una caxa con esplosivos pa un trucu de maxa. Finalmente, revélase que tol actu escuende un aniellu col qu'entamaba pidi-y matrimoniu a Quinn. Nun flashforward a la boda de Barney, Ted Mosby abre la puerta p'allegar xunto a la novia, que lu llamara. Magar tou lo socedío, la novia ye Robin. === Temporada 8 === Estrenóse'l llunes [[24 de setiembre]] de [[2012]] n'[[Estaos Xuníos]] col episodiu ''«Farhampton»''. Nesti episodiu Ted cunta'l principiu de la so nueva rellación con Victoria y amuesa un curtiu momentu que preciede a conocer a la so futura esposa. Nos próximos episodios el grupu d'amigos entra nuna temporada a la que Ted llama la seronda de les rotures (''The Autumn of break ups'') nel que les pareyes protagonistes, sacante Lily y Marshall, acabarán per romper: De primeres, Barney dexar cola so novia Quinn, depués Ted dexar con Victoria y, finalmente, Robin ruempe la so rellación con Nick. Mientres esti periodu Marshall y Lily, centraos nel so fíu Marvin, empiecen a dase cuenta de lo difícil que ye ser padres. Barney, tres la rotura con Quinn, dase cuenta de que sufre porque sigue bien namoráu de Robin. Cansáu de lluchar por ella decide escaecela y siguir cola so vida empecipiando una rellación con Patrice (compañera de trabayu de Robin, a quien ésta odia). Con esto Robin entiende qu'ella tamién sigue namorada de Barney, daqué que nun s'atreve a dicir. Trescurre la seronda y col iviernu llega'l gran día de Ted: la inauguración del so edificiu. Díes antes, Barney cuntára-y a Ted el so plan de pidi-y matrimoniu a Patrice nel día de la inauguración faciéndo-y xurar que nun selo dirá a naide. Ted nun puede evitar díci-ylo a Robin, y prefier llevala al edificiu de la WWN primero que a la inauguración del so edificiu. Robin xube a l'azotea y afayar llena de pétalos de rosa y ve una nota. Na nota Barney confiesa'l so últimu trucu: "''The Robin''". Esplica que la so rellación con Patrice foi una farsa pa reconquistala y dici-y lo muncho que la quier. Robin xírase y ve a Barney, ella enóxase con él, pero nesi momentu Barney saca un aniellu de la so chaqueta y píde-y matrimoniu. Robin acepta y asina empecipien una nueva rellación. Mentanto Ted ta na inauguración del so edificiu acompañáu por Marshall, Lily y xente que lo almira pol so trabayu. Rápido Marshall y Lily tornen con Marvin, del que se dan cuenta que nun se pueden dixebrar. Esa mesma nueche Barney mánda-y un mensaxe a Ted cuntándo-y qu'él y Robin tán comprometíos y Ted dase cuenta de qu'entá sigue namoráu de Robin y nun puede dexar dir. Al ver esa reaición de Ted, Lily y Ted confiesen daqué, Lily confiésalu a Ted que dacuando tien ganes de dexar a Marshall y Marvin pa cumplir los sos otros suaños, y Ted negar a confesar lo d'él y Robin. Ella y Barney xinten col padre de Robin, que yá non la trata como un home y mueve la so atención escontra Barney. Ésti nun ye l'únicu cambéu pol compromisu. Robin dase cuenta de que col aniellu de compromisu yá nun atrai a más chicos paeciendo facese invisible pa ellos, ente que Barney se desintoxica de la so anterior vida de [[lluxuria]] y cúrase del so mal gracies a una nueva conquista de Ted, que resulta ser la mediohermana de Barney. Ted intenta convencer a la pareya de que pa la boda contraten a un DJ en cuenta de una banda, en devanéu pola oposición de Robin. Ted cunta a los sos fíos que gracies a esto va conocer a "la madre", que resulta ser la baxista de la banda que Robin y Barney van contratar pa la so boda. Ted empieza una nueva rellación con una nueva llamada Jeanette con quien nun tien nada de mancomún, sicasí Barney clámia-y que siga ver. Barney afaya un nuevu videu musical de Robin, que tres el so rápidu ascensu a la fama como Robin Sparkles y dellos repentinos fracasos alteriárase y publicó'l cantar "P.S. I love you". Remanez "El Capitán", quien recibiera tiempu tras el conseyu de Lily de mercar un cuadru d'un mozu artista que se revalorizó en pocu tiempu, polo que-y ufierta a Lily un trabayu como la so asesora d'arte, daqué que Lily acepta. Barney, que al tar comprometíu con Robin nun volverá utilizar el llibru de xugaes y nerviosu por face-y creyer a ella que lo destruyera na so nota ''The Robin'', otorga'l llibru a Ted. Robin enterar de la mentira y alderica con Barney; sicasí Ted termina la so rellación con Jeanette, que nun ataque d'histeria destrúi esa última copia del llibru de xugaes, y a Barney yá nun lu afecta. Lily tien de treslladase a Italia si nun quier perder el so nuevu trabayu, asina que Marshall y ella deciden dise a vivir ellí. Marshall va visitar a la so madre pa despidise, pero una vegada ellí recibe una llamada ufiertándo-y un puestu de xuez, qu'acepta ensin dici-y lo a Lily. Ted quier vender la casa que mercó pa rehabilitar y pretende camudase a Chicago tres la boda de Barney y Robin. Nun ''flashforward'', na estación de tren apaez col so inconfundible paragües mariellu "la madre", que nun ye vista por nengún personaxe, mercando un billete pa Farhampton, el llugar onde se va celebrar la boda de Robin y Barney, por ser la baxista del grupu que va tocar nel enllaz. === Temporada 9 === La novena y última temporada de la serie estrenó'l llunes 23 de setiembre de 2013 na cadena CBS. Tolos capítulos desenvolver mientres el fin de selmana de la boda de Barney y Robin, nel que tolos personaxes principales conocen a "la madre", Tracy McConnell, primero que Ted. El so intérprete, [[Cristin Milioti]], convertir nun personaxe regular de la serie, siendo la primer vegada que s'amplía la plantía principal de HIMYM desque la serie empezara en 2005. Cartes Bays co creador de la serie avanzó a ''TVLine'' que nesta nueva temporada va narrar la historia del ''"fin de selmana de boda más llargu nunca fechu"''. Los 24 episodios que componen esta nueva temporada trescurrieron nuna única fin de selmana en el que va tener llugar la esperada boda ente Barney ([[Neil Patrick Harris]]) y Robin ([[Cobie Smulders]]). Nesta temporada cada personaxe va conocer a la madre, Tracy McConnell, de forma independiente primero que lo faiga Ted. En munchos capítulos méntase que'l portador de los aniellos de la boda, según Barney, va ser un osu (faciendo usu del xuegu de pallabres n'inglés "ringbearer", que significa "portador del aniellu", y "ringbear" que puede traducise como "osu del aniellu"). Marshall va viaxar pola so cuenta pa llegar al llugar de la boda. Con ello, va vese somorguiáu nun ensin fin d'aventures antes de poder llegar l'últimu día d'esa fin de selmana. Lily y Marshall tendrán de decidir onde van vivir, magar se queden en [[New York]], onde Marshall trabayaría de xuez, o a Italia, onde Lily tendría'l trabayu de los sos suaños. Nos 2 últimos capítulos de la serie titulaos "Last Forever" Ted cunta la última parte de como se conocieron él y Tracy, y como siguieron les sos vides. Resume del capítulu: Barney y Robin divorciar al cabu de 3 años. Robin consigue ser reconocida como una gran presentadora mundial. Barney, dempués de consiguir un mes perfeutu, dexa a una moza embarazada y, anque de primeres ye ronciegu a ser padre, finalmente atopa'l gran amor de la vida: la so fía Ellie. Marshall y Lilly vuelven d'Italia, tienen un tercer fíu y Marshall consigue ser xuez. Tocantes a Ted y Tracy, Ted píde-y matrimoniu, pero decider aplazar la bodaue Tracy ta embarazada de la so primer fía, Penny. Tres unos años, Tracy y Ted tienen al so segundu fíu, Luke. Y tres cincos años de retardar la so boda, Ted decide volver pidir matrimoniu Tracy, y finalmente cásense. Al cabu de dellos años, en 2024, Tracy cai enferma y muerre: ye por ello que Ted cuenta a los sos fíos cómo conoció a la so madre. Al acabar d'oyer la historia, los fíos de Ted danse cuenta de qu'él realmente nun-yos ta cuntando cómo conoció a la so madre, una y bones ella apaez bien pocu na historia, sinón que-yos ta cuntando cómo foi la so rellación con Robin, por cuenta de que ta namoráu d'ella de nuevu. Los fíos de Ted asegúrenlu que nun tienen nengún problema con que vuelva tener una rellación con Robin, pos yá pasaron seis años dende la muerte de la so madre, Tracy. Ante la reaición positiva de los sos fíos, Ted decide pidir a Robin que seya la so novia de nuevu: l'episodiu final termina con Robin mirando pela ventana del so apartamentu, n'oyendo'l timbre, pa ver a Ted na cai, quien sonri y amuésa-y el vieyu corno francés azul. === Guión alternativu del final === En Xineru de 2018 salió un guión alternativu del final de la serie. El guión consta de dos partes como los dos últimos capítulos titulaos Last Forever. La historia inclúi un final distintu pa la historia de Barney y Robin, según pa la de Ted y Tracy, solucionando los discutinios que'l final orixinal causó. Dambos guiones pueden descargase llegal y gratuitamente.<ref>Guión alternativu del final http://www.la-fm.es/2018/01/26/el-guión-alternativu-de-como-conoci-a-vuestra-madre/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.la-fm.es/2018/01/26/el-gui%C3%B3n-alternativu-de-como-conoci-a-vuestra-madre/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Serie derivada == Carter Bays faló en [[TV Guide]] sobre la posibilidá de realizar una [[serie derivada]]<ref>http://www.series.fanzinedigital.com/28977_1-Los {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.series.fanzinedigital.com/28977_1-Los |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} productores_de_How_I_Met_Your_Mother_apunten_a el_spin_off_ante_el fin_de_la serie.html</ref> con estes pallabres: "Non, nun refugué la posibilidá d'una serie derivada de ''How I Met Your Mother''". Esta trataría d'una de les pareyes, yá seya de Barney y Robin, Marshall y Lily o Ted y "la madre". Tamién dixo que pel momento preferíra centrase na nueva temporada. En [[payares]] de [[2013]] [[CBS]] fixo oficial el ''spin-off'' realizaríase ordenando un episodiu piloto. Tamién s'anunció que nun se titularía '''"How I Met Your Father"''' como se tenía entamáu, sinón '''"How I Met Your Dad"'''.<ref>http://www.culturaocio.com/tv/noticia-how-met-your-mother-cbs-fai-oficial-spin-off-20131118123331.html</ref> Carter Bays desmintió los rumores sobre que la serie se ambientaría nel MacLaren's pub y aseguró que «va ser nun sitiu nuevu con nuevos personaxes que nun van ser introducíos na serie orixinal». Per otru llau, Craig Thomas afirmó que va ser una serie «totalmente nueva». '''"How I Met Your Dad"''' va tener el mesmu argumentu que la serie orixinal pero dende'l puntu de vista femenín —el d'una muyer que rellata a los sos fíos cómo conoció al so home tres años de rellaciones fallíes— y con un nuevu grupu d'amigos dafechu distintu, eso sí, tamién residentes en Nueva York. En xunetu del 2014, Carter Bays publicó en Twitter que'l proyeutu ta muertu. == Les páxines webs == Mientres la serie, los personaxes fueron creando ciertes páxines webs polos distintos acontecimientos qu'asoceden nos episodios.<ref>«[http://www.comoconociavuestramadre.org/2010/04/intereses-paginas-web.html INTERESES - Páxines webs] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=INTERESES - Páxines webs |2=http://www.comoconociavuestramadre.org/2010/04/intereses-paginas-web.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}». How I Met Your Mother | Noticies ya Intereses de la serie (11 d'abril de 2010). Consultáu'l 30 d'agostu de 2012.</ref> Dalgunes entá son visibles, y otres non. * [https://web.archive.org/web/20061130162824/http://swarley.com/ Swarley.com]: A la fin del episodiu "Swarley" (nᵘ de la 2ª Temporada), Barney intenta asonsañar qu'ama'l so nuevu nome pa evitar que lu sigan llamando Swarley. Anque nun s'amuesa nel episodiu, crearon una páxina web llamada swarley.com. La web orixinal cerrar. * [http://tedmosbyisajerk.com/ TedMosbyIsAJerk.com]: Nel episodiu "Cuadru de pareyes" (nᵘ14 de la 3ª Temporada). Barney diz que se chó con Anna asonsañando ser Ted Mosby: Arquiteutu. La moza decide vengase faciendo una páxina web llamada "Ted Mosby ye un brotu". Tamién crearon "Ted Mosby nun ye un brotu" ([http://www.tedmosbyisnotajerk.com/ TedMosbyIsNotAJerk.com]). * [http://www.marshallandlilywedding.com/ Marshall and Lily's Wedding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724143658/http://www.marshallandlilywedding.com/ |date=2010-07-24 }}: (LINK CAYÍU) Una web onde podemos atopar videos y semeyes de la lluna de miel de Lily y Marshall que nunca s'amuesen na serie, yá que nunca s'amosó la parte de la lluna de miel. Esta páxina anguaño nun s'atopa o foi redireccionada a Fox Movies * [http://www.lilyandmarshallselltheirstuff.com/ LilyAndMarshallSellTheirStuff.com]: (LINK CAYÍU) Nel episodiu 19 de la 3ª temporada ("Tou en venta") Marshall fixo una web por que Lily pudiera vender la so ropa, y col dineru poder iguar el suelu del nuevu apartamentu. La web nómase a la fin del episodiu y foi una puya real de [http://www.legen-waitforit.com/2008/05/lily-and-marshall-sell-their-stuff.html oxetos d'interés de la serie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215180925/http://www.legen-waitforit.com/2008/05/lily-and-marshall-sell-their-stuff.html |date=2015-12-15 }}. Dieron los beneficios al Childrens Hospital de Los Angeles. La páxina cerróse cuando acabó la puya. * [http://www.guyforceshiswifetodressinagarbagebagforthenextthreeyears.com/ GuyForcesHisWifeToDressInAGarbagebagForTheNextThreeYears.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306180240/http://www.guyforceshiswifetodressinagarbagebagforthenextthreeyears.com/ |date=2010-03-06 }}: Lily propón, en "Tou en venta", esti nome pa la so páxina web de puya de ropa dempués de que Marshall suxiriera LilyAndMarshallSellTheirStuff.com, anque yá taba coyíu. * [http://mysteriousdrx.com/ Mysterious Dr.X] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310025856/http://mysteriousdrx.com/ |date=2010-03-10 }}: Ye la web del "Dr. X" qu'en realidá yera Ted. Identidá que se creó na facultá. Apaez nel episodiu "Posimposible" cuando tán falando de los currículos, capítulu 14 de la 4ª temporada. * [http://www.barneysvideoresume.com/ Barney's Videu Resume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330041801/http://www.barneysvideoresume.com/ |date=2019-03-30 }}: Nel mesmu capítulu, "Posimposible", Barney enseña'l so videu resumen, a manera de currículu, que colgó n'Internet. * [http://www.canadiansexacts.org/ Canadiansexacts.org]: Nel episodiu "Sexu en Canadá" (nᵘ18 de la 4ª temporada), Barney revela esti sitiu como la fonte de Postures Sexuales Canadianes. L'actor canadianu Alan Thicke apaez en diverses semeyes que s'amuesen. * [http://weddingbridemovie.com/ The Wedding Bride]: Nomar nel capítulu 23 de la 5ª temporada, "Lo antes posible". Tony creó una película llamada "La novia" ("The wedding Bride") que tuvo gran ésitu, y esa ye la so web oficial. * [https://web.archive.org/web/20130619225130/http://slapcountdown.org/ Slapcountdown.org]: Nel episodiu "Espera un momentu" (nᵘ de la 3ª temporada) y otra vegada en "Día d'aición de tortas" (capítulu 9 de la 3ª), Marshall crea esta páxina p'acoradar a Barney, ye una cuesta tras de los díes que falten por que -y de la bofetada del apueste. Anguaño'l contador atópase en funcionamientu pero con númberos negativos qu'indiquen los díes dende la última bofetada na ficción. * [http://www.itwasthebestnightever.com/ ItWasTheBestNightEver.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209090541/http://www.itwasthebestnightever.com/ |date=2010-02-09 }}: Nel episodiu "The Sexless Innkeeper" (nᵘ4 de la 5ª Temporada), Marshall crea una páxina web dempués de qu'él y Lily queden con Barney y Robin como pareyes. Na páxina atopaba un fotomontaje de la tarde y un videu musical de Marshall y Nuno Bettencourt (del grupu Estreme) llamáu "Best Night Ever". El videu ye una parodia de "More than words" d'Estreme. La páxina web agora namái incorpora'l videu musical. * [http://notafathersday.com/ NotaFathersDay.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207094200/http://notafathersday.com/ |date=2012-02-07 }}: Nel episodiu "Not a Father's Day" (nᵘ7 de la 4ª Temporada), Barney crea un nuevu feriáu llamáu "Feliz Día del Non Padre", onde merca artículos con frases alrodiu de esti feriáu, que tán disponibles nesta páxina. * [http://grademyteacher.net/ grademyteacher.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426050508/http://grademyteacher.net/ |date=2012-04-26 }}: Nel episodiu "Subway Wars" (nᵘ4 de la 6ª Temporada), Ted verifica la opinión de los sos estudiantes nesa web. * [http://www.puzzlesthebar.com/ PuzzlesTheBar.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112153536/http://puzzlesthebar.com/ |date=2018-11-12 }}: Nel episodiu "Tailgate" (nᵘ13 de la 7ª Temporada), Ted y Barney deciden abrir un chigre llamáu Puzzles nel apartamentu y nel cual atópase un cobertor col nome y la direición web. Na páxina puede vese imáxenes del chigre, una descripción del mesmu amás d'un calendariu con eventos del chigre, un menú coles bébores y comíes y un videu col cantar de chigre. * [https://web.archive.org/web/20130907101352/http://heynannynanny.com/ HeyNannyNanny.com]: Nel episodiu "Nannies" (nᵘ3 de la 8ª Temporada), Lily busca neñera pa cuando torne a trabayar. * [http://goliathbank.com/ GoliathBank.com]: La páxina del bancu onde trabaya Barney. === Les webs falses sobre Lorenzo Von Matterhorn === Nel episodiu 8 de la 5ª Temporada, "The Playbook", Barney enseña ún de los sos trucos p'amestar del so llibru que se basa en construyir páxines webs falses con artículos cuntando coses maraviyoses que fizo Lorenzo Von Matterhorn, l'home pol que Barney faise pasar, faciendo creyer a una moza que se trata d'un famosu mundial. Con éses, les webs falses que salen nesti episodiu tamién esisten n'Internet. * [http://bigbusinessjournal.com/ BigBusinessJournal.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100814022526/http://bigbusinessjournal.com/ |date=2010-08-14 }}: Este ye un falsu artículu de negocios de Lorenzo Von Matterhorn, el negociador billonario creáu por Barney. * [http://www.balloonexplorersclub.com/ BalloonExplorersClub.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220043316/http://www.balloonexplorersclub.com/ |date=2018-02-20 }}: El falsu "Club d'esploradores" esplicando'l so viaxe al polu norte solu con atrevencia ya imaxinación. * [http://extremitiesquarterly.com/ Extremitiesquarterly.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222084006/http://extremitiesquarterly.com/ |date=2018-02-22 }}: El diariu médicu d'un doctor cuntando la desgarradora historia del so gran pene y de que nun pueden face-y nengún amenorgamientu. * [http://www.myspace.com/Lorenzovonmatterhorn Lorenzovonmatterhorn]: Este ye'l perfil de Myspace del grupu musical lideráu por Lord Alphator == Premios y nomamientos == La serie foi nominada a 72 premios y ganó 18 d'estos. ''How I Met Your Mother'' foi nominada a 28 [[Premios Emmy]], incluyida una nominación como Meyor Serie de Comedia. Los actores [[Alyson Hannigan]] y [[Neil Patrick Harris]] recibieron premios pola so actuación, recibiendo dambos d'ellos premios nos [[People's Choice Awards]]. Amás, Harris tamién foi nomáu nos [[Premios Emmy]] y nos Globos d'Oru. En 2012, siete años dempués del estrenu, la serie ganó'l premiu a la Comedia de TV favorita nos [[People's Choice Awards]]. == Otros medios == La serie estendió'l so algame fuera de la pequeña pantalla. Exemplos d'esti enclín son el blogue de Barney<ref>{{cita web |url=http://www.cbs.com/primetime/how_i_met_your_mother/community/barney_blog/index.php|títulu=Barney´s Blogue |fechaaccesu=14 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110525194533/http://www.cbs.com/primetime/how_i_met_your_mother/community/barney_blog/index.php |fechaarchivu=25 de mayu de 2011}}</ref> o los llibros ''The Bro Code''<ref>ISBN 978-1-4391-1000-3</ref> y ''The Playbook'',<ref>ISBN 978-1-4391-9683-0</ref> que faen referencia a capítulos o chancies dientro de la serie.<ref>{{cita web|url=http://www.vayatele.com/llibros/los llibros-de-barney-stinson-una-risondera-extension-de-how-i-met-your-mother|títulu=Los llibros de Barney Stinson, una risondera estensión de 'How I met your mother'|fecha=29 d'abril de 2011}}</ref> == Emisión Internacional == === Norteamérica === * {{Bandera|MEX}} Méxicu: [[Canal 5 (Méxicu)|Canal 5]], [[FOX]] y [[Canal Sony]] === Suramérica === * {{Bandera|UNASUR}} Llatinoamérica: [[FOX]] y [[Sony Entertainment Television|Canal Sony]] * {{Bandera|CHI}} Chile: [[FOX]], [[Sony Entertainment Television|Canal Sony]] y [[Chilevisión]] * {{Bandera|PAR}} Paraguay: [[Red Guaraní]], [[FOX]] y [[Canal Sony]] * {{Bandera|ECU}} Ecuador: [[FOX]], [[Gama TV]] y [[Canal Sony]] === Europa === * {{Bandera|ESP}} España: [[Neox]], [[Fox (España)|FOX]], [[FOX Life]] y [[Comedy Central (España)|Comedy Central]] * {{Bandera|GBR}} Reinu Xuníu: [[BBC Two]] * {{Bandera|ITA}} Italia: [[Rai Due]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikiquote|How I Met Your Mother}} * [https://web.archive.org/web/20110220181946/http://www.cbs.com/primetime/how_i_met_your_mother/ Sitiu web oficial] * [http://www.foxtv.es/como-conoci-a-vuestra-madre/ Páxina oficial de la serie. Fox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323160803/http://www.foxtv.es/como-conoci-a-vuestra-madre |date=2010-03-23 }} (n'español). * {{IMDb títulu|0460649}} * {{filmaffinity|460960}} * [http://www.comoconociavuestramadre.org/ Web dedicada a l'actualidá de la serie y de los sos actores.] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Series de televisión n'inglés]] [[Categoría:Series de televisión de CBS]] e0hdiui7d9j3u18bh11rxtoxk6qfdcv 0 112933 4775537 4658174 2026-11-03T14:21:07Z Antgartor 151852 4775537 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20131019}} [[Ficheru:Juan Gris 001.jpg|thumb|Colax de Juan Gris.]] [[Ficheru:Nostalgia 110X70CM.jpg|thumb|Colax de Majid Farahani.]] El '''colax''' ye una téunica artística que consiste en ensamblar diversos elementos nun tonu unificáu. El términu aplícase sobre manera a la [[pintura]], pero por estensión puede referise a cualesquier otra manifestación artística, como la [[música]], el [[cine]], la [[lliteratura]] o'l [[videoclip]]. Vien del francés ''coller'', que significa pegar. En pintura, un colax puede componese dafechu o solo en parte de fotografíes, madera, piel, periódicos, revistes, oxetos d'usu cotidianu, etc. == Historia == Anque se considera que foi [[Pablo Picasso|Picasso]] quien inventó'l ''colax'' en 1912 cola so pintura ''Naturaleza muerta con siella de rejilla'', ta en discusión si foi primeru Picasso o [[Georges Braque]]. El primeru pegara fotografíes a los sos dibuxos en feches tan tempranes como 1899, y na primavera de 1912 incorporó hule en forma de rejilla a la so citada pintura ''Naturaleza muerta con siella de rejilla''. Pero'l segundu realizó a finales del branu d'aquel añu los primeres ''papiers collés'' al incorporar a les sos obres retayes de papel pintáu comercial qu'asonsañaba madera, unu de que los sos exemplos ye ''Tête de femme'' (1912). Naquel momentu, los dos artistes instalárense en Sorgues, magar Picasso atopar de viaxe en París cuando Braque mercó'l papel y realizó estes obres. A la so vuelta Picaso entusiasmar col descubrimientu del so amigu y los dos llanzar a introducir nes sos pintures retayes de diarios o revistes, etiquetes de llicores o pitos, y tamién papeles coloriaos. [[Juan Gris]] rápido entendió la potencia del afayu y emplegar tamién. El [[Futurismu]] afacer tamién ensin problemes -hai exemplos de [[Carlo Carrà]] y [[Giacomo Balla]]- y los [[Dadaísmu|dadaístes]] multiplicaron les sos posibilidaes espresivu y conceutual de la mano de [[Hans Arp]], [[Marcel Duchamp]], [[Hanna Hoch]], [[Kurt Schwitters]] o [[George Grosz]]. Ello ye que los dadaístes berlineses, que reivindicaben pa sigo mesmos la denominación de «montadores» frente a la épica del «artista», considérense'l inventores del [[fotomontaje]], una téunica realizada a partir de la fotografía en combinación o non cola [[tipografía]] impresa, na que los vanguardistas rusos, como El Lissitzky, Aleksandr Ródchenko o [[Solomon Telingater]], fueron auténticos maestros. Del colax depuróse un principiu previu o téunica que'l so primer creador foi al paecer el dadaísta [[Marcel Duchamp]]: l'oxetu atopáu», según la cual cualquier cosa qu'escueye un artista ye consagrada como «arte», dende una piedra que llama la so atención nun camín a una imaxe que-y gusta nuna revista. D'ende a l'axuntadura d'oxetos atopaos» o colax hai namái un pasu. El colax foi usáu, pos,nes [[vanguardies]] históriques de principios del sieglu XX: [[Futurismu]], [[Cubismu]], [[Dadaísmu]], [[Surrealismu]], [[Constructivismo (arte)|Constructivismo]]... Artistes plásticos que frecuentemente usaron esta téunica inclúin a [[Max Ernst]], [[Juan Gris]], [[Georges Braque]], [[Marcel Duchamp]], [[Man Ray]], [[Raoul Hausmann]], [[Antoni Tàpies]], [[Modest Cuixart]], [[Jasper Johns]] y l'artista mexicanu [[Alberto Gironella]]. Coles mesmes ye una téunica davezu emplegada polos creadores del [[Arte corréu]] nel espardimientu de los sos trabayos. Esisten nuevos grupos lliterarios que tán implementando'l colax coleutivu como téunica de composición de testos. == Artistes del colax == Ente los representantes más reconocíos del colax tenemos a: {{Columnes}} *[[Katherine Colaxs (artista)|Katherine Eugenia Scholz]] *[[Berni Stephanus]] *[[Anton Stankowski]] *[[Johannes Baader]] *[[Johannes Theodor Baargeld]] *[[Nick Bantock]] *[[Amadeo de Souza Cardoso]] *[[Romare Bearden]] *[[Vans Vittorino]] *[[Peter Blake (artista)|Peter Blake]] *[[Guy Bleus]] *[[Umberto Boccioni]] *[[Rita Boley Bolaffio]] *[[Georges Braque]] *[[Kate Vittorino]] *[[Reginald Case]] *[[Derek Gores]] *[[Jess Collins]] *[[Felipe Jesus Consalvos]] *[[Joseph Cornell]] *[[Jim Dine]] {{Nueva columna}} *[[Yoly Vittorino]] *[[Arthur G. Dove]] *[[Jean Dubuffet]] *[[Marcel Duchamp]] *[[Max Ernst]] *[[Juan Gris]] *[[George Grosz]] *[[Gonzalo Rielo]] *[[Raymond Hains]] *[[Richard Hamilton (artista)|Richard Hamilton]] *[[Raoul Hausmann]] *[[John Heartfield]] *[[Damien Hirst]] *[[Hannah Hoch]] *[[David Hockney]] *[[Laurent Jiménez-Balaguer]] *[[Ray Johnson]] {{Nueva columna}} *[[Peter Kennard]] *[[Lee Krasner]] *[[Kazimir Malevich]] *[[Conrad Marca-Relli]] *[[Eugene J. Martin]] *[[Henri Matisse]] *[[John McHale (artista)|John McHale]] *[[Pablo Milicua]] *[[Robert Motherwell]] *[[Joseph Nechvatal]] *[[Robert Nickle]] *[[Eduardo Paolozzi]] *[[Pablo Picasso]] *[[Francis Picabia]] *[[David Plunkert]] *[[Robert Pollard]] *[[Genesis P-Orridge]] *[[Aldo Menéndez Gonzalez]] *[[Robert Rauschenberg]] {{Nueva columna}} *[[Man Ray]] *[[Larry Rivers]] *[[Mimmo Rotella]] *[[Anne Ryan]] *[[Kurt Schwitters]] *[[Winston Smith (artista)|Winston Smith]] *[[Gino Severini]] *[[Daniel Spoerri]] *[[Jonathan Talbot]] *[[Lenore Tawney]] *[[Cecil Touchon]] *[[Scott Treleaven]] *[[Jacques Villeglé]] *[[Kara Walker]] *[[Tom Wesselmann]] *[[Andres Vio Sazie]] *[[Laurent Taylor]] {{Final columnes}} == Ver tamién == *[[decollage]] == Referencies == {{llistaref}} Hugh Honore y John Fleming. Historia Mundial del Arte. Ed. Akal páxs. 799 (Picasso y Brake) == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{es}} [https://adrianabermudez.com/que-es-el-collage-es-arte/ ¿Qué es el Collage? ¿es arte? ¿es una técnica?] {{Tradubot|Collage}} [[Categoría:Artes gráfiques]] [[Categoría:Formes d'arte]] [[Categoría:Surrealismu]] 323wa3a4o334t1wxcfkk9casis6d2uh 0 113594 4775614 4765017 2026-11-03T23:27:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775614 wikitext text/x-wiki {{Ficha de galaxa | | nome = Gran Nube de Magallanes | imaxe = | imaxe_tamañu= 350px | dómina = [[J2000.0]] | tipu = [[Secuencia de Hubble|SB (s) m]]<ref name=NED /> | ar = 05<sup>h</sup> 23<sup>m</sup> 34,5<sup>s</sup> | dec = -69° 45' 11" | dist_al = 163.000 [[añu lluz|años lluz]]<ref name="PGG13">{{cita publicación |títulu=An eclipsing-binary distance to the Large Magellanic Cloud accurate to two per cent |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-03-07_495_7439/page/76 |autor=G. Pietrzyński |autor2=D. Graczyk |autor3=W. Gieren |autor4=I. B. Thompson |autor5=B. Pilecki |autor6=A. Udalski |autor7=I. Soszyński |autor8=S. Kozłowski |autor9=P. Konorski |autor10=K. Suchomska |autor11=G. Bono |autor12=P. G. Prada Moroni |autor13=S. Villanova |autor14=N. Nardetto |autor15=F. Bresolin |autor16=R. P. Kudritzki |autor17=J. Storm |autor18=A. Gallenne |autor19=R. Smolec |autor20=D. Minniti |autor21=M. Kubiak |autor22=M. K. Szymański |autor23=R. Poleski |autor24=Ł. Wyrzykowski |autor25=K. Ulaczyk |autor26=P. Pietrukowicz |autor27=M. Górski |autor28=P. Karczmarek |publicación=Nature |volume=495 |día=7 |fecha = de marzu de de 2013 |páxines=76-79 |doi=10.1038/nature11878}}</ref> | magapa_v = 0,9 | tam_v = 10,75º × 9,17º | z = 278 ± 3 [[km/s]] | constelación = [[Doráu (constelación)|Doráu]] / [[Mensa (constelación)|Mensa]] | radiu_al = 35.000 [[Añu lluz|años lluz]] |vel_rad = +119 | magabs_v = - | notes = Tercer galaxa más próxima<br />a la [[Vía Láctea]] | nomes = LMC / ESO 56- G 115<br />PGC 17223 }} La '''Gran Nube de Magallanes''' (embrivida como '''LMC''', del [[idioma inglés|inglés]] ''Large Magellanic Cloud'') ye una [[galaxa nana]], satélite de la [[Vía Láctea]] y miembru del [[Grupu Llocal]]. Atopar a 163.000 [[añu lluz|años lluz]]<ref name="PGG13"/> (unos 41.700 [[pársec]]s)<ref group="n">Datos llograos con namái un 2% de marxe d'error.</ref> de distancia, siendo la tercera [[galaxa]] más próxima a la Vía Láctea dempués de la galaxa [[Nana del Can Mayor]] y la galaxa [[Nana Elíptica de Sagitario]] (SagDEG). Ye visible a [[simple vista]] como un débil oxetu nel [[hemisferiu austral]] terrestre asitiáu ente les [[constelación|constelaciones]] de [[Doráu (constelación)|Doráu]] y [[Mensa (constelación)|Mensa]]. Forma una de les llamaes [[Nubes de Magallanes]] del hemisfero sur xunto a la [[Pequeña Nube de Magallanes|galaxa nana NGC 292]]. == Historia == La peculiar posición de la Gran Nube de Magallanes, exautamente en direición al polu sur de la [[eclíptica]], fai que dende llatitúes mediterránees nun seya visible en nenguna dómina, polo que permaneció desconocida na [[Antigüedá clásica]]. La primer mención de la Gran Nube de Magallanes apaez nel ''[[Llibru de les Estrelles Fixes]]'', testu escritu pol astrónomu [[Persia|persa]] [[Abd Al-Rahman Al Sufi]] en redol al añu [[964]].<ref name="obspm">{{Cita web | títulu=Observatoire de Paris (Abd-al-Rahman Al Sufi) | url=http://messier.obspm.fr/xtra/Bios/alsufi.html | fechaaccesu=19 d'abril de 2007 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070416144810/http://messier.obspm.fr/xtra/Bios/alsufi.html | fechaarchivu=2007-04-16 }}</ref><ref name="obspm2">{{Cita web | títulu=Observatoire de Paris (LMC) | url=http://messier.obspm.fr/xtra/ngc/lmc.html | fechaaccesu=19 d'abril de 2007 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070417234827/http://messier.obspm.fr/xtra/ngc/lmc.html | fechaarchivu=2007-04-17 }}</ref> Mentar como ''Al Bakr'', el Güe Blanco de los [[pueblu árabe|árabe]]s del sur, una y bones la Gran Nube de Magallanes ye visible dende'l sur d'[[Arabia]]. La siguiente observación rexistrada foi fecha en [[1503]]-[[1504]] por [[Americo Vespuccio]] nuna carta sobre'l so tercer viaxe.<ref name="obspm3">{{Cita web | títulu=Observatoire de Paris (Amerigo Vespucci) | url=http://messier.obspm.fr/xtra/Bios/vespucci.html | fechaaccesu=19 d'abril de 2007 }}</ref> [[Fernando de Magallanes]], nel so viaxe de [[circunnavegación]] alredor de la [[Tierra]], foi'l primeru en poner en conocencia d'occidente la esistencia d'esta galaxa, que güei lleva'l so nome.<ref name="obspm2" /> El primeru n'estudiar refechamente la Gran Nube de Magallanes foi [[John Herschel]], quien s'estableció en [[Ciudá del Cabu]] ente [[1834]] y [[1838]], analizando 278 oxetos diversos entendíos dientro d'ella.<ref name=Murrell> {{cita web |apellíu = Murrell |nome = Andrew |enllaceautor = |títulu = Treasures Of The SMC Part I |añu = |Edición = |allugamientu = |editorial = The Astronomical Society |url = http://www.asnsw.com/articles/tsmc/tsmc1.asp |fechaaccesu = 19 de xineru de 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080205134228/http://www.asnsw.com/articles/tsmc/tsmc1.asp |fechaarchivu = 5 de febreru de 2008 }}</ref> Hasta'l descubrimientu de la galaxa [[Nana Elíptica de Sagitario]] en [[1994]], la Gran Nube de Magallanes yera considerada la galaxa más cercana a la Vía Láctea. Col descubrimientu en [[2003]] de la galaxa [[Nana del Can Mayor]], el títulu de galaxa más cercana recayó sobre esta postrera. == Morfoloxía == [[Ficheru:Satellite Galaxies.JPG|left|thumb|250px|Posición de la '''Gran Nube de Magallanes''' en rellación a la [[Vía Láctea]].]] La Gran Nube de Magallanes ta clasificada, d'alcuerdu a la base de datos d'oxetos estragalácticos de la [[NASA]], de '''tipu SB (s) m''', una [[galaxa espiral barrada]] (''SB'') ensin estructura d'aniellu ''(s)'' de forma nun regular y ensin bulbu ''(m)''.<ref name=NED>[http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=LMC&extend=non&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES LMC] [[NASA Extragalactic Database]]</ref> L'aspeutu irregular de la galaxa ye probablemente el resultáu d'interacciones tantu cola [[Vía Láctea]] como cola [[Pequeña Nube de Magallanes]]. Mientres enforma tiempu consideróse que la Nube de Magallanes yera una galaxa plana, como les [[galaxa espiral|galaxes espirales]] y que podía asumise que se topaba a una única distancia de nós. Sicasí, en [[1986]], Caldwell and Coulson<ref>Caldwell, J.A.R. & Coulson, I.M., 1986, MNRAS, 218, 223, http://adsabs.harvard.edu/abs/1986MNRAS.218..223C</ref> atoparon que les [[cefeida|cefeides]] nel área nordeste de la Gran Nube atopábense más cerca de la Vía Láctea que les cefeidas nel área suroeste. Más apocayá, esta xeometría inclinada foi confirmada por observaciones de cefeidas<ref>Nikolaev, S., Drake, A. J., Keller, S. C., Cook, K. H., Dalal, N., Griest, K., Welch, D. L., & Kanbur, S. M. 2004, ApJ, 601, 260, http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ApJ...601..260N</ref> y [[xigante colorada|xigantes coloraes]] na etapa de [[fusión nuclear|fusión]] d'[[heliu]].<ref>Olsen, K. A. G., & Salyk, C. 2002, AJ, 124, 2045, http://adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124.2045O</ref> Estos trabayos suxeren que la Gran Nube de Magallanes tien un enclín de 35º, ~considerando que 0º correspuende a una galaxa que'l so planu ye perpendicular a nós. == Oxetos principales == [[Ficheru:Ssc2004-04a.jpg|280px|thumb|La Gran Nube de Magallanes traviesa una fase activa de [[formación estelar]]. La imaxe amuesa la [[nebulosa]] Heinze 206 vista nel [[infrarroxu]] pol [[Telescopiu espacial Spitzer]].]] La Gran Nube de Magallanes contién unos 30.000 millones d'[[estrella|estrelles]]<ref>{{cita web|títulu=Magallanes cortil|url=http://natgeo.televisa.com/articulos/375733/magallanes-solar|fechaaccesu=19 d'avientu de 2011|autor=Timothy Ferris|fecha=6 d'avientu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120115023442/http://natgeo.televisa.com/articulos/375733/magallanes-solar|fechaarchivu=2012-01-15}}</ref> y tien un [[diámetru]] d'aproximadamente 35.000 [[añu lluz|años lluz]]. La so masa ye unes 30.000 millones de vegaes la [[masa solar]], una décima parte de la masa de la [[Vía Láctea]]. Como gran parte de les [[galaxa irregular|galaxes irregulares]], la Gran Nube ye bien rica en [[gas interestelar|gas]] y [[polvu interestelar|polvu]], y anguaño traviesa una fase de gran actividá tocantes a [[formación estelar]]. Los diversos estudios atoparon cerca de 60 [[cúmulu globular|cúmulos globulares]] —daqué menos de la metá que na Vía Láctea—, 400 [[nebulosa planetaria|nebuloses planetaries]] y 700 [[cúmulu abiertu|cúmulos abiertos]], según cientos de miles d'[[estrella xigante|estrelles xigantes]] y [[superxigante]]s, dientro de la Gran Nube de Magallanes.<ref>{{cita llibru|nome=Robert|apellíos=Burnham Jr|títulu=Burnham's Celestial Handbook: Volume Two| editorial = New York:Dover Publications, Inc.|añu= 1978}}</ref> La Gran Nube de Magallanes ye rica n'oxetos y fenómenos celestes de too tipu, siendo l'exemplu más evidente la [[Nebulosa de la Tarántula]] ([[30 Doradus]], [[NGC 2070]]), la mayor rexón de formación estelar de tol [[Grupu Llocal]]. Nel so interior atopen dos [[cúmulu abiertu|cúmulos abiertos]], [[R136|R136a]] y [[Hodge 301]], responsables del llume de la [[nebulosa]]. N'el so periferia reparó la [[supernova]] [[SN 1987A]]: l'oxetu que depués esplotó yera una [[superxigante azul]] supermasiva ([[Sanduleak -69° 202a]]). Esta supernova foi la más cercana reparada a lo llargo del [[sieglu XX]].<ref>{{cita llibru|nome=Teodoro|apellíos=Bustillo Vicariu|títulu= Supernova 1987A| editorial = Burgense DB, |añu= 20 de marzu de 1987}}</ref> Otres nebuloses notables son [[NGC 1748]] y [[NGC 2080]], esta postrera asitiada 30 [[arcmin|minutos d'arcu]] al sur de la Nebulosa de la Tarántula y conocida como Nebulosa Cabeza de Pantasma. Dambes son intensos nucleos de formación estelar. [[N44C]] ye otra nebulosa de notable estensión asitiada 2º al norte del centru de la galaxa. [[DEM L 106]] ye una [[rexón H II]] que contién la nebulosa [[N30B]]. Ente los [[cúmulu abiertu|cúmulos abiertos]] cabo destacar [[NGC 1850]] y [[NGC 1872]]; ente los [[cúmulu globular|cúmulos globulares]], [[NGC 1818]] ye ún de los cúmulos más nuevos que se conocen, con una edá de namái 40 millones d'años. La [[estrella]] más lluminosa de la galaxa ye [[S Doradus]], [[variable azul lluminosa]] que la so [[magnitú absoluta]] puede llegar a algamar -10. [[WOH G64]] ye una [[superxigante colorada]] con un diámetru envaloráu 2000 vegaes mayor que'l del Sol. Apocayá reparáronse otros dos estrelles [[hiperxigante]]s nel interior de la galaxa, [[R 66]] y [[R 126]], de [[tipu espectral]] O.<ref>[http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/spitzer-20060208.html NASA's Spitzer Uncovers Hints of Mega Solar Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220027/http://www.nasa.gov/vision/universe/starsgalaxies/spitzer-20060208.html |date=2016-03-04 }} ([[NASA]])</ref> == Referencies == {{llistaref}} === Notes === {{llistaref|group="n"}} == Ver tamién == * [[Pequeña Nube de Magallanes]] * [[Grupu Llocal]] * [[Llista de galaxes]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Large Magellanic Cloud}} * [https://web.archive.org/web/20060831173158/http://www.seds.org/messier/xtra/ngc/lmc.html Información sobre'l LMC] na web SEDS (n'inglés). * [https://web.archive.org/web/20081211112402/http://www.extrasolar-planets.com/astronomie/magellan.php Información sobre'l LMC] na web Estrasolar-Planets (n'alemán). * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap010804.html APOD, n'inglés; páxina alredor de la Gran Nube de Magallanes] * [http://www.spacetelescope.org/news/html/heic0607.html Últimes imáxenes y videos tomaes pol Telescopiu Espacial Hubble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612205315/http://www.spacetelescope.org/news/html/heic0607.html |date=2008-06-12 }} {{Tradubot|Gran Nube de Magallanes}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gran Nube de Magallanes| ]] [[Categoría:Galaxes]] [[Categoría:Grupu Llocal]] [[Categoría:Constelación de Doráu]] [[Categoría:Constelación de Mensa]] m6pdqkq9z0i3npsa8w0byjubndhl2wx 0 114356 4775623 4744361 2026-11-04T01:36:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775623 wikitext text/x-wiki {{Estremar|la [[dómina del terrorismu nel Perú]]}} {{Ficha de conflictu militar |nome = Guerra contra'l terrorismu |imaxe = War on Terror montage1.png |descripción_imaxe = D'esquierda a derecha: [[Atentaos del 11 de setiembre de 2001]]; infantería d'Estaos Xuníos n'[[Afganistán]]; esplosión d'un coche bomba n'[[Iraq]]; intérprete y soldáu d'Estaos Xuníos en [[Zabul]]. |leyenda = |conflictu = |fecha = 11 de setiembre de 2001 - presente |llugar = Mundial (especialmente n'[[Asia]], [[América del Norte]], [[África]] y [[Europa]]) |casus = [[Atentaos del 11 de setiembre de 2001]] |coordenaes = |resultáu = Conflictu en cursu Cayida del [[Emiratu Islámicu d'Afganistán]] * Destrucción de los campos d'entrenamientu d'[[Al Qaeda]] * Captura y [[muerte d'Osama bin Laden]] * Eleiciones democrátiques n'Afganistán * Victoria aliada na [[invasión d'Iraq|invasión d'Iraq de 2003]] * Ocupación d'[[Iraq]] * Formación d'un gobiernu provisional * Derrocamientu del gobiernu dictatorial del [[Partíu Baath Árabe Socialista|Partíu Baath]] y la execución de [[Sadam Husein]] * Eleiciones democrátiques n'Iraq * Empecipio de la [[primavera árabe]] * Guerres civiles en [[Guerra de Libia de 2011|Libia]] y [[Guerra Civil Siria|Siria]] * Ataques con drones en [[Yeme]], [[Afganistán]], [[Somalia]] y [[Paquistán]] * [[Guerra nel noroeste de Paquistán]] * [[Guerra contra l'Estáu Islámicu]] * Clima de guerra a inestabilidá en tou Oriente Mediu * Atentaos y ataques contra'l mundu occidental perpetaos por terroristes fundamentalistes<ref>[http://actualidad.rt.com/actualidad/162727-desconocíos-rehen-seine-marne-francia «Tirotéu nuna llocalidá al nordeste de París.»] RT - 9 de xineru de 2015.</ref> * Éxodu masivu de refuxaos de los países en conflictu al restu del mundu. * [[Intervención militar rusa na Guerra Civil Siria]] * Amplia destrucción n'Iraq y Siria, y parte de destrucción en Somalia, Yeme, Nixeria, Libia y Afganistán. * Insurxencia d'Estáu Islámicu en Libia, Yeme, Afganistán y Exiptu.<ref>[http://www.dw.com/es/tao-isl%C3%A1micu-compite-contra-al-qaeda-en-libia/a-40456866 Estáu Islámicu compite contra Al Qaeda en Libia] DW - 11.09.2017</ref> * Derrota del Estáu Islámicu n'Iraq y Siria.<ref>[https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201712061074543158-moscu-oriente-proximo-washington-bagdad/ Rusia, dispuesta a xunise a la coalición liderada por EEXX n'Iraq] Sputnik - 06.12.2017</ref><ref>[http://spanish.xinhuanet.com/2017-11/23/c_136774589.htm Ofensiva iraquina pa espulsar al EI de desiertu cerca de Siria] Xinhua - 2017-11-23</ref><ref>[http://www.hispantv.com/noticias/siria/360402/irak-fiesta-gana-estáu-islamico-llucha Sirios ya iraquines salen a cais pa festexar derrota de Daesh] HispanTV - 23 de payares de 2017</ref><ref>[https://www.infobae.com/america/mundo/2017/11/11/isis-en-caida-tres-la derrota-en-siria-y-irak-colapsen-la so-revista-y-su-radio-de-propaganda/ ISIS, en cayida: tres la derrota en Siria ya Iraq, colapsen la so revista y la so radio de propaganda] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=derrota-en-siria-y-irak-colapsen-la so-revista-y-su-radio-de-propaganda/ ISIS, en cayida: tres la derrota en Siria ya Iraq, colapsen la so revista y la so radio de propaganda |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/11/11/isis-en-caida-tres-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 11 de payares de 2017</ref><ref>[https://www.telesurtv.net/news/Rohani-anuncia-derrota-de-Daesh-en-Iraq-y-Siria-20171121-0008.html Rohaní anuncia derrota de Daesh n'Iraq y Siria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018193607/https://www.telesurtv.net/news/Rohani-anuncia-derrota-de-Daesh-en-Iraq-y-Siria-20171121-0008.html |date=2019-10-18 }} RT - 21 payares 2017</ref> |consecuencies = |descripción = |territoriu = |combatientes1 = {{bandera2|Estaos Xuníos}}<br/> {{Bandera2|Reinu Xuníu}}<br/> {{bandera2|OTAN}}<br/> {{bandera2|Unión Europea}}<br/> {{bandera2|Australia}}<br/> {{bandera2|Nueva Zelanda}}<br/> {{bandera2|Israel}}<br/> {{bandera|Curdistán}} [[Curdistán|Rebeldes curdos]]<br/> {{bandera2|Afganistán}}<br /> {{bandera2|Lliga Árabe}}<br/> {{bandera2|Iraq}} (dende 2003)<br/> {{bandera2|Ucraína}}<br/> {{bandera2|Paquistán}}<br/> {{bandera2|Indonesia}}<br/> {{bandera2|Filipines}}<br/> {{bandera2|Irán}}<br/> {{bandera2|Siria}} (dende [[2011]])<br/> {{bandera2|China}} (dende [[2014]])<br/> {{bandera2|Exiptu}} <br/> {{bandera2|Somalia}}<br/> {{bandera2|Yeme}}<br/> {{bandera2|Rusia}} (en guerra colos separatistes chechenos dende [[Segunda Guerra Chechena|1999]])<br /> [[Ficheru:Flag of the Chechen Republic.svg|20px|border]] [[Chechenia|República de Chechenia]]<br /> [[Ficheru:Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg|20px|border]] [[Organización del Tratáu de la Seguridá Coleutiva|OTSC]] (sofita a Rusia) |combatientes2 = [[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Al Qaeda]]<br />[[Ficheru:ShababFlag.svg|20px|border]] [[Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante]]<br />[[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Al Qaeda del Magreb Islámicu]]<br />[[Ficheru:Flag of the Al-Nusra Front.svg|20px|border]] [[Frente Al-Nusra]]<br />[[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Yihad Islámica]]<br />[[Ficheru:Flag of Taliban.svg|20px|border]] [[Emiratu Islámicu d'Afganistán]] (hasta 2001)<br />[[Ficheru:Flag of Taliban.svg|20px|border]] [[Talibán|Movimientu talibán]] (dende 2001)<br />[[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Rede Khorasan]]<br />[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|20px|border]] [[Movimientu Islámicu d'Uzbequistán]]<br />[[Ficheru:Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|20px|border]] [[República Chechena de Ichkeria]] (hasta [[Segunda Guerra Chechena|2000]])<br/> [[Ficheru:Flag of the Caucasian Emirate.svg|20px|border]] [[Emiratu del Cáucasu|Rebalbos y terroristes chechenos]] (dende 2000; sofitaos pol Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante dende 2014) |comandante1 = {{bandera|EEXX}} [[George W. Bush]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[Barack Obama]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[Donald Trump]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[Tommy Franks]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[William J. Fallon]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[Martin Dempsey]]<br /> {{bandera|EEXX}} [[John R. Allen]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[James Mattis]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[John P. Abizaid]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[Lloyd Austin]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[Joseph Votel]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[David Petraeus]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[David D. McKiernan]]<br/> {{bandera|EEXX}} [[Stanley A. McChrystal]]<br/> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Tony Blair]]<br/> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Gordon Brown]]<br/> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[David Cameron]]<br/> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Theresa May]]<br/> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[David Richards]]<br/> {{bandera|Francia}} [[Jacques Chirac]]<br/> {{bandera|Francia}} [[Nicolas Sarkozy]]<br/> {{bandera|Francia}} [[François Hollande]]<br/> {{bandera|Francia}} [[Emmanuel Macron]]<br/> {{bandera|Francia}} [[Edouard Guillaud]]<br/> {{bandera|Francia}} [[Pierre de Villiers]]<br/> {{bandera|Italia}} [[Silvio Berlusconi]]<br/> {{bandera|Italia}} [[Romano Prodi]]<br/> {{bandera|Italia}} [[Mario Monti]]<br/> {{bandera|Italia}} [[Enrico Letta]]<br/> {{bandera|Italia}} [[Matteo Renzi]]<br/> {{bandera|Italia}} [[Paolo Gentiloni]]<br/> {{bandera|Italia}} [[Claudio Graziano]]<br/> {{bandera|Italia}} [[Rosario Castellanu]]<br/> {{bandera|Alemaña}} [[Gerhard Schröder]]<br/> {{bandera|Alemaña}} [[Angela Merkel]]<br/> {{bandera|Canadá}} [[Jean Chrétien]]<br/> {{bandera|Canadá}} [[Paul Martin]]<br/> {{bandera|Canadá}} [[Stephen Harper]]<br/> {{bandera|Canadá}} [[Justin Trudeau]]<br/> {{bandera|España}} [[José María Aznar]]<br/> {{bandera|España}} [[José Luis Rodríguez Zapatero]]<br/> {{bandera|España}} [[Mariano Rajoy]]<br/> {{bandera|Australia}} [[John Howard]]<br/> {{bandera|Australia}} [[Kevin Rudd]]<br/> {{bandera|Australia}} [[Julia Gillard]]<br/> {{bandera|Australia}} [[Tony Abbott]]<br/> {{bandera|Australia}} [[Malcolm Turnbull]]<br/> {{bandera|Australia}} [[John Cantwell]]<br/> {{bandera|Australia}} [[Angus Campbell]]<br/> {{bandera|Australia}} [[Mark Kelly (xeneral)|Mark Kelly]]<br/> {{bandera|Australia}} [[Stuart Smith]]<br/> {{bandera|Australia}} [[Craig Orme]]<br/> {{bandera|Paquistán}} [[Pervez Musharraf]]<br/> {{bandera|Paquistán}} [[Muhammad Mian Soomro]]<br/> {{bandera|Paquistán}} [[Asif Ali Zardari]]<br/> {{bandera|Paquistán}} [[Mamnoon Hussain]]<br/> {{bandera|Iraq}} [[Nuri al-Maliki]]<br/> {{bandera|Iraq}} [[Iyad Allawi]]<br/> {{bandera|Iraq}} [[Ghazi Mashal Ajil al-Yawer]]<br/> {{bandera|Iraq}} [[Haidar al Abadi]]<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/el-mundo/2014/celebra-obama-designacion-de-primer-ministru-en-irak-1029661.html |títulu=Obama celebra designación de primer ministru n'Iraq |axencia=EFE |fecha=11 d'agostu de 2014 }}</ref><br/> {{bandera|Iraq}} [[Fuad Masum]]<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2014/07/24/1582869-un-curdu-moderáu-fue-escogido-como-nuevo-presidente-irak |títulu=Un curdu moderáu foi escoyíu como nuevu presidente d'Iraq |editorial=Infobae |fecha=24 de xunetu de 2014 }}</ref><br/> {{bandera|Irán}} [[Hasán Rouhaní]]<br/> {{bandera|Irán}} [[Ali Jamenei]]<br/> {{bandera|Irán}} [[Qasem Soleimani]]<br/> {{bandera|Siria}} [[Bashar al-Assad]]<br/> {{bandera|Siria}} [[Ali Abdullah Ayub]]<br/> {{bandera|Afganistán}} [[Hamid Karzai]]<br/> {{bandera|Afganistán}} [[Ashraf Ghani Ahmadzai |Ashraf Ghani]]<br/> {{bandera|Yeme}} [[Ali Abdullah Saleh]]<br/> {{bandera|Yeme}} [[Abd Rabbuh Mansur al-Hadi]]<br/> {{bandera|Turquía}} [[Recep Tayyip Erdoğan]]<br/> {{bandera|Turquía}} [[Ahmet Davutoğlu]]<br/> {{bandera|Turquía}} [[Necdet Özel]]<br/> {{bandera|El Líbanu}} [[Tamam Salam]]<br/> {{bandera|El Líbanu}} [[Jean Kahwaji]]<br/> {{bandera|Exiptu}} [[Abdelfatah Al-Sisi]]<br/> {{bandera|Israel}} [[Benjamín Netanyahu]]<br/> {{bandera|Rusia}} [[Vladímir Putin]]<br/> {{bandera|Rusia}} [[Dmitri Medvédev]]<br/> {{bandera|Rusia}} [[Valeri Guerásimov]] |comandante2 = [[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Aymán al-Zawahirí]]<br/> [[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Osama bin Laden]] {{MEC}}<br/> [[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Abu Musab al Zarqaui]] {{MEC}}<br/> [[Ficheru:ShababFlag.svg|20px|border]] [[Abu Bakr al-Baghdadi]]<ref>{{cita publicación |url=http://www.lanacion.com.ar/1701004-quien-ye-abu-bakr-al-baghdadi-el-líder-jihadista-que-opaca-a-al-qaeda |títulu=Quién ye Abu Bakr Al-Baghdadi, el líder jihadista qu'opaca a Al-Qaeda |periódicu=La Nación |fecha=13 de xunu de 2014 }}</ref><br/> [[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Abu Musab Abdel Wadoud]]<br/> [[Ficheru:Flag of the Al-Nusra Front.svg|20px|border]] [[Abu Mohamad Al-Golani]]<br/> [[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Mokhtar Belmokhtar]]<br/> [[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Al-Sharif]]<br/> [[Ficheru:Flag of al-Qaeda.svg|20px|border]] [[Qassim al Rimi]]<br/> [[Ficheru:Flag of Taliban.svg|20px|border]] [[Mohammad Omar]] †<br/> {{bandera|Afganistán|Talibán}} [[Akhtar Mohamed Mansur]] {{MEC}}<br /> {{bandera|Afganistán|Talibán}} [[Haibatulá Ajundzada]] ---- [[Ficheru:Flag of the Caucasian Emirate.svg|20px|border]] [[Dokú Umárov]] {{MEC}} <br/> [[Ficheru:Flag of the Caucasian Emirate.svg|20px|border]] [[Dzhojar Dudáyev]] {{MEC}} |baxes1 = [[Guerra d'Afganistán]]: 3546 soldaos muertos de les fuercies estranxeres (2408 norteamericanos muertos) — Fuera d'Afganistán pero rellacionaos cola guerra: 150 soldaos estranxeros muertos<br /> [[Guerra d'Iraq]]: 4803 soldaos de la coalición muertos (4485 norteamericanos)<br /> [[Guerra contra Estáu Islámicu]]: 53 soldaos de EE.UU muertos (13 en combate), 2.100 combatientes iraninos muertos (soldaos y voluntarios), 1 soldáu español muertu, 1 soldáu británicu muertu, 63 soldaos rusos muertos (55 en Siria), 4 franceses, 7 soldaos xordanos, 1 canadianu y 1 alemán muertos <br /> <br />'''[[Operación Serval|Intervención francesa en Malí]], [[Guerra civil de la República Centroafricana (2012-presente)|República Centroafricana]] y el [[Operación Barkhane|Sahel]]''': 25 soldaos franceses muertos (22 en Malí y el Sahel - 3 en República Centroafricana) — 5 soldaos d'Estaos Xuníos muertos (nel Sahel)<ref>[https://noticies.terra.com/mundo/reporten-muerte-de-soldáu-frances-en-operativu-antiterrorista-en-mali,4ef0cda93536940fdc2655caf7363ae4yh63xvel.html Reporten muerte de soldáu francés n'operativu antiterrorista en Mali] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Reporten muerte de soldáu francés n'operativu antiterrorista en Mali |2=https://noticies.terra.com/mundo/reporten-muerte-de-sold%C3%A1u-frances-en-operativu-antiterrorista-en-mali%2C4ef0cda93536940fdc2655caf7363ae4yh63xvel.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} 6 d'abril de 2017 - Terra</ref> |baxes4 = Siquier 1.300.000 civiles.<ref>{{cita publicación |apellíos1=de Miramon|nome1=Marc|títulu=La « guerre mondiale contre le terrorisme » a tué au moins 1,3 million de civils|url=http://www.humanite.fr/la-guerre-mondiale-contre-le-terrorisme-tue-au-moins-13-million-de-civils-572310|fechaaccesu=9 de xunu de 2015|obra=L'Humanité|axencia=AFP|fecha=24 d'abril de 2015|idioma=francés}}</ref> ---- Les baxes del conflictu nun pueden ser exactes, pero pa facer un cálculu averáu hai que contabilizar dende los ataques terroristes perpetaos en tol mundu (11-S, 11-M, 7-J, 13-N... ente munchos otros, como'l terrorismu en Turquía, o diversos ataques en tou los países árabes y africanos), y los finaos por causa de la guerra d'Afganistán, del Yeme, d'Iraq de 2003, de Somalia, Nixeria, según la insurxencia islamista a gran escala mientres l'añu 2014 en Libia, Afganistán, el Sinaí, Iraq y Siria, y les intervenciones mundiales estranxeres nos países árabes contra los grupos terroristes. }} [[Image:Battlefields in The Global War on Terror - edit04.png|thumb|350px| {{legend|#89e885|[[OTAN]]}} {{legend|#85c3e8|[[Iniciativa Transahariana de Llucha contra'l Terrorismu]]}} {{legend|#hala7070|Mayores operaciones militares ('''[[Guerra d'Afganistán (2001–presente)|Afganistán]] • [[Guerra nel noroeste de Paquistán|Paquistán]] • [[Guerra d'Iraq|Iraq]] • [[Guerra Civil Somalí|Somalia]] • [[Guerra civil de Yeme (2015-presente)|Yeme]]''')}} {{legend|#bee885|Otres operaciones militares aliaes}} [[Ficheru:Circle Burgundy Solid.svg|13px]] Mayores ataques terroristes d'[[Al Qaeda]] y grupos allegaos: <small>''1. [[Atentaos terroristes a les embaxaes d'Estaos Xuníos en 1998|Embaxaes d'Estaos Xuníos de 1998]] • 2. [[Atentaos del 11 de setiembre de 2001|11 de setiembre de 2001]] • 3. [[Atentaos de Bali de 2002|Bali de 2002]]• 4. [[Atentaos del 11 de marzu de 2004|Madrid de 2004]] • 5. [[Atentaos del 7 de xunetu de 2005 en Londres|Londres de 2005]] • 6. [[Atentaos de Bombay de 2008|Bombay de 2008]] • 7. [[Atentaos de París de payares de 2015|París de payares de 2015]]''</small>]] La '''guerra contra'l terrorismu''' o '''guerra al terror''' (''War on Terror'' nel inglés orixinal)<ref>{{cita web |url=http://www.dscc.dla.mil/offices/land/gwot.html|títulu=Global War on Terrorism (GWOT) Logistics Support|fecha=23 de setiembre de 2004|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070614072148/http://www.dscc.dla.mil/offices/land/gwot.html|fechaarchivu=14 de xunu de 2007}}</ref> ye una campaña d'[[Estaos Xuníos]], sofitada por dellos miembros de la [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte|OTAN]] y otros aliaos, col fin declaráu d'acabar col [[horrorismu]] internacional, esaniciando sistemáticamente a los denominaos grupos horroristes, consideraos asina pola [[Organización de les Naciones Xuníes]],<ref>{{cita web |url=http://www.un.org/terrorism/ |títulu=Naciones Xuníes - Aición contra'l Terrorismu}}</ref> y a toos aquellos sospechosos de pertenecer a estos grupos, y poniéndo-y fin al supuestu patrociniu del horrorismu per parte d'Estaos. Esta ofensiva internacional foi llanzada pola [[George W. Bush|Alministración de Bush]] tres los [[Ataques del 11 de setiembre de 2001|ataques horroristes del 11 del setiembre del 2001]] en [[Nueva York]] y [[Washington D. C.|Washington]], realizaos por [[Al Qaeda]], convirtiéndose en parte central de la política esterior ya interna d'esa alministración alredor de los países integraos nel llamáu [[exa del mal]]. Según les informaciones apaecíes en diversos medios (''[[The New York Times]]'', ''[[The Guardian]]'', ''[[Rolling Stone]]''), el socesor de Bush, [[Barack Obama]], empecipió una "guerra secreta" contra'l horrorismu autorizando ataques con [[drones]] contra supuestos dirixentes y militantes d'[[Al Qaeda]] y grupos [[yihadista|yihadistes]] acomuñaos, en [[Yeme]], [[Somalia]] y [[Paquistán]].<ref name=val>{{cita publicación |autor=Javier Valenzuela |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/06/01/actualidad/1338579313_738829.html |títulu=La guerra de los 'drones' d'Obama |editorial=El País |fecha=3 de xunu de 2012}}</ref> L'Estáu Islámicu ye l'únicu Estáu non reconocíu que participa na guerra. La guerra non solo llíbrase n'[[Oriente Mediu]] col correr del tiempu dende'l [[atentáu del World Trade Center de 1993]], les [[Atentaos horroristes a les embaxaes d'Estaos Xuníos en 1998|Embaxaes d'Estaos Xuníos de 1998]], los [[11 S|atentaos del 11 de setiembre de 2001 contra'l World Trade Center]] y la [[Masacre de la discoteca Pulse d'Orlando]] n'[[Estaos Xuníos]], pasando polos [[atentaos del 11 de marzu de 2004 en Madrid]] ([[España]]), siguíu polos atentaos nel [[Reinu Xuníu]] como los [[atentaos en xunetu de 2005 en Londres]] y los [[Atentaos del 7 de xunetu de 2005 en Londres|7 de xunetu]] y [[Atentaos del 21 de xunetu de 2005 en Londres|21 de xunetu]] ademas del [[Atentáu de Mánchester de 2017]], en [[Francia]] los [[Atentáu contra Charlie Hebdo|Atentaos contra Charlie Hebdo]] y [[Atentaos de París de payares de 2015]] en 2015, ente otros como'l [[Atentáu contra l'Hotel Marriott de Islamabad]] en [[Paquistán]], los [[atentaos de Bombay de 2008]] ente otros graves camudaron el conceutu de que supuestamente se vivía seguro nel mundu occidental.<ref>[http://actualidad.rt.com/actualidad/162560-tirotéu-paris-victimas-francia-sede-revista-satirica Ataque armáu contra sede d'una revista satírica dexa siquier 11 muertos en París] 7 ene 2015 - RT</ref><ref>[https://www.abc.es/internacional/20150107/abci-tirotéu-francia-mahoma-201501071214.html?ns_campaign=GS_MS&ns_mchannel=abc_mundu&ns_source=FB&ns_fee=0&ns_linkname=CM Once muertos nun tirotéu na sede del selmanariu que publicó les viñetes de Mahoma] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Once muertos nun tirotéu na sede del selmanariu que publicó les viñetes de Mahoma |2=https://www.abc.es/internacional/20150107/abci-tirot%C3%A9u-francia-mahoma-201501071214.html?ns_campaign=GS_MS&ns_mchannel=abc_mundu&ns_source=FB&ns_fee=0&ns_linkname=CM |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ABC.es - 7 de xineru de 2015</ref> Fuentes especularon que la guerra contra'l horrorismu tratar dende'l 11S de la [[Tercer Guerra Mundial]] == Guerra d'Afganistán == {{ap|Guerra d'Afganistán (2001-2021}} [[Ficheru:Fuerzas de la (ISAF).jpg|thumb|right|250px|Fuercies aliaes como parte de la [[ISAF]] n'[[Afganistán]].]] Los talibanes, grupu fundamentalista islamista, nacieron y llegaron al poder tres la guerra civil ente faiciones [[muyahidines]] d'Afganistán, asocedida ente 1992 y 1996, llegando a controlar la práutica totalidá del territoriu afganistanu nel momentu de la so máxima espansión, pocu tiempu antes del so derrocamientu. La guerra de 2001 n'Afganistán —denomada pol mandu d'Estaos Xuníos como «'''Operación Llibertá Duradera'''»—, empecipióse'l [[7 d'ochobre]] de [[2001]], ante la negativa del réxime [[talibán]] d'apurrir a [[Osama bin Laden]], supuestu responsable direutu de los atentaos del 11 de setiembre. Estaos Xuníos y la [[OTAN]] como aliaos dieron en derrocar al réxime talibán y destruyir los campamentos d'[[Al Qaeda]], ocupando'l país pa garantizar asina'l so tránsitu escontra la democracia y empecipiando darréu les operaciones pa estabilizar y reconstruyir el país que'l teocráticu réxime talibán gobernara.<ref>{{cita publicación |url=https://www.abc.es/20080824/opinion-editorial/guerra-afganistan-complica-20080824.html |axencia=ABC |títulu=La guerra d'Afganistán complícase fecha=24 d'agostu de 2008}}</ref> En 2009, el gobiernu de Barack Obama unvió otros 30&nbsp;000 soldaos más a Afganistán. == Guerra d'Iraq == {{AP|Guerra d'Iraq}} Dempués de la invasión a Afganistán, y dientro de la estratexa marcada per Estaos Xuníos, Iraq empezó a asitiase como un oxetivu [[Geoestrategia|geoestratégico]], pola so orientación política desfavorable pa occidente y el so allugamientu xeográficu en plenu corazón d'Oriente Mediu y con grandes fronteres cola [[República Islámica d'Irán]] y [[Arabia Saudita]]. La inmensa mayoría de sociedaes occidentales y árabes, como tamién munchos gobiernos, dellos d'ellos de países pertenecientes a la [[OTAN]], amosáronse contrarios ante una posible invasión y ocupación d'Iraq.<ref>{{cita publicación |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2005/06/24/internacional/1119578206.html |títulu=La guerra d'Iraq y la reeleición de Bush asitien la imaxe internacional de EE. XX. per debaxo de la de China periódicu=El Mundo |fecha=24 de xunu de 2005}}</ref> A pesar del costu políticu que representaba, una ventena de países de tol mundu asitiáronse favorablemente ante una intervención, liderada políticamente polos gobernantes d'[[EE. XX.]], [[Reinu Xuníu]] y [[España]].<ref>Otros: [[Australia]], [[República Checa]], [[Italia]], [[Polonia]], [[Turquía]], [[Hungría]], [[Xapón]], [[Eslovaquia]], [[Eslovenia]], [[Rumanía]], [[Bulgaria]], [[Xipre]], [[Malta]], [[Letonia]], [[Lituania]], [[Letonia]], [[Hondures]], [[Nicaragua]], [[República Dominicana]] y [[Filipines]] {{cita publicación |url=https://www.elmundo.es/especiales/2003/02/internacional/irak/mundoguerra.html |títulu=Oxetivu: Sadam |periódicu=El Mundo}}</ref> Esistió gran discutiniu internacional, afigurada nel [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]], onde la delegación d'Estaos Xuníos liderada por [[Colin Powell]] defendió la posesión d'armes químiques y biolóxiques por [[Sadam Husein]], xunto cola esistencia de llaboratorios móviles allugaos en camiones difícilmente detectables. Dicha información foi apurrida pola [[CIA]], basándose nes afirmaciones de disidentes y desertores iraquinos.<ref>{{cita publicación |url=https://www.elmundo.es/papel/2003/06/16/mundo/1418123.html |títulu=Los llaboratorios móviles iraquinos nun fabricaben armes químiques |periódicu=El Mundo |fecha=16 de xunu de 2003}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Tim Weiner |títulu=Mandáu de Cenices: La hestoria de la CIA |páxines=513}}</ref> Pela so parte, los países con contratos pa les sos petroleres n'Iraq, como la [[República Popular de China]] ([[PetroChina|China National Oil Company]]), [[Francia]] ([[TotalfinaElf]]) o la [[Federación Rusa]] ([[Gazprom|Loukoil]]) oponer a la intervención.<ref name="luchapetróleo">{{cita web |url=http://www.cnnplus.com/codigo/noticias/especiales/fichanoticia.asp?id=218166&noti=217817 |títulu=La llucha pol petroleu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080623012832/http://www.cnnplus.com/codigo/noticias/especiales/fichanoticia.asp?id=218166&noti=217817 |fechaarchivu=2008-06-23 }} A partir d'esti puntu ye posible entender la posición del restu de los actores: la oposición de Francia, Rusia y China a la guerra.</ref> Nos países favorables a la intervención xestáronse grandes movimientos entamaos contrarios a la guerra, quien sosteníen que los motivos yeren puramente económicos y motivaos pola necesidá del control del petroleu.<ref> {{cita publicación |url=https://www.elpais.com/elpaismedia/ultimahora/media/200302/14/espana/20030214elpepunac_1_P_DOC.doc |títulu=Manifiestu contra la guerra d'Iraq robláu por PSOE, UXT ya IX |periódicu=El País |fecha=14 de febreru de 2003}}</ref><ref name="luchapetróleo" /> [[Ficheru:Lake Thar Thar in Al Anbar Province of Iraq.jpg|220px|thumb|Les fuercies de seguridá iraquines son entrenaes pola [[OTAN]].<ref>{{cita web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=aZiloVkUJNrw&refer=uk |títulu=UK. Spending on War in Iraq, Afghanistan Rises to $16 Bln (December 2006) |editorial=Bloomberg |fecha=6 d'avientu de 2006 |fechaaccesu=22 de xineru de 2007 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.reuters.com/article/topNews/idUSN2921527420080302?feedType=RSS&feedName=topNews&sp=true |títulu=Iraq war hits U.S. economy: Nobel winner |axencia=Reuters |fecha=2 de marzu de 2008 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=142020|títulu=Aprobáu'l plan aliáu p'adomar al nuevu Exércitu iraquín - Internacional - www.elperiodicoextremadura.com <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya-->|fechaaccesu=2009|autor=|enllaceautor=|idioma=}}</ref> Según el ministru d'Interior d'Iraq, Jawad Bolani, demostraron la so capacidá pa contener "l'amenaza del terrorismu nel país".<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_7536000/7536097.stm BBC Ejército iraquín frente a encruciada]</ref>]] La guerra llevó a la rápida derrota de los militares iraquinos, el derrocamientu del dictador [[Sadam Husein]], la so captura n'avientu de 2003 y la so execución trés años más tarde. La coalición empobinada polos Estaos Xuníos nel nuevu Iraq trató d'establecer un nuevu gobiernu democráticu. Teniendo que facer frente pocu dempués del fin de la guerra a violencia entamada contra les fuercies de la coalición y ente los diversos grupos étnicos iraquinos, que dio llugar a una guerra asimétrica, cola apaición sobre'l terrén de miles de yihadistes estranxeros principalmente magrebinos, que fomentaron los enfrentamientos civiles ente [[Sunismu|sunitas]] y [[chiítas]], nun esfuerciu por desestabilizar el país.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Magreb/tarrez/torno/yihadistes/elpepuint/20070510elpepiint_1/Tes El País El Magreb tarrez el regresu de los 'yihadistes':] Los datos sobre los voluntarios que ponen camín d'Iraq son fragmentarios. Na publicación electrónica sobre terrorismu que dirixe dende Washington Olivier Guitta, asegúrase que'l 25% de los combatientes estranxeros n'Iraq son magrebinos, la mayoría d'ellos arxelinos. "Dempués de los saudinos -ente 3.000 y 5.000- y de los xordanos, los arxelinos constitúin el grupu más numberosu", precisa Mohamed Darif</ref><ref>[http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=3879 U.S. Defense Secretary Robert Gates, 2 Feb 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130124028/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=3879 |date=2009-11-30 }}, see "four wars" remark</ref><ref>{{cita publicación |títulu=CBS on civil war|editorial=CBS News|url= http://www.cbsnews.com/stories/2005/09/26/eveningnews/main886305.shtml |fecha=26 de setiembre de 2006}}</ref> La mayoría de los yihadistes son instruyíos y armaos por [[Al Qaeda]], colen a [[Iraq]] col enfotu de ganar a les fuercies de la coalición, dalgunos d'ellos son reclutados n'[[España]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090129134322/http://www.noticiasdegipuzkoa.com/ediciones/2007/05/29/politica/espana-mundu/d29esp29.599614.php [[Noticies de Gipuzkoa]]: ''Quince deteníos por formar una rede qu'unviaba 'yihadistes' a Iraq y África'']</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081008103123/http://www.lavozdeasturias.es/noticias/noticia.asp?pkid=293716 ''La Voz de Asturias: Yihadistes n'España pal conflictu d'Iraq'']</ref> Los sos oxetivos son matar el mayor númberu de soldaos de la coalición y provocar grandes conflictos civiles que balten el fráxil gobiernu iraquín, enfrentando a [[suníes]] y [[xiinos]].<ref>Como exemplu d'ofensiva recién contra los xiinos, a quien los yihadistes salafistas consideren musulmanes esviaos y califiquen d'idólatres y apostatas, vease l'atentáu suicida contra una mezquita xiina nel barriu de Kohati de la ciudá paquistanina de Peshawar. “Paquistán. 10 muertos nun atentáu contra una mezquita” El País 18 xineru 2008, p. 10.</ref><ref>[http://www.gees.org/articulo/5081/#_edn3 GEES;Radiografía de los yihadistes salafistas estranxeros n'Iraq.] Perfiles, rutes y oxetivos de los terroristes: alimentando ente otros aciagos oxetivos l'enfrentamientu ente suníes y xiinos, sigue siendo entá bien importante como la realidá demuéstranos a diariu</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_4741000/4741512.stm BBC Mundo.com ; Iraq: riesgu de guerra civil]</ref> Col fin de recrear un escenariu vidable pa instaurar un califatu islamista.<ref name=repitida_1>[http://www.athenaintelligence.org/insurgenciairak.pdf la insurxencia yihadista n'Iraq del suañu del califatu a la marginalidad takfirí]</ref> [[Abu Musab al Zarqaui]] antiguu dirixente d'Al Qaeda n'Iraq, anunciu nuna entrevista la declaración de guerra total” a los [[chiítas]] n'Iraq.<ref name="aljazeera">{{cita publicación |url= http://english.aljazeera.net/NR/exeres/407AAE91-AF72-45D7-83Y9-486063C0Y5HALA.htm|publicación= [[Al Jazeera]]|títulu= Al-Zarqawi declares war on Iraqi Shia|fecha= [[September 14]] [[2005]]|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20051024004108/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/407AAE91-AF72-45D7-83Y9-486063C0Y5HALA.htm|fechaarchivu= 24 d'ochobre de 2005}}</ref> tamién espreso los sos planes per carta a [[Aymán al-Zawahirí]] en xunetu de 2005, describiendo'l so plan de crear un estáu islámicu, enfrentase dempués a los países vecinos y finalmente destruyir [[Israel]].<ref name=repitida_1 /> La opinión pública contraria a la guerra, [[11M|ente otres]] causes, motivó un cambéu de gobiernu n'España. Tres les eleiciones del 14 de marzu'l partíu socialista ([[PSOE]]) llogró la mayoría de votos. Establecíu'l nuevu gobiernu n'España, la primer midida adoptada foi ordenar la retirada de les tropes d'Iraq. Darréu como dependientes de la misión española [[Hondures]], [[Nicaragua]] y la [[República Dominicana]] adoptaron la mesma midida. Darréu la [[Filipines|República de Filipines]] tamién retiro les tropes d'Iraq, sol xantaxe terrorista qu'amenaciaba con quitar la vida a un camioneru filipín secuestráu n'Iraq.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_3892000/3892095.stm BBC: Filipines retirar d'Iraq.]</ref> Mientres 2006 la violencia n'Iraq sufrió una notable medría, llegando con cifres récores en cuanto al númberu de soldaos muertos, según la proliferación de múltiples atentaos ente les distintes confesiones, llegando al puntu de que munchos agoraron l'entamu de la guerra civil.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Annan/afirma/Iraq/guerra/civil/peor/Sadam/Husein/elpepuint/20061204elpepuint_3/Tes El País: Annan afirma qu'Iraq ta en guerra civil y peor que con Sadam Husein.]</ref> Como contramedida p'amenorgar la violencia, l'alministración d'Estaos Xuníos ordenó la unviada de más de 20.000 soldaos de refuerzu a Iraq, xunto con otres midíes de tipu económicu.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_6250000/6250643.stm BBC: mas soldaos pa Iraq]</ref> Mientres l'añu siguiente la violencia menguó notablemente n'Iraq.<ref>[http://www.libertaddigital.com/mundo/los atentaos masivos-en-irak-baxen-a-la metá-1276311261/ Libertad Digital: Los atentaos masivos n'Iraq baxen a la metá.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=atentaos masivos-en-irak-baxen-a-la metá-1276311261/ Libertad Digital: Los atentaos masivos n'Iraq baxen a la metá. |2=http://www.libertaddigital.com/mundo/los |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>Bagdag, 27 ago (EFE).- La violencia en Bagdag rexistró un descensu d'un 89 per cientu no que va d'agostu, en comparanza col mesmu mes de los años 2006 y 2007, informó'l voceru de les operaciones de seguridá de la capital, Qasem Arreya.</ref> Como resultáu, delles naciones miembros de la coalición empezaron a retirar les sos fuercies de resultes d'una opinión pública a favor de la retirada de les tropes y l'aumentu de les fuercies iraquines, qu'empezaron a asumir la responsabilidá de la seguridá.<ref>[https://web.archive.org/web/20080918002255/http://www.iht.com/articles/ap/2007/10/02/africa/ME-GEN-Iraq-Britain.php Britain's Brown visits officials, troops in Iraq.] ''International Herald Tribune'', 2 d'ochobre de 2007.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4352259.stm Italy plans Iraq troop pull-out] [[British Broadcasting Corporation|BBC]] March 15, 2005</ref> El [[18 d'avientu]] de [[2011]] retiráronse les fuercies d'Estaos Xuníos y de la coalición terminando la guerra. Nun s'atoparon pruebes de la esistencia d'armes de destrucción masiva.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_3137000/3137042.stm BBC Mundo: Iraq: "Nun se toparon les armes"]</ref> Mientres la guerra morrieron 4485 norteamericanos y en total, sumando los soldaos d'Estaos Xuníos muertos, morrieron 4803 soldaos de la coalición de los países ocupantes y, la economía d'Estaos Xuníos, lloñe de beneficiase pol petroleu como dellos intencionadamente profetizaben, tuvo que facer frente a los enormes gastos bélicos, agravando la crisis económica que carez.<ref>[https://web.archive.org/web/20090504021702/https://www.publico.es/internacional/062239/cheney/4000/soldaos/muertos/irak/una coses/pasen/mundu Públicu: 4.000 soldaos muertos n'Iraq.]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.terra.com.pr/noticias/articulo/html/act1207239.htm |títulu=Clinton y Obama culpen a la guerra n'Iraq d'engrandar la crisis económica. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20260212011440/http://www.terra.com.pr/noticias/articulo/html/act1207239.htm |fechaarchivu=2026-02-12 }}</ref> En xunetu de 2009 informóse que los saudinos van pagar 3500 millones de dólares a EE. XX. pa crear un muriu de seguridá na so frontera, a raigañu del conflictu n'Iraq.<ref>[http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=276 Los saudinos pagaren $&nbsp;3&nbsp;500 millones pa crear un muriu de seguridá.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Los saudinos pagaren $ 3 500 millones pa crear un muriu de seguridá. |2=http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=276 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Guerra contra Estáu Islámicu == {{AP|Guerra contra Estáu Islámicu}} Iraq sufría una guerra contra un surdíu y autodenomináu [[Estáu Islámicu]] líderáu pol [[califa]] [[Abu Bakr al-Baghdadi]], quien ocupó bastos territorios d'Iraq y llegó hasta ocupar parte de Siria quien amás depués d'ocupar tales territorios declaro un Estáu Islámicu con capital en [[Raqqa]] dientro de Siria. Depués del pidimientu d'Iraq por que EE. XX. ente en guerra contra l'Estáu Islámicu y yá en guerra l'Estáu Islámicu con Siria, el [[8 d'agostu]] de [[2014]] el [[presidente de los Estaos Xuníos]] [[Barack Obama]] anunció al mundu la entrada de los Estaos Xuníos nel conflictu qu'Iraq vivía col [[Estáu Islámicu]] al traviés de sofitu aereu y non terrestre por cuenta de que según los sos argumentos nun deseyo repitir los acontecimientos de la [[guerra d'Iraq]], según Obama la nación norteamericana nun tenía de quedar se indiferente ante'l pidimientu d'ayuda d'Iraq y col fin de protexer a les minoríes [[cristianes]] y [[Yazidismu|yazidis]] y amás de protexer los establecimientos y bases militares d'Estaos Xuníos asitiaes n'Iraq. Por ello'l [[10 de setiembre]] de 2014, Obama declaró-y la guerra al Estáu Islámicu y anunció la creación d'una coalición internacional col fin d'actuar contra d'aquellos horroristes na cual tamién incluyo aiciones béliques dientro de Siria.<ref>{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2014/08/13/fame-sei-y-cansanciu-los-yazidis-de-iraq-viven-un calvariu-en-el so-fuxida |títulu=Fame, sei y cansanciu: los yazidis d'Iraq viven un calvariu na so fuxida editorial=CNN Méxicu |fechaaccesu=13 d'agostu de 2014 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140924041506/http://aldiatx.com/news/2014/sep/10/eu-bombardiara-terroristes-en-siria-y-irak/ EU bombardeará a terroristes en Siria ya Iraq] AP - 10 de setiembre de 2014</ref><ref>[http://www.elnuevoherald.com/2014/09/11/1840695/estáu-islamico-cuenta-ente-20000.html «Estáu Islámicu cuenta ente 20,000 y 31,500 combatientes n'Iraq y Siria.»] ''El Nuevu Herald'' - 10 de setiembre de 2014.</ref> N'avientu de [[2015]] [[Rusia]] entró oficialmente na [[Guerra Civil Siria]] y contra [[Estáu Islámicu]].<ref name="http_1">{{cita web |url=http://www.elconfidencial.com/mundo/2016-03-14/putin-retirar de-siria_1168507/ |títulu=http://www.elconfidencial.com/mundo/2016-03-14/putin-retirar de-siria_1168507/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>[http://mundo.sputniknews.com/orientemedio/20160511/1059553040/siria-militar-rusu-homs.html Un militar rusu muerre tres bombardéu terrorista na ciudá siria de Homs] Sputnik - 11.05.2016</ref>Magar Rusia solamente espresó caltenese dientro de les sos bases militares en Siria pero siguió l'aición bélica direuta en xunto con aiciones ofensives de les [[Fuercies Armaes Árabes Siries|Fuercies Armaes Siries]] pa recuperar les sos posesiones perdíes que taben en manes d'Estáu Islámicu. [[Irán]] decidió intervenir nel conflictu pa defender a Siria ya Iraq del grupu horrorista y darréu, la guerra contra Estáu Islámicu espandir d'[[Iraq]] y [[Siria]] a [[Exiptu]], [[Libia]], [[Nixeria]], [[Rusia]], [[Israel]], [[Turquía]], [[Yeme]], [[Afganistán]] y [[El Líbanu]] ente otros países. [[EE.XX.]] decidió intervenir militarmente cola so coalición de países contra'l grupu horrorista y los aliaos horroristes del ISIS, al igual que Rusia y la coalición de países qu'integraron la llucha contra'l ISIS lideraos per Rusia. Dambos bandos combatieron al Estáu Islámicu, EE.XX. facer ya Iraq y Siria y n'otres naciones, ente que Rusia facer en Siria, Libia y Exiptu. El [[6 d'avientu]] de [[2017]] [[Rusia]] declaro la derrota del [[Estáu Islámicu]] en [[Siria]], ente que el [[9 d'avientu]] del mesmu añu [[Iraq]] declaro la derrota del ISIS nel so país. [[Irán]] tamién espreso que l'Estáu islámicu sufrió la derrota n'Iraq y Siria.<ref>[https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201712061074543158-moscu-oriente-proximo-washington-bagdad/ Rusia, dispuesta a xunise a la coalición liderada por EEXX n'Iraq] Sputnik - 06.12.2017</ref><ref>[http://spanish.xinhuanet.com/2017-11/23/c_136774589.htm Ofensiva iraquina pa espulsar al EI de desiertu cerca de Siria] Xinhua - 2017-11-23</ref><ref>[http://www.hispantv.com/noticias/siria/360402/irak-fiesta-gana-estáu-islamico-llucha Sirios ya iraquines salen a cais pa festexar derrota de Daesh] HispanTV - 23 de payares de 2017</ref><ref>[https://www.infobae.com/america/mundo/2017/11/11/isis-en-caida-tres-la derrota-en-siria-y-irak-colapsen-la so-revista-y-la so-radio-de-propaganda/ ISIS, en cayida: tres la derrota en Siria ya Iraq, colapsen la so revista y la so radio de propaganda] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=derrota-en-siria-y-irak-colapsen-la so-revista-y-la so-radio-de-propaganda/ ISIS, en cayida: tres la derrota en Siria ya Iraq, colapsen la so revista y la so radio de propaganda |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/11/11/isis-en-caida-tres-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 11 de payares de 2017</ref><ref>[https://www.telesurtv.net/news/Rohani-anuncia-derrota-de-Daesh-en-Iraq-y-Siria-20171121-0008.html Rohaní anuncia derrota de Daesh n'Iraq y Siria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018193607/https://www.telesurtv.net/news/Rohani-anuncia-derrota-de-Daesh-en-Iraq-y-Siria-20171121-0008.html |date=2019-10-18 }} RT - 21 payares 2017</ref> == Guerra en Somalia == {{ap|Unión de Cortes Islámiques|Guerra Civil Somalina}} [[Ficheru:2006 ICU-es.svg|thumb|right|150px|Estensión a lo llargo de 2006 del territoriu baxu control de les Cortes Islámiques.]] Tres los alcuerdos pa formar un parllamentu somalín impulsaos pola comunidá internacional, el [[Gobiernu provisional Somalín]] que nun principiu s'estableció en [[Kenia]], empezó'l so treslláu a [[Somalia]] nos primeros meses de [[2005]] col sofitu de fuercies etíopes. A pesar d'estos esfuercios non pudo establecese la normalidá nin seguridá y empecipiáronse graves enfrentamientos armaos. Esta situación foi aprovechada poles cortes islámiques pertrechadas y sofitaos por [[Eritrea]], país de mayoría musulmana que caltién una disputa fronteriza con [[Etiopía]] y encontáu na rensía xenerada escontra les tropes etíopes de relixón [[cristianismu|cristiana]].<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/190159/0/somalia/eeuu/qaeda/ 20minutos: «Guerra de Somalia.»]</ref> Les milicies yihadistes apoderar en xunu del 2005 de [[Mogadixu]] y d'otres grandes ciudaes del sur de Somalia, onde impunxeron un réxime integrista basáu na [[xaria]] (llei islámica). En respuesta Etiopía realizó una ofensiva xeneral contra les fuercies de les Cortes Islámiques, consiguiendo espulsales de la mayor parte de los territorios nel so poder. El [[21 d'avientu]] de [[2006]] el líder [[islámicu]] de la [[Unión de Cortes Islámiques]] [[Sheik Hassan Dahir Aweys]] declaró de [[yihad]] o guerra santa contra [[Etiopía]], motivando la llegada de “muyahidines” d'otros países musulmanes.<ref>[https://www.elmundo.es/documentos/2003/04/guerres_escaecíes/somalia.html «La yihad en Somalia.»]</ref> En xineru del 2007 la Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos atacó posiciones de los milicianos islámicos somalinos.<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/190159/0/somalia/eeuu/qaeda/ 20Minutos]</ref> Pela so parte el Gobiernu de transición somalina aprobó la ofensiva etíope y norteamericana y calificar de solución correuta. La presencia d'[[Al-Qaeda]] quedó patente cola apaición sobre'l terrén de [[Fazul Abdullah]], quien ye responsable de la muerte de 224 persones nos atentaos contra les embaxaes d'Estaos Xuníos de [[Kenia]] y [[Tanzania]] en [[1998]]. Equivocadamente delles fontes diéron-y por muertu nun ataque.«<ref>[http://www.libertaddigital.com/mundo/l'embaxador-de-eeuu-en-kenia-niega-que-fazul-abdullah-morriera--por un bombardéu-en-somalia-1276296464/ Libertad Digital:» L'embaxador d'EEXX en Kenia niega que Fazul Abdullah morriera por un bombardéu en Somalia] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=un bombardéu-en-somalia-1276296464/ Libertad Digital:» L'embaxador d'EEXX en Kenia niega que Fazul Abdullah morriera por un bombardéu en Somalia |2=http://www.libertaddigital.com/mundo/l%27embaxador-de-eeuu-en-kenia-niega-que-fazul-abdullah-morriera--por |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/termohammed.htm «Fazul Abdullah sigue tando na llistes del FBI de los terroristes más buscaos.»]</ref> == Operaciones militares en Yeme == Les operaciones militares d'Estaos Xuníos en Yeme empezaron nel añu 2002, dos años dempués del [[Atentáu contra'l USS Cole|atentáu contra'l destructor d'Estaos Xuníos USS Cole]] el [[12 d'ochobre]] de [[2000]], que permanencia fondiáu nes mariñes de Yeme nuna parada rutinaria de repostaxe, cuando una pequeña llancha averóse a la parte de babor del destructor y españo nun ataque suicida los sos esplosivos asesinando a 17 marineros y mancando a 30. Utilizáronse drones ya intensifícose el so usu mientres el mandatu del presidente [[George W. Bush]] y siguieron mientres les alministraciones de los presidentes [[Barack Obama]] y [[Donald Trump]] col motivu de combatir el horrorismu sobre manera d'[[Al Qaeda]]. Céntrense especialmente nel área sureña de Yeme. Dellos soldaos d'Estaos Xuníos morrieron y fueron mancaos en Yeme na so llucha contra Al Qaeda sobre manera soldaos de les fuercies especiales.<ref>[https://actualidad.rt.com/actualidad/view/104410-intervenciones-militares-eeuu-ultimos-ano Intervenciones militares d'EE.XX. nos postreros 30 años] RT - 31 ago 2013</ref><ref>[http://www.hispantv.com/noticias/yemen/342364/eeuu-ataca-mancaos-alqaeda-marib Soldaos d'EEXX mancaos en Yemen] HispanTV - 23 de mayu de 2017</ref> === Detalles de les operaciones === En [[2014]] fuercies especiales estadoundienses fueron a rescatar a un fotoperiodista d'EE.XX. Los secuestradores matáron-y a él y a un colega sudafricano.<ref>[http://www.nacion.com/mundo/medio-oriente/Muerren-Yemen-rehenes-rescate_0_1455854479.html Muerren en Yeme dos rehenes mientres rescate] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Muerren en Yeme dos rehenes mientres rescate |2=http://www.nacion.com/mundo/medio-oriente/Muerren-Yemen-rehenes-rescate_0_1455854479.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} La Nacion - 7 d'avientu de 2014</ref> El [[28 de xineru]] de [[2017]] una operación secreta llevada a cabu por Fuercies especiales de los EE.XX. en Yeme xunto a les fuercies de los [[Emiratos Árabes Xuníos]] una ventena d'helicópteros [[Boeing AH-64 Apache|Apache]] y [[UAV|aviones ensin tripular]] sobrevolaron la zona nun pobláu llamáu [[Yakla]] en Yeme onde estos llevaron a cabu una misión coles mires d'atacar a la organización horrorista Al Qaeda, estos [[SEAL|Navy Seals]] dieron muerte a siquier catorce horroristes, trés d'ellos altos mandos de la rede horrorista. Amás la operación cobró la vida de siquier trenta civiles, ente ellos muyeres y neños, ente estos, la fía d'ocho años del clérigu Anuar al Aukaki, el líder islamista nacíu n'Estaos Xuníos que cayó nel 2011 nuna intervención con aparatos teledirigidos; per otra parte tamién se llamentó'l saldu d'un Navy Seal d'Estaos Xuníos muertu, trés Navy Seals mancaos y la destrucción d'una aeronave [[V-22 Osprey]] la cual allegó al rescate de los marinos de elite quien taben baxu fueu horrorista, pero l'aparatu tuvo de ser destruyíu pol so mal aterrizaxe y accidente. Los militares d'Estaos Xuníos que participaron na incursión apoderar de «información sobre la planificación de futures trames terroristes».<ref>[http://www.larazon.es/internacional/trump-recibe-los restos-de soldáu fináu-en-yemen-EC14432776 Trump recibe los restos de soldáu fináu en Yeme] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=restos-de soldáu fináu-en-yemen-EC14432776 Trump recibe los restos de soldáu fináu en Yeme |2=http://www.larazon.es/internacional/trump-recibe-los |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} 3 de febreru de 2017 - La Razon</ref><ref>[http://www.larazon.es/internacional/trump-recibe-los restos-de soldáu fináu-en-yemen-EC14432776 Trump recibe los restos de soldáu fináu en Yeme] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=restos-de soldáu fináu-en-yemen-EC14432776 Trump recibe los restos de soldáu fináu en Yeme |2=http://www.larazon.es/internacional/trump-recibe-los |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} La Razon - 1 de febreru de 2017</ref><ref>[http://www.larazon.es/internacional/un-presuntu-asaltu-de-soldaos-de-eeuu-en-el sur-de-yemen-mata-a-30-persones-BB14405721 Primer baxa d'un soldáu de EE UU na era Trump Lleer más: Primer baxa d'un soldáu de EE UU na era Trump] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=sur-de-yemen-mata-a-30-persones-BB14405721 Primer baxa d'un soldáu de EE UU na era Trump Lleer más: Primer baxa d'un soldáu de EE UU na era Trump |2=http://www.larazon.es/internacional/un-presuntu-asaltu-de-soldaos-de-eeuu-en-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} La Razon - 30 de xineru de 2017</ref>La fonte de noticies [[NBC News]] afirma que los mandos militares d'Estaos Xuníos buscaben al tercer horrorista más peligrosu y buscáu del mundu [[Qassim al Rimi]] quien (esti horrorista) burllar del [[Presidente de los Estaos Xuníos]] [[Donald Trump]] y espresu que Trump recibió una bofetada bien grande en dicha operación militar.<ref>[https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201702071066755887-yemen-eeuu-alqaeda/ Recién incursión d'Estaos Xuníos en Yeme apuntaba a un xefe d'Al Qaeda] Sputnik - 07.02.2017</ref><ref>[http://www.telemundo.com/noticias/2017/02/06/incursion-militar-en-yemen-tenia-un oxetivu secretu-el-líder-de-al-qaeda-a la Incursión militar en Yeme tenía un oxetivu secretu: El líder d'Al Qaeda, Al-Rimi] Noticies Telemundo - FEBRERU 6, 2017</ref>Desconozse si Al Rimi atópase na base d'Al Qaeda o, avisáu del raid, treslladaríase a un llugar seguru. == Intervenciones franceses n'África (Operaciones Serval, Barkhane y Sangaris) == {{ap|Intervención militar en Malí|Operación Barkhane|Segunda Guerra Civil Centroafricana}} En [[2012]] el gobiernu maliense viose amenazáu pol [[Movimientu Nacional pa la Lliberación del Azawad]] (MNLA), una organización independentista mayoritariamente [[tuareg]], alzar en rebelión contra'l gobiernu central col sofitu de grupos islamistes como [[Ansar Dine]], y l'[[Mali|Estáu de Malí]] foi perdiendo pasu ente pasu el control de la zona. Por cuenta de ello'l gobiernu maliense solicito ayuda al gobiernu francés pa recuperar los sos territorios y poder gubernamental perdíu y en manes de los tuaregs y grupos yighadistas. Por ello en [[2013]] empezó la [[Operación Serval]] la cual tuvo un supuestu ésitu de les fuercies franceses y la so coalición aliada compuesta per países africanos y con sofitu de países europeos, esta operación remato en [[2014]] y dio pasu cola continuación, dende 2014, de la [[Operación Barkhane]] la cual ye la continuación de la Operación Serval pero coles mires d'esaniciar por completu l'amenaza horrorista y tuareg que continua non solo en Mali sinón tamién na zona del [[Sahel]].<ref>[https://www.bruxelles2.eu/2018/02/21/deux-militaires-de-barkhane-tues-au-combat-au-mali/ Deux militaires de Barkhane tués au combat au Mali (V2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224052908/https://www.bruxelles2.eu/2018/02/21/deux-militaires-de-barkhane-tues-au-combat-au-mali/ |date=2018-02-24 }} Bruxelles2 - 21 de febreru de 2018</ref> La [[Segunda Guerra Civil Centroafricana|Operación Sangaris]] foi una operación francesa que se llevo a cabu na [[República Centroafricana]] coles mires de restablecer el control al gobiernu legitimo centru africanu de faiciones armaes rebalbes denominaes [[Seleka]]. Esta llévose a cabu dende [[2013]] hasta [[2016]]. == Guerra de los drones d'Obama == Según les informaciones apaecíes en diversos medios (''[[The New York Times]]'', ''[[The Guardian]]'', ''[[Rolling Stone]]'') el socesor de Bush, [[Barack Obama]], empecipió una "guerra secreta" contra'l horrorismu autorizando ataques con [[drones]] contra supuestos dirixentes y militantes d'[[Al Qaeda]] y grupos [[yihadista|yihadistes]] acomuñaos, en [[Insurxencia d'Al-Qaeda en Yeme|Yeme]], [[Somalia]] y [[Paquistán]].<ref name=val/> El vienres [[30 de setiembre]] de [[2011]] producióse un [[asesinatu selectivu|ataque selectivu]] de la [[CIA]] con drones en Yeme que causó la muerte d'[[Anwar al-Awlaki]], xefe d'Al Qaeda na [[península arábiga]], según les autoridaes norteamericanes. El presidente [[Barack Obama]] valoró la muerte d'a'l Aulaki como «otru finxu nel camín escontra la derrota d'Al Qaeda y los sos afiliaos». Según informó'l corresponsal del diariu español ''El País'', «Obama alvirtió qu'esi golpe demuestra, amás, la decisión de la so Alministración d'escorrer ensin tregua a los cabezaleros terroristes ellí onde s'atopen. Al Qaeda nun va atopar un santuariu niundes del mundu», aseguró. El Gobiernu d'Obama multiplicó nos últimos meses esti tipu d'[[asesinatu selectivu|ataques selectivos]], especialmente con aviones ensin tripulación ([[dron]]es) n'[[Afganistán]], pero tamién en [[Paquistán]], [[Somalia]] y Yeme". Per otru llau, el fechu reinstaló l'alderique sobre la llegalidá d'estos ataques, especialmente nesti casu yá que se trataba d'un ciudadanu norteamericanu que nun taba formalmente acusáu de nengún delitu nin fuera sometíu a nengún procesu en EE. XX., y nunca reconociera públicamente la so vinculación con nengún actu terrorista.<ref>{{cita publicación |autor=Antonio Cañu |url=https://elpais.com/diario/2011/10/01/internacional/1317420003_850215.html |títulu=Obama: 'Ye un finxu pa la derrota d'Al Qaeda' |editorial=El País |fecha=1 d'ochobre de 2011}}</ref> El martes [[5 de xunu]] de 2012 el [[Pentágonu]] informaba que'l día anterior un ataque con [[drones]] sobre un llugar na rexón noroeste de [[Paquistán]] causara la muerte d'[[Abu Yaliya al Libi]], supuestu "número dos" d'[[Al Qaeda]]. De confirmase la noticia tratar del mayor ésitu llográu pol Exércitu norteamericanu dende la muerte d'[[Osama Bin Laden]], yá que Libi taba consideráu como'l xefe d'operaciones de la organización horrorista. Yera l'octavu ataque con drones de les dos últimes selmanes realizáu sobre Paquistán, lo que llevantó les protestes del so gobiernu, que nunca ye informáu primero de los ataques, dalgunos de los cualos causaron víctimes civiles ("colaterales" na xíriga militar). Tamién surdieron crítiques n'Estaos Xuníos que comparen esta "guerra secreta" d'Obama cola política de [[George W. Bush]] de cárceles secretes, tortures y detenciones illegales en [[Guantánamo]].<ref>{{cita publicación |autor= |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/06/05/actualidad/1338885217_157265.html |títulu=Estaos Xuníos confirma la muerte del "número dos" d'Al Qaeda |fechaaccesu=7 de xunu de 2012 |editorial=El País}}</ref> == Muertes n'operaciones fora d'Iraq, Siria y Afganistán == El [[Serviciu d'Intelixencia d'Estaos Xuníos]] envaloró que los sos ataques selectivos con aviones ensin tripular (drones) mataron a 2.581 horroristes y 116 civiles nun total de 473 ofensives en [[Paquistán]], [[Yeme]], [[Somalia]] y [[Libia]] desque'l presidente Barack Obama llegó al poder en 2009.<ref>[http://www.infobae.com/america/eeuu/2016/07/01/estados-unidos-abatio-a-dos-xerarques-militares-del estáu-islamico-en-irak/ Estaos Xuníos ablayó a dos xerarques militares del Estáu Islámicu n'Iraq] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=estáu-islamico-en-irak/ Estaos Xuníos ablayó a dos xerarques militares del Estáu Islámicu n'Iraq |2=http://www.infobae.com/america/eeuu/2016/07/01/estados-unidos-abatio-a-dos-xerarques-militares-del |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 1 de xunetu de 2016</ref> == Crítiques al usu del términu == [[Ficheru:World Can't Wait J4 Demo.jpg|thumb|Participantes nuna manifestación en Washington D.C., vistíos como deteníos de Guantánamo encapuchaos y col característicu traxe naranxa.]] Les crítiques al términu "Guerra contra'l terror" refierse a los asuntos, la llexitimidá, la eficiencia o'l costu económicu asociaos a les operaciones militares llevaes a cabu en nome de dichu términu. Dellos analistes consideren que'l nome ye confusu y tuvo n'ocasiones un fin eminentemente propagandísticu. La mesma noción de "guerra" contra'l "terrorismu" ye complicada, y diversos críticos señalaron que ye desaparente y que les aiciones militares nel so nome nun puede ser afechiscamente etiquetaes como guerra, amás de qu'escorrieron oxetivos políticos qu'entepasen lo puramente militar.<ref name="Monbiot2003">[[George Monbiot]], [http://www.monbiot.com/archives/2003/03/11/a-wilful-blindness "A Wilful Blindness"] ("Those who support the coming war with Iraq refuse to see that it has anything to do with US global domination"), ''monbiot.com'' (páxina web del autor agospiada na web de ''[[The Guardian]]'', 11 March 2003. (acceddido 28 de mayu de 2007).</ref> Argumentóse que dalgunes de les midíes adoptaes en rellación con felicidá "guerra" amenorgaron dellos derechos civiles,<ref name="Wired-FBI">{{cita web |url=http://www.wired.com/threatlevel/2008/03/fbi-tried-to-co/ |títulu=FBI Tried to Cover Patriot Act Abuses With Flawed, Retroactive Subpoenas, Audit Finds |autor=Ryan Singel |fecha=13 de marzu de 2008 |editorial=Wired |fechaaccesu=13 de febreru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140131105556/http://www.wired.com/threatlevel/2008/03/fbi-tried-to-co/ |fechaarchivu=2014-01-31}}</ref> y atenten contra los [[derechos humanos]]. La inadecuación de términu "guerra" deberíase por casu a que nun esiste un enemigu claramente identificable, o al fechu de que paez pocu probable que'l horrorismu internacional pueda ser afechiscamente esaniciáu per medios específicamente militares.<ref name="Richissin">{{cita publicación |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2002023596_russanal02.html|títulu="War on terror" difficult to define |autor=Todd Richissin |fecha=2 de setiembre de 2004 |periódicu=The Baltimore Sun |fechaaccesu=28 de xineru de 2009 |idioma=inglés}}</ref> Otres crítiques, como la de [[Francis Fukuyama]], apunten a que'l [[horrorismu]] nun ye un enemigu concretu, sinón solo una táutica usada por grupos de persones opuestes a otros grupos más amplios; la espresión «guerra contra'l terrorismu», escurez les diferencies ente conflictos como la insurxencia emancipatoria yihadista internacional. Mientres Estaos Xuníos y los sos aliaos caltuvieron presencia militar n'[[Iraq]] y [[Afganistán]], causáronse daños colaterales, [[Shirley Williams]] afirma qu'esto aumenta la rensía y les amenaces horroristes contra intereses occidentales.<ref>Williams, Shirley. "[http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,3604,1072390,00.html The seeds of Iraq's future terror]". [[The Guardian]], 28 October 2003.</ref> Tamién s'atalantar# que dicha presencia constitúi una hipocresía per parte d'Estaos Xuníos,<ref name="odom_terrorismtactic">{{cita web |url=http://www.middlebury.edu/media/view/214721/orixinal/OdomPaper.pdf |títulu=American Hegemony: How to Use It, How to Lose It by Xen. William Odom |formatu=PDF |fecha= |fechaaccesu=27 de febreru de 2014}}</ref> va acompañada d'histeria mediática,<ref>{{cita llibru |apellíu=Lustick|nome=Ian S. |títulu=Trapped in the War on Terror|url=https://archive.org/details/trappedinwaronte0000lust|editorial=University of Pennsylvania Press|isbn=0-8122-3983-0|añu=2006|origyear=1 September 2006}}</ref> y que l'amiestu ente política d'esteriores y política de seguridá estropiaron la imaxe d'Estaos Xuníes percibida na mayor parte de países.<ref name="PEW-2007">{{cita web |url=http://www.pewglobal.org/2007/03/14/americas-image-in-the-world-findings-from-the-pew-global-attitudes-project/ |títulu=America's Image in the World: Findings from the Pew Global Attitudes Project |fecha=14 de marzu de 2007 |editorial=Pew Research Center fechaaccesu=13 de febreru de 2012}}</ref> == Ver tamién == * [[Centros clandestinos de detención de la CIA]] * [[Contrahorrorismu]] * [[Guerra nel noroeste de Paquistán]] * [[Guerra contra l'Estáu Islámicu]] * [[Operación Gladio]] * [[Operación Llibertá Duradera - Cuernu d'África]] * [[Operación Llibertá Duradera - Filipines]] * [[Horrorismu d'Estáu]] * [[Crisis migratoria n'Europa]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/12/20051214-1.es.html Declaraciones del Presidente de EE. XX., George W. Bush, sobre la Guerra Contra'l Terrorismu] * [http://www.rebelion.org/noticia.php?id=59190 La llocura belicista de EE. XX.] * [http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA93%20May.11/GuerraContraTerror.htm La "guerra contra'l terror": una decisión aciar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508193652/http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA93%20May.11/GuerraContraTerror.htm |date=2015-05-08 }} Revista Alif Nûn nᵘ 93, mayu de 2011. * [https://elpais.com/diario/2011/09/11/internacional/1315692001_850215.html Antonio Cañu, "11-S, diez años dempués. La década qu'allumó'l ocaso"], ''El País'', 11 de setiembre de 2011. * Link (pa baxes de les guerres d'Afganistán ya Iraq): [http://icasualties.org/ ICasualties] * Link (pa baxes de la guerra contra Estáu Islámicu) : [http://www.defense.gov/casualty.pdf] {{Tradubot|Guerra contra el terrorismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra contra'l horrorismu|Guerra contra'l horrorismu]] [[Categoría:Guerres d'Asia]] [[Categoría:Guerra contra Estáu Islámicu]] [[Categoría:Conflictos globales]] emyfevb297io11jf9iyp79i3475ow3n 0 114371 4775626 4744370 2026-11-04T01:50:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 60 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775626 wikitext text/x-wiki :''Pa la intervención estranxera vease [[Intervención militar en Libia de 2011]].'' {{Ficha de conflictu militar | nome = Guerra de Libia de 2011 | imaxe = Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg | tamañu imaxe = 350px | casus = [[Corrupción política]], [[autoritarismu]], males condiciones de vida | descripción_imagen = Tanques destruyíos pela rodiada de [[Misrata]] |conflictu = Parte de [[Primavera Árabe]] |fecha = [[15 de febreru]] - [[23 d'ochobre]] de [[2011]] |axencia = |lugar = {{bandera|Libia|2011}} [[Libia]] |coordenaes = |resultáu = * Victoria rebalba * [[Muerte de Muamar Gadafi]] * Cayida de la [[Gran Yamahiriya Árabe Libia Popular Socialista]] * El [[Conseyu Nacional de Transición]] asume'l control provisional del gobiernu de [[Libia]] * Formación de la nueva [[República Libia]] |consecuencies = Destrucción parcial y casi total de les ciudaes principales * Grave [[crisis humanitaria]] con enormes grupos de movíos nacionales y estranxeros.<ref>{{cita web |url=http://www.abc.com.py/nota/libia-seis-meses-de-insurreccion-y-de guerra civil/ |títulu=Ciudad y Situación humanitaria ABC.com.py |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> * Robu de patrimoniu cultural y históricu.<ref>{{cita publicación |títulu=Libia sufre'l robu de 10.000 antigüedaes de valor incalculable |url=http://actualidad.rt.com/tiempolibre/cultura/issue_31794.html |editorial=Russia Today |fecha=1 de payares de 2011 |fechaaccesu=1 de payares de 2011|axencia=Novosti}}</ref> * Formación del Frente de Lliberación de Libia * Estallíu eventual de la [[Guerra de Libia (2014-actualidá)|segunda guerra de Libia]] en [[2014]] * La organización horroristes Estáu Islámicu toma la ciudá de [[Sirte]], últimu apartaz gadafista en cayer<ref>{{cita publicación |títulu=L'Estáu Islámicu toma Sirte con una exhibición de poderíu militar |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-grupos-yihadistes-allegaos-estáu-islamico-tomen-sirte-20150219204423.html |editorial=Europa Press |fecha=19 de febreru de 2015}}</ref> |descripción = Sulevación cívicu-militar inspirada nos ideales de les revoluciones [[Revolución tunecina|tunecina]] y [[Revolución exipcia de 2011|exipcia]]. * Represión y enfrentamientos militares ente gobiernu y opositores. * Intervención militar esterior aprobada pol [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]]. |territoriu = |combatientes2 = <center>{{bandera|Libia|1977|tamañu=80px}}<br/>'''[[Gran Yamahiriya Árabe Libia Popular Socialista]]'''</center> '''[[Congresu Xeneral del Pueblu (Libia)|Congresu Xeneral del Pueblu]]''' (Parllamentu libiu en Tripoli, hasta'l 25 d'agostu)<br/> '''Ministeriu de Defensa''' (hasta'l 25 d'agostu) * Fuercies Armaes * [[Ficheru:Libyan National Army.png|20px|link=]] [[Exércitu de Libia]] * [[Ficheru:Roundel of Libya (1977-2011).svg|20px|link=]] [[Fuercia Aérea de Libia]]<ref group="n.">(hasta marzu)</ref> * [[Ficheru:Naval ensign of Libya (1977-2011).svg|20px|border]] [[Armada de Libia]]<ref group="n.">(hasta mayu)</ref> '''Ministeriu del Interior''' (hasta'l 25 d'agostu) * Policía de Libia * Paramilitares <center>{{bandera|Libia|1977|tamañu=80px}}<br/>'''[[Gadafi|Fuercies gadafistas derrocaes]]'''</center> * Militares desertaos del [[Exércitu de Libia]] dempués de la [[Batalla de Tripoli]], lleales a [[Gadafi]] ---- Fuercies [[paramilitar]]es<br/> [[#Posición de les tribus|Tribus lleales a Gadafi]]<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/><ref name="stabroek">{{cita publicación |url=http://www.stabroeknews.com/2011/news/world/02/23/libya%E2%80%99s-tribal-politics-key-to-gaddafi%E2%80%99s-fate/|axencia=Stabroek News |fecha=23 de febreru de 2011 |fechaaccesu=26 de xunetu de 2011 |títulu=Libya's Tribal Politics Key to Gaddafi's Fate}}</ref><br/> [[Mercenarios]] estranxeros<ref>{{cita publicación |url=http://af.reuters.com/article/drcNews/idAFLDE71N11N20110224 |títulu=Is Libya's Gaddafi Turning to Foreign Mercenaries? |editorial=[[Reuters]] |fecha=24 de febreru de 2011 |fechaaccesu=6 de xunu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111130075253/http://af.reuters.com/article/drcNews/idAFLDE71N11N20110224 |archivedate=2011-11-30 }}</ref><ref name="children">{{cita web |url=http://www.npr.orgblogsthetwo-way/2011/03/03/134223827/gadhafi-using-foreign-children-as-mercenaries-in-libya |títulu=Gadhafi Using Foreign Children As Mercenaries In Libya |obra=[[NPR]] |fecha=3 de marzu de 2011 }}</ref><ref name="chadian">{{cita publicación |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8349414/African-mercenaries-in-Libya-nervously-await-their-fate.html |títulu=African Mercenaries in Libya Nervously Await Their Fate |fecha=27 de febreru de 2011 |obra= [[The Daily Telegraph]] }}</ref><ref name="tuaregs1">{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-12647115 |títulu=Tuaregs 'join Gaddafi's mercenaries' |editorial=BBC |fecha=4 de marzu de 2011}}</ref><ref name="tuaregs2">{{cita web |url=http://uk.ibtimes.com/articles/118924/20110304/libya.htm |títulu=Gaddafi hiring Tuareg warriors as mercenaries in Libya: reports |fecha=4 de marzu de 2011 |editorial=International Business Times |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110306023442/http://uk.ibtimes.com/articles/118924/20110304/libya.htm |fechaarchivu=6 de marzu de 2011 }}</ref><ref name="tuaregs3">{{cita web |url=http://www.afrik-news.com/article19172.html |títulu=Libya: Gaddafi and his Mali-Chad Tuareg mercenaries |editorial=Afrik news |fecha=24 de marzu de 2011}}</ref><ref name="tuaregs4">{{cita publicación |url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/6889/World/Region/Gaddafi-recruits--Tuareg-mercenaries.aspx |títulu=Gaddafi recruits 800 Tuareg mercenaries |axencia=AFP |fecha=3 de marzu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110305012108/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/6889/World/Region/Gaddafi-recruits--Tuareg-mercenaries.aspx |fechaarchivu=5 de marzu de 2011 }}</ref><ref>Staff (19 February 2011) [http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/19/138351.html "Scores Die in Third Day of Libya's Anti-Gaddafi Protests – Gaddafi Recruits 'African Mercenaries' To Quell Protests"]. [[Al Arabiya]]. Consultáu'l 26 de marzu de 2011.</ref><ref>Swaine, Jon (27 February 2011). [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8350968/Libya-African-mercenaries-immune-from-prosecution-for-war-crimes.html Libya: African Mercenaries 'Immune from Prosecution for War Crimes' – African Mercenaries Hired by the Gaddafi Regime To Kill Libyan Protesters Would Be Immune from Prosecution for War Crimes Due to a Clause in This Weekend's UN Resolution That Was Demanded by the United States"]. ''[[The Daily Telegraph]]''. Consultáu'l 26 de marzu de 2011.</ref> ---- '''Sofitu internacional''' * {{bandera2|Rusia}}<ref group="n.">Xineru-mayu 2011</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Rusia dexa de sofitar a Gaddafi |url=http://archivo.laprensa.hn/Internacionales/Ediciones/2011/05/29/Noticias/Muamar-Gadafi-pierde-el sofitu-de-Rusia }}</ref> * {{bandera2|China}}<ref name="chiru">{{cita publicación |títulu=China y Rusia dulden sobre l'aición militar contra Gaddafi |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8354737/Libya-Russia-China-join-France-in-opposing-military-action-against-Gaddafi.html |editorial=[[The Telegraph]] |fecha=1 de mayu de 2011}}</ref> * {{bandera2|Irán}}<ref>{{cita publicación |títulu=Western Intelligence: Iran Helping Gaddafi in Confrontation with NATO |url=http://www.americanthinker.com/2011/07/western_intelligence_iran_helping_gaddafi_in_confrontation_with_nato.html |editorial=American Thinker |fecha=7 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014}}</ref> * {{bandera2|Bielorrusia}}<ref name="chiru" /> * {{bandera2|Venezuela}}<ref name="gatestone">{{cita publicación |títulu=Venezuela,Nicaragua and Cuba Still Support Gaddafi |url=http://www.gatestoneinstitute.org/2392/venezuela-nicaragua-cuba-support-gaddafi |idioma=inglés}}</ref> * {{bandera2|Cuba}}<ref name="gatestone" /> * {{bandera2|Bolivia}}<ref>{{cita publicación |títulu=Bolivia y Cuba sumir a Hugo Chávez en sofitu a Gaddadi |url=http://www.hechosdehoy.com/bolivia-y-cuba-sumir a-hugo-chavez-en-sofitu-de-6626.htm |idioma=inglés}}</ref> * {{bandera2|Ecuador}}<ref>{{cita publicación |títulu=Nicaragua y Ecuador sofiten a Gaddafi |url=http://www.eltiempo.com/mundo/africa/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-10214224.html}}</ref> * {{bandera2|Nicaragua}}<ref name="gatestone" /> * {{bandera2|Zimbabue}}<ref>{{cita publicación |títulu=Zimbabwean army helping Gaddafi in Libya |url=http://www.thezimbabwean.co/news/37590/zimbabwean-army-helping-gaddafi-in-libya-.html |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140122074610/http://www.thezimbabwean.co/news/37590/zimbabwean-army-helping-gaddafi-in-libya-.html |archivedate=2014-01-22 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref> * {{bandera2|Corea del Norte}}<ref>{{cita publicación |títulu=NK laments Gaddafi's nuke folly |url=http://www.atimes.com/atimes/Korea/MC29Dg01.html |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218181349/http://www.atimes.com/atimes/Korea/MC29Dg01.html |archivedate=2014-02-18 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref> * {{bandera2|Serbia}}<ref group="n.">Faiciones nacionalistes.</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Gaddafi Gets Love From Serbian Nationalists On Facebook |url=http://www.huffingtonpost.com/2011/04/05/gaddafi-facebook-serbian-nationalists_n_845074.html |idioma=inglés}}</ref> * {{bandera2|Omán}}<ref name="oman">{{cita publicación |títulu=Omán, dispuestu a recibir a los familiares de Gaddafi |url=http://spanish.ruvr.ru/2011/10/27/59470952.html |idioma=inglés |urlarchivu=https://archive.today/20120714184913/http://spanish.ruvr.ru/2011/10/27/59470952.html |fechaarchivu=14 de xunetu de 2012 }}</ref> * {{bandera2|Sudáfrica}}<ref name="oman" /> * {{bandera2|Siria}}<ref name="lanacion">{{cita publicación |títulu=Siria, Yemen, Arxelia y Sudán sofiten a Gaddafi |url=http://www.lanacion.com.ar/1357008-la lliga-arabe-pidio-una zona-de-exclusion-aerea }}</ref> * {{bandera2|Yeme}}<ref name="lanacion" /> * {{bandera2|Arxelia}}<ref name="lanacion" /> * {{bandera2|Sudán}}<ref name="lanacion" /> * {{bandera2|Kenia}}<ref name="afrol">{{cita publicación |títulu="Tropes de Kenia, Níxer y Malí sofiten a Gadafi" |url=http://www.afrol.com/es/articulos/37497 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306212328/http://www.afrol.com/es/articulos/37497 |archivedate=2014-03-06 |fechaaccesu=2018-04-08 }}</ref> * {{bandera2|Níxer}}<ref name="afrol" /> * {{bandera2|Mali}}<ref name="afrol" /> |combatientes1 = <center>{{bandera|Libia|2011|tamañu=80px}}<br/>'''[[Conseyu Nacional de Transición Rebalbes libios]]'''<ref>{{cita publicación |autor=Staff |url=http://www.news.com.au/breaking-news/ferocious-battles-in-libya-as-national-council-meets-for-first-time/story-y6frfku0-1226016536676 |títulu=Ferocious Battles in Libya as National Council Meets for First Time |editorial=[[NewsCore]] (via [[News Limited]]) |fecha=6 de marzu de 2011 |fechaaccesu=27 de marzu de 2011}}</ref></center> * {{bandera|Libia}} [[Exércitu de Lliberación Nacional Libiu|Exércitu de Lliberación Nacional]]<ref>[[Exércitu de Libia|Fuercies Armaes]] xuníes a la oposición y policía libia xuníes a la oposición amás de voluntarios civiles.</ref> * [[Ficheru:Free Libyan Air Force roundel.svg|20px|link]] [[Fuercia Aérea Libia Llibre]] {{bandera|Libia}} Maniferstantes civiles anti-Gadafi <center>{{bandera|Libia|2011|tamañu=80px}}<br/>'''[[República Libia]]'''</center> * [[Ficheru:Seal of the National Transitional Council (Libya).svg|20px||link=]] '''[[Conseyu Nacional de Transición]]''' (Parllamentu libiu en [[Trípoli]], dende'l 25 d'agostu) * '''Ministeriu de Defensa''' (dende'l 25 d'agostu) * '''Fuercies Armaes:''' * [[Ficheru:Libyan National Army.png|20px|link=]] [[Exércitu de Libia]] * [[Ficheru:Roundel of Libya (1977-2011).svg|20px|link=]] [[Fuercia Aérea de Libia]]<ref group="n.">(Hasta marzu).</ref> * [[Ficheru:Naval ensign of Libya (1977-2011).svg|20px|border]] [[Armada de Libia]]<ref group="n.">(Hasta mayu).</ref> '''Ministeriu del Interior''' (dende'l 25 d'agostu) * Policía de Libia ---- * [[#Posición de les tribus|Tribus opositores]]<ref name="tribewsj">{{cita publicación |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html |obra= [[The Wall Street Journal]] |fecha=21 de xunu de 2011 |títulu=Libya City Torn by Tribal Feud |fechaaccesu=26 de xunetu de 2011}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cita publicación |fecha=26 de xunetu de 2011 |url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|periódicu=Der Spiegel |fechaaccesu=26 de xunetu de 2011 |títulu=Tribal Rivalries Complicate Libyan War |nome=Mathieu |apellíu=Von Rohr}}</ref><ref name="live5-3">{{cita web |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-5 |axencia=Al Jazeera Blogues |fecha=5 de marzu de 2011 |fechaaccesu=26 de xunetu de 2011 |títulu=Libya Live Blog - March 5 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110817010129/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-5 |fechaarchivu=17 d'agostu de 2011 }}</ref> * Asesores militares y soldaos estranxeros<ref>{{cita publicación |url=http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFN0229488620110602?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0&sp=true |títulu=Mercenaries joining both sides in Libya conflict |autor=Mark Hosenball |editorial=[[Reuters]] Africa |fecha=2 de xunu de 2011 |fechaaccesu=17 de xunetu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111130081612/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFN0229488620110602?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0&sp=true |archivedate=2011-11-30 }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1374206/Libya-Mercenaries-help-rebels-war-Gaddafi-say-UK-generals.html |títulu=Send in the dogs of war: Mercenaries could help the rag-tag rebels say UK generals |autor=Tim Shipman |editorial=[[Daily Mail]] |fecha=6 d'abril de 2011 |fechaaccesu=17 de xunetu de 2011}}</ref> ---- <center>{{bandera|ONX|tamañu=50px}}<br/>'''[[Organización de les Naciones Xuníes]] aplicando [[Resolvimientu 1973 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|resolución 1973 del Cons. de Seguridá]] sobre [[Intervención militar en Libia de 2011|intervención militar]]'''</center> * {{bandera|ONX}} [[Estaos miembros de Naciones Xuníes|Miembros de la ONX]] * {{bandera2|OTAN}} * {{bandera2|Qatar}}<ref>{{enllaz rotu|{{cita publicación |autor=Staff |url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jTmXlHe7peJtPJyj6O3laLRQa_yw?docId=y09dd83a85f14859942a15c341db9b53 |títulu= Gulf Bloc: Qatar, UAE in Coalition Striking Libya |editorial= [[Associated Press]] (via [[Google News]]) |fecha=21 de marzu de 2011 |fechaaccesu=26 de marzu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110321224832/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jTmXlHe7peJtPJyj6O3laLRQa_yw?docId=y09dd83a85f14859942a15c341db9b53|fechaarchivu=21 de marzu de 2011}}|https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jTmXlHe7peJtPJyj6O3laLRQa_yw?docId=y09dd83a85f14859942a15c341db9b53}}</ref> * {{bandera2|Emiratos Árabes Xuníos}}<ref>{{cita publicación |autor=Staff |url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews |títulu=UAE Updates Support to UN Resolution 1973 |editorial=WAM ([[Emirates News Agency]]) |fecha=25 de marzu de 2011 |fechaaccesu=26 de marzu de 2011}}</ref> * {{bandera2|Xordania}}<ref>{{cita publicación |obra= [[The Jordan Times]] |fecha= 6 d'abril de 2011 |fechaaccesu= 6 d'abril de 2011 |url= http://www.jordantimes.com/?news=36218 |títulu= Jordanian Fighters Protecting Aid Mission |archiveurl= https://web.archive.org/web/20171019224607/http://www.jordantimes.com/?news=36218 |archivedate= 2017-10-19}}</ref> * {{bandera2|Suecia}}<ref>{{cita publicación |autor=EFE |url=http://el-nacional.com/www/site/p_contenido.php?q=nodo/196374/Mundu/Parllamentu-suecu-aprueba-la-participaci%C3%B3n-en-la-operaci%C3%B3n-en-Libia |títulu=Parllamentu suecu aprueba la participación na operación en Libia |editorial=El Nacional.com |fecha=1 d'abril de 2011 |fechaaccesu=19 d'agostu de 2011 }}</ref> ---- <center>[[Ficheru:Perlshaper orthographic example1.svg|50px|link=]]</center> '''Sofitu internacional:''' * {{bandera2|Lliga Árabe}}<ref>{{cita publicación |títulu=La Lliga Árabe da'l llombu a Gadafi y reconoz a los rebeldes |url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20110825/54205254892/la lliga-arabe-da-el llombu-a-gadafi-y-reconoz-a-los rebeldes.html |editorial=La Vanguardia |fecha=25 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014 }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=La CNT ingresa na Lliga Árabe |url=https://www.publico.es/internacional/393381/el-cnt-ingresa-en-la lliga-arabe-y niégase-a-axustar-con-gadafi |editorial=El Públicu |fecha=28 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Almitir a Libia de nuevu |url=https://www.rtve.es/noticias/20110828/lliga-arabe-almite-nuevu-libia-en reconociendo-oficialmente-rebeldes/457678.shtml |editorial=RTVE |fecha=28 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014}}</ref> * {{bandera2|XE}}<ref>{{cita publicación |títulu=La Unión Europea encamienta a Gaddafi a dimitir y "aceptar la voluntá del pueblu" |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2011/08/678-387825-9-la-union-europea-encamienta-a-gaddafi-a-dimitir-y-aceptar-la voluntá-del pueblu.shtml |editorial=La Tercer |fecha=22 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014 }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=La XE celebró la cayida de Gaddafi |url=http://www.elespectador.com/noticias/elmundo/articulo-306539-union-europea-celebro-caida-de-gadafi |fecha=22 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140422190806/http://www.elespectador.com/noticias/elmundo/articulo-306539-union-europea-celebro-caida-de-gadafi |archivedate=2014-04-22 }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=La XE aprueba más sanciones pa primir a Gaddafi |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/04/12/union-europea-aprueba-mas-sanciones-contra-libia-pa-primir-a-gadhafi |editorial=La Tercer |fecha=22 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014}}</ref> * [[Xunión Africana]]<ref>{{cita publicación |títulu=Arab League hopes Gaddafi death 'turns page of tyranny' |url=http://www.vanguardngr.com/2011/10/arab-league-hopes-gaddafi-death-turns-page-of-tyranny |editorial=Vanguard |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014}}</ref> * [[Ficheru:Flag of CARICOM.svg|20px|border|link=]] [[Comunidá del Caribe]]<ref>{{cita publicación |títulu=Lay down arms in peace |url=http://www.caricom.org/jsp/pressreleases/press_releases_2011/pres387_11.jsp |editorial=CARICOM |fecha=24 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120106214205/http://caricom.org/jsp/pressreleases/press_releases_2011/pres387_11.jsp |fechaarchivu=6 de xineru de 2012 }}</ref> * {{bandera2|EEXX}}<ref>{{cita publicación |títulu=Estaos Xuníos y la OTAN asesinen a Gaddafi |url=http://www.wsws.org/es/articles/2011/oct2011/esgd-o25.shtml |editorial=La Tercer |fecha=25 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140127092839/http://www.wsws.org/es/articles/2011/oct2011/esgd-o25.shtml |archivedate=2014-01-27 }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=la OTAN 'va asesorar' a Libia en defensa |url=http://www.librered.net/?p=29990 |editorial=Librered |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002083035/http://www.librered.net/?p=29990 |archivedate=2015-10-02 }}</ref> * {{bandera2|Xapón}}<ref>{{cita publicación |títulu=Xapón sofita al nuevu gobiernu libiu |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2011/10/678-400258-9-japon-considera-que-la muerte-de-gaddafi-ye-importante-pa-una-nueva-libia.shtml |editorial=Cooperativa |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014 }}</ref> * {{bandera2|Corea del Sur}}<ref>{{cita publicación |títulu=Seúl ayuda diplomáticamente a los rebeldes |url=http://www.cooperativa.cl/noticias/mundo/africa/libia/corea-del sur-reforzara-el sofitu-diplomatico-a-los-rebeldes-libios/2011-08-23/061335.html |editorial=Cooperativa |fecha=23 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014}}</ref> * {{bandera2|Albania}}<ref>{{cita publicación |títulu=Albania PM Hails Death of 'Criminal' Gaddafi |url=http://www.balkaninsight.com/en/article/albania-pm-hails-gadhafi-s-death |editorial=Balkan Insight |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140224050524/http://www.balkanweb.com/kryesore/1/imami-shqiperia-kontribut-ne-libi-ne-fazen-y-post-konfliktit-63715.html], Balkanweb</ref> * {{bandera2|Australia}}<ref>{{cita publicación |títulu=Australia supports NTC |url=https://www.abc.net.au/news/2011-10-21/gillard-abbott-on-gaddafi-death/3590956 |editorial=ABC |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014}}</ref> * {{bandera2|Israel}}<ref>{{cita publicación |títulu=Israelis not sorry Muammar Gaddafi is dead |url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Israelis-not-sorry-Muammar-Gaddafi-is-dead |editorial=Jerusalem Post |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014}}</ref> * {{bandera2|Suiza}}<ref>{{cita publicación |títulu=Suiza, contenta col fin de Gaddafi |url=http://www.swissinfo.ch/spa/noticias/politica_suiza/Suiza,_contenta_ante_el fin_de_Gaddafi.html?cid=30961304 |editorial=swissinfo.ch |fecha=22 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014 }}</ref> * {{bandera2|Canadá}}<ref>{{cita publicación |títulu=Canada-Libya Relations |url=http://www.canadainternational.gc.ca/libya-libye/billateral_relations_billaterales/canada-libya-libye_bu.aspx |editorial=CanadaInternational |fecha=22 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014}}</ref> * {{bandera2|India}}<ref>{{cita publicación |títulu=Muammar Gaddafi dead: India offers to rebuild liberated Libya |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-21/news/30306461_1_muammar-gaddafi-libyan-people-countries-support |editorial=The Economic Times |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305165510/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-21/news/30306461_1_muammar-gaddafi-libyan-people-countries-support |archivedate=2016-03-05 }}</ref> * {{bandera2|Iraq}}<ref>{{cita publicación |títulu=Iraq |url=http://blogs.aljazeera.com/topic/iraq-oct-20-2011-2056 |editorial=AlJazeera |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014}}</ref> * {{bandera2|El Líbanu}}<ref>{{cita publicación |títulu=Rival Lebanese leaders hail Gadhafi's death |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2011/Oct-21/151850-rival-lebanese-leaders-hailgadhafis-death.ashx#axzz1bPE3Tgri |editorial=Daily Star |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=4 de febreru de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513232653/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2011/Oct-21/151850-rival-lebanese-leaders-hailgadhafis-death.ashx#axzz1bPE3Tgri |archivedate=2019-05-13 }}</ref> * {{bandera2|Kuwait}}<ref>{{cita publicación |títulu=Kuwait apurre 189 dólares a los rebeldes |url=http://sp.ria.ru/international/20110505/148892811.html |editorial=RiaNovosti |fecha=5 de mayu de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014}}</ref> * {{bandera2|Brasil}}<ref>{{cita publicación |títulu=Brasil bloquia activos del dictador Muamar Al Gadafi y del Bancu Central libiu |url=https://www.elmundo.es/accesible/america/2011/09/06/brasil/1315342845.html |editorial=El Mundo |fecha=6 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=6 de marzu de 2014}}</ref> * {{bandera2|Panamá}}<ref>{{cita publicación |títulu=Panamá reconoz a la CNT |url=http://www.abc.com.py/internacionales/venezuela-sofita-a-gadafi-colombia-y-panama-reconocen-cnt-libiu-298765.html |editorial=ABC |fecha=23 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2014 }}</ref> |políticos2 = {{bandera|Libia|1977}} [[Muammar al-Gaddafi]] {{MEC}} |políticos1 = {{bandera|EEXX}} [[Barack Obama]]<br /> {{bandera|EEXX}} [[Hillary Clinton]]<br /> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[David Cameron]]<br /> {{bandera|Francia}} [[Nicolas Sarkozy]]<br /> {{bandera|Canadá}} [[Stephen Harper]]<br /> {{bandera|Italia}} [[Silvio Berlusconi]] |comandante2 = {{bandera|Libia|1977}} [[Muammar al-Gaddafi]]{{MEC}} * {{bandera|Libia|1977}} [[Saif al Islam Gadafi]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Jamis Gadafi]]<ref>{{cita web |url=http://noticias.lainformacion.com/policia-y-justicia/arresto/el-antiguu-voceru-de-gadafi-niega-la so-captura_VTR4TwYSdHIQ8aOwlRalL1/ |títulu=L'antiguu voceru de Gadafi niega la so captura |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> * {{bandera|Libia|1977}} [[Moatassem Gadafi]]{{MEC}} * {{bandera|Libia|1977}} [[Al-Saadi al-Gaddafi]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Saif al Arab Gadafi]]{{MEC}} * {{bandera|Libia|1977}} [[Abdullah Senussi]]{{MEC}} * {{bandera|Libia|1977}} [[Abu-Bakr Yunis Jabr]]{{MEC}} * {{bandera|Libia|1977}} [[Massoud Abdelhafid]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Mahdi al Arabi]]{{PDG}} * {{bandera|Libia|1977}} [[Khouidli Hamidi]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Moussa Ibrahim]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Rafi al-Sharif]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Awad Hamza]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Bashir Hawadi]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Mustafa al-Kharoubi]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Nasr al-Mabrouk]] * {{bandera|Libia|1977}} [[Mansour Dao]] |comandante1 = {{bandera|Libia|2011}} [[Mustafa Abdul Jalil]]<ref>{{cita publicación |url=http://live.reuters.com/Event/Middle_East_Protests |títulu=Middle East Unrest – Live Blog |axencia=Reuters |fechaaccesu=6 de xunu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190822083627/http://live.reuters.com/Event/Middle_East_Protests?Page=44 |archivedate=2019-08-22 }}</ref> * {{bandera|Libia|2011}} [[Jalal al-Digheily]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Omar El-Hariri]]<ref>{{cita publicación |autor=Staff |url= http://www.businessinsider.com/libyas-opposition-leadership-national-libyan-council-2011-3?páxina=1 |títulu= Libya's Opposition Leadership Comes into Focus |editorial=[[Stratfor]] (via [[Business Insider]]) |fecha=8 de marzu de 2011 |fechaaccesu=26 de marzu de 2011}}</ref> * {{bandera|Libia|2011}} [[Mahmoud Jabril]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Abdul Fatah Younis]]{{MEC}} * {{bandera|Libia|2011}} [[Abdul Hafiz Ghoga]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Suleiman Mahmoud]]<ref>{{cita publicación |autor=Staff |url=http://www.economist.com/node/18338840?story_id=18338840 |títulu=The Battle for Libya: The Colonel Fights Back – Colonel Muammar Qaddafi Is Trying to Tighten His Grip on the West, While the Rebels' Inexperience Leaves Them Vulnerable in the East |obra=[[The Economist]] |fecha=10 de marzu de 2011 |fechaaccesu=26 de marzu de 2011}}</ref> * {{bandera|Libia|2011}} [[Khalifa Belqasim Haftar]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Khalid Shahmah]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Abdelhakim Belhadj]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Mahdi al-Harati]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Abu Oweis]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Abdul Hassan]] * {{bandera|Libia|2011}} [[Abdel Hakim al-Hasidi]] * {{bandera|EEXX}} [[Carter Ham]] * {{bandera|Reinu Xuníu}} [[David Richards]] * {{bandera|Francia}} [[Édouard Guillaud]] * {{bandera|Canadá}} [[André Deschamps]] * {{bandera|Italia}} [[Claudio Graziano]] * {{bandera|Suecia}} [[Sverker Göranson]] '''Operación ''Proteutor Unificáu'':''' * {{bandera|OTAN}}{{bandera|Canadá}} [[Charles Bouchard]]<ref name="Staff_1">{{cita publicación |autor=Staff |url= http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/03/25/libya-nato-mission.html |títulu= Canadian To Lead NATO's Libya Mission |editorial=[[CBC News]] |fecha=25 de marzu de 2011 |fechaaccesu=26 de marzu de 2011}}</ref> * {{bandera|OTAN}}{{bandera|EEXX}} [[James G. Stavridis]] * {{bandera|OTAN}}{{bandera|Italia}} [[Rinaldo Veri]] * {{bandera|OTAN}} [[Anders Fogh Rasmussen]]><ref name="Staff_1"/> |soldaos1 = {{bandera|Libia}} ~8000 desertores<ref>{{cita publicación |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131542757285681.html#| axencia = Al Jazeera}}</ref> * {{bandera|Libia}} Batallón ''36 Saaiqa''<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gfUGuTVpkLLbUgHna__pUmUV__fA?docId=8eb17692d31943d899b902d331525575 |títulu=Gadhafi showers strategic oil port with rockets |fecha=10 de marzu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110311214657/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gfUGuTVpkLLbUgHna__pUmUV__fA?docId=8eb17692d31943d899b902d331525575 |fechaarchivu=11 de marzu de 2011 }}</ref> * {{bandera|Libia}} 5000 voluntarios<ref>{{cita publicación |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/20113242554921501.html |títulu=Battle Rages over Libyan Oil Port | axencia =[[Al Jazeera]] |fecha=3 de marzu de 2011}}</ref> * {{bandera|Qatar}} 2000-5000 soldaos<ref>{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2011/10/111026_ultnot_libia_qatar_jm.shtml |títulu=Qatar reconoz que tuvo soldaos en territoriu libiu | axencia =[[BBC]]}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.avn.info.ve/contenido/qatar-almite-que-envi%C3%B3-cientos-de-soldaos-invadir-libia-y-sofitar-la-otan |títulu=Qatar almite qu'unvió cientos de soldaos a invadir Libia y sofitar a la Otan |axencia=[[AVN]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202025343/http://www.avn.info.ve/contenido/qatar-almite-que-envi%C3%B3-cientos-de-soldaos-invadir-libia-y-sofitar-la-otan |archivedate=2021-12-02 |fechaaccesu=2021-02-08 }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://hator-ra.blogspot.com/2011/11/despues-de-la-victoriaderrota-empieza.html |títulu=5000 soldaos de Qatar participaron na colonización de Libia. Fonte de la resistencia Gadafista |}}</ref><br/>{{bandera|OTAN}} [[Intervención militar en Libia de 2011#Medios militares|Fuercies aeronavales internacionales]]<br /> 1500 combatientes occidentales en tierra<ref>Pack, Jason (2013). ''The 2011 Libyan Uprisings and the Struggle for the Post-Qadhafi Future''. Palgrave Macmillan, páxs. 214. ISBN 9781137308092.</ref> |soldaos2 = {{bandera|Libia|1977}} 10&nbsp;000-12&nbsp;000 soldaos<ref>{{cita publicación |url=http://english.aljazeera.net/videu/africa/2011/03/2011331522685587.html |títulu=Gaddafi's Military Capabilities |axencia=[[Al Jazeera English]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110306183314/http://english.aljazeera.net/videu/africa/2011/03/2011331522685587.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2011 }}</ref> * {{bandera|Libia|1977}} 800 tanques * {{bandera|Libia|1977}} 1000 vehículos blindaos * {{bandera|Libia|1977}} 3 buques * {{bandera|Libia|1977}} 394 aviones operativos<ref name="fuerzasoperativas">{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Fuercies/militares/conflictu/libiu/elpepuint/20110319elpepuint_18/Tes |títulu=Fuercies militares nel conflictu libiu |autor=El País |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=20 de marzu de 2011}}</ref> * 5000 mercenarios [[tuareg]]<ref>Pack, Jason (2013). ''The 2011 Libyan Uprisings and the Struggle for the Post-Qadhafi Future''. Palgrave Macmillan, páxs. 38. ISBN 9781137308092.</ref> |baxes1 = 5904-6626 muertos<br />+5000 mancaos<ref name="ld_fíu_gaddafi">{{cita web |url=http://www.libertaddigital.com/mundo/el fíu-de-gadafi-griespu-libia-nun tien-mieu-a-un ataque-1276415876/ |títulu=El fíu de Gaddafi, griespu: "Libia nun tien mieu a un ataque" |autor=Libertad Digital |fecha=2011 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/25/libya.human.rights/ |títulu=Human rights groups: Violence in Libya must stop |idioma=inglés |autor=CNN |fecha=25 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110301183811/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/25/libya.human.rights/ |fechaarchivu=2011-03-01 }}</ref> |baxes2 = 3309-4227 muertos<br />7000 prisioneros |baxes4 = '''Estimaciones totales:'''<br />9400 muertos<br />50&nbsp;000 mancaos<br />4000 sumíos |campaña = rebelión en Libia de 2011 |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |anterior = |posterior = |nota1 = }} [[Ficheru:Libyan war final-es.svg|300px|thumb|right|Desenvuelvo de la guerra alredor de tol país. Cuanto más anaranxada ye la zona, antes foi conquistada pola rebelión. Les zones en cuadros representen frentes y zones reconquistaes.]] La '''Guerra de Libia de 2011''',<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/tag/guerra_libia/a/ |títulu=Noticies sobre Guerra Libia |obra=[[El País]] |fechaaccesu=8 de marzu de 2012}}</ref> llamada tamién en dellos medios de comunicación '''Guerra civil libia''',<ref>[https://www.rtve.es/noticias/20110301/revuelta-libia-conviértese-guerra-civil-futuru-inciertu/412579.shtml RTVE -, 1 de marzu de 2011</ref><ref>[http://mexico.cnn.com/mundo/2011/03/10/la-otan-analiza-una-resolucion-pa-frenar-la guerra civil-en-libia CNN - La OTAN analiza una resolución pa frenar la guerra civil en Libia], 10 de marzu de 2011</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=País |nome=Ediciones El títulu=El mapa de la guerra en Libia |url=https://www.elpais.com/graficos/internacional/mapa/guerra/Libia/elpepuint/20110319elpepuint_1/Gues/ |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=9 de xineru de 2017|periódicu=EL PAÍS}}</ref><ref>[http://noticierostelevisa.esmas.com/internacional/270720/gadafi-avanza-guerra-civil-libia TELEVISA - Gadafi avanza na guerra civil de Libia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305014345/http://noticierostelevisa.esmas.com/internacional/270720/gadafi-avanza-guerra-civil-libia |date=2016-03-05 }}, 19 de marzu de 2011</ref> '''Revolución Libia'''<ref>{{cita web |url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html |títulu=A Visual Look Back at the Libyan Revolution |obra=PBS |fecha=20 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html |fechaarchivu=2011-10-21 }}</ref> o '''Revuelta del 17 de Febreru''',<ref>{{cita web |url=https://www.libyaherald.com/2013/02/17/opinion-on-the-second-anniversary-of-the-17th-february-2011-revolution-reflections-and-considerations/ |títulu=On the second anniversary of the 17th February 2011 Revolution – reflections and considerations.}}</ref> foi un [[conflictu bélicu]] internacional en [[Libia|territoriu libiu]] qu'empezó en febreru de 2011. Enfrentó al [[Libia sol réxime de Muammar al-Gaddafi|gobiernu libiu de Muammar al-Gaddafi]] contra distintos grupos opositores entamaos nel llamáu [[Conseyu Nacional de Transición]] sofitaos estos per distintos países estranxeros, principalmente [[Francia]] y los países de la OTAN, y tuvo como contestu históricu la llamada [[Primavera Árabe]]. El conflictu empezó por aciu manifestaciones y protestes populares contra'l gobiernu de Muammar al-Gaddafi, pocu dempués de los conflictos que se produxeren nel vecín [[Tunicia]]. Los grupos sulevaos armaos llegaron a tomar el control de delles ciudaes faciendo que'l [[yamahiriya|gobiernu libiu]], llamáu ''yamahiriya'', perdiera'l control sobre árees importantes del país lo que derivó nun enfrentamientu armáu. La respuesta, armada que dio la ''yamahiriya'' foi calificada per dellos países como [[crímenes de lesa humanidá|un atentáu contra los derechos civiles y la seguridá]] de la población civil.<ref>{{cita web |url=http://www.washingtontimes.com/news/2011/mar/19/obama-libyan-people-must-be-protected/ |títulu='Odyssey Dawn' starts: U.S. Navy fires cruise missiles at Libyan air defenses |fechaaccesu=19 de marzu de 2011 |autor=Kara Rowland |fecha=19 de marzu de 2011 |editorial=[[The Washington Times]] |idioma=inglés}}</ref> Esos países, principalmente pertenecientes a la [[OTAN]] y lideraos por [[Francia]], poniendo como argumentu una [[Resolvimientu 1973 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|resolución]] de les [[ONX|Naciones Xuníes]], decidieron realizar una intervención que calificaron d'[[intervención humanitaria]]. El 31 d'ochobre de 2011, el [[Conseyu de Seguridá de la ONX]] determinó por unanimidá anulara la resolución que dexara la intervención por cuenta de la victoria rebalba.<ref>{{cita web |url=http://spanish.china.org.cn/international/txt/2011-10/28/content_23751471.htm |títulu=Naciones Xuníes anula resolución 1973 sobre Libia_Spanish.china.org.cn_中国最权威的西班牙语新闻网站 |fechaaccesu=9 de xineru de 2017 |apellíu=Gao |nome=Silvia |sitiuweb=spanish.china.org.cn}}</ref> Nos primeros cuatro meses de guerra civil, según el xefe d'una delegación del [[Conseyu de Derechos Humanos de la ONX]], produciríense ente diez y quince mil muertos en dambos bandos, constatándose casos de [[violencia sexual]] y [[crímenes de guerra]] cometíos principalmente, según fontes de los gobiernos que sofitaben a los opositores, poles fuercies lleales a Gadafi.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/06/09/internacional/1307645063.html |títulu=La Guerra en Libia cobrar hasta 15.000 vides en tan solo cuatro meses |fecha=1o de xunu de 2011 |autor=El Mundo |fechaaccesu=16 de xunu de 2011}}</ref> La guerra remató cola derrota de los partidarios de Muammar al-Gaddafi, [[muerte de Muammar al-Gaddafi|la so muerte]], y el control total del país per parte de los rebeldes del [[Conseyu Nacional de Transición]]. N'agostu de [[2012]] eslleir el Conseyu Nacional de Transición, empecipiando la transición democrática col [[Congresu Xeneral de la Nación (Libia)|Congresu Xeneral de la Nación]] y la fundación de la República Libia. En [[2014]] [[Guerra de Libia (2014-actualidá)|españa un nuevu conflictu]] quedando'l país estremáu en distintes zones d'influencia y desapaecíu na violencia na cual los grupos [[yihad]]istas tienen una relevancia creciente.<ref>[http://www.elespectador.com/noticias/elmundo/articulo-327115-violencia-nun ceso-libia-tres-muerte-de-gadafi-francia L'Espectador.com] Violencia nun cesó en Libia tres muerte de Gadafi: Francia</ref> == Contestu == Nes selmanes anteriores llevárense a cabu delles [[Primavera Árabe|revueltes nel distintos países árabe vecinos a Libia]], primero en [[Tunicia]] y más tarde n'[[Exiptu]], onde los manifestantes llograron trunfar, espulsando a los gobiernos esistentes dexando'l poder a gobiernos que, en teoría, deberíen d'impulsar reformes democrátiques. A esta series de protestes conocer como "Primavera Árabe". Les protestes estendiéronse llegando'l 15 de febreru (cuatro díes dempués del derrocamientu de [[Hosni Mubarak]], n'Exiptu) a Libia. El coronel [[Muammar al-Gaddafi]] yera'l xefe de los Oficiales Llibres, un grupu de nacionalistes árabes que depunxeron al [[Reinu de Libia|Rei]] [[Idris I de Libia]] el [[1 de setiembre]] de [[1969]], nun "[[Revolución del 1 de Setiembre|golpe d'estáu incruento]]".<ref>{{cita publicación |títulu=Qaddafi Is Non Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-non-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |fecha=23 de febreru de 2011 |fechaaccesu=12 de marzu de 2011 |obra=Bloomberg L.P. |autor=Viscus, Gregory |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-non-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |fechaarchivu=26 de febreru de 2011 }}</ref> Dende esi mesmu añu Gadafi, autroproclamado "[[Líder y Guía de la Revolución]]", exercía de forma ininterrumpida la xefatura del estáu libiu, convirtiéndose para [[2011]] nún de los [[Líderes de rexímenes non monárquicos con mandatos más llargos|xefes d'estáu non monárquicos con más tiempu nel poder]]. Sol mandatu de Gadafi, Libia yera teóricamente una [[democracia direuta]] [[Socialismu árabe|socialista]] y [[apartidista]] (esto ye, ensin [[partíos políticos]] de nengún tipu).<ref>{{cita publicación |apellíu=Robbins |nome=James |títulu=Eyewitness: Dialogue in the desert |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2011 |fecha=7 de marzu de 2007 |editorial=BBC News}}</ref> L'estáu funcionaba d'alcuerdu a la filosofía del ''[[Llibru verde (Gadafi)|Llibru Verde]]'' de Gadafi, que daba al [[xefe d'estáu]] una posición nominalmente ceremonial. Libia yera gobernada oficialmente por un sistema de comités que sirvíen como gobiernos llocales pa les subdivisiones del país, un [[Congresu Xeneral del Pueblu (Libia)|Congresu Xeneral del Pueblu]] [[Eleición indireuta|escoyíu indireutamente]] que sirvía como [[Poder Llexislativu|llexislativu]] y el [[Comité Xeneral del Pueblu]], dirixíu por un [[Secretariu Xeneral]], como caña executiva. A pesar de que tanto'l mandatariu como'l restu del gobiernu de Libia negaren que Gadafi tuviera cualquier tipu de poder, viéndose convertíu nuna "figura simbólica" n'abandonando la Presidencia en [[1977]],<ref name="telegraph_gaddafi">{{cita publicación |apellíu=Wynne-Jones |nome=Jonathan |títulu=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid' |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html |obra=The Telegraph |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2011 |fecha=19 de marzu de 2011 |allugamientu=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cita publicación |títulu=Gaddafi: Libya dignity under attack |url=https://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html |editorial=Al Jazeera |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2011 |fecha=2 de marzu de 2011}}</ref> según [[Freedom House]] les anteriores estructures yeren de cutiu utilizaes p'asegurar el predominiu del coronel, que al paecer apoderaba, ''[[de facto]]'', tolos poderes del estáu.<ref>{{cita web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |títulu=Libya |obra=Country Report |editorial=[[Freedom House]] |fechaaccesu=7 d'agostu de 2011}}</ref> Dende'l 13 al 16 de xineru, por cuenta de la inconformidad coles demorances na entrega de viviendes de proteición social (subvencionaes pol gobiernu yá qu'en Libia tolos sos habitantes teníen derechu a de tener una vivienda) y la corrupción política, produciéronse manifestaciones en [[Derna]], [[Bengasi]], [[Bani Walid]] y otres ciudaes libies. Una de les aiciones de los manifestantes foi tomar unes 2.000 viviendes que'l gobiernu taba construyendo.<ref>{{cita web |títulu=Libyans protest over delayed subsidized housing units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |fecha=16 de xineru de 2011}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Libya protest over housing enters its third day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |autor=Mohamed Abdel-Baky |fecha=16 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |fechaarchivu=19 de xunetu de 2011 }}</ref> Antes del [[27 de xineru]], el gobiernu respondiera a los disturbios con un fondu d'inversión de 24.000 millones de dólares p'apurrir vivienda ya impulsar el desenvolvimientu. A finales de xineru, [[Jamal al-Hajji]], escritor y comentarista políticu opositor a Gadafi, "llamó vía Internet a que la xente manifestar en pos d'aumentar la llibertá d'espresión", inspiráu nos llevantamientos de Túnez y Exiptu.<ref name="AI_JamalH">{{cita web |títulu=Libyan writer detained following protest call |editorial=[[Amnesty International]] |fecha=8 de febreru de 2011 |url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/5wLwGDmVM?url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |fechaarchivu=8 de febreru de 2011 }}</ref> Al-Hajji foi deteníu'l [[1 de febreru]] por axentes de la policía y acusáu el 3 de febreru por mancar a una persona col so coche. [[Amnistía Internacional]] afirmó que al-Hajji fuera encarceláu poles sos opiniones polítiques non violentes; la verdadera razón de la detención sería la convocatoria de manifestaciones.<ref name="AI_JamalH" /> == Primeres manifestaciones y entamu de la guerra == Les primeres manifestaciones con demandes de reformes polítiques y económiques contra'l réxime de Gadafi, que llevaba 41 años nel poder, convocaes n'[[Internet]] por un grupu de mozos sol lema «''Revuelta del 17 de febreru: Día de la roxura en Libia''», bastiar cola detención el día 15 en [[Bengasi]] de [[Fethi Tarbel]], abogáu defensor de presos de conciencia acusáu pola policía d'arrobinar el rumor d'una quema provocada na cárcel d'[[Abu Salim]]. El choque ente policías y manifestantes que reclamaben la lliberación de los presos dexó un saldu de trés muertos y 38 mancaos, na so mayoría axentes de la policía.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/protesta/españa/Libia/elpepuint/20110216elpepuint_8/Tes |títulu=La protesta españa en Libia |fechaaccesu=15 d'abril de 2011 |autor=Ignacio Cembrero |fecha=16 de febreru de 2011 |editorial=[[El País]]}}</ref> Les manifestaciones fueron creciendo en magnitú y violencia siendo reprimíes, cada vez con mayor brutalidá, poles fuercies de seguridá, superando en pocos díes, según delles fontes, los cuarenta muertos. El 18 de febreru n'[[Al Bayda]], ciudá onde primero dellos manifestantes morrieren a manes de la policía, dos axentes que trataben d'esvalixar a los manifestantes fueron prindaos por estos y aforcaos.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/2011/02/21/int_esp_siete-dias-de-protes_21A5195501.shtml |títulu=Siete díes de protestes en Libia |fechaaccesu=15 d'abril de 2011 |autor=L'Universal, Caraques |fecha=21 de febreru de 2011}}</ref> Les protestes dexeneraron nuna revuelta que s'estendió rápido pola [[Cirenaica]], la parte oriental del país, tradicionalmente contrariu a Gadafi.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Cirenaica/lidera/sulevacion/elpepiint/20110222elpepiint_1/Tes |fecha=22 de febreru de 2011 |títulu=La Cirenaica lidera la sulevación |autor=El País}}</ref> Gran parte del exércitu nesta zona xunir a los opositores, mientres los lleales al réxime abandonaron les armes y los cuarteles.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/soldaos/zona/oriental/retiren/sofitu/Gadafi/elpepiint/20110222elpepuint_21/Tes |títulu=Los soldaos de la zona oriental retiren el so sofitu a Gaddafi |autor=El País |fecha=22 de febreru de 2011}}</ref> Diversos medios de comunicación internacionales informaron de presuntes aiciones de represión estrema, incluyendo bombardeos indiscriminaos nes ciudaes per parte de la fuercia aérea. Escontra finales de febreru delles ciudaes de la zona occidental del país cayeron tamién sol control de los contrarios a Gadafi, quedando [[Trípoli (Libia)|Trípoli]], la capital del país, arrodiada de ciudaes controlaes pola oposición.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/revuelta/arima/oeste/Libia/elpepiint/20110224elpepiint_2/Tes |títulu=La revuelta arimar al oeste de Libia |autor=El País |fecha=24 de febreru de 2011}}</ref> La cercanía de los opositores fizo que les fuercies lleales al réxime doblaren los sos ataques contra estes ciudaes pa recuperales, causando numberoses baxes inclusive na capital, onde tamién teníen lugar manifestaciones de valumbu.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Gadafi/llucha/desesperada/caltener/control/oeste/Libia/elpepuint/20110223elpepuint_4/Tes |títulu=Gaddafi llucha a la desesperada pa caltener el control del oeste de Libia |fecha=23 de febreru de 2011 |autor=El País}}</ref> Los rebeldes, sofitaos por soldaos y políticos desertores, entamaron el [[Conseyu Nacional de Transición]] con sede en [[Bengasi]] estableciendo un gobiernu paralelu nes zones fuera del dominiu de Gadafi. L'exércitu partidariu de Gadafi, que tuviera a la defensiva, empezó una ofensiva nel este y nel oeste, camudando la situación a principios de marzu. A partir del día [[5 de marzu]] les fuercies del réxime consiguieron recuperar diverses ciudaes principalmente nel oeste y la mariña central del país.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/contraataques/Gadafi/frenen/ofensiva/rebelde/Libia/elpepuint/20110307elpepuint_5/Tes |títulu=Contraatacar de Gadafi frenen la ofensiva rebelde en Libia |fecha=7 de marzu de 2011 |autor=El País}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/regimen/Gadafi/anuncia/ofensiva/gran/escala/elpepuint/20110310elpepuint_11/Tes |títulu=El réxime de Gaddafi anuncia una ofensiva a gran escala |fecha=10 de marzu de 2010 |autor=El País}}</ref> A partir d'esi momentu, les tropes de Gadafi tomaron la iniciativa, asediando Bengasi y [[Misurata]], les principales ciudaes so dominiu opositor.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/fuercies/Gadafi/tomen/Brega/aceleren/asediar/Bengasi/elpepuint/20110313elpepuint_4/Tes |títulu=Les fuercies de Gadafi tomen Brega y aceleren pa asediar Bengasi |autor=El País |fecha=13 de marzu de 2011}}</ref> A nivel internacional, la crisis en Libia tuvo impautu na economía: l'[[Euru (moneda)|euru]] baxó y el preciu del [[petroleu]] aumentó hasta niveles cimeros a los 110 dólares.<ref>{{cita publicación |url=http://www.eleconomista.es/energia/noticias/2853149/02/11/El-crudu-Brent-xube-un-517-per cientu-hasta-los-11125-dolareOnus.html |títulu=El crudu Brent xube un 5,17 per cientu, hasta los 111,25 dólares|axencia =www.eleconomista.es}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu= Llega petroleu a 115 dólares por crisis n'Oriente Mediu |url= http://www.aztecanoticias.com.mx/notes/finances/43917/llega-petroleo-a-115-dolares-por crisis-n'oriente mediu |fecha=1 de marzu de 2011 | axencia = aztecanoticias.com}}</ref> Miles de libios y de ciudadanos estranxeros residentes nel país fuxeron del conflictu escontra países vecinos, xenerando una [[crisis humanitaria]]. La mayoría de los gobiernos occidentales manifestaron de momentu un fuerte refugu al gobiernu de Gadafi y les sos midíes represives, esixendo'l so arrenunciu. La [[Lliga Árabe]] suspendió la membresía de Libia y sofitó l'establecimientu d'una [[zona d'esclusión aérea]] contra dichu gobierno.<ref name="ABC_1">{{cita web |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=730565 |títulu=La Líga Árabe sofita la esclusión aérea en Libia y reconoz al mandu rebalbu |fecha=3 de marzu |obra=ABC}}</ref> [[Ficheru:Demonstration in Bayda (Libya, 2011-07-22).jpg|thumb|Manifestaciones n'[[Al Bayda]] a favor de la rebelión.]] El [[26 de febreru]] de [[2011]], el [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] emitió la [[Resolvimientu 1970 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolvimientu 1970]] alvirtiendo a Muammar al-Gaddafi que los medios de represión emplegaos podría considerase como [[crímenes de lesa humanidá]]. Coles mesmes la resolución imponía sanciones al gobiernu libiu y los sos dirixentes. El [[17 de marzu]] de 2011 el Conseyu de Seguridá por aciu la [[Resolvimientu 1973 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolvimientu 1973]] declaró l'establecimientu d'una zona d'esclusión aérea autorizando a los Estaos miembros de la ONX l'usu de «toles midíes que sían necesaries» pa protexer a la población civil de Libia, con esclusión espresa del usu de fuercies d'ocupación en cualquier llugar del territoriu.<ref name="Naciones Xuníes_1">{{cita web |url=http://www.un.org/spanish/News/fullstorynews.asp?NewsID=20507 |títulu=Libia: ONX declara zona d'esclusión aérea pa protexer a civiles |fecha=17 de marzu de 2011 |autor=Naciones Xuníes |fechaaccesu=17 de marzu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.un.org/es/comun/docs/?symbol=s/res/1973%20(2011) |títulu=Resolución 1973 (2011) |autor=Naciones Xuníes |fechaaccesu=6 d'abril de 2011}}</ref> == Desenvolvimientu de la guerra == [[Ficheru:Flag of Libya (1951).svg|thumb|right|Antigua [[bandera de Libia]], utilizada [[Reinu de Libia|dende la independencia en 1951 y hasta'l golpe d'estáu de Gadafi en 1969]], foi usada pola oposición y restituyida como bandera nacional en 2011 como un símbolu de la resistencia y oposición a Gadafi.<ref>{{cita web |url=http://www.kansascity.com/2011/02/18/2666087/violent-repression-of-protests.html |títulu=Violent repression of protests rocks Libya, Bahrain, Yemen |autor=Janathan S. Landay, Warren P. Strobel and Arwa Ibrahim |añu=18 de febreru de 2011 |obra=The Kansas City Star |fechaaccesu=19 de febreru de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/world/blog/2011/feb/17/bahrain-crisis-middle-east-protests-live-blog#block-20 |títulu=Bahrain in crisis and Middle East protests – live blog |autor=Mark Tran |añu=17 de febreru de 2011 |obra=The Guardian |fechaaccesu=19 de febreru de 2011}}</ref>]] [[Ficheru:People on a tank in Benghazi2.jpg|thumb|Civiles sobre un tanque'l [[23 de febreru]] de [[2011]] en [[Bengasi]].]] [[Ficheru:A revolutionary committee office after fire.JPG|thumb|Oficina del [[Congresos Populares de Base|Comité Revolucionariu de la Yamahiriya]] (pro-Gadafi) en [[Bengasi]] dempués de ser amburáu.]] === Estensión y desenvolvimientu de la insurrección (del 17 al 26 de febreru) === Ente'l 17 y [[19 de febreru]] de 2011 miles de ciudadanos salieron a la cai en [[Libia]].<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.net/2011/02/18/les protestes-contra-gadafi-podrian-haber-dexáu-decenes-de-muertos/ |títulu=http://es.euronews.net/2011/02/18/les protestes-contra-gadafi-podrian-haber-dexáu-decenes-de-muertos/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Los manifestantes facer col control de la ciudá de [[Bengasi]],<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2011/02/110220_libia_bengasi_violencia_protestes_az.shtml |títulu=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2011/02/110220_libia_bengasi_violencia_protestes_az.shtml |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> onde se creó la [[Coalición 17 de febreru]] como gobiernu provisional del país.<ref>{{cita web |url=http://“Free%20Benghazi”%20says%20united%20with%20people%20of%20Tripoli |títulu=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle09.asp?xfile=data/international/2011/February/international_February890.xml&section=international }}</ref> Calcúlase la muerte de 173 persones na represión de les manifestaciones que cobraron fuercia en [[Trípoli (Libia)|Trípoli]].<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2011/02/110220_ultnot_libia_protestes_tripoli_lav.shtml |títulu=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2011/02/110220_ultnot_libia_protestes_tripoli_lav.shtml |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/200/muertos/brutal/represion/protestes/Libia/elpepuint/20110220elpepuint_1/Tes |títulu=https://www.elpais.com/articulo/internacional/200/muertos/brutal/represion/protestes/Libia/elpepuint/20110220elpepuint_1/Tes |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El 20 de febreru de 2011, Estaos Xuníos, La Unión Europea y la Lliga Árabe pidieron a Muammar al-Gaddafi el fin de la violenta represión contra los manifestantes,<ref>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/965772/0/cese/represion/libia/ |títulu=http://www.20minutos.es/noticia/965772/0/cese/represion/libia/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> mientres el fíu d'ésti, [[Saif al Islam Gadafi]], acusó a terceros países d'intervenir nes protestes pa perxudicar a Libia.<ref>{{cita web |url=http://tiempolibre.eluniversal.com/2011/02/20/int_ava_f%C3%ADu-de-gadafi-recon_20A5192733.shtml |títulu=http://tiempolibre.eluniversal.com/2011/02/20/int_ava_fíu-de-gadafi-recon_20A5192733.shtml |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220326210816/http://tiempolibre.eluniversal.com/2011/02/20/int_ava_f%C3%ADu-de-gadafi-recon_20A5192733.shtml |fechaarchivu=2022-03-26 }}</ref> El 21 de febreru de 2011 los manifestantes en [[Trípoli (Libia)|Trípoli]] amburaron la sede central del Gobiernu, el Salón del Pueblu, y l'edificiu qu'alluga'l Ministeriu de Xusticia. Calcúlase que pudieron morrer siquier 61 persones esi día nos enfrentamientos ente fuercies de seguridá y manifestantes na capital,<ref>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/965919/0/libia/gadafi/incendio/ |títulu=L'Exércitu libiu bombardea dende l'aire a los manifestantes que protesten en Trípoli}}</ref> amás dellos políticos y militares desertaron poniéndose de llau de los manifestantes en contra de Gadafi, ente ellos el ministru de Xusticia y la delegación libia na ONX.<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.net/2011/02/22/los opositores-al-regimen-controlen-l'este-de-libia/ |títulu=http://es.euronews.net/2011/02/22/los opositores-al-regimen-controlen-l'este-de-libia/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Les protestes provocaron un aumentu nel preciu del petroleu qu'algamó'l so preciu más eleváu dende 2008.<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2011/02/110221_ulnot_libia_protestes_aprecio_petroleo.shtml |títulu=Aumento récor del petroleu pol conflictu en Libia}}</ref> Muammar al-Gaddafi aseguró en televisión: {{cquote|«Voi Morrer como un mártir hasta'l final».<ref>{{cita web |url=http://www.noticiasve.com/gadaffi-morire-al-final-como-un-martir/ |títulu=«Gadaffi: 'Voi Morrer a la fin como un mártir'». }}</ref>|Muammar al-Gaddafi}} La rebelión popular contra'l réxime de Gadafi, que llevaba yá dellos díes produciéndose, convertir nun conflictu militar, calificáu per dellos medios como una guerra civil, cuando s'informó que l'aviación lleal al réxime había bombardiáu a los manifestantes opositores na capital [[Trípoli (Libia)|Trípoli]] causando siquier 250 muertos mientres unidaes del Exércitu sublevábense xuniéndose a los rebeldes na ciudá de [[Bengasi]], pa combatir xunto colos rebeldes contra les unidaes d'élite lleales al réxime.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/21/internacional/1298306695.html |títulu=Les fuercies de Gadafi causen 'un xenocidiu' ente los manifestantes, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-unidá-ejercito-suma-manifestantes-20110220210201.html |títulu=Una unidá del Exércitu sumir a los manifestantes, n'Europa Press. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.noticias.yahoo.com/9/20110221/twl-la-fidh-asegura-que-los manifestante-eae1567.html |títulu=La FIDH asegura que los manifestantes controlen delles ciudaes en Libia, en Yahoo España. }}</ref> El mesmu día espublizáronse y desmintieron informaciones según les cualos Gadafi fuxera de Libia camín de Venezuela.<ref>{{cita web |url=http://lta.reuters.com/article/domesticNews/idLTASIE71K16D20110221 |títulu=Venezuela niega Gaddafi atópese camín al país, en Reuters América Llatina. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304120615/http://lta.reuters.com/article/domesticNews/idLTASIE71K16D20110221 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> El 22 de febreru'l ministru del Interior, [[Abdul Fatah Younis]], anunció la so dimisión, sumándose a les protestes y reclamando la marcha de Muammar al-Gaddafi.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/ministru/Interior/libiu/dimite/une/protestes/elpepuint/20110222elpepuint_31/Tes |títulu=https://www.elpais.com/articulo/internacional/ministru/Interior/libiu/dimite/une/protestes/elpepuint/20110222elpepuint_31/Tes |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/22/internacional/1298406580.html |títulu=El ministru d'Interior libiu dimite pa xunise a la revolución, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Esi mesmu día [[Daniel Ortega]], presidente de [[Nicaragua]], amosó'l so sofitu a Gadafi en casu d'una guerra armada siendo asina'l primer país en sofitar abiertamente al réxime de Gadafi.<ref name="The Associated_1">{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022203086.html |títulu=Nicaragua prez call Gaddafi to expresses support |fechaaccesu=24 de febreru de 2011 |autor=The Associated Press |fecha=22 de febreru de 2011 |obra=The Washington Post |idioma=en}}</ref> El país averóse más al caos cuando Gadafi amenació con esaniciar a los rebeldes, a los que calificó de "aguarones", nun discursu tresmitíu per televisión.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/22/internacional/1298387020.html |títulu=Gaddafi alvierte de que va escorrer 'casa per casa' a 'los aguarones que semen la revolución', n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El 23 de febreru l'ex ministru de Xusticia, [[Mustafa Abdel Jalil]], aseguró que Muammar al-Gaddafi foi quien ordenó'l [[Vuelu 103 de Pan Am|atentáu horrorista de Lockerbie]] en [[1988]] que causó la muerte a 270 persones.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/23/internacional/1298483172.html |títulu=L'ex ministru de Xusticia libiu asegura que Gaddafi ordenó l'atentáu de Lockerbie |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Dellos pilotos militares desertaron pa evitar cumplir les órdenes de disparar contra la población civil<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/23/internacional/1298472597.html |títulu=La tripulación d'un avión libiu opta por evacuar antes de bombardiar a civiles |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> y dellos ministros, embaxadores y líderes relixosos abandonaron a Gaddafi.<ref>{{cita web |url=http://www.larazon.es/noticia/7173-dos-caces-y-dos-helicopteros-libios-aterricen-en-malta |títulu=Militares y diplomáticos desierten del réxime |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Consolidóse tamién el control de les fuercies rebalbes sobre les rexones del este del país, mientres Gadafi y los sos lleales atrincherar en Trípoli nuna nueva esguilada del conflictu.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/23/internacional/1298462286.html |títulu=Gaddafi acantonar en Trípoli mientres pierde'l control del este de Libia, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/747125.html |títulu=Opositores controlen l'oriente de Libia, n'El Universal de Méxicu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140117032341/http://www.eluniversal.com.mx/notas/747125.html |fechaarchivu=2014-01-17 }}</ref> El [[24 de febreru]] de 2011, Muammar al-Gaddafi aseguró que les revueltes taben siendo fomentaes por [[Al Qaeda]], y qu'[[Osama bin Laden]] taba distribuyendo drogues a los mozos libios.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/24/internacional/1298558361.html |títulu=Gaddafi asegura qu'Al-Qaeda ye'l 'celebru' de les revueltes en Libia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> La [[Xunión Europea]] dixo tar preparando una intervención militar en Libia col fin d'evacuar a los cerca de 5.000 ciudadanos europeos que s'atopaben nel país.<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/363088/la-ue-prepara-una-operacion-militar-humanitaria-en-libia |títulu=La XE prepara una "operación militar humanitaria" en Libia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Nel desenvolvimientu del conflictu les milicies rebalbes siguieron avanzando, estendiéndose tamién al oeste de Libia y avanzando escontra la capital en dos frentes dende l'oeste y l'este. Nes ciudaes ocupaes polos rebeldes formáronse gobiernos municipales provisionales y en Bengasi el gobiernu llocal nomó a un oficial d'altu rangu por que comandase a les fuercies antigubernamentales de la ciudá. Pero Gadafi nun daba señales de rindición y, otra manera, unvió tropes lleales a recuperar les ciudaes rebalbes del oeste más cercanes a Trípoli llibrándose sangrientos combates colos alzaos. Entrín y non los rebeldes del este entamaron les sos unidaes so un solu comandu pa colar sobre Trípoli y ayudar a los rebeldes del oeste.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/24/internacional/1298553552.html?a=0699c70a0f8906bb572d85f0y8615b5c&t=1298589683&numbero= |títulu=Milicies antigubernamentales espanden el so control y avérense a Trípoli, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.observa.com.uy/internacionales/nota.aspx?id=109431&ex=25&ar=1&fi=23&sec=10 |títulu=Gaddafi intenta recuperar l'Oeste y alvierte qu'industria del crudu puede frenase, en Repara d'Uruguái. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110226135732/http://www.observa.com.uy/internacionales/nota.aspx?id=109431&ex=25&ar=1&fi=23&sec=10 |fechaarchivu=26 de febreru de 2011 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20110223/parte-del-ejercito-xúnese-revolucion-mientres-siguen-cayendo-provincies-manes-rebalbu/410811.shtml |títulu=Gaddafi xuégase'l so futuru nel oeste de Libia en perdiendo l'este traicionáu pol Exércitu, en Radio Televisión Española. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Gadafi/contraataca/recuperar/control/ciudad/oeste/elpepuint/20110224elpepuint_3/Tes |títulu=Gaddafi contraataca pa recuperar el control nes ciudaes del oeste, n'El País d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.afrol.com/es/articulos/37424 |títulu=Unidad en Bengasi preparar pa lliberar Trípoli, en Afrol News. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110226215711/http://www.afrol.com/es/articulos/37424 |fechaarchivu=26 de febreru de 2011 }}</ref> El [[25 de febreru]] de 2011 pela mañana, Gadafi ufiertó beneficios económicos al traviés de la televisión pública, na cual aseguró que cada familia recibiría 500 dinares (unos 290 euros) y que los funcionarios públicos tendríen un aumentu de sueldu del 150%.<ref>{{cita web |url=http://www.diariosur.es/v/20110226/mundo/futuru-libia-decidi-tripoli-20110226.html |títulu=El futuru de Libia decidir en Trípoli |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Sicasí, dellos enfrentamientos violentos españaron en distintos puntos de la capital pocu dempués del rezu del mediudía. Los lleales a Gadafi enfrentar a los manifestantes en dellos barrios de la capital, dalgunos de los cualos podríen acabar en manes de los opositores, según los mensaxes unviaos por internautes en Trípoli al traviés de redes sociales. Periodistes de la cadena [[TeleSUR]], [[Caraques]] ([[Venezuela]]) pudieron constatar disturbios y enfrentamientos al este y al oeste de Trípoli y "bien de esplegue de la policía, sobremanera escontra la zona del puertu".<ref>{{cita web |url=http://www.aporrea.org/actualidad/n175790.html |títulu=Libia: Arrestáu, amenaciáu y afrelláu equipu de TeleSUR en Trípoli |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110228184928/http://www.aporrea.org/actualidad/n175790.html |fechaarchivu=28 de febreru de 2011 }}</ref> Testigos en Trípoli aseguraron a delles axencies internacionales y televisiones árabes que les tropes de Gadafi habíen abiertu fueu contra los fieles que se rexuntaben nos esteriores de les mezquites, provocando «munchos, munchos muertos». Yá pela tarde, el mandatariu dirixir a los sos siguidores dende la muralla de la plaza Verde pa dici-yos que: {{cita|«La xente que nun m'amar, nun merez vivir».{{ensin referencies}}}} La prensa internacional señaló que'l coronel Gadafi reprimía con gran durez les manifestaciones emplegando mercenarios y ataques aéreos, retrasmitidos pola cadena árabe [[Al Jazeera]]. Según declaraciones de la [[Federación Internacional de Derechos Humanos]] con fecha de 25 de febreru, dende l'entamu de la rebelión produciríense yá 640 víctimes mortales por cuenta de la represión, ente elles 130 militares executaos en Bengasi por negase a disparar contra la población, magar el balance oficial amenorgaba'l númberu de víctimes a 300 muertos.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/25/internacional/1298672026.html |títulu=L'embaxador de Libia n'EEXX iza bandera anterior al réxime de Gadafi |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.latribuna.hn/2011/02/23/protestes-en-libia-dexen-mas-de-600-muertos/ |títulu=https://web.archive.org/web/http://www.latribuna.hn/2011/02/23/protestes-en-libia-dexen-mas-de-600-muertos/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111130075916/http://www.latribuna.hn/2011/02/23/protestes-en-libia-dexen-mas-de-600-muertos/ |fechaarchivu=30 de payares de 2011 }}</ref> Como responsables d'estes muertes señaláronse grupos d'élite lleales al gobiernu y mercenarios estranxeros procedentes de [[Chad]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Mercenarios/anos/elpepuint/20110225elpepiint_3/Tes Mercenarios de 15 años], artículu n'El País</ref> Tamién el 25 de febreru, [[Saif al Islam Gadafi]] pidió a la [[Xunión Europea]] qu'unviara una [[Rellaciones internacionales de la Unión Europea|misión]] a Libia pa desmentir los informes de prensa sobre les otomíes.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/2011/02/25/fíu-de-gadafi-repite-que-recuperaren-l'este-de-libia.shtml |títulu=Fíu de Gadafi repite que van recuperar l'este de Libia |fechaaccesu=26 de febreru de 2011 |obra=eluniversal.com}}</ref> Gadafi remaneció nuna masiva manifestación de los sos lleales en Trípoli y en tonu griespu xuró ganar a los sos enemigos, mientres arengaba a los sos homes diciendo que'l so réxime yera "la verdadera Revolución, la Revolución Verde".<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/25/internacional/1298653092.html |títulu=Gadafi, na Plaza Verde: «¡Ésta ye la revolución verdadera! ¡Baillái y cantái!,» n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> A pesar del tonu de los discursos de Gadafi, les protestes y manifestaciones estender a les cais de la capital y les fuercies de Gadafi fueron acusaes de disparar indiscriminadamente contra manifestantes opositores y civiles, anque eso nun podría frenar l'emburrie de les tropes rebalbes que tomaron posiciones nos barrios de Trípoli. Delles informaciones falaron de insurreciones na principal base militar aérea del país, asitiada en Trípoli, lo mesmo que de la defección d'otres fuercies militar y policial, y del Fiscal Xeneral quien tamién se xunieron a la rebelión estrechando'l cercu sobre Gadafi, quien perdería los control d'importantes instalaciones petroleres.<ref>{{cita web |url=http://america.infobae.com/notas/19699-Les manifestaciones libies-acorrexen-a-Muammar-Khadafi-en-Tri |títulu=Libia: la mayor base aérea sulevaríase, en Infobae. }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.swissinfo.ch/spa/suiza_y_el%20mundu%20internacional/Gadafi_promete_lluchar_per%20Libia_mientres_la_oposicion_av%C3%A9rase.html?cid=29593572 |títulu=Gadafi promete lluchar per Libia mientres la oposición avérase, en Swissinfo. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120119164238/http://www.swissinfo.ch/spa/suiza_y_el |fechaarchivu=2012-01-19 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.que.es/ultimas-noticias/espana/201102251646-revuelta-estiende-tropes-disparen-tripoli-reut.html |títulu=La revuelta estiéndese y les tropes disparen en Trípoli, en Qué ye d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.afrol.com/es/articulos/37439 |títulu=Los manifestantes controlen la mayor parte de Trípoli, en Afrol News. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110228054832/http://www.afrol.com/es/articulos/37439 |fechaarchivu=28 de febreru de 2011 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/fíu/Gadafi/propón/axustar/rebalbes/zona/oeste/elpepuint/20110225elpepuint_6/Tes |títulu=El fíu de Gadafi propón axustar colos rebeldes na zona oeste, n'El País d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[26 de febreru]] Trípoli amaneció con un relativu aselu dempués d'una nueche de combates, mientres los rebeldes aseguraben controlar zones de la capital, anque Gadafi y les sos fuercies calteníen el control de siquier el centru de la ciudá. Entrín y non un xeneral de brigada subleváu al mandu de les fuercies rebalbes nel este de la nación, afirmó dende Bengasi que los rebeldes atropaben fuercies y entamábense pa llanzar un asaltu definitivu contra Trípoli. El xeneral alzáu n'armes fixo tamién un llamamientu al restu del exércitu a xunise a la revolución contra Gadafi y colar contra les sos fuercies en Trípoli. Otru xeneral xuníu a la rebelión declaró qu'esperaba una feroz resistencia de Gadafi y que ésti "va quemar Libia antes de perder el poder".<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/566655-Khadafi-cada-vez-mas-cercado-agora-un-jefe-militar-pide-al-Exercito-sofitar-protestes-opositores.html |títulu=Gadafi, cada vez más cercado: agora un xefe militar pide al Exércitu sofitar protestes opositores, en Infobae. }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lavanguardia.es/internacional/20110226/54120311178/un-xeneral-subleváu-llama-al-ejercito-a-xunise-a-la-revuelta-popular-libia.html |títulu=Un xeneral subleváu llapada al Exércitu a xunise a la revuelta popular libia, en La Vanguardia d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14876180,00.html |títulu=Trípoli: la sele antes de la nube, en Deutsche Welle. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.milenio.com/node/656530 |títulu=Antes de dexar el poder, Gadafi va quemar Libia: xeneral rebalbu, en Mileniu de Méxicu. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Tripoli/foi//infierno/noche/elpepuint/20110226elpepuint_9/Tes |títulu="Trípoli foi un infiernu esta nueche", n'El País d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref>Nel intre del día los habitantes de dellos barrios probes de Trípoli alzar contra Gadafi y protagonizaron duros enfrentamientos coles fuercies lleales; finalmente les fuercies de Gadafi retirar de delles d'estes zones de la capital dexándoles en manes de los opositores. Mentanto, l'ex-ministru de Xusticia de Gadafi, que dimitiera díes tras pa pasase a la rebelión, anunció la formación d'un gobiernu provisional d'unidá nacional integráu por civiles y militares con sede en Bengasi hasta la lliberación de Trípoli. Esti gobiernu tendría d'encargase de dirixir el país tres la salida de Gadafi hasta la celebración d'eleiciones democrátiques.<ref>{{cita web |url=http://eleconomista.com.mx/internacional/2011/02/26/zones-tripoli-desafian-gaddafi |títulu=Zones de Trípoli desafían a Gaddafi, n'El Economista de Méxicu. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.telecinco.es/informativos/internacional/noticia/100034431/Los defensores+de+Gadafi+abandonan+delles+zonas+de+la capital libia |títulu=Los defensores de Gadafi abandonen delles zones de la capital libia, n'Informativos de Telecinco d'España. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/26/internacional/1298759316.html |títulu=L'ex ministru de Xusticia libiu anuncia que se va formar un gobiernu opositor, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El mesmu día 26, Gadafi -atrincheráu na so residencia en [[Bab al-Azizia]]- fixo un llamamientu a los sos partidarios a "dir casa per casa pa entartallar a los manifestantes", en tantu asegurábase que los rebeldes dispondríen de 10.000 voluntarios entrenaos pa formar les nueves fuercies armaes de la revolución.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/03/01/internacional/1298994027.html |títulu=La revolución yá entrenó a 10.000 voluntarios pal exércitu de lliberación, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> === Formación del Conseyu Nacional de Transición y direición de la revolución dende Bengasi === {{AP|Conseyu Nacional de Transición}} El 27 de febreru formar en [[Bengasi]] un [[Conseyu Nacional de Transición]] encargáu de les xeres de gobiernu na zona rebalba, fundiendo dos órganos provisionales, el ''conseyu nacional libiu'' y el gobiernu provisional del antiguu ministru de xusticia [[Mustafa Abdul Jalil]]<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/2/monde/des-opposants-a-kadhafi-forment-un-conseil-national-libyen_966838.html L'Express, «Pulgue: Des opposants a Kadhafi forment un conseil national libyen», 27 de febreru de 2011.</ref> El [[28 de febreru]]. Muammar al-Gaddafi, declaró a la BBC y a otres axencies internacionales de noticies que tol so pueblu amar y negó que se produxeren protestes en Trípoli. El coronel Gadafi aseguró que'l so pueblu morrería por protexer lo. Amás, burllar de les propuestes por qu'abandonara el país y afirmó sentise traicionáu polos dirixentes que-y pidieren l'arrenunciu.<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2011/02/110228_libia_gadafi_entrevista_protestes_bbc_amab.shtml |títulu=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2011/02/110228_libia_gadafi_entrevista_protestes_bbc_amab.shtml |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[2 de marzu]] de 2011, fuercies lleales a Gadafi intentaron recuperar el control de la estratéxica ciudá de [[Brega]],<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.net/2011/03/02/libia-brega-vuelve-a-manes-de-los-rebalbos/ |títulu=http://es.euronews.net/2011/03/02/libia-brega-vuelve-a-manes-de-los rebeldes/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> la segunda ciudá más importante en poder de los rebeldes nesi momentu, fracasando nel intentu mientres los líderes de la revuelta dirixir a la ONX solicitando l'aprobación d'una [[zona d'esclusión aérea]]. Tamién se producieron enfrentamientos en [[Gharyan]], a 40 quilómetros al sur de Trípoli, y en [[Sabratha]], a unos 40 quilómetros al este de la capital. Muammar al-Gaddafi sollertó esi mesmu día de que si la Organización del Tratáu del Atlánticu Norte (OTAN) o los Estaos Xuníos invadíen el so país, xeneraríense "miles de muertos", anunciando que defendería categóricamente la soberanía y condergando tou intentu d'intervención estranxera. === Contraofensiva de les tropes lleales === Les tropes lleales pasaron a la ofensiva'l [[5 de marzu]], lluchando pa recuperar [[Zauiya]] (Vease [[Primer Batalla de Zauiya]]) y [[Ben Yauad]], tomada esi mesmu día. Los díes posteriores centrar na conquista de Zauiya y [[Ras Lanuf]]. Dende'l día 9 y hasta'l 11 de marzu los combates fueron favorables pa les tropes gubernamentales. El 9, tres duros combates casa por casa, les tropes lleales tomaron Zauiya. El 11 tomaron el complexu petrolíferu de Ras Lanuf, tres un intensu bombardéu de l'aviación sobre la ciudá y sofitaos por un barcu de les fuercies lleales asitiáu a un quilómetru de la carretera onde s'atopaba'l nucleu de la resistencia rebalba.<ref>{{cita web |títulu=Rebalbos reculen ante tropes de Gaddafi |url=http://www.sipse.com/noticias/92676-rebeldes-reculen-ante-tropes-gadafi.html |obra=www.sipse.com |fecha=11 de marzu}}</ref> Darréu dempués les tropes de Gadafi bombardiaron Brega, a la qu'entraron el día 13 de marzu.<ref>{{cita web |títulu=Fuercies de Gaddafi recuperen Brega y diríxense a Bengasi |url=http://eleconomista.com.mx/internacional/2011/03/13/fuercies-gaddafi-recuperen-brega-diríxense-bengasi |obra=eleconomista.com.mx |fecha=13 de marzu }}</ref> El día 12, pela so parte, la [[Lliga Árabe]] dio'l so sofitu a la creación d'una [[zona d'esclusión aérea]] sobre Libia,<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Lliga/Arabe/sofita/imponer/zona/exclusion/aerea/Libia/elpepuint/20110312elpepuint_17/Tes La Lliga Árabe sofita imponer una zona d'esclusión aérea sobre Libia], diariu ''[[El País]]'', 12 de marzu de 2011</ref> con solo'l votu en contra de [[Siria]] y [[Arxelia]], onde teníen llugar protestes democrátiques en contra de los sos respeutivos gobiernos. Estos países, xunto con [[Zimbabue]] y [[Bielorrusia]], fueron acusaos pol [[Conseyu Nacional de Transición]] d'ayudar al réxime de Gadafi apurriendo armes y mercenarios.<ref>{{cita web |títulu=Acusen a Siria y Arxelia de sofitar a Gadafi con armes y mercenarios |url=http://www.eltribuno.info/salta/1195-Acusen-a-Siria-y-Arxelia-de-sofitar-a-Gadafi-con-armes-y-mercenarios.note.aspx |obra=www.eltribuno.info |fecha=13 de marzu }}</ref> [[Fathi Terbil]], miembru del Conseyu Nacional de Transición, negaba'l día 15 que Brega tuviera en manes de los lleales: {{Cita|«Les fuercies de Gadafi disponen de medios aéreos, terrestres y marítimos, pero tou lo que conquisten pela mañana nós retomar pela nueche».|[[Fathi Terbil]].<ref name="aviones">{{cita web |títulu=Aviones rebalbos funden dos barcos de guerra de Gadafi frente a Ajadabiya |url=https://www.abc.es/20110315/internacional/abci-gadafi-aviones-201103151724.html |obra=ABC |fecha=15 de marzu de 2011}}</ref>}} Amás, los rebeldes cuntaben con aviones y pilotos na denomada [[Fuercia Aérea de la Libia Llibre]], de xuru provenientes de los desertores del exércitu que se xunieron a los rebeldes de primeres de la guerra. Según [[Terbil]], dos aviones rebalbos llograríen bombardiar a trés [[Barcu mercante|barcos mercantes]], reconvertíos en [[Buque de guerra|buques de guerra]], de los cualos consiguiríen fundir dos. Sicasí, y magar delles meyores nocherniegues de los rebeldes recuperando terrén perdíu pel día, [[Al Jazeera]] pudo confirmar el día 15 que Brega fuera abandonada polos rebeldes —dempués de camudar delles vegaes de manes nos últimos díes— pa crear una nueva llinia de resistencia n'[[Ajdabiya]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.libyafeb17.com/ |títulu=Libya Feb17blogue with source from Al Jazeera Arabic - March 15 |obra=[[Al Jazeera Arabic]] |fecha=15 de marzu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> El mesmu día 15 axuntóse'l [[G8]] p'aldericar la posible intervención militar en Libia, nun algamar nengún alcuerdu anque, según el so comunicáu, «l'alderique sobre la zona d'esclusión aérea [siguía] abiertu».<ref>{{cita web |títulu=El G8 conclúi'l so cume ministerial ensin alcuerdu sobre intervención en Libia |url=http://noticias.terra.es/2011/mundo/0315/actualidad/el-g8-concluye-el so cume ministerial-ensin-alcuerdu-sobre-la-intervencion-en-libia.aspx |obra=terra.es |fecha=15 de marzu }}</ref> El [[16 de marzu]] les fuercies rebalbes y les lleales siguíen lluchando pol control de Ajdabiya. Los lleales atacaron [[Zintan]] y prosiguieron l'ataque a [[Misurata]], atacando'l sur y l'oeste de la ciudá, consiguiendo los rebeldes aguantar ya inclusive prindar tanques enemigos.<ref name="Al Jazeera 16">{{cita web |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-16 |editorial=Al Jazeera |ubicación=Qatar |obra=Africa |títulu=Libya |fecha=16 de marzu}}.</ref> La ONX pel so llau pidió un cese d'hostilidaes per dambes partes y empezó a preparar un proyeutu de resolución pa la creación d'una zona d'esclusión aérea.<ref name="Al Jazeera 16"/> === Intervención de la comunidá internacional === [[Ficheru:US Navy 030604-N-2819P-153 USS Kearsarge (LHD-3) steams in the Gulf of Aqaba.jpg|thumb|left|El [[buque d'asaltu anfibiu]] [[USS Kearsarge (LHD-3)|USS ''Kearsarge'']].]] {| {{tablaguapa}} style="float:right" width=250px |- style="text-align:center;" |'''Países participantes n'[[Intervención militar en Libia de 2011|intervención militar en Libia]]'''<br />{{bandera|OTAN}} [[OTAN]] [[Operación Unified Proteutor|Operación ''Unified Proteutor'']] |- | * Ataque a instalaciones militares. ** {{bandera2|Estaos Xuníos}}:<br />[[Operación Odyssey Dawn|Operación ''Odyssey Dawn'']].<ref name="frausagbr"/> ** {{bandera2|Francia}}: <br />[[Operación Harmattan|Operación ''Harmattan'']].<ref name="frausagbr">{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/EE/UU/Reinu/Xuníu/xunen/Francia/bombardien/Libia/elpepuint/20110319elpepuint_7/Tes |títulu=EE UU y Reinu Xuníu xunir a Francia y bombardien Libia |autor=De Cózar, Álvaro; Jiménez Barca, A. |publicación=El País |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011}}</ref> ** {{bandera2|Reinu Xuníu}}:<br />[[Operación Ellamy|Operación ''Ellamy'']].<ref name="frausagbr"/> * Control del espaciu aereu. ** {{bandera2|Arabia Saudita}}<ref name="forbes.com">{{cita web |autor=Kirka, Danica; Lawless, Jill |fecha=18 de marzu de 2011 |url=http://www.forbes.com/feeds/ap/2011/03/18/xeneral-libya-diplomacy_8363542.html?feed=rss_europe |idioma=inglés |títulu=Amid uncertainty, allies prepare for non-fly zone |publicación=[Associated Press via Forbes |fechaaccesu=19 de marzu de 2011}}</ref> ** {{bandera2|Bélxica}}<ref>{{cita web |url=http://www.demorgen.be/dm/nl/9616/Onrust-in-het-Midden-Oosten/article/detail/1237810/2011/03/18/Zes-Belgische-F-16-s-klaar-om-ingezet-te-worden-in-Libie.dhtml |títulu=Belgische politici unaniem achter militaire interventie - Onrust in het Midden-Oosten |idioma=flamencu |autor=De Morgen |fecha=18 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011}}</ref> ** {{bandera2|Canadá}}: <br />[[Operación MOBILE|Operación ''MOBILE'']].<ref>{{cita web |url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/03/17/libya-red-cross031711.html |títulu=CF-18 jets to help enforce Libya non-fly zone |autor=CBC News |idioma=inglés |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011}}</ref> ** {{bandera|Qatar}} [[Qatar]] ** {{bandera2|Dinamarca}}<ref>{{cita web |url=http://www.cphpost.dk/news/international/89-international/51195-denmark-ready-with-f-16s-to-defend-libyan-people.html |títulu=F-16s readied to defend Libyan people |autor=The Copenhagen Post |fecha=18 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110318061939/http://www.cphpost.dk/news/international/89-international/51195-denmark-ready-with-f-16s-to-defend-libyan-people.html |fechaarchivu=18 de marzu de 2011 }}</ref> ** {{bandera2|Emiratos Árabes Xuníos}}<ref name="forbes.com"/> ** {{bandera2|España}}<ref name="frausagbr"/> ** {{bandera2|Grecia}}<ref>{{cita web |autor=Alatzás, Kostas |url=http://www.skai.gr/news/politics/article/165299/i-rolos-tis-elladas-sto-endehomeno-epemvasis-sti-livui/ |títulu=Ο ρόλος της Ελλάδας στο ενδεχόμενο επέμβασης στη Λιβύη |publicación=Skai News |idioma=griegu |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011}}</ref> ** {{bandera2|Italia}} ** {{bandera2|Xordania}}<ref name="forbes.com"/> ** {{bandera2|Noruega}} ** {{bandera2|Países Baxos}} ** {{bandera2|Turquía}} |} La intervención de la comunidá internacional tuvo una llarga xestación. Tres una primer propuesta formulada per Francia a la Unión Europea, el 23 de febreru, pa l'adopción de sanciones concretes contra'l réxime libiu, y la decisión del gobiernu suizu de conxelar les cuentes bancaries de la familia Gadafi,<ref>{{cita web |url=http://www.tsr.ch/info/suisse/2980172-berne-bloque-les-eventuels-fonds-kadhafi-en-suisse.html |títulu=TSR.info, «Berne bloque les avoirs du cla Kadhafi» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110907154505/http://www.tsr.ch/info/suisse/2980172-berne-bloque-les-eventuels-fonds-kadhafi-en-suisse.html |fechaarchivu=2011-09-07 }}</ref> [[David Cameron]] llamó'l 25 de febreru a la [[Organización de Naciones Xuníes|ONX]] a adoptar sanciones contra Gadafi por posibles crímenes contra la humanidá.<ref>[http://www.leparisien.fr/crise-egypte/en-direct-libye-kadahfi-doit-partir-pour-nicolas-sarkozy-25-02-2011-1331326.php/ Le Parisien, «Libye: Kadahfi doit partir pour Nicolas Sarkozy»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130132249/http://www.leparisien.fr/crise-egypte/en-direct-libye-kadahfi-doit-partir-pour-nicolas-sarkozy-25-02-2011-1331326.php/ |date=2018-11-30 }}, 25 de febreru de 2011</ref> La decisión suiza foi darréu siguida per Estaos Xuníos, Austria, Reinu Xuníu y España, en tanto'l Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes empecipiaba les deliberaciones el 26 de febreru. Yá'l 3 de marzu la [[Lliga Árabe]] suspendiera a Libia de participar nes sos sesiones y sofitáu l'establecimientu d'una [[zona d'esclusión aérea]] contra'l gobiernu de Gadafi.<ref name="ABC_1"/> El 17 de marzu'l [[New York Times]] publicaba qu'Estaos Xuníos taba pensando atacar per aire a los aviones, tanques y artillería pesao del exércitu de Gadafi. Tamién consideraba la posibilidá de tresferir dineru de les [[Cuenta bancaria|cuentes bancaries]] bloquiaes de Gadafi a los rebeldes por que pudieren mercar armes.<ref>{{cita publicación |url= http://www.nytimes.com/2011/03/17/world/africa/17diplomacy.html?_r=3&partner=rss&emc=rss |títulu=The New York Times |obra=[[New York Times]] |fecha=17 de marzu de 2011}}</ref> L'oficial del [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]] William Burns dixo que'l Conseyu Nacional de Transición podría abrir una oficina en [[Washington DC]].<ref>{{cita publicación |url= http://politiken.dk/newsinenglish/ECE1226374/denmark-ready-for-intervention-in-libya/ |títulu=Denmark ready for intervention in Libya' ' |obra=Politiken |editorial=[[Politiken]] |fecha=17 de marzu de 2011}}</ref> Esi mesmu día, el Conseyu de Seguridá de la [[ONX]] a propuesta de Francia, Reinu Xuníu y El Líbanu aprobó l'establecimientu d'una [[zona d'esclusión aérea]] sobre Libia per mediu de la [[resolución 1973 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolvimientu 1973]].<ref>{{cita web |títulu=La ONX da lluz verde p'atacar Libia |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/ONX/da/lluz/verde/atacar/Libia/elpepuint/20110317elpepuint_3/Tes |obra=[[El País]] |fecha=17 de marzu de 2011}}</ref> El [[18 de marzu]] [[Reinu Xuníu]] y [[Francia]] empezaron a preparar la unviada d'aviones pa imponer la zona d'esclusión aérea aprobada'l día anterior pola ONX. Ensin esperar a esta intervención los rebeldes atacaron a les fuercies gubernamentales cerca de la frontera tunecina en [[Nalut]].<ref>{{cita publicación |títulu= Libya rebels attack govt forces near Tunisia border |url= http://www.reuters.com/article/2011/03/18/libya-nalut-fighting-idUSLDE72H11720110318 |obra= Reuters |fecha= 18 de marzu de 2011 |idioma= inglés |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120727164412/http://www.reuters.com/article/2011/03/18/libya-nalut-fighting-idUSLDE72H11720110318 |archivedate= 2012-07-27 |fechaaccesu= 2018-02-24}}</ref> La flota d'Estaos Xuníos n'agües del Mediterraneu que yá s'atopaba preparada pa empecipiar l'ataque, cuntaba colos [[Buque d'asaltu anfibiu|buques d'asaltu anfibiu]] [[USS Kearsarge (LHD-3)|USS ''Kearsarge'']] y [[USS Ponce (LPD-15)|USS ''Ponce'']] xunto al submarín [[USS Providence (SSN-719)|USS ''Providence'']], el buque de mandu [[USS Mount Whitney (LCC-20)|USS ''Mount Whitney'']] y los destructores [[USS Mason (DDG-87)|USS ''Mason'']], [[USS Barry (DDG-52)|USS ''Barry'']] y [[USS Stout (DDG-55)|USS ''Stout'']].<ref>{{cita publicación |títulu= US tells Gadhafi to pull back from east Libya |url= http://www.wmbfnews.com/story/14277524/clinton-world-has-non-choice-but-to-threaten-libya |obra= Wmbf news |fecha= 18 de marzu de 2011 |idioma= inglés }}</ref> Con oxetu de ganar tiempu Gadafi anunció una [[tregua]]. Sicasí ''Associated Press'' y ''Al Arabiya'' informaron que los combates prosiguíen n'[[Batalla de Ajdabiya|Ajdabiya]] y [[Batalla de Misurata|Misurata]] a pesar de la proclamada tregua.<ref>{{cita web |títulu=Libya military action: live updates |url=http://www.guardian.co.uk/world/blog/2011/mar/18/libya-military-action-live-updates#block-17 |obra=The Guardian |fecha=18 de marzu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> ==== Ataque aliáu ==== {{AP|Intervención militar en Libia de 2011}} [[Ficheru:110319-N-7231E-001.jpg|thumb|El [[destructor]] USS ''Barry'' llanzando [[Misil Tomahawk|misiles Tomahawk]] nel empiezu de la [[Operación Amanecer de la Odisea|operación ''Odissey Dawn'']] (Amanecer de la Odisea).]] [[Ficheru:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|Restos d'un grupu de seis [[obús autopropulsado|obuses autopropulsados]] Palmaria lleales destruyíos por aviones franceses al suroeste de Bengasi, na [[Operación Harmattan]] el [[19 de marzu]] de [[2011]].]] [[Ficheru:F-16 emerges from shelter.jpg|thumb|Un [[Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon|F-16C]] d'Estaos Xuníos saliendo d'un hangar reforzáu na base aérea de Spangdahlem n'[[Alemaña]] la nueche del [[20 de marzu]].]] El [[19 de marzu]], mientres el gobiernu libiu siguía [[Segunda Batalla de Bengasi|atacando a la población de Bengasi]] per vía aérea, inorando'l [[ultimátum]] de la ONX, Francia decidió llanzase a la ofensiva usando 20 aviones de guerra,<ref>{{cita publicación |títulu= Primer disparu en suelu libiu d'aviones franceses |url= https://www.elpais.com/articulo/internacional/Primer/disparo/suelo/libio/aviones/franceses/elpepuint/20110319elpepuint_7/Tes |axencia= [[El País]] |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Aviones franceses abrieron fueu contra les tropes de Khadafi |url=http://america.infobae.com/notas/21144-Aviones-franceses-abrieron-fueu-contra-les tropes-de-Khadafi |axencia=[[Agence France-Presse]] - [[Reuters]] - [[Deutsche Presse-Agentur]] |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011 |cita=El voceru de la cartera, Laurent Teisseire, declaró ante periodista que "un primer oxetivu foi detectáu y destruyíu". La operación contra'l réxime libiu inclúi l'actuación de 20 aviones nun área 100 quilómetros a 150 quilómetros alredor de Bengasi. Ente que el domingu va llegar a la rexón el portaviones Charles de Gaulle. }}</ref> incluyendo caces [[Rafale]] y [[Mirage 2000]], [[avión cisterna|aviones cisterna]] y [[AWACS]].<ref>{{cita web |url=http://latercera.com/noticia/mundo/2011/03/678-352557-9-primer-ataque-de-francia-a-libia-abren-fueu-contra-vehiculo.shtml |títulu=Primer ataque de Francia a Libia: abren fueu contra vehículu |autor=Axencies |editorial=LaTercera.com |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=21 de marzu de 2011 }}</ref> Los primeros oxetivos fueron cuatro tanques del exércitu libiu.<ref>{{cita publicación |autor=Elianne Ros |títulu=Una ventena d'aviones franceses llancen el primer ataque contra Gadafi |url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/una ventena-aviones-franceses-llancen-los-primeros-ataques-contra-gadafi/944950.shtml |axencia=El Periódico |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011 |cita=Una ventena d'aviones franceses han llanzando un primer ataque aereu en Libia, nel marcu del cumplimientu de la resolución 1973 del Conseyu de Seguridá de la ONX, qu'autoriza al usu de la fuercia militar pa protexer a la población civil de la ofensiva de Muamar Gadafi. L'ataque tuvo llugar a les 17.45 hores y algamó un vehículu de les tropes lleales al réxime, según informó l'Estáu Mayor francés. La cadena Al Jazeera informó que l'aviación francesa algamó cuatro tanques en Bengasi. }}</ref> Poques hores dempués aviones norteamericanos y británicos xunir a los franceses atancando les defenses aérees de la parte occidental del país y algamando oxetivos cerca de Trípoli y Misurata, la tercer ciudá más grande del país.<ref>{{cita publicación |títulu= Estaos Xuníos, Reinu Xuníu y Francia ataquen a fuercies de Gadafi |url= http://www.eud.com/2011/03/19/estaos-xuníos-reino-unido-y-francia-ataquen-a-fuercies-de-gadafi.shtml |axencia= L'Universal de Venezuela |fecha=19 de marzu de 2011}}</ref> <ref>{{cita publicación |títulu=Coalition Launches Operation Odyssey Dawn |url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=63225 |axencia=Comunicáu Oficial Defense.gov |fecha=19 de marzu de 2011 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120714031526/http://www.defense.gov//News/NewsArticle.aspx?ID=63225 |archivedate=2012-07-14}}</ref> Esa primer nueche, los barcos de guerra y submarinos d'Estaos Xuníos y Reinu Xuníu llanzaron más de 110 [[misil de cruceru|misiles de cruceru]] [[misil Tomahawk|Tomahawk]] contra los [[sistema antiaéreo|sistemes antiaéreos]] libios y confirmóse qu'algamaron más de 20 oxetivos estratéxicos de les fuercies de Gadafi.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/03/20/internacional/1300603991.html |títulu=110 misiles Tomahawk, 20 blancos alcanzaos |autor=[[Agence France-Presse|AFP]] |editorial=El Mundo.es |fecha=20 de marzu de 2011 |fechaaccesu=21 de marzu de 2011}}</ref> El [[20 de marzu]] homes armaos en Trípoli prindaron un barcu petroleru italianu con cinco tripulantes italianos, dos d'[[India]] y unu d'[[Ucraína]].<ref name="Sanskar Shrivastava">{{cita web |autor=Sanskar Shrivastava |fecha=20 de marzu de 2011 |url=http://www.theworldreporter.com/2011/03/italian-ship-captured-in-libya-gaddafi.html |obra=The World Reporter |allugamientu=Indiu |títulu=Italian Ship Captured in Libya, Gaddafi Called West Barbarians; Full Speech |idioma=inglés}}</ref> Pela nueche destruyóse un edificiu cerca de la [[Tienda de campaña|jaima]] onde'l líder libiu recibía enantes a les autoridaes d'otros países; l'edificiu yera parte del complexu residencial de Gadafi y onde se tomaben les decisiones militares.<ref name="El país 21">{{cita web |títulu=Les tropes de Gadafi se parapetan nes ciudaes pa evitar los ataques aéreos |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/tropes/Gadafi/parapetan/ciudaes/evitar/ataques/aereos/elpepuint/20110321elpepuint_1/Tes |obra=El País |fecha=21 de marzu de 2011}}</ref> Los lleales esconder nes ciudaes pa evitar los ataques aéreos aliaos y los rebeldes sicasí intentaron tomar Ajdabiya ensin ésitu.<ref name="El país 21"/> Al Jazeera informó que nos bombardeos del día 20 nes proximidaes de [[Misurata]] fueron destruyíos 14 tanques, 20 blindaos y dellos camiones llenos de munición y llanzacohetes, matando a 14 soldaos del exércitu lleal a Gadafi.<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=rb-X14nH9kw |títulu=Gaddafi condemns attack on his forces |obra=Al Jazeera |fecha=20 de marzu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> Sicasí trés de los tanques lleales llograron llegar al centru de la ciudá rebalba, según un voceru de la oposición, causando un eleváu númberu de baxes. Amás la ciudá víase asediada per mar, onde los barcos lleales a Gadafi torgaben la llegada d'ayuda humanitaria.<ref name="Al Jazeera 20 M">{{cita web |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-20-0 |títulu=Libya live |obra=Al Jazeera |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110430090611/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-20-0 |fechaarchivu=30 d'abril de 2011 }}</ref> El [[22 de marzu]] los aliaos bombardiaron a les fuercies lleales nes proximidaes d'[[Ajdabiya]], onde los rebeldes trataben de romper el cercu, y en Misurata, onde tanques gadafistas prosiguíen atacando nel mesmu centru de la ciudá.<ref>{{cita web |títulu=Libya: air strikes continue live updates |url=http://www.guardian.co.uk/world/blog/2011/mar/22/libya-non-fly-zone-air-strikes-live-updates |obra=The Guardian |fecha=22 de marzu de 2011 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Tropes de Gaddafi bombardien Misurata |url=http://www.elimparcial.com/EdicionEnLinea/Notas/Internacional/22032011/504758.aspx |autor=Elimparcial.com |fecha=22 de marzu}}</ref> Un [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]] d'Estaos Xuníos estrellóse pela redolada de Bengasi por un fallu téunicu, dambos tripulantes salieron ilesos.<ref>{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8397587/Libya-US-fighter-jet-crash-lands-in-field-near-Benghazi.html |títulu=Libya: US fighter jet crash lands in field near Benghazi |idioma=inglés |fecha=22 de marzu de 2011 |obra=The Telegraph}}</ref> Esi mesmu día, nel senu de la [[OTAN]] abrióse una fienda por cuenta de la cesión per Estaos Xuníos del mandu de les operaciones. Francia y [[Turquía]] amosaron la so oposición a l'asunción del control de les operaciones per parte de la OTAN, por medrana a qu'eso estornara a los países árabes, en tanto Italia amenaciaba con dexar de dexar el so bases aérees —les más cercanes a Libia— si la OTAN nun se faía col mandu total de les operaciones militares.<ref>{{cita web |títulu=La OTAN nun consigue superar les sos divisiones internes sobre Libia |url=http://www.diariofrancia.com/__n1967154__La_OTAN_nun%20consigue_superar_les%20sos%20divisiones%20internes_sobre_Libia.html |obra=Diariu Francia |fecha=22 de marzu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130101231409/http://www.diariofrancia.com/__n1967154__La_OTAN_nun |fechaarchivu=2013-01-01 }}</ref> El 23 de marzu los aliaos bombardiaron Misurata pela mañana callando l'artillería lleal que bombardiaba la ciudá.<ref name="Al Jazeera 23">{{cita publicación |títulu= Live Blog Libya - March 2y |url= http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-23 |axencia= Al Jazeera |fecha= 23 de marzu de 2011 |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110325104152/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-23 |fechaarchivu= 25 de marzu de 2011 }}</ref> Pela tarde les tropes lleales llograron tomar l'[[hospital]] y asitiaron [[francotirador]]es na azotea. Los rebeldes pidieron un barcu hospital pa la ciudá. En Ajdabiya los aliaos bombardiaron la puerta esti de la ciudá.<ref name="Al Jazeera 23"/> Tamién hubo fuertes bombardeos de les tropes lleales a Gadafi en [[batalla de Zintan|Zintan]], onde se combatía dende'l 19 de marzu.<ref>{{cita web |títulu=Libya Live Blog - March 21 |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-21-0 |obra=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{cita publicación |url=http://www.reuters.com/article/2011/03/19/libya-zintan-tanks-idUSWEA958320110319 |títulu=Gaddafi attacks Libya's Zintan - Al Arabiya |axencia=Reuters |fecha=23 de marzu de 2011 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324090115/http://www.reuters.com/article/2011/03/19/libya-zintan-tanks-idUSWEA958320110319 |archivedate=2011-03-24 |fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> Esi día, un [[Oficial (fuercies armaes)|oficial]] del [[exércitu británicu]] afirmó que la fuercia aérea libia «yá nun esiste como una fuercia de combate» por cuenta de los ataques aéreos de la coalición, y añadió que los aviones de la coalición taben «operando con impunidá» en Libia. Firmes nes sos posiciones na zona oriental, los rebeldes formaron esi día un gobiernu provisional encabezáu por [[Mahmoud Jabril]].<ref>{{cita publicación |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201132316258646677.html |títulu=Libyan air force 'no longer exists' |axencia=Al Jazeera |fecha=23 de marzu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> El [[24 de marzu]] les tropes lleales a Gadafi trataron de prindar el [[puertu]] de Misurata con buques de guerra, pero retirar por mieu a los aviones de combate de la coalición.<ref>{{cita publicación |títulu= French Official Apures Patience With Allies' Libya Effort |url= http://www.nytimes.com/2011/03/25/world/africa/25libya.html?pagewanted=2&_r=1 |fecha=24 de marzu de 2011 | axencia = New York Times |idioma=inglés |cita= There were conflicting reports about the status of a port on the eastern approaches to the city of 300,000. Despite reports that loyalist forces may have moved into the port, the residents said rebels retained control of the area after two warships from the pro-Qaddafi camp pulled out, possibly in reaction to airstrikes against naval facilities around Tripoli. 'The port now is safe,' said Aiman }}</ref> === Nueva ofensiva rebalba === [[Ficheru:Gulf of Sirt Front 29 March.svg|thumb|Situación del frente'l [[29 de marzu]] de [[2011]]]] El [[26 de marzu]] pela mañana los rebeldes, col sofitu de l'aviación aliada, consiguieron la so primer victoria dende l'entamu de la contraofensiva lleal y la intervención militar aliada n'[[Batalla de Ajdabiya|Ajdabiya]], llogrando asina retomar la iniciativa que llevaren nos primeros díes de marzu.<ref name="Al Jazeera 26">{{cita publicación |títulu= Libyan rebels enter Ajdabiya town |url= http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201132521323292102.html| axencia = Al Jazeera |fecha=26 de marzu de 2011 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lepoint.fr/monde/ajdabiya-en-liesse-fete-l-entree-des-rebelles-26-03-2011-1311670_24.php |títulu=Ajdabiya, en liesse, fête l'entrée des rebelles |autor=AFP |obra=lepoint.fr |fecha=26 de marzu de 2011 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2011 |idioma=francés}}</ref> Esa mesma tarde los rebeldes retomaron la ciudá de [[Brega]] ensin apenes resistencia.<ref>{{cita publicación |url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Videu-Libyan-Rebels-Retake-Brega-And-Ajdabiyah-After-Gaddafi-Forces-Flee-Amid-Coalition-Airstrikes/Article/201103415960556?lpos=World_News_Top_Stories_Header_3&lid=ARTICLE_15960556_Video%3A_Libyan_Rebels_Retake_Brega_And_Ajdabiyah_After_Gaddafi_Forces_Flee_Amid_Coalition_Airstrikes_ |títulu=Libyan Rebels Push West To Prinde Brega |axencia=Sky News |fecha=26 de marzu de 2011 |idioma=inglés }}</ref> El [[27 de marzu]] los rebeldes enfusaron en [[Tripolitania]] reconquistando la terminal petrolífera de [[Ras Lanuf]] según la población de [[Ben Yauad]], asitiada a 150 km al este de [[Sirte]], ciudá natal de [[Muammar al-Gaddafi]] y últimu apartaz importante antes de la cercada Misurata.<ref>[http://www.liberation.fr/monde/01012328043-libye-les-rebelles-avancent-vers-l-ouest Diariu Liberation.fr, «Libération de Ras Lanouf et Ben Jawad»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721182257/http://www.liberation.fr/monde/01012328043-libye-les-rebelles-avancent-vers-l-ouest |date=2013-07-21 }}.</ref><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12873434 |títulu=Rebels take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|axencia=BBC}}</ref> El [[28 de marzu]] los insurxentes siguieron la so meyora, tomando [[Naufaliya]], nel [[Sirte (distritu)|distritu de Sirte]]. La so progresión, sicasí, foi frenada poco primero de algamar [[Sirte]], onde les tropes del coronel Gadafi, forníes con armes pesaes, tendiéron-yos una emboscada,<ref>{{cita web |url=http://www.radio-canada.ca/nouvelles/International/2011/03/28/002-libye-syrte-lundi.shtml |títulu=Radio Canadá, 28 de marzu de 2011, Sirte. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> forzando a los insurxentes a recular hasta [[Ben Jawad]].<ref>{{cita web |url=http://fr.news.yahoo.com/4/20110329/twl-libye-est-pulgue-bd5ae06_2.html |títulu=«Les insurgés se replient vers Ben Jawad» }}</ref> Tamién siguieron los combates en Zintan, cercada y bombardiada pola artillería lleal.<ref>{{cita publicación |títulu= Live: Libyan Unrest: Soldiers in the Kufra region have joined opposition forces |url= http://www.guardian.co.uk/world/blog/2011/mar/28/libya-arab-unrest-live-blog | axencia = The guardian}}</ref> Amás según Al Jazeera hubo deserciones ente los militares lleales na rexón de [[Kufra]].<ref>{{cita web |títulu=Live: Libyan Unrest: Soldiers in the Kufra region have joined opposition forces |url=http://feb17.info/xeneral/live-libya-unrest-march-28-2011/ |obra=The libyan youth movement FEB 17th }}</ref> Nel contestu internacional [[Qatar]] convertir nel segundu país, tres Francia, en reconocer al [[Conseyu Nacional de Transición]] como l'únicu gobernante llexítimu de Libia,<ref>{{cita publicación |títulu= Libya Live Blog - March 28 |url= http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-28 |axencia= Al Jazeera |fecha= 28 de marzu de 2011 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110328100035/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-28 |fechaarchivu= 28 de marzu de 2011 }}</ref> pero coles mesmes, na prensa internacional, la evocación d'una guerra urdida pol interés de les potencies, y particularmente per Francia, siguió alimentando les crítiques, inclusive nos medios xeneralistas de los Estaos Xuníos.<ref>[http://www.rue89.com/2011/03/29/les-americains-se-demandent-si-en-libye-ils-roulent-pour-sarkozy-197471?page=2 ''Rue 89'', 29 de marzu de 2011: «Los americanos pregunten si en Libia caminen tres Sarkozy»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915070814/http://www.rue89.com/2011/03/29/les-americains-se-demandent-si-en-libye-ils-roulent-pour-sarkozy-197471?page=2 |date=2011-09-15 }}.</ref> === Frenu a la ofensiva rebalba y entamu d'una nueva contraofensiva lleal === El [[29 de marzu]] les dos columnes rebalbes qu'habíen tomáu Naufaliya y averábense a Sirte tuviéronse que retirar ante la intensidá del fueu d'artillería lleal. Asina los lleales recuperaben Ben Yauad.<ref>{{cita publicación |títulu= Gaddafi troops force rebels back |url= https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12892798 | axencia = BBC News |fecha=29 de marzu de 2011}}</ref> El [[30 de marzu]] pela mañana [[Ras Lanuf]] foi recuperada poles fuercies lleales, obligando a los rebeldes a retirase escontra l'este.<ref>{{cita web |url=http://www.lepoint.fr/monde/les-pro-kadhafi-reprennent-ras-lanouf-30-03-2011-1313112_24.php |títulu=''Le Point'', 30 de marzu de 2011, «Les pro-Kadhafi reprennent Ras Lanouf» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu= Obama Deployed CIA Agent To Libya To Aid And Supply Rebels Weeks Ago |url= http://www.businessinsider.com/libya-wednesday-march-30-2011-3 | axencia = businessinsider.com |fecha=30 de marzu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> La coalición estableció formalmente este mesmu día los grupu de contautu» nuna xunta celebrada en [[Londres]] a la qu'allegaron cuarenta países de la comunidá internacional convocaos pa tratar de la era «posGadafi». El [[Conseyu Nacional de Transición]] libiu nun foi autorizáu a integrase nesti grupu de contautu, que s'encargaría de dirixir los aspeutos políticos, democráticos, humanitarios y de seguridá, pero tamién los relativos al comerciu, mientres la transición libia, antes de confiar la xestión a una direición nacional.<ref>{{cita web |url=http://www.lejdd.fr/International/Actualite/le-groupe-de-contact-de-la-coalition-etudie-le-depart-de-Kadhafi-291585/ |títulu=''-y JDD'', 30 de marzu de 2011, «La coalition envisage l'après-Kadhafi» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180225064828/http://www.lejdd.fr/International/Actualite/Le-groupe-de-contact-de-la-coalition-etudie-le-depart-de-Kadhafi-291585 |fechaarchivu=2018-02-25 }}</ref> Per otru llau, el Ministru d'Asuntos Esteriores libiu, [[Moussa Koussa]], presentó la so dimisión y se exilió en [[Londres]],<ref>{{cita web |url=http://www.lepoint.fr/monde/le-chef-de-la-diplomatie-libyenne-demissionne-31-03-2011-1313438_24.php |títulu=''Le Point'', 31 de marzu de 2011, «-y chef de la diplomatie libyenne démissionne». |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> dando pie a pensar nun debilitamientu del réxime, del que yera un elementu determinante.<ref>{{cita web |url=http://www.lemonde.fr/libye/article/2011/03/30/le-ministre-des-affaires-etrangeres-libyen-a-fait-defection-et-a-fui-le-pays_1500956_1496980.html |títulu=''Monde 039;', 31 de marzu de 2011, «Libye: Paris et Londres évoquent une "fin de régime"». |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El 31 de marzu, aprovechando la so superioridá militar sobre los insurxentes mal armaos y en forzándo-yos a recular escontra la [[Cirenaica]], les tropes de Gadafi bombardiaron el [[Puertu de Marsa Brega]], acercándo de nuevos los combates a les proximidaes de [[Bengasi]].<ref>{{cita web |url=http://fr.news.yahoo.com/3/20110331/twl-libye-situation-synthese-1be00ca_1.html |títulu=''Associated Press'', article du 31 mars 2011 : Libye, Les forces de Kadhafi pilonnent Brega }}</ref> A les 6h [[Tiempu universal coordináu|UTC]], la [[OTAN]] tomó'l control de les operaciones militares aérees asocediendo a la coalición multinacional.<ref>{{cita web |url=http://www.lepoint.fr/monde/l-otan-a-pris-le-commandement-des-operations-en-libye-31-03-2011-1313625_24.php |títulu=Le Point, 31 de marzu de 2011, «L'Otan a pris le commandement des opérations en Libye» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Coles mesmes l'alianza reafitó la so oposición a armar a los insurxentes, cuestión nuevamente amenada poles principales potencies de la coalición tres el nuevu retrocesu rebalbu. La Organización del Tratáu del Atlánticu Norte, según el so secretariu xeneral [[Anders Fogh Rasmussen]], basó'l so refugu na [[Resolvimientu 1973 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|resolución 1973]], que concreta la so misión en «protexer a la población civil ante una situación que podría dexenerar en catástrofe humanitaria».<ref>{{cita web |url=http://www.lepoint.fr/monde/l-otan-s-oppose-a-l-escurra-d-armer-les-rebelles-libyens-31-03-2011-1313738_24.php |títulu=Le Point, 31 de marzu de 2011, «L'Otan s'oppose à l'idée d'armer les rebelles libyens» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[1 d'abril]] la batalla por Brega siguía. L'[[Exércitu Popular Libiu]], perteneciente al bandu rebalbu, dio muestres d'una mayor organización, llogrando un mayor control del frente, al que nun dexaron pasar a civiles desarmaos nin a periodistes, al empar que llegaben nuevos soldaos bien formaos pa reforzar les llinies y antiguos [[Oficial (fuercies armaes)|oficial]]es del [[Exércitu de Libia|exércitu libiu]] asitiar colos rebeldes en primer llinia de batalla dando órdenes.<ref>{{cita web |títulu=The rebels are reorganizing to attack Libyan Brega |url=http://www.moneyzebra.com/business-news/the-rebels-are-reorganizing-to-attack-libyan-brega_5489.html |fecha=1 d'abril de 2011 |idioma=inglés}}</ref> Darréu los combates en Brega y los bombardeos sobre Misurata, el gobiernu de Gadafi entamó aiciones diplomátiques encabezaes pol viceministru d'asuntos esteriores (tres la deserción a Londres del titular de la cartera, [[Musa Kusa]]<ref>{{cita web |títulu=El ministru libiu d'Esteriores abandona a Gadafi |url=http://www.lavanguardia.es/internacional/20110330/54134692242/el ministru libiu-de-esteriores-abandona-a-gadafi.html |fecha=30 de marzu de 2011 }}</ref>), unviáu a [[Ankara]] el 5 d'abril «pa solicitar la mediación turca nun posible alto'l fueu na guerra civil qu'afara'l país».<ref>{{cita web |títulu=Gadafi pide a Turquía qu'axuste una tregua |url=https://www.abc.es/20110405/internacional/abci-gadafi-tregua-201104051029.html |fecha=5 d'abril de 2011}}</ref> Estancaes les llinies del frente en Brega, onde les fuercies gadafistas llograron el día 5 d'abril recuperar el control del puertu petroleru, y Misurata,<ref>{{cita web |títulu=Fuercies de Gadafi espulsen a los rebeldes de Brega |url=http://www.lavanguardia.es/internacional/20110406/54137723942/fuercies-de-gadafi-espulsen-a-los rebeldes-de-brega.html |fecha=6 d'abril de 2011 }}</ref> el 6 d'abril [[Abdul Fatah Younis]], xefe de les fuercies rebalbes, dirixó duros reproches a la [[OTAN]], acusando a l'alianza militar de dexar morrer a miles d'inocentes en Misurata. Según Younis, desque asumió'l mandu la OTAN la intervención aliada convertiríase nun ''problema'': «Si la OTAN espera otra selmana más nun va haber yá namás en Misrata, va ser un crime que l'alianza tendrá de cargar sobre los sos llombos».<ref>{{cita web |títulu=Los rebeldes libios acusen a la OTAN de tar dexando a la xente morrer "acaldía" |url=http://www.lavanguardia.es/internacional/20110405/54137492040/los-rebeldes-libios-acusen-a-la-otan-de-tar-dejando-morir-a-la xente-de-misrata-cada-dia.html |fecha=6 d'abril de 2011 }}</ref> Pel so llau, [[Charles Bouchard]], comandante en xefe de les fuercies de la OTAN envaloró qu'un 30 % de la fuercia militar de Gadafi fuera destruyida dende l'entamu de la intervención aliada. Fuentes de l'alianza esplicaron el descensu nel númberu d'operaciones militares por causa del mal tiempu y l'orde de nun causar baxes ente civiles, lo que se vería enzancáu pol usu d'escudos humanos» poles tropes de Gadafi, que taríen escondiendo les sos armes pesaes en nucleos poblaos.<ref>{{cita web |títulu=Francia almite que'l riesgu de baxes civiles complica la intervención militar en Libia |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Francia/almite/riesgu/baxu/civiles/complica/mision/militar/Libia/elpepuint/20110406elpepuint_4/Tes |fecha=6 d'abril de 2011}}</ref> En controlando Brega l'exércitu de Gadafi llanzó'l 9 d'abril un fuerte ataque sobre [[Ajdabiya]], obligando a los rebeldes a replegase escontra Bengasi colos pocos civiles qu'entá permanecíen na ciudá.<ref>{{cita web |títulu=Evacuado el hospital de Ajdabiya ante la intensidad del bombardeo de las fuerzas leales a Gadafi |url=http://www.nortecastilla.es/rc/20110409/mas-actualidad/mundo/libia-gadafi-retoma-ofensiva-201104091549.html |autor=El Norte de Castilla |fecha=9 d'abril de 2011}}</ref> Un día dempués, sicasí, un intensu bombardéu protagonizáu por aviones de la OTAN, centráu na destrucción d'equipamientu pesáu, llogró frenar la meyora lleal, dexando a les fuercies rebalbes caltener el control de la estratéxica ciudá.<ref>{{cita web |títulu=L'ataque de la OTAN pa frenar la meyora de les fuercies de Gadafi en Adjabiya dexa decenes de baxes |url=http://www.nortecastilla.es/rc/20110410/mas-actualidad/mundo/gadafi-gana-terrenal-ajdabiya-201104101109.html |autor=El Norte de Castilla |fecha=10 d'abril de 2011 }}</ref> === De mediaos d'abril a finales de xunetu: lenta meyora rebalba === ==== Estancamientu del frente ente Brega y Ajdabiya ==== Dende'l [[16 d'abril]] los rebeldes, en consiguiendo asegurar la ciudá d'[[Ajdabiya]], centraron los sos esfuercios en tratar de recuperar [[Puertu de Marsa Brega|Brega]]. Sicasí nengunu de los dos bandos paeció tar en facultaes de torar al otru y l'últimu intentu de los lleales el día [[17 d'abril|17]] d'atacar el lladral derechu de los rebeldes p'abrir camín escontra Ajdabiya, mientres los rebeldes taben apexaos a les puertes de Brega, tamién fracasó, estancándose'l frente dende'l [[18 d'abril]] a metá de camín ente dambes poblaciones.<ref>{{cita publicación |títulu=Close-quarters combat and bombardments kill 17 in key rebel foothold in western Libya |url= https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5ieaLnOQkZ2r_yjBJxHCKNsYzuseA?docId=6590604 | axencia = Asociation Press |obra= The Canadian Press |idioma=inglés |autor= Ben Hubbard |fecha=17 d'abril de 2011}}</ref> El [[26 d'abril]] túvose noticies de que los lleales taben fortificando posiciones en Brega y que podíen cuntar hasta con 3000 efectivos.<ref>{{cita publicación |títulu= UPDATE 1-Gaddafi forces dig in around Brega oil town - rebel |url= http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE73P19920110426 |axencia= Reuters |obra= Reuters Africa |idioma= inglés |fecha= 26 d'abril de 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111130072827/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE73P19920110426 |archivedate= 2011-11-30 |fechaaccesu= 2018-02-24 }}</ref> A partir del 26 d'abril y mientres tol mes de xunu la llinia de frente ente Adjabiya y Marsa La Brega caltúvose estable.<ref>[http://www.rfi.fr/afrique/20110706-libye-le-front-fige-ajdabiya Radio France Internationales, «Libye: le front figé à Adjabiya»], 6 de xunetu de 2011.</ref> El 14 de xunetu los insurxentes decidieron llanzar una nueva ofensiva sobre Brega,<ref>[http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2011/07/14/97001-20110714FILWWW00323-libye-les-rebelles-vont-attaquer-brega.php Le Figaro , «Les rebelles vont attaquer Brega»], 14 de xunetu de 2011.</ref> que va ser tomada'l 18 de xunetu tres duros combates.<ref>[http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2011/07/18/97001-20110718FILWWW00327-libye-les-rebelles-ont-pris-brega.php Le Figaro , «Libye: les rebelles ont pris Brega»], 18 de xunetu de 2011.</ref> Sicasí, anque batiéndose en retirada escontra [[Ras Lanuf]], les fuercies lleales siguieron hostigando a los rebeldes y bombardenado les sos posiciones nos díes inmediatos.<ref>[http://www.thestar.com/news/world/article/1026920--7-rebels-dead-dozens-wounded-in-libyan-government-shelling «7 rebels dead, dozens wounded in Libyan government shelling»], Associated Press, 19 de xunetu de 2011, n'inglés.</ref> ==== Asediu de Misurata ==== Nel frente occidental, na asediada ciudá de Misurata, les tropes lleales recibieron órdenes el día [[23 d'abril]] de retirase. A otru día los rebeldes tomaron l'hospital qu'entá taba en manes lleales y la ciudá quedó de nuevu totalmente nes sos manes.<ref>{{cita publicación |títulu= Libya Live Blog - April 23 |url= http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-23 |obra= Al Jazeera Blogue |fecha= 23 d'abril de 2011 |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110423103538/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-23 |fechaarchivu= 23 d'abril de 2011 }}</ref> Les fuercies lleales, sicasí, nun cesaron de bombardiar la ciudá los díes posteriores a la so retirada.<ref>{{cita publicación |títulu= Libya Live Blog - April 23 |url= http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-24 |obra= Al Jazeera Blogue |fecha= 24 d'abril de 2011 |idioma= inglés |cita= [...] over the same period, said the spokesman, Safieddin. 'Gaddafi's brigades, using Grad rockets, carried out random bombardment on Sunday. They targeted several areas here. There are eight martyrs. Thirty-four people were also wounded,' he said. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110424110159/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-24 |fechaarchivu= 24 d'abril de 2011 }}</ref> El 10 de mayu, tres dos díes de combates, los rebeldes anunciaron tomar del aeropuertu asitiáu al sur de Misrata,<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/rebalbes/tomen/aeropuertu/Misrata/elpepuint/20110511elpepuint_4/Tes Los rebeldes tomen l'aeropuertu de Misrata], diariu ''[[El País]]'', 11/05/2011</ref> magar les fuercies lleales siguieron intentando faese col control del puertu de la mesma ciudá.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/rebalbes/denuncien/nueva/ofensiva/tropes/Gadafi/controlar/puertu/Misrata/elpepuint/20110512elpepuint_6/Tes Los rebeldes denuncien una nueva ofensiva de les tropes de Gadafi pa controlar el puertu de Misrata], diariu ''[[El País]]'', 12/05/2011</ref> A empiezos de xunu entá prosiguíen los bombardeos sobre la ciudá, pero a partir del día 13, los combates intensos na zona de [[Zauiya]], próxima a la frontera con [[Tunicia]] y vital pal suministru de Tripoli, dexó afloxar la presión sobre la ciudá sitiada.<ref name="rfi13062">[http://www.rfi.fr/afrique/20110613-libye-islamistes-CNT-experts-fran%C3%A7ais- RFI, «Des experts dénoncent la gestion de dossier libyen et les courants islamistes du CNT»], 13 de xunu de 2011.</ref> ==== Combates en Tripolitania ==== Na nueche del sábadu 30 d'abril, el menor de los fíos del líder libiu Muammar al-Gaddafi, [[Saif al Arab Gadafi]], y trés de los sos nietos, morrieron por cuenta de una incursión aérea de la OTAN según informó un voceru del réxime de Trípoli.<ref>[http://www.leparisien.fr/intervention-libye/frappes-de-l-otan-tripoli-annonce-la-mort-d-un-des-fils-kadhafi-01-05-2011-1430250.php Le Parisien, «Frappes de l'Otan: Tripoli annonce la mort d'un des fils Kadhafi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233810/http://www.leparisien.fr/intervention-libye/frappes-de-l-otan-tripoli-annonce-la-mort-d-un-des-fils-kadhafi-01-05-2011-1430250.php |date=2016-03-03 }}, 1 de mayu de 2011.</ref> A empiezos del mes de mayu la OTAN siguió los sos ataques sobre Trípoli y la so redolada, bombardiando ente otros un edificiu de los servicios de seguridá interior, la sede del ministeriu d'inspección y control popular, encargáu de la llucha contra la corrupción en Libia, y les residencies de Gadafi.<ref>{{cita web |url=http://lci.tf1.fr/filnews/monde/libye-deux-fortes-explosions-entendues-dans-l-ouest-de-tripoli-6442899.html |títulu=LCI.TF1.fr, «Libye: deux fortes explosions entendues dans l'ouest de Tripoli» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110511103118/http://lci.tf1.fr/filnews/monde/libye-deux-fortes-explosions-entendues-dans-l-ouest-de-tripoli-6442899.html |fechaarchivu=2011-05-11 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://lci.tf1.fr/filnews/monde/l-otan-aurait-bombarde-le-complexe-de-kadhafi-a-tripoli-6444903.html |títulu=LCI.TF1.fr «Pulgue: l'Otan aurait bombarde le complexe de Kadhafi a Tripoli». |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110513070927/http://lci.tf1.fr/filnews/monde/l-otan-aurait-bombarde-le-complexe-de-kadhafi-a-tripoli-6444903.html |fechaarchivu=2011-05-13 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://lci.tf1.fr/filnews/monde/deux-explosions-dans-le-secteur-de-la-residence-de-kadhafi-a-tripoli-6475618.html |títulu=LCI.TF1.fr. «Deux explosions dans le secteur de la résidence de Kadhafi à Tripoli». |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110520232938/http://lci.tf1.fr/filnews/monde/deux-explosions-dans-le-secteur-de-la-residence-de-kadhafi-a-tripoli-6475618.html |fechaarchivu=2011-05-20 }}</ref><ref>[http://lci.tf1.fr/filnews/monde/l-otan-frappe-un poste-de-securite-et-le-ministere-anti-corruption-6475627.html LCI.TF1.fr, «Pulgue: l'Otan frappe un poste de securite et le ministere anti corruption».] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=poste-de-securite-et-le-ministere-anti-corruption-6475627.html LCI.TF1.fr, «Pulgue: l'Otan frappe un poste de securite et le ministere anti corruption». |2=http://lci.tf1.fr/filnews/monde/l-otan-frappe-un |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> El [[20 de mayu]], la OTAN inutilizó ocho barcos de guerra pertenecientes a les fuercies lleales nos puertos de Trípoli, Al Khoms y Sirte.<ref>{{cita web |url=http://lci.tf1.fr/filnews/monde/libye-l-otan-annonce-avoir-coule-huit-navires-de-guerre-de-kadhafi-6494974.html |títulu=LCI.TF1.fr |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110524011852/http://lci.tf1.fr/filnews/monde/libye-l-otan-annonce-avoir-coule-huit-navires-de-guerre-de-kadhafi-6494974.html |fechaarchivu=2011-05-24 }}</ref> El [[11 de xunu]] les fuercies lleales bombardiaron la histórica ciudá de [[Ghadames]] controlada polos rebeldes, en tanto Zauiya, en poder de les fuercies gadafistas, foi atacada polos insurxentes que se replegaren a los montes pa entrenase (y recibir armes llanzaes en paracaíes per Francia a pesar de la disconformidá de los británicos).<ref>{{cita web |url=http://www.rfi.fr/afrique/20110629-libye-insurges-progressent-sud-ouest-tripoli |títulu=RFI, «En Libye, Les insurgés progressent vers Tripoli», 28 de xunu de 2011. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>[http://www.rfi.fr/afrique/20110630-il-y-pas-negociations-direutes-indireutes-le-regime-kadhafi-affirme-le-cnt RFI, «Depuis la publication du mandat d'arrêt du CPI, toutes les initiatives sont dans l'impasse»], 30 de xunu de 2011.</ref> La ciudá, de gran valor estratéxicu, cuntaba cola más importante refinería petrolifera que s'atopaba entá en poder de les fuercies lleales al réxime de Gadafi.<ref name="rfi1306">[http://www.rfi.fr/afrique/20110613-libye-islamistes-CNT-experts-fran%C3%A7ais- Des experts dénoncent la gestion du dossier libyen et les courants islamistes du CNT] Radio France internationale.</ref> A finales de xunu les meyores de los rebeldes en [[Yebel Nefusa|Nefusa]] confirmábense, en tantu los enfrentamientos prosiguíen alredor de Brega, nel centru del país.<ref>[http://www.rue89.com/explicateur/2011/06/28/comment-peut-se-finir-la-guerre-en-libye-211286 Pascal Riché, «Comment peut se finir la guerre en Libye»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107053146/http://www.rue89.com/explicateur/2011/06/28/comment-peut-se-finir-la-guerre-en-libye-211286 |date=2012-01-07 }}, ''Rue89'', 28 de xunu de 2011.</ref> Les fuercies de Gadafi centraron la so atención sobre la ciudá costera de [[Zliten]], ente Misurata y Trípoli, nuevamente sulevada.<ref>[http://www.almasryalyoum.com/en/node/473350 Reuters, «French arms to Libya expose tensions in war»], 1 de xunetu de 2011.</ref> Na última selmana de xunu los rebeldes fueron refugaos poles fuercies lleales a 80 quilómetros al sur de Trípoli. Pero dende'l 6 de xunetu desencadenóse una nueva ofensiva de los insurxentes protagonizada por bereberes procedentes del [[djebel]] [[Yebel Nefusa|Nefusa]] qu'atacaron nes rexones de Bir Al-Ghanam y [[Gharyan]] al sur de Trípoli,<ref>[http://www.rfi.fr/afrique/20110706-rebellion-mene-une-offensive-portee-canon-tripoli Claire Arsenault, «En Libye, la rébellion mène une offensive "à portée de canon" de Tripoli»], ''Radio France internationale'', 6 de xunetu de 2011.</ref> avanzando'l día 8 escontra Zliten onde les fuercies lleales reagrupárense.<ref>{{cita web |url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2011/07/08/libye-avancee-des-rebelles-vers-tripoli-cinq-morts_1546628_3212.html#xtor=RSS-3208 |títulu=Monde, «Libye: avancee des rebelles vers Tripoli: cinq morts». |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El 17 de xunetu tuvieron llugar intensos combates ente les fuercies armaes regulares de Libia y los insurxentes que buscaben romper les sos llinies pa colar escontra la capital, [[Trípoli (Libia)|Trípoli]].<ref>{{cita web |url=http://lci.tf1.fr/filnews/monde/libye-violents-combats-dans-le-djebel-nefoussa-6581025.html |títulu=Monde, «Libye: violents combats dans le djebel Nefoussa». |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110720121902/http://lci.tf1.fr/filnews/monde/libye-violents-combats-dans-le-djebel-nefoussa-6581025.html |fechaarchivu=2011-07-20 }}</ref> Na madrugada del 28 los rebeldes asitiaos nos montes de la zona occidental llanzaron una nueva ofensiva contra Ghezaya, na frontera con Túnez, qu'anunciaron haber tomáu pocu más tarde con otres pequeñes llocalidaes. Los lleales a Gadafi na rexón montascosa nun reteníen nesi momentu más que'l bastión de [[Tiji]], onde 500 soldaos lleales taben arrodiaos.<ref>[http://www.reuters.com/article/2011/07/30/us-libya-westernmountains-idUSTRE76T0XB20110730 Reuters, «Rebels attack last Gaddafi Western Mountain stronghold»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626223019/http://www.reuters.com/article/2011/07/30/us-libya-westernmountains-idUSTRE76T0XB20110730 |date=2015-06-26 }}, 30 de xunetu de 2011.</ref> ==== Asesinatu de Abdul Fatah Younis: divisiones nes files rebalbes ==== El 27 de xunetu, el xeneral [[Abdul Fatah Younis]], xefe de les operaciones militares del [[Conseyu Nacional de Transición]] foi secuestráu al paecer cuando se dirixía del frente de Brega a Bengasi pa declarar ante una comisión xudicial. El día 28 anuncióse la so muerte, atribuyida primero a un comandu gadafista, lo que foi rápido desmentíu polos sos propios partidarios, qu'achacaron l'asesinatu a faiciones rivales dientro del sector rebalbu. El crime perpetáu namái un día dempués de que Gran Bretaña reconociera oficialmente a la CNT, semó'l desconciertu nes files rebalbes, poniendo de manifiestu severes diferencies internes; mientres en [[Bengasi]] celebrábense los funerales a los qu'asistieron miles de persones en tirante aselu, y tres oirse dellos disparos pela nueche, un voceru militar en [[Misurata]] aseguraba que la ciudá nun recibía órdenes de Bengasi.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/asesinatu/xeneral/Yunis/agrava/division/rebeldes/libios/elpepuint/20110729elpepuint_6/Tes |títulu=El País, 29 de xunetu de 2011, «L'asesinatu del xeneral Yunis agrava la división ente los rebeldes libios». |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/29/abdel-fatah-younis-death-libya Guardian.co.uk., «Abdel Fatah Younis assassination creates division among Libya rebels»].</ref> === Agostu: Rápido meyora rebalba === ==== Combates nel Distritu de Zauiya y nel Distritu d'A los Jabal al Gharbi ==== Los rebeldes nel oeste de Libia avanzaron el 13 d'agostu escontra'l norte, llogrando llegar a la ciudá costera de [[Zauiya]], 50 km al oeste de Trípoli, na qu'atoparon una fuerte resistencia de les tropes lleales, estableciéndose'l frente de batalla a unos cinco quilómetros del pueblu de [[Bir Shuaib]].<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/13/internacional/1313251305.html Les tropes de Gadafi traten de frenar la meyora de los rebeldes libios en Zawiyah], diariu [[El Mundo (España)|El Mundo]], 13/08/2011</ref> Pela so parte el voceru de los rebeldes libios afirmó que taben lluchando contra les fuercies de Gadafi pol control de [[Garian|Garyan]] ([[Al Jabal al Gharbi|Distritu d'A los Jabal al Gharbi]]), a 80 quilómetros al sur de Trípoli y que llograren el control de la ciudá costera de [[Surman]], a 70 quilómetros de la capital.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/rebalbes/libios/aseguren/tar/lluchando/control/Garyan/kilometros/Tripoli/elpepuint/20110814elpepuint_8/Tes Los rebeldes libios aseguren tar lluchando pol control de Garyan, a 80 quilómetros de Trípoli], diariu [[El País]], 14/08/2011.</ref> El 16 d'agostu, los rebeldes libios tomen [[Garian|Garyan]]. Según afirmó un voceru de los rebeldes, entartallaríen a la [[Brigada Sahban]] (principal centru de mandu de los gadafistas nos Montes Occidentales), tomando darréu les sos armes.<ref>[http://www.infobae.com/notas/599920-Los-rebeldes-libios-aseguren-que-el dictador-Khadafi-esta-aislláu.html Conquista de Garyan] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=dictador-Khadafi-esta-aislláu.html Conquista de Garyan |2=http://www.infobae.com/notas/599920-Los-rebeldes-libios-aseguren-que-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu'l 16 d'agostu de 2011</ref> Estes meyores faíen abarruntar que'l conflictu libiu taba nuna fase decisiva, tal como lo anunciaba'l representante en [[Francia]] del [[Conseyu Nacional de Transición|Consejo Nacional libiu]], [[Mansur Saif al-Nasr]].<ref>[http://www.abc.com.py/nota/libia-al-menos-26-muertos-en-combates-en-brega/ Según el representante en Francia del Conseyu Nacional libiu, ta ye una fase decisiva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112230625/http://www.abc.com.py/nota/libia-al-menos-26-muertos-en-combates-en-brega/ |date=2012-01-12 }} Consultáu'l 16 d'agostu de 2011</ref> ==== Asediu y toma de Trípoli ==== Tres tomar de la importante ciudá petrolera de Brega'l día [[20 d'agostu]] ensin apenes resistencia<ref>[http://america.infobae.com/notas/31811-Libia-Brega-estaria-so-el control-de-los rebeldes Los rebeldes tomen Brega] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=control-de-los rebeldes Los rebeldes tomen Brega |2=http://america.infobae.com/notas/31811-Libia-Brega-estaria-so-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu'l 20 d'agostu de 2011</ref> y tomar polos rebeldes de les estratéxiques ciudaes de Zauiya y Zlitan estrechóse'l cercu sobre la capital.<ref>[http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/dc54a422266fb01a3f09107d4d20b37y Conquista rebalba de Brega] Consultáu'l 20 d'agostu de 2011</ref> [[Mustafa Abdul Jalil]], líder de la CNT llamó a la «última batalla» en [[Trípoli (Libia)|Trípoli]], onde na madrugada del 21 produciéronse llevantamientos rebalbos en dellos barrios y na base aérea de Matica que pasaron a manes rebalbes.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/rebalbes/libios/declaren/caida/Gadafi/cercana/elpepuint/20110821elpepuint_3/Tes El País «Los rebeldes libios declaren que la cayida de Gadafi ta bien cercana»] [[21 d'agostu]] de 2011.</ref>Les fuercies rebalbes llegaron a la ciudá capital de Trípoli dende distintes direiciones, una parte llegó per mar dende la ciudá rebalba de [[Misrata]] y otru importante contingente llegó dende los montes de [[Yebel Nefusa|Nefusa]], nel oeste, tomando'l control d'un cuartel asitiáu nel quilómetru 27”, incautándo armes municiones. Esti cuartel yera la torga más importante na ruta a Trípoli.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/22/internacional/1313995721.html |títulu=Los postreros fieles a Gadafi aguanten nel palaciu presidencial, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/111447-requiem-a-kadhafi |títulu=Réquiem a Kadhafi, n'El Nuevu Diariu de Nicaragua. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140118163046/http://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/111447-requiem-a-kadhafi |fechaarchivu=18 de xineru de 2014 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/internacional/2011/08/21/499057/rebeldes-ocupen-centru-de-tripoli-y-prinden-a-dos-fíos-de-jaddafi.html |títulu=Rebalbos ocupen centru de Trípoli y prinden a dos fíos de Jaddafi, n'El Mercuriu de Chile. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[22 d'agostu]], delles fontes dixeron que'l 95% de [[Trípoli]] taba en manes de los rebeldes llegaos del oeste, quedando dellos focos de resistencia, especialmente alredor del complexu de [[Bab al-Azizia]], bombardiáu por fuercies de la [[OTAN]] en sofitu a la meyora rebalba.<ref>[https://web.archive.org/web/20121004124149/http://noticiaaldia.com/2011/08/rebeldes-controlen-95-de-la capital libia/ Los Rebeldes controlen el 95% de Tripoli] Consultáu'l 22 d'agostu de 2011</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140422183747/http://www.terra.cl/actualidad/index.cfm?id_cat=303&id_reg=1714401 Libia: los rebeldes en Tripoli] Consultáu'l 22 d'agostu de 2011</ref> Nos combates podríen perder la vida 1300 combatientes según delles fontes; amás dirixentes de la CNT anunciaben equivocadamente la captura de dos de los fíos de Gadafi: [[Saif al Islam Gadafi]], reclamáu pola Corte Penal Internacional, y [[Al-Saadi al-Gaddafi]], en tanto'l primoxénitu, Mohammad Gadafi, apurrir a los rebeldes ufiertando de siguío una entrevista a la cadena de televisión [[Al Jazeera]].<ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/2011/08/201182243539902478.html Aljazeera: Gadafi sons in custody] Consultáu'l 22 d'agostu de 2011, n'inglés.</ref><ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/rebalbes/lleguen/centru/Tripoli/combaten/torno/residencia/Gadafi/elpepuint/20110822elpepuint_5/Tes El País, Los rebeldes lleguen al centru de Trípoli] Consultáu'l 22 d'agostu de 2011.</ref>Na mañana del 22 d'agostu tanques de guerra de les fuercies lleales a Gadafi salieron del complexu de Bab al-Azizia disparando contra les fuercies rebalbes qu'arrodien el complexu; los combates estender pela cai d'A los Sarine (axacente al complexu) y pela zona del puertu de la ciudá; a la fin de la xornada los rebeldes llograren controlar la zona costera de la ciudá, mientres nel sur los soldaos sobrevivientes de les fuercies de Gadafi adoptaben táctiques guerrilleres, y faíen apaición los francotiradores n'otres partes de la ciudá; según dellos informantes, militares gadafistas faíense pasar por rebeldes pa depués abrir fueu contra los civiles o los periodistes.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/22/internacional/1314037820.html |títulu='Los mozos revolucionarios escribieron una páxina épica', n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nacion.com/2011-08-22/Mundu/rebelion-libia-controla-gran-parte-de-tripoli-y-proclama-fin-de-era-gadafi.aspx |títulu=Rebelión libia controla gran parte de Trípoli y proclama fin d'era Gadafi, en La Nación de Costa Rica. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.abc.com.py/nota/libia-caos-en-tripoli-combates-continuan/ |títulu=Libia: Caos en Trípoli, combates siguen, en ABC Color de Paraguay. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120112160832/http://www.abc.com.py/nota/libia-caos-en-tripoli-combates-continuan/ |fechaarchivu=2012-01-12 }}</ref>Na nueche del llunes la OTAN llanzó un bombardéu contra'l complexu de Bab al-Azizia mientres los rebeldes atacar dende tierra nun esfuerciu pa tomar o destruyir l'últimu apartaz importante de resistencia gadafista y terminar la batalla pola capital.<ref>{{cita web |url=http://america.infobae.com/notas/31948-Libia-la-OTAN-bombardea-el-bunker-de-Muammar-Khadafi-en-Tripoli |títulu=Libia: la OTAN bombardea l'abellugu de Muammar Khadafi en Trípoli, en Infobae. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120712060721/http://america.infobae.com/notas/31948-Libia-la-OTAN-bombardea-el-bunker-de-Muammar-Khadafi-en-Tripoli |fechaarchivu=2012-07-12 }}</ref> La euforia con que se vivió en Bengasi y los barrios lliberaos de Trípoli lo que paecía un rápidu desmoronamiento del réxime, viose enturbiada pola comparecencia na nueche del día 22 de Saif al Islam ante los medios de prensa y un centenar de los sos siguidores, desmintiendo l'anunciada captura y llamando a prosiguir la llucha, en tantu la batalla siguía en Trípoli.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Intensos/combates/Tripoli/comparecencia/Saif/Islam/elpepuint/20110823elpepuint_2/Tes El País, «Intensos combates en Trípoli tres la comparecencia de Saif l'Islam»], 23 d'agostu de 2011.</ref> La proximidá de la cayida del réxime gadafista anició nuevos motivos d'esmolición pa les autoridaes rebalbes, al confirmase actos de represalia indiscriminada, como la execución sumaria de 34 civiles, ente ellos delles muyeres, en [[Garian]], al noroeste de Libia, denunciada por voceru del réxime gadafista. [[Mustafa Abdul Jalil]], líder de la CNT, declaró sentise «inquietu» ante determináu aiciones de los sos homes, llegando a suxerir que podría dimitir de persistir tales aiciones. Tantu [[Amnistía Internacional]] como [[Human Rights Watch]] y la Comisión de Derechos Humanos de la ONX pudieron constatar actos de represalia, tortures y saqueos protagonizaos por fuercies rebalbes, al paecer incontrolaes, y llamaron l'atención sobre la situación de los subsaharinos en Libia, puestos nel puntu de mira de los rebeldes poles denuncies, nunca confirmaes, de que'l réxime de Gadafi taba utilizar como mercenarios.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Conseyu/rebalbu/esixe/homes/cesen/represalies/elpepuint/20110823elpepuint_1/Tes El País, «El Conseyu rebalbu esixe a los sos homes que cesen les represalies»], 23 d'agostu de 2011.</ref> ==== Toma del complexu de Bab al-Azizia ==== [[Ficheru:Arrott libya tripoli gadhafi effigy 480 29aug2011.jpg|thumb|Un moñecu representando a [[Muammar al-Gaddafi|Gadafi]] xunto a una bandera tricolor libia cuelguen d'una grúa na antigua Plaza Verde de Trípoli, agora renomada como Plaza de los Mártires.]] Na mañana del [[23 d'agostu]] les fuercies rebalbes llanzar al asaltu del complexu de Bab al-Azizia empecipiando violentos combates colos defensores gadafistas del apartaz; los soldaos lleales a Gadafi opunxeron gran resistencia, ya inclusive llograron nun primer momentu repeler el primer gran asaltu contra una de les puertes de la enorme residencia, pero finalmente dempués de delles hores de combates munchos d'ellos tuvieron qu'apurrir les armes. El momentu decisivu producióse cuando los asaltantes rebalbos tiraron embaxo les muralles de cementu del complexu ya ingresaron a él metanes un nutríu tirotéu no qu'un corresponsal de guerra presente calificó de "escena increíble"; los rebeldes siguieron avanzando, travesaron una tercer puerta y llegaron a un edificiu que yera consideráu la vivienda de Gadafi, onde ondearon la bandera rebalba. Cientos de rebeldes y civiles entraron al complexu y empezaron a apoderase de tol material de guerra que taba en manes de los gadafistas y a escalar les residencies y edificios del complexu; inclusive se vieron rebeldes pasiando nos vehículos que yeren de Gadafi. Les imáxenes de televisión amosaron a los rebeldes corriendo polos jardínes del enorme complexu y glayando d'allegría pola cayida del baluarte. Dellos rebeldes destruyeron una estatua de bronce de Gadafi y otros posaron montaos enriba de la simbólica estatua que conmemoraba'l [[Operación El Doráu Canyon|ataque d'Estaos Xuníos de 1986]] y na que Gadafi acostumaba dar los sos discursos; anque tamién se siguíen escuchando tiroteos dientro del complexu por dellos francotiradores gadafistas qu'entá disparaben contra los rebeldes dientro de Bab al-Azizia. Los rebeldes rexistraron toles edificaciones buscando a Gadafi pero nun pudieron atopalo faciéndose evidente qu'ésti fuxera d'ellí en dalgún momentu dempués del entamu de la batalla na capital; polo que, anque la conquista del complexu foi un golpe crucial dientro d'esta batalla, nun significaría nin el fin de la resistencia de Gadafi, nin el de la guerra. De fechu les fuercies lleales a Gadafi en delles zones de Trípoli siguíen repeliendo a les fuercies rebalbes con fueu d'armamentu pesáu (morteros y obuses), por casu na [[Plaza Verde (Libia)|Plaza Verde]] (rebautizada polos rebeldes como Plaza de los Mártires). Amás, nel barriu d'Al-Mansoura, al igual que n'otres ciudaes cercanes a Trípoli, como [[Shaba (Libia)|Shaba]] y [[Zaura]] siguía lluchándose. == Afitamientu de los rebeldes == El [[24 d'agostu]] siguíen los combates en Trípoli. Les fuercies lleales a Gadafi llanzaron pela mañana un contraataque nes cercaníes del complexu de Bab al-Azizia y pela tarde bombardiaron el complexu y l'aeropuertu, qu'agora taben en manes de los rebeldes, según tamién otres zones del centru de la capital. D'alcuerdu a reportar de los medios de comunicación presentes, les fuercies gadafistas llanzaren siquier siete proyeutiles de morteru sobre'l complexu presidencial y dellos cohetes sobre l'Aeropuertu Internacional de Trípoli; aparentemente unu cayó sobre la mesma pista. Tamién foi bombardiáu el barriu d'Al-Mansoura (escenariu'l día anterior de violentos combates ente rebeldes y lleales) y la zona cercana al hotel Rixos; fontes rebalbes afirmaben que les célules gadafistas responsables d'esos bombardeos taben allugaes na zona de Abu Salim, un barriu onde se llibraben fuertes combates ente rebeldes y gadafistas. Les milicies de Gadafi tamién siguíen controlando barrios como los de Salah ad din, el de Bab Anashir o'l d'A los Hadaba al Jadr.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/24/internacional/1314164154.html?a=2y5aa26c3cf39f4c1f3753d73f396b6a&t=1314217350&numbero= |títulu=Los rebeldes ufierten un millón de pagu y amnistía por Gadafi 'vivu o muertu', n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.proceso.com.mx/?p=279428 |títulu=Ufierten rebeldes 1.6 mdd por Gadafi, vivu o muertu, en Procesu de Méxicu. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924104731/http://www.proceso.com.mx/?p=279428 |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> Mentanto fuera de Trípoli los rebeldes avanzaben escontra Sirte en dos frentes (dende l'oeste partiendo de Misrata y dende l'este partiendo de Ras Lanuf). Tomar de la ciudá natal de Gadafi y el so apartaz más importante depués de la perda de casi tola capital representaba'l tiru de gracia que p'acabar col réxime y polo tanto cola guerra (amás abarruntábase que Gadafi abellugárase nesa ciudá); pero la meyora rebalba foi deteníu poles fuercies gadafistas a la entrada de [[Ben Yawad]], una llocalidá asitiada 160 quilómetros al este de Sirte. Los rebeldes llograron conquistar la estratéxica ciudá costera de [[Ben Yauad]] en sangrientos combates nos qu'hubo alredor de 700 muertos, amás de asediar [[Sirte]] ciudá natal de Gadafi, mientres los lleales intentaben caltener el control sobre l'accesu costeru ente Bisher, a 20&nbsp;km al oeste de Brega, y Bani Walid, al suroeste de Misrata, pa caltener la llibertá de movimientos dende Trípoli a Shaba", d'alcuerdu a un voceru militar de la OTAN.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/23/internacional/1314112468.html |títulu=Los rebeldes tomen el complexu de Gadafi, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ipsnoticias.net/nota.asp?idnews=98932 |títulu=Rebalbos tomen cuartel xeneral de Gadafi en Trípoli, en IPS. |urlarchivu=https://archive.today/20120703154547/www.ipsnoticias.net/nota.asp?idnews=98932 |fechaarchivu=3 de xunetu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/2011/08/23/rebeldes-ingresen-al complexu-de-gadafi-en-tripoli-tres-tirotéu.shtml |títulu=Rebalbos ingresen al complexu de Gadafi en Trípoli tres tirotéu, n'El Universal de Venezuela. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://america.infobae.com/notas/31969-Los-rebeldes-ocuparon-el-bunker-de-Khadafi-en-Tripoli |títulu=Los rebeldes ocuparon el búnker de Khadafi en Trípoli, en Infobae. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120518064424/http://america.infobae.com/notas/31969-Los-rebeldes-ocuparon-el-bunker-de-Khadafi-en-Tripoli |fechaarchivu=18 de mayu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/vernota.php?tipu=N&idPub=234850&id=443452&dis=1&sec=5 |títulu=Libia: los rebeldes tomaron la residencia de Kaddafi, en Telam. |urlarchivu=https://archive.today/20120703154537/www.telam.com.ar/vernota.php?tipu=N&idPub=234850&id=443452&dis=1&sec=5 |fechaarchivu=3 de xunetu de 2012 }}</ref> Amás de Sirte la única otra gran ciudá libia en manes de los lleales a Gadafi yera [[Sabha]], nel suroeste del país; los rebeldes espresaron que al conquistar Sirte y por tanto asegurar el control de tola franxa norte costera del país, van poder avanzar al sur pa tomar Sabha y entós los gadafistas namái caltendríen pequeñes llocalidaes que podríen cayer con facilidá. Entrín y non otres fuercies rebalbes llograron conquistar el cuartel militar de Mazraq al Shams, allugáu 120 quilómetros al oeste de Trípoli, cerca de la frontera con Túnez; pero anque los rebeldes arrampuñáron-y el cuartel a los gadafistas los combates siguieron cerca d'él y el comandante rebalbu local anunció que se quedaren ensin municiones y por eso pidió con urxencia refuerzos y municiones al altu mandu rebalbu y sofitu aereu a la OTAN pa nun dexar el terrén conquistáu.<ref>{{cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20110824/los rebeldes-controlen-casi-toa-libia-acorrexen-los-gadafistas-feudu-sirte/457097.shtml |títulu=Los rebeldes controlen casi toa Libia y acorrexen a los gadafistas nel so feudu de Sirte, en Radio Televisión Española. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/24/internacional/1314204773.html |títulu=Próximu oxetivu: Sirte, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> === Asaltu rebalbu a los últimos apartaces gadafistas === [[Ficheru:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|Puestu de control rebalbu en [[Trípoli (Libia)|Trípoli]] el [[26 d'agostu]] de [[2011]].]] El [[25 d'agostu]] siguía la batalla ente los rebeldes y los remanentes de les fuercies gadafistas en Trípoli; nesta nueva xornada la llucha concentrábase especialmente nel barriu de Abu Salim, pela redolada del hotel Corinthia y na redoma del aeropuertu capitalín. Cientos de rebeldes llanzaron una ofensiva contra'l barriu de Abu Salim pa conquistalo y erradicar al gruesu de les fuercies gadafistas de Trípoli que s'abellugaron nél y que dende ellí hostigan les posiciones rebalbes nel restu de la ciudá; la unidá rebalba encargada d'ésta ofensiva ye la Brigada de los Mártires de Trípoli. Nos encarnizados combates nésti barriu los rebeldes tuviéronse qu'enfrentar a una gran cantidá de francotiradores gadafistas, polo que van tomando edificiu per edificiu y sacando de cada unu a decenes de prisioneros; amás los rebeldes dispararon con bateríes antiaéreas contra 10 edificios ocupaos por gadafistas y siquier trés d'esos edificios amburaron en llapaes. Un comandante rebalbu dixo que los gadafistas qu'ocupaben el barriu teníen armamentu pesáu ya inclusive un tanque de guerra.<ref>https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/25/internacional/1314278214.html?a=2b0d5628a7eec0y3838y129d20666994&t=1314302623&numbero= 'Caza' a Gadafi en Trípoli mientres el gobiernu rebalbu llega a la capital, n'El Mundo d'España.]</ref> Tamién nel ataque a Abu Salim los rebeldes recibieron informaciones de que posiblemente Gadafi y los sos fíos despintar nun complexu d'apartamentos del barriu, polo que los insurxentes arrodiaron el complexu y atacar, anque nun toparon entá rastros de Gadafi. Nesi contestu surdieron reportes qu'indiquen que tanto los rebeldes como los gadafistas taríen asesinando a los sos respeutivos prisioneros de guerra; en concretu en Abu Salim topáronse los cuerpos de 30 supuestos gadafistas muertos y siquier dos d'ellos teníen puestes esposes de plásticu, lo qu'indicaría que fueron executaos tando prisioneros, y cerca d'ellí nun hospital de campaña había cinco cuerpos más, y unu d'ellos inda tenía una sonda intravenosa nel brazu. Pel so llau una trabayadora sanitaria británica dixo que toparen los cuerpos de 17 presuntos rebalbos prisioneros y según un sobreviviente seríen executaos por fuercies gadafistas antes de la cayida del complexu residencial de Gadafi. Conocióse qu'amás de Abu Salim tamién hai fuercies gadafistas concentraes nel barriu de Hatba Charkia. Poco antes del entamu de la ofensiva contra Abu Salim, un grupu de rebeldes encargáu de curiar l'hotel Corinthia (onde s'agospia la prensa estranxera) intercambió disparos d'armes automátiques y de morteros con francotiradores gadafistas apostaos n'edificios cercanos; los rebeldes usaron granaes de morteru y armes antitanques pa barrer a los francotiradores enemigos, y amás apostaron a los sos propios francotiradores nel techu del hotel pa liquidar a los sos rivales del otru bandu. Los tiroteos siguen de forma esporádica pela redolada del hotel asitiáu a dos quilómetros de l'antigua Plaza Verde.<ref>{{cita web |url=http://www.proceso.com.mx/?p=279520 |títulu=Llama Gadafi a los sos siguidores a defender Trípoli de los rebeldes, en Procesu de Méxicu. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210225053019/https://www.proceso.com.mx/?p=279520 |fechaarchivu=2021-02-25 }}</ref> Mientres se reportaron intensos combates cerca del aeropuertu, mientres nes principales cais de Trípoli hai instalaos controles de mozos rebalbos cada 100 metros. Tou nun día en que'l Gobiernu de los rebeldes fixo la so entrada trunfal en Trípoli, a pesar de que la llucha na capital falta de cesar.<ref>{{cita web |url=http://peru21.pe/noticia/1179702/gadafi-arenga-estaria-abarganáu |títulu=Gadafi arenga, pero taría abarganáu, en Perú 21. }}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.euronews.net/2011/08/25/caza-a-los-lleales-a-gadafi-en-tripoli/ |títulu=Caza a los lleales a Gadafi en Trípoli, en Euronews. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Les últimes informaciones indiquen que los rebeldes llograron conquistar la totalidá del barriu de Abu Salim y facer una gran cantidá de prisioneros, pero nun toparon a Gadafi nin a la so familia, y un voceru rebalbu reconoció que los dirixentes del réxime mover d'una zona a otra pa fuxir de la persecución rebalba.<ref>{{cita web |url=http://www.el-nacional.com/www/site/p_contenido.php?q=nodo/232258/Mundu/Rebalbos-facer con-el control-del barriu-de-Abu-Salim,-en-Tr%C3%ADpoli |títulu=Rebalbos facer col control del barriu de Abu Salim, en Trípoli, n'El Nacional de Venezuela. }}</ref> Na nueche del 25 d'agostu al [[26 d'agostu]] hubo duros combates na ciudá de Sabha, en plenu ermu del sur del país; decenes de rebeldes morrieron nun asaltu al cuartel xeneral del serviciu d'intelixencia militar nesa ciudá. Sicasí los rebeldes consiguieron tomar los barrios d'A los Karda y A los Manshiya de dicha ciudá, na que nun hai agua nin lletricidá. Mentanto en Sirte, la otra gran ciudá libia que queda en manes de Gadafi, tamién hai combates. Aviones británicos atacaron pela nueche un centru de comandu de les fuercies gadafistas na ciudá y 29 vehículos armaos de los lleales a Gadafi, nun esfuerciu pa facilitar la meyora rebalba contra'l feudu gadafista. Pela so parte los rebeldes unviaron más fuercies escontra la ciudá, forníes con tanques de guerra y cohetes, antemanando una dura batalla por Sirte si les negociaciones colos líderes tribales llocales pa llograr la so rindición pacífica nun llogren frutos. Nel intre del 26 d'agostu los rebeldes apoderar de Ras Jadir, el principal puestu de control de la frontera con Túnez, ensin apenes resistencia de los gadafistas que fuxeron al vecín país. Mentanto en Trípoli, dempués de violentos combates cerca del aeropuertu na nueche pasada, la ciudá amaneció con un relativu aselu, pero los restos de les fuercies gadafistas siguieron cañoneando l'aeropuertu dende una base militar cercana (qu'había estáu controlada por Khamis, un fíu de Gadafi); polo que los rebeldes preparar pa llanzar una ofensiva contra esi remanente de fuercies lleales que permanez al llau de la terminal aérea. Per otru llau los medios de comunicación empezaron a percorrer l'estrozáu barriu de Abu Salim, escenariu de la espectacular batalla del día anterior y agora so control rebalbu; y pudieron acreitar les dantesques resultaos del encarnizado combate, como los siquier 200 cadabres topaos atropaos dientro d'un hospital del barriu, que foi abandonáu por casi tol so personal médico y sanitario ante'l peligru xeneráu pola selvaxe batalla.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/26/internacional/1314354280.html |títulu=Aviones británicos bombardien un búnker na ciudá natal de Gadafi, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.vanguardia.com.mx/lasfuerzasdegadafisiguencombatiendoensebhaysirte-1077290.html |títulu=Les fuercies de Gadafi siguen combatiendo en Sebha y Sirte, en vanguardia de Méxicu. }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/2011/08/26/la-otan-garrasti-a-los-insurxentes-en-libia.shtml |títulu=La OTAN garrasti a los insurxentes, n'El Universal de Venezuela. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20110826/amnistia-internacional-denuncia-abusos-parte-dos-bandos-batalla-tripoli/457464.shtml |títulu=Atopen más de 200 cadabres nun hospital al sur de Trípoli, onde siguen los combates, en Radio Televisión Española. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/26/internacional/1314389849.html |títulu=Los rebeldes libios facer col principal control de la frontera con Túnez, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[27 d'agostu]] Trípoli amaneció con relativu aselu depués d'una nueche d'esplosiones y rabaseres d'armes automátiques en distintos puntos de la ciudá; el xefe d'operaciones militares de los rebeldes aportuna en que les sos fuercies controlen el 95% de la ciudá, pero reconoz qu'entá esisten nucleos de resistencia gadafista nos barrios de Abu Salim y Salaheddin. Tamién dixo qu'anque controlaben l'aeropuertu, hai focos de resistencia gadafista na zona de Bin Qafr Ghirchir, asitiada a dos milles de la terminal aérea. Darréu los rebeldes tomaron el cuartel de la Brigada 32 de tropes de elite gadafistas, la unidá que comandaba unu de los fíos de Gadafi (Khamis Gadafi); dichu cuartel ta asitiáu nel distritu de Salaheddine nel sur de Trípoli, y foi abandonáu polos gadafistas depués d'hores de combates y de un bombardéu de la OTAN. Na cárcel amiesta al cuartel toparon los cuerpos de siquier 50 rebeldes que yeren prisioneros de los gadafistas y aparentemente fueron executaos díes tras; amás los rebeldes apoderar d'una gran cantidá d'armes de fabricación alemana, americana, rusa ya italiana que s'atopaben nel cuartel. Mentanto la OTAN sigue bombardiando Sirte, y destruyeron ente 11 y 15 vehículos armaos y un blindáu, amás de cuatro oxetivos en tierra; y pela so parte los rebeldes siguen lluchando p'abrir pasu escontra la ciudá natal de Gadafi, coles mesmes que siguen axustando colos líderes tribales de la ciudá pa evitar una batalla sangrienta y llograr la rindición pacífica de la urbe. Especulóse nes últimes hores cola posibilidá de que les fuercies gadafistas retirar de Sirte escontra'l sur, a la ciudá desértica de Sabha, pa evitar ser arrodiaes y destruyíes ante la meyora rebalba dende l'este y dende l'oeste; con esi eventual repliegue tácticu buscaríen reorganizar les sos menguaes fuercies en Sabha y llantar una resistencia más fuerte y eficiente nun terrén más favorable. Nesi mesmu día los rebeldes tomaron tamién Jmayl, llocalidá d'orixe del primer ministru libiu, [[Baghdadi Mahmudi]].<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/27/internacional/1314441804.html |títulu=Sele tirante nes primeres hores del sábadu en Trípoli, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/08/27/internacional/1314462631.html |títulu=Topen 50 cadabres carbonizaos nuna base militar gadafista cerca de Trípoli, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.swissinfo.ch/spa/suiza_y_el%20mundu%20internacional/La%20escasez_afara_Tripoli_mientres_los%20rebeldes_busquen_a_Gadafi.html?cid=31002344 |títulu=La escasez afara Trípoli mientres los rebeldes busquen a Gadafi, en Swissinfo.ch. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120119100924/http://www.swissinfo.ch/spa/suiza_y_el |fechaarchivu=2012-01-19 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ansa.it/ansalatina/notizie/rubriche/mundo/20110827213135309100.html |títulu=AXUSTEN "RENDICION" EN SIRTE, ¿KADAFI N'ARXEL?, en Ansalatina. }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/2011/08/27/la-otan-sigue-bombardeando-sirte.shtml |títulu=La OTAN sigue bombardiando Sirte, n'El Universal de Venezuela. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/20110827/internacional/abci-libia-rebeldes-tomen-jmayl-201108271849.html |títulu=Los rebeldes tomen Jmayl, llocalidá natal del primer ministru gadafista, en ABC d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[29 d'agostu]] los rebeldes siguíen la so meyora a Sirte de forma lenta; la principal torga qu'enzanca a los rebeldes avanzar de forma más rápida, amás de la aportunante resistencia gadafista, ye la necesidá de caltener al gruesu de les sos fuercies en Trípoli p'asegurar la pacificación de la capital y evitar una eventual contraofensiva gadafista nella. Aun así los rebeldes llograron delles meyores importantes, ente ellos controlar la carretera que xune Trípoli cola sureña ciudá de Sabha (l'otru gran bastión gadafista) y al este de Sirte, dempués de conquistar la ciudá de Ben Yawad los rebeldes llograron avanzar siete quilómetros más en direición a Sirte y tomaron la llocalidá de Nawfaliyah, onde s'atopa un importante encruz carreteru. Pel oeste de Sirte los rebeldes tomaron un pequeñu destacamentu en Abu Grein, a unos 130 quilómetros de la ciudá; anque siguen llimpiando la zona ante la presencia de munchos gadafistas escondíos en dellos edificios. Mentanto los rebeldes siguen concentrando fuercies pal ataque a Sirte y pela carretera costera al este de Trípoli unviaron vehículos tresportadores que llevaben tanques de guerra [[T-54/T-55|T-55]] de fabricación soviética; los rebeldes apoderar d'esos tanques nuna base militar abandonada na ciudá de Zlitan. Amás de tanques de guerra, les fuercies rebalbes que s'arrexunten nes cercaníes de Sirte tamién disponen de danzaderes de misiles [[BM-21|Grad]], otros armamentos pesaos y bayura d'armes llixeres; sicasí los rebeldes entá confíen nes negociaciones pa llograr una rindición pacífica y evitar la batalla, anque tamién afirmen que les fuercies gadafistas de Sirte tán obligando a los civiles a xuníse-yos pa engarrar colos rebeldes y qu'executaron a 45 de los sos propios soldaos que se negaben a siguir lluchando por una causa perdida. Pela so parte la OTAN sigue bombardiando oxetivos gadafistas en Sirte.<ref>{{cita web |url=http://america.infobae.com/notas/32369-Los rebeldes-busquen-dar-el golpe-de-gracia-en-Sirte |títulu=Los rebeldes busquen dar el golpe de gracia en Sirte, en Infobae. }}</ref><ref>{{cita web |url=http://noticias.terra.com.co/internacional/libios-primen-bastion-de-gaddafi-tripoli-alica,2dd06728b9612310VgnVCM10000098f154d0RCRD.html |títulu=Libios primen bastión de Gaddafi, en Terra. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2011/08/678-389384-9-rebeldes-afirmen-que-gaddafi-sigue-siendo-una amenaza-y-tripoli-vive-emerxencia.shtml |títulu=Rebalbos afirmen que Gaddafi sigue siendo una amenaza y Trípoli vive emerxencia sanitaria, en La Tercera de Chile. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://noticierostelevisa.esmas.com/internacional/325510/rebeldes-lluchen-sirte-ciud%C3%A1-natal-gadafi |títulu=Rebalbos lluchen por Sirte, ciudá natal de Gadafi, en Noticies de Televisa. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220326224043/http://noticierostelevisa.esmas.com/internacional/325510/rebeldes-lluchen-sirte-ciud%C3%A1-natal-gadafi |fechaarchivu=2022-03-26 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-rebalbes-achaquen-tacticas-terror-resistencia-opón-ciudá-sirte-20110829191753.html |títulu=Los rebeldes achaquen a táctiques de "horror" la resistencia qu'opón la ciudá de Sirte, en Europapress. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> === Setiembre. Sigue la incertidume === El [[1 de setiembre]] el coronel libiu Muammar al-Gaddafi dixo que "toles tribus libies" tán armaes, y pidió-yos que sigan la llucha duro y violento y tiendan emboscaes a los axentes (los rebeldes)”, nun discursu tresmitíu pola televisión per satélite siria “Al Rai”. Na so alocución, atayada sópitamente ensin previu avisu, esplicó que les tribus de Sirte y Bani Walid -dos rexones entá en manes de gadafistas- “tán armaes y nun van poder ser sometíes”, reseñó Efe. Afp destaca que l'ex-home fuerte de Libia Muamar Gadafi, que'l so paradoriu desconocer, afirmó'l xueves que nun se rindirá” y “va siguir el so combate”, n'apartes d'un mensaxe audiu espublizaos por escritu na pantalla pola canal de televisión Arrai. Gadafi encamentó tamién a los sos partidarios a "siguir la resistencia", al considerar qu'hai “diverxencies” ente los rebeldes y la OTAN. “Inclusive si ustedes nun escuchen la mio voz, sigan la resistencia”, añadió a la cadena, qu'anunció que'l mensaxe d'audiu sería espublizáu darréu. “Hai diverxencies ente l'Alianza de l'agresión y los sos axentes rebalbos”, añadió según la cadena, con sede en Damascu. Mentanto nel frente de Sirte la situación permanecía tranquila, yá que se caltién la posa nos combates que dispunxeron los líderes de la rebelión pa dar una oportunidá a les negociaciones de paz colos líderes de les tribus de Sirte. Inclusive'l gobiernu rebalbu prorrogó'l plazu del [[ultimátum]] por que los xefes tribales apurran la ciudá pacíficamente o tengan qu'enfrentase a un masivu ataque de les fuercies rebalbu que lo arrodien; agora tienen hasta'l [[10 de setiembre]] p'apurrir la ciudá a los rebeldes o enfrentar una batalla urbana pol so control. D'alcuerdu a los rebeldes, los líderes tribales (que crucien les llinies del frente p'axustar en persona colos oficiales rebalbos) comparten l'oxetivu d'evitar un gran derramamiento de sangre, pero tienen problemes pa convencer a una parte de los militares gadafistas que defenden Sirte de que se rindan. Por eso los voceros rebalbos aportunen en que la torga pal fin definitivu de la guerra ye l'enfotu de delles unidaes sobrevivientes del Exércitu gadafista de siguir aguantando hasta'l final. Tamién los rebeldes axusten colos xefes tribales de la ciudá de [[Bani Walid]] por que la apurran y amás arresten a Gadafi y poner a disposición de les fuercies rebalbes, yá que informaciones d'intelixencia recién fáen-yos creer que Gadafi abellugóse nesa pequeña ciudá desértica cercana a Trípoli y qu'estableció el so cuartel xeneral ellí. Los voceros rebalbos dixeron que nun pueden atacar esa ciudá porque munchos de los sos homes que vienen de Bengasi y Zintan son orixinarios d'ella y tendríen problemes p'atacar la so propia ciudá d'orixe. Pela so parte la OTAN sigue bombardiando oxetivos militares gadafistas concretos en Sirte y Bani Walid, debilitando la capacidá de los restos de les fuercies lleales a Gadafi.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/09/01/internacional/1314870207.html |títulu=Los rebeldes aseguren que Gadafi atópase en Bani Walid, nel desiertu, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/09/01/internacional/1314885330.html |títulu=Gadafi llama a los sos siguidores a preparar pa 'una guerra enllargada', n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.cl/libia-gadafi-llamo-a-lluchar-a-sangre-y-fueu/noticias/2011-09-01/120916.html |títulu=Libia: Gadafi llamó a lluchar “a sangre y fueu”, en La Nación de Chile. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/20110901/internacional/abci-selmana-rebalbes-201109011331.html |títulu=Los rebeldes dan una selmana más a les tropes de Gadafi por qu'apurran Sirte, en ABC d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://noticias.univision.com/mundo/noticias/article/2011-09-01/rebeldes-alderiquen-rendicion-sirte |títulu=Rebalbos alderiquen condiciones de rindición de Sirte, en Univision d'Estaos Xuníos. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[9 de setiembre]] pela tarde, faltando poques hores por que concluyera l'ultimátum pa la rindición pacífica de los apartaces lleales a Gadafi, produciéronse violentos combates ente les fuercies rebalbes y los defensores gadafistas de Bani Walid y Sirte. Los mandos militares rebeldes afirmaron que los combates en Bani Walid empecipiáronse entós que los gadafistas atacaren les posiciones rebalbes alredor de la ciudá llanzando cohetes dende l'interior de Bani Walid; eso asocedió hores dempués de qu'un bombardéu de la OTAN destruyera una danzadera de misiles de los lleales a Gadafi nesa población. En respuesta al bombardéu de les sos posiciones por cohetes gadafistas, los rebeldes llanzaron a les sos fuercies al asaltu de Bani Walid; les unidaes de vanguardia rebalbes avanzaron dende l'este y el sur peles carreteres de Trípoli y Misrata pa llimpiar de gadafistas les entraes norte, este y sur de la ciudá. Los rebeldes atoparon una fuerte resistencia de los gadafistas, que repelieron con fusiles d'asaltu y cohetes la so meyora; tamién actuaron munchos francotiradores gadafistas apostaos en cases y edificios. Aun así los rebeldes llograron enfusase más d'un quilómetru nel interior de la ciudá; y pela nueche informábase que los rebeldes engarraben colos gadafistas a dos quilómetros del centru de Bani Walid. Nos combates hubo reportes de muertos y mancaos en dambos bandos, y los rebeldes llograron facer prisioneros a dellos gadafistas. Los rebeldes calculen en 600 la cantidá d'homes que tienen les fuercies gadafistas dientro de Bani Walid. Mentanto nel frente de Sirte los gadafistas atacaron a les fuercies rebalbes qu'intentaben apoderase d'una aldega casi despoblada allugada 90 quilómetros al este de Sirte, na zona conocida como'l "el valle coloráu"; los gadafistas atrincheraos nuna zona de grandes dunes intentaron frenar la meyora rebalba con disparos de misiles Grad, cohetes de morteru y bateríes antiaéreas, desamarrando una batalla.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/09/09/internacional/1315577920.html |títulu=Los combates enfoscar a nos bastiones lleales a Muamar Gadafi, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2011/09/678-391890-9-duros-combates-en-sirte-y-bani-walid-a-poques hores-de-expirar-ultimatum-rebalba.shtml |títulu=Duros combates en Sirte y Bani Walid a poques hores de expirar ultimátum rebalbu, en La Tercera de Chile. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/792403.html |títulu=Rebalbos ataquen últimos bastiones de Gadafi, n'El Universal de Méxicu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140422184557/http://www.eluniversal.com.mx/notas/792403.html |fechaarchivu=2014-04-22 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2011/09/110909_ultnot_libia_baniwalid_sao.shtml |títulu=Libia: enfrentamientos en Bani Walid, en BBC Mundo. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/97186011b1y2c6897862b4y1b2fb7497 |títulu=Libia: negociaciones bloquiaes, una ofensiva paez inminente: CNT, en Mileniu de Méxicu. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[10 de setiembre]] siguíen los sangrientos combates en Bani Walid; los rebeldes llograren llegar a namái 500 metros del centru de la ciudá, onde engarraben colos defensores gadafistas que calteníen una aportunante resistencia. El xeneral rebalbu Daw Dejek axuntar con periodistes estranxeros a 3 quilómetros al norte del accesu a la ciudá (en díes pasaos los rebeldes namái podíen llevar a los periodistes a decenes de quilómetros de Bani Walid, lo qu'evidencia la meyora rebalba) y ellí informólos que los sos homes lliberaren el zoco de la ciudá y espulsáu a los combatientes gadafistas, que taben perbién adomaos y disciplinaos nel combate. El xeneral amosóse optimista de tomar el restu de la ciudá dientro poco. Les columnes rebalbes entraron a la ciudá dende trés frentes: dende'l norte coles tropes rebalbes provenientes de Trípoli, y dende l'este y el sur (onde los gadafistas tienen mayor capacidá defensiva) colos batallones rebalbos de la ciudá de Misrata, los que soportaron mientres meses l'asediu de les fuercies gadafistas qu'atacaron esa ciudá. Na encarnizada batalla de Bani Walid engarróse casa per casa, y los gadafistas actuaron sofitaos por lanzagranadas [[Granada propulsada por cohete|RPG]] y por gran cantidá de francotiradores que hostigan a los rebeldes ensin fuelgu. Tamién hai fueu d'artillería y d'alcuerdu a combatientes rebalbos los gadafistas taríen disparando con misiles Grad dende residencies privaes pa evitar ser bombardiaos pola OTAN. Sía comoquier los combatientes rebalbos replegar nun momentu de la batalla pa dexar que la OTAN bombardiara les posiciones gadafistas dientro de Bani Walid; hubo siquier siete ataques de l'aviación de la OTAN contra blancos gadafistas na ciudá. Nos duros combates morrieron dos comandantes rebalbos y siquier dos soldaos gadafistas el sábadu y otru na nueche del vienres; amás de cuatro o cinco civiles la nueche del vienres. Los rebeldes aportunen en tener información de que dos fíos de Gadafi comandan a les fuercies gadafistas na batalla de Bani Walid; seríen Saif al Islam (el más poderosu de los fíos del derrocáu gobernante y buscáu como él pola Corte Penal Internacional) y Mutasim. Tamién podríen tar na ciudá otru fíu de Gadafi (Saidi) y el voceru del so derrocáu réxime, Musa Ibrahim. Entrín y non el frente de Sirte taría sele depués de que los rebeldes tuvieron que retirase de les sos posiciones del día anterior ante l'intensu fueu enemigo y en sufriendo graves perdíes.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/09/10/internacional/1315652967.html |títulu=La OTAN bombardea el bastión gadafista de Bani Walid tres la meyora rebalba, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.informador.com.mx/internacional/2011/321252/6/pese-a-la resistencia-gadhafista-los rebeldes-combaten-dientro-de-bani-wallid.htm |títulu=Magar la resistencia gadhafista, los rebeldes combaten dientro de Bani Wallid, n'El Informador de Méxicu. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/rebalbes/aseguren/fíos/Gadafi/lluchen/ciudá/Bani/Walid/elpepuint/20110910elpepuint_4/Tes |títulu=Los rebeldes aseguren que dos fíos de Gadafi lluchen na ciudá de Bani Walid, n'El País d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.swissinfo.ch/spa/suiza_y_el%20mundu%20internacional/Los_combatientes_libios_lluchen_polos%20bastiones_de_Gadafi.html?cid=31107498 |títulu=Combatientes libios lluchen polos bastiones de Gadafi, en Swissinfo. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120119191832/http://www.swissinfo.ch/spa/suiza_y_el |fechaarchivu=2012-01-19 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-otan-confirma-operaciones-aereas-bani-walid-20110910194723.html |títulu=La OTAN confirma operaciones aérees en Bani Walid, en Europapress. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[13 de setiembre]] los rebeldes suspendieron les sos grandes operaciones militares en Bani Walid y dieron una nueva tregua de 48 hores (dos díes) pa dexar que los civiles que queden na ciudá puedan evacuala, depués de que dempués de dellos díes de combates nun llograren conquistar totalmente la ciudá ante la encarnizada resistencia de los gadafistas. Dende'l vienres 9 de setiembre que los rebeldes empecipiaron la so ofensiva en tenaza (dos frentes) sobre Bani Walid, los gadafistas refugaron numberosos asaltos de les fuercies del nuevu gobiernu libiu formáu polos insurxentes. Los rebeldes afirmen qu'ocuparon la metá norte de Bani Walid pero nun llograron avanzar más dende va díes; eso a pesar de que los rebeldes recibieron refuerzos y munches armes que fueron abandonaes polos gadafistas. Ante esa situación los rebeldes empecipiaron una campaña de propaganda ente los civiles por qu'abandonen la ciudá y asina tener el terrén estenu pa llanzar un ataque a gran escala dientro de dos díes pa torar a los defensores gadafistas; pel so llau los civiles tán acatando'l llamáu y saliendo en grandes cantidaes de Bani Walid, que se convirtió nuna trampa mortal pa la población civil atrapada nella en mediu del fueu cruzao. Mentanto la OTAN sigue bombardiando oxetivos gadafistas, especialmente en Sirte y Sabha, destruyendo radares, misiles, bateríes artilleres, tanques y otros vehículos blindaos.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=922930 |títulu=Nueva tregua en Bani Walid mientres s'alvierte sobre abusos de dambos bandos, en ABC d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/2011/09/13/aviones-de-la-otan-ataquen-blancos-gadafistas.shtml |títulu=Aviones de la OTAN ataquen blancos gadafistas, n'El Universal de Venezuela. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.euronews.net/2011/09/13/el-cnt-da-dos-dia-a-les families-pa-que-abandonen-bani-walid/ |títulu=La CNT da dos día a les families por qu'abandonen Bani Walid, en Euronews. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elnuevoherald.com/2011/09/13/1024098/aviones-de-la-otan-bombardien.html |títulu=Aviones de la OTAN bombardien apartaces gadafistas, n'El Nuevu Herald. }}</ref> Los combates volver# a entamar el [[15 de setiembre]] pero dos díes depués, al [[17 de setiembre]], la situación sigue estancada y les socesives ofensives de les fuercies del nuevu gobiernu formáu polos rebeldes contra Bani Walid y Sirte fracasaron ante la poderosa y obstinada resistencia de les fuercies gadafistas. En dambes ciudaes los gadafistas aguanten con artillería llixero y pesada, cohetes y l'usu recurrente de los francotiradores; forzar atacantes rebalbos a pesar de cuntar con munchos más homes y una cantidá abondosa d'armamentu son repelidas una y otra vez pola sólida defensa gadafista. Dalgunos atribúin el fracasu de los rebeldes a la falta de más tropes, de coordinación y de disciplina ente les distintes brigaes rebalbes; y cítase como exemplu'l casu d'una unidá rebalba que nun oyó la orde de retirada y quedó atrapada y aisllada dientro de Bani Walid per hores dempués de que les otres unidaes atacantes retirárense. Eso xeneró descontentu ente les files rebalbes contra los sos comandantes. En Bani Walid los gadafistas valir de la complicada topografía del terrén pa facer un meyor usu de los sos francotiradores y detener cualquier meyora rebalba; amás los combatientes rebalbos reportaron que los gadafistas arramaron petroleu poles empináu cais de la ciudá pa facer entá más difícil la meyora rebalba. Ente qu'en Sirte los gadafistas atacaron a les fuercies rebalbes en dellos barrios con artillería pesao y cohetes, y los rebeldes respondiéronlos con misiles Grad. La llucha en Sirte ye práuticamente casa por casa, nuna batalla terriblemente sangrienta; los gadafistas, acompañaos de dellos civiles de Sirte que se-yos xunieron, aguanten dende los edificios con fusiles d'asaltu, bateríes antiaéreas, cohetes y otres armes. Los rebeldes nun llograron casi progresos dientro de la ciudá, anque sí llograron conquistar l'aeropuertu nes contornes de la ciudá na xornada pasada. La única victoria'l 17 de setiembre foi la conquista polos rebeldes de la llocalidá costera de Herawa, a 60 quilómetros al este de Sirte, onde fueron recibíos con allegría pola población llocal que glayaba lemas contra Gadafi; pero la meyora rebalba detúvose ellí pel momento ante la resistencia gadafista, retrasando l'oxetivu d'entrar a Sirte pel este pa sofitar a les fuercies rebalbes qu'entraron a ella dende l'oeste'l vienres 16 de setiembre, y que son les que tán llibrando los encarnizados combates colos gadafistas. La resistencia gadafista en Bani Walid y Sirte y el fracasu rebalbu pa torala faen prever que'l final de la guerra podría retrasase dellos díes. Entrín y non los bombardeos de la OTAN contra oxetivos gadafistas siguen, de la que los gadafistas denuncien qu'un ataque de la OTAN mataría a 354 civiles; una denuncia que nun pudo ser verificada por fontes independientes.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/09/17/internacional/1316277128.html |títulu=Les tropes lleales a Gadafi frenen la meyora rebalba en Sirte y Bani Walid, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://lta.reuters.com/article/topNews/idLTASIE7A7WL720110917?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |títulu=Lleales a Gaddafi dicen ataque OTAN dexó 354 muertos, en Reuters América Llatina. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304133540/http://lta.reuters.com/article/topNews/idLTASIE7A7WL720110917?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-gadafistas-atayen-meyora-rebalbes-sirte-20110917205536.html |títulu=Los gadafistas atayen la meyora de los rebeldes escontra Sirte pel este, en Europapress. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/09/17/los-rebeldes-libios-entren-al pueblu natal-de-gadhafi-en replegándose |títulu=Los rebeldes libios entren al pueblu natal de Gadhafi, en replegándose, en CNN Méxicu. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[21 de setiembre]] los rebeldes anunciaron que conquistaren casi tola ciudá sureña desértica de [[Sabha]], qu'al pie de Sirte y Bani Walid yera de les últimes ciudaes importantes en manes gadafistas; los voceros rebalbos dixeron que tola ciudá cayera nes sos manes, sacante'l distritu d'Al-Manshiya onde los gadafistas entá aguantaben, pero la ocupación d'esi distritu yera cuestión de poco tiempu.<ref>{{cita web |url=http://lta.reuters.com/article/worldNews/idLTASIE7A72T920110921 |títulu=Gobierno libiu diz que prinda bastión de Gaddafi, en Reuters América Llatina. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304201556/http://lta.reuters.com/article/worldNews/idLTASIE7A72T920110921 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Tamién los rebeldes tomaríen el 70% de la pequeña ciudá sureña de Waddan, que taba igualmente en manes de los gadafistas. Entrín y non la situación siguía estancada en Sirte y Bani Walid ensin progresos importantes de los rebeldes y cola encarnizada resistencia gadafista de pies.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/09/21/internacional/1316597882.html |títulu=La CNT asegura que tomaron Sabha, unu de los últimos bastiones de Gadafi, n'El Mundo d'España. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ansa.it/ansalatina/notizie/rubriche/mundo/20110921135935319347.html |títulu=CNT CONTROLA CIUDAES DE SABHA Y GRAN PARTE DE WADDAN, en Ansa Llatina. }}</ref> === Ochobre. Asaltu a los últimos apartaces gadafistas, muerte de Gaddafi y fin de la guerra === Depués de tar mientres más d'un mes sitiada, la ciudá de [[Bani Walid]] foi tomada'l [[17 d'ochobre]] nes últimes hores. Hores antes, llográrase tomar el centru de la ciudá llogrando alzar una bandera tricolor y el restu de la ciudá nun tardó en cayer.<ref>{{cita web |url=http://es.noticias.yahoo.com/especial/libia.html |títulu=https://web.archive.org/web/http://es.noticias.yahoo.com/especial/libia.html |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120624201607/http://es.noticias.yahoo.com/especial/libia.html |fechaarchivu=24 de xunu de 2012 }}</ref> [[Sirte]], l'últimu apartaz gadafista de pies, foi finalmente tomada'l día [[20 d'ochobre]].<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/mundo/Festejo-Sirte-caida-dictador_0_575942570.html |títulu=http://www.clarin.com/mundo/Festejo-Sirte-caida-dictador_0_575942570.html |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Na batalla, Muammar al-Gaddafi, foi prindáu polos rebeldes y finó por causes entá por determinar. Llueu apaecieron videos de Gadafi poco primero de la so muerte y del so cadabre.<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/internacional/issue_31303.html |títulu=Videu polémicu:¿Gaddafi entá vivu en manes d'un ensame furioso? |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> La [[ONX]] demandó una investigación sobre la so muerte pos, anque'l [[Conseyu Nacional de Transición|CNT]] asegura que morrió por causa de les sos firíes nun tirotéu, hai bastantes nicios qu'apunten que foi asesináu polos soldaos rebalbos que-y curiaron dempués de la so detención.<ref>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/1195388/0/investigacion-ONX/muerte/gadafi/ |títulu=http://www.20minutos.es/noticia/1195388/0/investigacion-ONX/muerte/gadafi/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/1196194/0/muere-gadafi/executáu-forense/libia/ |títulu=http://www.20minutos.es/noticia/1196194/0/muere-gadafi/executáu-forense/libia/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El fíu de Gaddafi, [[Moatassem Gadafi|Moatassem]], tamién foi prindáu y executáu.<ref>{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2051857/Gaddafi-dead-Dictators-son-Mutassim-pictured-moments-execution.html |títulu=A last cigarette and a swig of water, Gaddafi's son Mutassim pictured before he too died of new wounds acquired in captivity |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Saif al Islam Gadhafi sigue vivu y ye buscáu polos rebeldes.<ref>{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/10/21/los-revolucionarios-de-libia-busquen-vivu-a-saif-al islam-gadhafi |títulu=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/10/21/los-revolucionarios-de-libia-busquen-vivu-a-saif-al islam-gadhafi |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> == La respuesta de la diplomacia al allongamientu del conflictu == === Mediación de la Unión Africana === La xunta presidencial del Conseyu de Paz y Seguridá de la [[Xunión Africana]] estableció, el 10 de marzu de 2011, un plan pa poner fin a la guerra de Libia, y creó un Comité de Mediación, compuestu por cinco presidentes.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=728815 |títulu=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=728815 |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Libia/ufierta/referendu/Gadafi/depués/rectifica/elpepiint/20110627elpepiint_3/Tes |títulu=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Libia/ufierta/referendu/Gadafi/depués/rectifica/elpepiint/20110627elpepiint_3/Tes |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.au.int/en/content/peace-and-security-council-african-union-au-its-265th-meeting-held-level-heads-state-and-gov |títulu=http://www.au.int/en/content/peace-and-security-council-african-union-au-its-265th-meeting-held-level-heads-state-and-gov |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110315080241/http://www.au.int/en/content/peace-and-security-council-african-union-au-its-265th-meeting-held-level-heads-state-and-gov |fechaarchivu=2011-03-15 }}</ref> El Comité de la [[Xunión Africana]] integráu polos presidentes de [[Mali]], [[Amadou Toumani Touré]]; [[Sudáfrica]], [[Jacob Zuma]]; [[República del Congo]], [[Denis Sassou-Nguesso]], y [[Mauritania]], [[Mohamed Uld Abdelaziz]], xunto col ministru [[Uganda|ugandés]] d'Asuntos Esteriores, Sam Kutesa, viaxó a Trípoli el 11 d'abril nun intentu de mediación pa poner fin al sangrientu conflictu.<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.net/teletipos/852491-el-comite-de-la-union-africana-prepara-viaxe-a-libia-pa-mediar-en-la crisis/ |títulu=http://es.euronews.net/teletipos/852491-el-comite-de-la-union-africana-prepara-viaxe-a-libia-pa-mediar-en-la crisis/ }}</ref> El plan pa poner fin a la guerra, aceptáu pol coronel libiu [[Muammar al-Gaddafi]], axustaba una declaración d'alto'l fueu, l'apertura d'un corredor d'ayuda humanitaria y l'establecimientu de víes de diálogu pa favorecer una transición pacífica, pero foi refugáu polos rebeldes un día dempués en Bengasi, onde la delegación africana, ensin el líder sudafricano, foi recibida por un grupu de manifestantes contrarios a cualquier solución que nun fora precedida pola salida del país del mandatariu.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Gadafi/acepta/propuesta/dialogo/Union/Africana/elpepuint/20110411elpepuint_1/Tes |títulu=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Gadafi/acepta/propuesta/dialogo/Union/Africana/elpepuint/20110411elpepuint_1/Tes |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/04/2011410232126366150.html |títulu=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/04/2011410232126366150.html |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[secretariu xeneral de la OTAN]], [[Anders Fogh Rasmussen]], acoyó tamién con reserves el plan de la UA, poniendo en dulda la voluntá de Gadafi de llegar a un altu'l fueu real, de la que'l so exércitu intensificaba los bombardeos sobre la asediada Misurata.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/rebalbes/libios/refuguen/altu/fueu/propuesto/Union/Africana/elpepuint/20110411elpepuint_1/Tes |títulu=https://www.elpais.com/articulo/internacional/rebalbes/libios/refuguen/altu/fueu/propuesto/Union/Africana/elpepuint/20110411elpepuint_1/Tes |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.euronews.net/2011/04/11/los-rebeldes-libios-refuguen-el plan-de-paz-de-la-union-africana/ |títulu=http://es.euronews.net/2011/04/11/los-rebeldes-libios-refuguen-el plan-de-paz-de-la-union-africana/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://es.euronews.net/2011/04/11/rasumussen-un-altu-el fueu-en-libia-ten de ser-creible-y-verificable/ |títulu=http://es.euronews.net/2011/04/11/rasumussen-un-altu-el fueu-en-libia-ten de ser-creible-y-verificable/ |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El presidente de [[Sudáfrica]], [[Jacob Zuma]], visitó al líder libiu, [[Muammar al-Gaddafi]], pa buscar una solución negociada al conflictu armáu, llegando a Trípoli el 30 de mayu onde foi recibíu por un grupu de neños que coriaba: “Queremos a Gadafi” mientres ondeaban banderes verdes y fotografíes del líder.<ref>{{cita web |url=http://www.mundo.com/ultimas-noticias/zuma-llega-a-tripoli-pa-buscar-una salida-al conflictu libiu-17033 |títulu=http://www.mundo.com/ultimas-noticias/zuma-llega-a-tripoli-pa-buscar-una salida-al conflictu libiu-17033 }}</ref> El Comité de Mediación volvió axuntase en Pretoria el 26 de xunu de 2011 onde aportunó nos sos esfuercios pacificadores y ellaboró una fueya de ruta más detallada con nuevos encamientos pa poner fin al conflictu.<ref>{{cita web |url=http://www.au.int/en/content/meeting-au-high%E2%80%90level-ad-hoc-committee-libya-pretoria-south-africa |títulu=http://www.au.int/en/content/meeting-au-high%E2%80%90level-ad-hoc-committee-libya-pretoria-south-africa |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110702191151/http://www.au.int/en/content/meeting-au-high%E2%80%90level-ad-hoc-committee-libya-pretoria-south-africa |fechaarchivu=2011-07-02 }}</ref> === Xuntes del "Grupu de Contautu" y de les potencies emerxentes === El llamáu Grupu de Contautu formáu polos ministros d'esteriores de los países miembros de la coalición axuntáu en [[Doḥa]], [[Qatar]], el 13 d'abril, encamentó a Gadafi a abandonar el poder y abrió la puerta a facilitar sofitu económicu al [[Conseyu Nacional de Transición]]. Ente los aliaos surdieron diferencies, sicasí, sobre la intensificación de los bombardeos y sobre la posibilidá de facilitar armamentu a los rebeldes, una posibilidá que para dalgunos de los estaos miembros sería contraria al embargu d'armes decretáu pola ONX.<ref>{{cita web |títulu=El Grupu de Contautu va dar ayuda a los rebeldes libios y urge a Gadafi a colase |url=https://www.rtve.es/noticias/20110413/36-millones-persones-precisen-ayuda-humanitaria-libia-segun-ban-ki-moon/424299.shtml |autor=RTVE.es |fecha=10 d'abril de 2011}}</ref> El 14 d'abril, mientres los ministros d'esteriores de la OTAN axuntar en Berlín pa tratar de resolver les diferencies surdíes ente los aliaos sobre la conveniencia d'intensificar los bombardeos, los líderes de les "potencies emerxentes" -China, Rusia, India, Brasil y Sudáfrica- aconceyaos en China, de la que criticaben l'actuación de la OTAN fixeron un nuevu llamamientu a poner fin a la guerra civil y buscar un arreglu pacíficu al conflictu.<ref>{{cita web |títulu=Les fuercies de Gadafi asedian Misrata; sigue la diplomacia |url=http://www.swissinfo.ch/spa/suiza_y_el |autor=swissinfo.ch, axencia Reuters |fecha=14 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120120013453/http://www.swissinfo.ch/spa/suiza_y_el |fechaarchivu=2012-01-20 }}</ref> == Posición de les tribus == [[Ficheru:Libya ethnic-es.svg|thumb|Mapa de la composición étnico y tribal de Libia.]] En Libia hai alredor de 140 cles tribales. Anque dellos libios consideren la persistencia del tribalismo como una torga a la movilidá social, la igualdá d'oportunidaes y el desenvolvimientu de la sociedá civil, lo cierto ye que munchos libios siguen identificándose como pertenecientes a una tribu. Los principales grupos tribales allugar de la siguiente forma:<ref>Souhail Karam, Jon Hemming, Tribal ties key to Gaddafi rule, Reuters (2011)[http://af.reuters.com/article/idAFLDE71L2K720110222] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716000305/http://af.reuters.com/article/idAFLDE71L2K720110222 |date=2011-07-16 }}</ref> * Tripolitania: Warfalla, Awlad Busayf, Al-Zintan, Al-Rijban. * Cirenaica: Al-Awagir, Al-Abaydat, Drasa, Al-Barasa, Al-Fawakhir, Al-Zuwayya, Al-Majabra. * Sirte: Al-Qaddadfa, Al-Magarha, Al-Magharba, Al-Riyyah, Al-Haraba, Al-Zuwaid, Al-Guwaid. * Fezzan: Al-Hutman, Al-Hassawna; Tubu, Tuareg. * Al-Kufra: Al-Zuwayya; Tubu. Magar que Gadafi siempres favoreció la división ente les distintes tribus de Libia, el 23 de febreru produció una xunta de los líderes tribales n'[[Al Bayda]] cola presencia de [[Mustafa Abdel Jalil]], ex-ministru de Xusticia. Según l'ex-ministru del Interior, [[Abdul Fatah Yunis]], de resultes d'esta xunta la mayoría de les tribus xunir n'oposición a Gadafi.<ref name="tribewsj"/> Esta ye la posición de les tribus principales: * A favor de los opositores:<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12528996 |títulu=Libya crisis: what role do tribal loyalties play? |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> ** [[Zauia|Al-Zawiya]] (o [[Zuwayya]]): Ye la mayor tribu de la rexón de Cirenaica, al este de Libia, y la primer tribu en tomar partíu a favor de la insurxencia. El líder de la tribu, [[Shaikh Faraj al Zuway]], amenació con detener el fluxu de petroleu si Gadafi nun dexaba de matar a los manifestantes. ** [[Migraha]]: El 21 de febreru la tribu anunció que retiraba'l so sofitu al réxime de Gadafi. [[Ficheru:Tuareg map es.svg|thumb|Mapa de la zones habites pola tribu Tuareg.]] ** [[Al-Zintan]]: asitiar ente les ciudaes de Jado y Yefren, a poca distancia de Trípoli. El so voceru dirixir a los siguidores de Gadafi nos siguientes términos: "Pidimos tamién a los fieles del réxime corruptu, que son pocos, que se xunan a esta revolución por que nun dexen pasar la oportunidá de ser perdonaos".<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/03/01/internacional/1298985281.html?a=b968341a20d9c93hala255386b719f7c0y&t=1298995469&numbero= |títulu=Una de les principales tribus del oeste de Libia llama a la rebelión |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> * A favor de Gadafi: ** [[Warfalla]] (o [[Warfallah]]): Compuesta de 52 cles, ye'l grupu tribal más numberosu de Libia, con un 15% de la población, '''una parte d'ella abrazó la revuelta''', ente que'l restu caltuvo fiel al antiguu réxime y aguantó nos oasis meridionales de Bani Walid, Sabha y Jufrah, y la ciudá costera de Sirte, trubiecu de Gadafi.<ref>Libia mira escontra'l llaberintu de la transición mientres prosiguen los combates, El Mundo (2011)[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/09/11/internacional/1315764980.html]</ref> Los Warfalla formen parte de la resistencia en Bani Walid, allugada al noroeste de Libia, contra les fuercies del Conseyu Nacional de Transición (CNT) y de la Organización del Tratáu pal Atlánticu Norte (Otan).<ref>Gaddafi aguanta xunto a patriotes libios invasión estranxera, avn (2011)[http://www.avn.info.ve/node/79307]</ref> ** [[Qadhadhfa]], (o Qadafa, o Qadhafa): Asitiada en [[Sirte]], ye la tribu a la que perteneció Gadafi. Esta tribu ganó protagonismu en [[1969]] al deponer al rei [[Idris de Libia]]. Tamién ye la tribu de los pilotos que desertaron a Malta, lo que podría indicar que nun hubo una posición común dientro de la mesma. ** [[Al-Magarha]] (o [[Magariha]]): ye la segunda mayor tribu dempués de la Warfalla. Dempués de la tribu Qadhafa, foi la que tuvo los llazos más fuertes col réxime de Gadafi. Munchos de los sos miembros tán en puestos sensibles inclusive nos servicios de seguridá. Sicasí, paez que munchos mozos Magariha xunir a la revuelta. La mesma tribu nun se pronunció. Al Magariha ye tradicionalmente bien allegáu a la tribu d'A los Zintan, que foi de les primeres en xunise a la revuelta tomando'l control de Zintan. ** [[Tuareg]]:La so población ye +1.200.000, los tuaregs sofitaron tradicionalmente a Gadafi n'agradecimientu pol respaldu que'l so réxime dio a los alzamientos armaos contra los gobiernos de Malí y Níxer, na década de los setenta, y por dexa-yos asitiase darréu nel sur de Libia.<ref>Los-tuaregs-la tribu-nomade-de-africa-que-sofita-a-gaddafi-en-el sur-de-libia[http://diario.latercera.com/2011/09/29/01/conteníu/mundo/8-85147-9-los-tuaregs-la tribu-nomade-de- africa-que-sofita-a-gaddafi-en-el sur-de-libia.shtml] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=tribu-nomade-de- africa-que-sofita-a-gaddafi-en-el sur-de-libia.shtml |2=http://diario.latercera.com/2011/09/29/01/conten%C3%ADu/mundo/8-85147-9-los-tuaregs-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ** [[Tubu]]: Son un grupu étnicu que vive principalmente nel norte de Chad, pero tamién en Libia, Níxer y Sudán. Informaciones apunten a que los clanes de nómades negros del sur del Sahara de la etnia Tubú alcordaron sofitar a Gadafi y lluchar por llimpiar de rebeldes nes sos amplies zones d'influencia. La noticia nun foi estraña yá que el réxime de Gadafi sofitó movimientos de lliberación tubú como'l Movimientu pola Democracia y la Xusticia en Chad y les Fuercies Armaes Revolucionaries del Sahara (FARS).<ref>Últimu informe del Gobiernu Libiu (10/10/2011)[http://www.lahaine.org/index.php?p=56689]</ref> == Situación de ciudadanos estranxeros y campos de refuxaos == [[Ficheru:Refugie Choucha Tunisia 1.JPG|thumb|Campu de refuxaos en [[Tunicia]].]] Munchos ciudadanos estranxeros pidieron ser evacuaos de Libia polos sos respeutivos gobiernos, los aeropuertos tán colapsaos, na so mayoría son aviones militares los que saquen a los estranxeros del país por cuenta de que'l gobiernu libiu cerró'l so espaciu aereu enzancando la salida d'estranxeros. Antes de la crisis había 10.000 turcos, 300 españoles, 70 venezolanos, 60 arxentinos,<ref>{{cita web |url=http://www.larazon.com.ar/internacional/argentinos-Libia-empezaron-dexar-pais_0_215700087.html |títulu=La Razón. Los 60 arxentinos en Libia "tán bien" y empezaron a dexar el país |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> 22 colombianos y munchos ciudadanos d'otros países qu'empezaron a salir del país. La situación na frontera de Libia con Túnez algamaba un puntu desaxeradamente críticu por cuenta de les folaes de refuxaos que fuxen de la llucha sangrienta que se desamarraba en Libia.<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2011/03/110301_libia_abelugaos_egipto_tunez_onu_mt.shtml |títulu=Refuxaos l |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/03/01/la frontera libia-egipto-con-tunez-encara-la fuxida-de-150000-persones |títulu=15000-persones |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Fueron evacuaos munchos ciudadanos cola ayuda de los países cercanos de la Unión Europea escontra los sos países d'orixe y distribuyóse tamién ayuda humanitaria a los refuxaos, anque nun paran de llegar abellugaos a los campamentos asitiaos n'[[Exiptu]] y [[Tunicia]]. El [[29 d'agostu]], [[Jean Ping]], presidente de la [[Xunión Africana]] denuncia la matances de negros per parte de miembros de CNT, cola escusa de ser mercenarios.<ref>[[wikiquote:Jean Ping]] Declaraciones oficiales na Comisión de la Unión Africana. Addis Abeba, 29 d'agostu de 2011</ref> == Reaición internacional == [[Ficheru:Protesting Libya outside the White House, Washington, D.C..jpg|thumb|Manifestación de protesta na plaza Franklin McPherson de Washington, D.C. el 19 de febreru.]] La mayoría de los estaos y organismos supranacionales condergaron los bombardeos de Libia en contra d'oxetivos civiles nes ciudaes más importantes del país, como la [[Lliga Árabe]],<ref>{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/2011/02/21/libya-arabs-moussa-idUSLDE71K1W520110221 |títulu=Lliga Árabe |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110224021547/http://www.reuters.com/article/2011/02/21/libya-arabs-moussa-idUSLDE71K1W520110221 |fechaarchivu=2011-02-24 }}</ref> la [[Xunión Europea]],<ref>{{cita web |url=http://euobserver.com/9/31842 |títulu=Unión Europea |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Naciones Xuníes]],<ref>Naciones Xuníes, [[Ban Ki-moon]] "if confirmed, would constitute a serious violation of international humanitarian law and would be condemned by the secretary-general in the strongest terms."</ref> [[Francia]],<ref>[https://web.archive.org/web/20110225234527/http://www.france24.com/en/20110221-top-sunni-cleric-says-army-should-kill-kadhafi Exiptu [[Yusuf al-Qaradawi]]]</ref> [[España]],<ref>{{cita web |url=http://www.deia.com/2011/02/22/mundo/jimenez-conderga-la-represion-libia-mientres-ve-normalidá-democratica-en-la-marroqui |títulu=«Trinidad Jiménez conderga la represión libia mientres ve "normalidá democrática" na marroquina». }}</ref><ref>[https://www.rtve.es/noticias/20110221/jimenez-adelantra-ue-estudia-evacuacion-ciudadanos-libia/409903.shtml Los ministros d'Esteriores de la Unión Europea conderguen la represión contra los manifestantes en Libia.] Intervención de la ministra Trinidad Jiménez.</ref>[[Israel]],<ref>[http://blogs.aljazeera.net/africa/2011/02/22/live-blog-libya-feb-22 Israel, [[Simón Péres]]]</ref> [[Kuwait]],<ref>{{cita web |url=http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NDEyOTAzMDI2 |títulu=Gobierno de Kuwait }}</ref> [[Qatar]],<ref>{{cita web |url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20110222T105922ZSWJ50 |títulu=Gobierno de Qatar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110718152230/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20110222T105922ZSWJ50 |fechaarchivu=18 de xunetu de 2011 }}</ref> [[Emiratos Árabes Xuníos]],<ref>{{cita web |url=http://www.zawya.com/story.cfm/sidZW20110224000185/UAE%20Condemns%20Libya%20Violence,%20Offers%20Aid/ |títulu=Gobierno de los Emiratos Árabes Xuníos }}</ref> [[Botsuana]],<ref>{{cita web |url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=1138&dir=2011/February/Tuesday22 |títulu=Gobierno de Botsuana |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Mozambique]],<ref>{{cita web |url=http://www.afriqueavenir.org/en/2011/02/25/mozambican-president-condemns-violence-in-arab-world/ |títulu=Gobierno de Mozambique |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.afriqueavenir.org/en/2011/02/25/mozambican-president-condemns-violence-in-arab-world/ |fechaarchivu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Sudáfrica]],<ref>{{cita web |url=http://www.dfa.gov.za/docs/2011/libya0221.html |títulu=Gobierno de Sudáfrica |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Arxentina]],<ref>{{cita web |url=http://mrecic.gob.ar/com.php?buscar=5045 |títulu=Gobiernu d'Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110706083423/http://mrecic.gob.ar/com.php?buscar=5045 |fechaarchivu=2011-07-06 }}</ref> [[Canadá]],<ref>{{cita web |url=http://www.cbc.ca/news/canada/story/2011/02/21/libya-canada-react.html |títulu=Gobierno de Canadá |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Chile]],<ref>{{cita web |url=http://www.minrel.gov.cl/prontus_minrel/site/artic/20110222/pags/20110222200007.php |títulu=Gobierno de Chile |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171020015121/http://www.minrel.gov.cl/prontus_minrel/site/artic/20110222/pags/20110222200007.php |fechaarchivu=2017-10-20 }}</ref> [[Colombia]],<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/mundo/mediu-oriente/violencia-en-libia-contra-protestantes-del-regimen-gadafi_8908184-4 |títulu=El Tiempu Gobierno de Colombia }}</ref> [[Perú]],<ref>{{cita web |url=http://news.yahoo.com/s/afp/20110222/wl_africa_afp/libyamideastunrest |títulu=Gobierno de Perú |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110225220118/http://news.yahoo.com/s/afp/20110222/wl_africa_afp/libyamideastunrest |fechaarchivu=25 de febreru de 2011 }}</ref> [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]<ref>{{cita web |url=http://www.bloomberg.com/news/2011-02-17/bahrain-security-forces-kill-two-people-overnight-human-rights-groups-say.html |títulu=Gobierno de los Estaos Xuníos de Norteamérica }}</ref> [[Uruguái]]<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5jeVFqibox7wLbLQIIXB0I5VJd94w?docId=1471516 |títulu=Gobierno d'Uruguái |urlarchivu=https://archive.today/20130124180015/www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5jeVFqibox7wLbLQIIXB0I5VJd94w?docId=1471516 |fechaarchivu=24 de xineru de 2013 }}</ref> [[Irán]],<ref>{{cita web |url=http://www.presstv.ir/detail/166418.html |títulu=Gobierno d'Irán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110225011350/http://www.presstv.ir/detail/166418.html |fechaarchivu=25 de febreru de 2011 }}</ref> [[Xapón]],<ref>{{cita web |url=http://www.istockanalyst.com/article/viewiStockNews/articleid/4910296 |títulu=Gobierno de Xapón |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110713064422/http://www.istockanalyst.com/article/viewiStockNews/articleid/4910296 |fechaarchivu=13 de xunetu de 2011 }}</ref> [[India]],<ref>{{cita web |url=http://www.hindu.com/2011/02/23/stories/2011022364481400.htm |títulu=Gobierno de la India |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110301020139/http://www.hindu.com/2011/02/23/stories/2011022364481400.htm |fechaarchivu=2011-03-01 }}</ref> [[Indonesia]]<ref>{{cita web |url=http://internasional.kompas.com/read/2011/02/23/15502512/Ini.Sikap.Indonesia.soal.Libya |títulu=Gobierno d'Indonesia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Alemaña]], [[Bélxica]]<ref>{{cita web |url=http://www.english.globalarabnetwork.com/201102219938/Libya-Politics/germany-france-belgium-condemn-violence-in-libya.html |títulu=Gobierno d'Alemaña, Francia y Bélxica |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://archive.today/20130102174458/http://www.english.globalarabnetwork.com/201102219938/Libya-Politics/germany-france-belgium-condemn-violence-in-libya.html |fechaarchivu=2013-01-02 }}</ref> [[Dinamarca]],<ref>{{cita web |url=http://politiken.dk/newsinenglish/ECE1202834/pm-reprimands-gaddafi/ |títulu=Gobierno de Dinamarca |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Finlandia]],<ref>{{cita web |url=http://formin.finland.fi/Public/default.aspx?contentid=213640&nodeid=15145&culture=en-US |títulu=Gobierno de Finlandia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Islandia]],<ref>{{cita web |url=http://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/02/22/segir_stjornvold_i_libiu_fremja_stridsglaepi/ |títulu=Gobierno d'Islandia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> [[Luxemburgu]],<ref>El ministru d'asuntos esteriores de Luxemburgu, [[Jean Asselborn]], calificó a Gadafi como "un dictador que dispara al so propiu pueblu."</ref> [[Rusia]],<ref>{{cita web |url=http://news.asiaone.com/News/AsiaOne%2BNews/World/Story/A1Story20110224-265201.html |títulu=Gobierno de Rusia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160910031651/http://news.asiaone.com/News/AsiaOne%2BNews/World/Story/A1Story20110224-265201.html |fechaarchivu=2016-09-10 }}</ref> [[Reinu Xuníu]],<ref>{{cita web |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/20112184122210251.html |títulu=Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte}}</ref> [[Eslovenia]]<ref>{{cita web |url=http://www.slomedia.it/?p=8573&g2_language=sl |títulu=Gobierno de Eslovenia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130617001050/http://www.slomedia.it/?p=8573&g2_language=sl |fechaarchivu=2013-06-17 }}</ref> y [[Australia]].<ref>{{cita web |url=https://www.abc.net.au/news/audiu/2011/02/22/3145538.htm |títulu=Gobierno d'Australia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110628233059/https://www.abc.net.au/news/audiu/2011/02/22/3145538.htm |fechaarchivu=28 de xunu de 2011 }}</ref> Tamién l'ex presidente del Gobiernu d'España y presidente de la Fundación pal Analís y los Estudios Sociales [[FAES]], [[José María Aznar]], del que se considera que tien "amistá" con Gadafi porque siendo presidente foi convidáu al so [[jaima]] personal y recibió regalos del líder libiu,<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/espana/28247/asi-ye-la-jaima-de-gadafi |títulu=Asina ye la jaima de Gaddafi |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> celebró como una "bona noticia" que les nueves teunoloxíes faciliten "un poder desconocío hasta agora" a les sociedaes que viven primíes por rexímenes autoritarios. Y añadió que ''"Nel norte d'África y n'Oriente Mediu, vemos el hartazgo de les poblaciones coles autocracies", constatando amás que "dalgunes cayeron" y qu'otros, "enferronar al poder cola brutal represión".''<ref>{{cita web |url=http://noticias.terra.es/2011/mundo/0224/actualidad/aznar-condena-la-brutal-represion-y-alvierte-contra-l'intentu-del fundamentalismu-de-aprovechar-el-hartazgo.aspx |títulu=Aznar conderga la "brutal represión" en Libia y avisa del riesgu del fundamentalismu |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Darréu criticó la intervención de la OTAN en Libia como hipócrita y calificó a Gaddafi como "amigu d'occidente".<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/371604/aznar-pon-en-dulda-que-espana-pueda-pagar-la so-delda |títulu=Aznar pon en dulda qu'España pueda pagar la so delda |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Tamién hubo delles protestes de solidaridá n'otros países que fueron compuestes na so mayoría de los expatriados libios. Los mercaos financieros de tol mundu tuvieron reaiciones adverses a la inestabilidá de los precios del petroleu a un máximu de dos años y mediu. Sicasí hubo notables esceiciones o reticencies ente aquellos estaos con gobiernos d'[[esquierda]] que caltienen aliances y simpatíes ideolóxiques col [[estáu socialista]] o [[Yamahiriya]] del coronel Gadaffi, estos son: [[Zimbabue]], [[Cuba]], [[Nicaragua]] y [[Venezuela]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2011/02/110224_libia_america_latina_gadafi_rg.shtml L'ambigüedá de la izquierda llatinoamericana frente a Gaddafi]. 'Pa munchos n'América Llatina, Muamar Gaddafi nun ye un líder más del mundu árabe que güei s'atope en problemes, sinón una referencia histórica qu'alimentó sentimientos revolucionarios en Cuba o Nicaragua y, más apocayá, en Venezuela.' [[BBC Mundo]]</ref> L'ex [[Presidente del Gobiernu d'España]], [[José Luis Rodríguez Zapatero]], del que se considera que tuvo "amistá" col líder libiu<ref>{{cita web |url=http://www.telecinco.es/informativos/nacional/noticia/100030786/Zapatero+y+Gadafi+bien+a+gustu |títulu=Zapatero y Gaddafi, bien a gustu }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.libertaddigital.com/multimedia/galerias/l'amistá-de-zapatero-y-gadafi/ |títulu=L'amistá de Zapatero y Gaddafi |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref>porque foi recibíu delles vegaes por ésti na so [[jaima]],<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/363500/cuando-muamar-gadafi-yera-entá-un-bon-amigu-de-espana |títulu=Cuando Muamar Gaddafi yera entá un bon amigu d'España |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2010/06/24/espana/1277405607.html |títulu=Zapatero, na jaima 'de campu' de Gaddafi |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> y que'l so gobiernu vendió armes al réxime libiu por valor de 10,7 millones d'euros dende 2005,<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/espana/363388/espana-viende-armes-a gobiernos baxu-abarrunta |títulu=España viende armes a gobiernos so barruntu |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/25/solidaridá/1298634355.html |títulu=Un informe denuncia qu'España vendió armes a Gaddafi violando la llexislación |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> el [[18 de marzu]] en presencia del secretariu xeneral de la ONX [[Ban Ki-moon]], presente en Madrid, afirmó qu'España, tres l'aprobación de la zona d'esclusión aérea'l día anterior, va participar nésta y esixó un altu'l fueu a Gadafi.<ref>{{cita publicación |títulu= Zapatero confirma qu'España va participar nel ataque a Libia |url= http://www.larazon.es/noticia/5349-espana-pondra-a-disposicion-de-la-otan-les bases-de-rota-y-moron |obra= La Razón |fecha= 18 de marzu de 2011 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://diariolasamericas.com/noticia/118801/ban-ki-moon-y-zapatero-reclamen-a-gadafi-un-altu-el fueu |títulu=Diariu Les Américas, 19 de marzu de 2011. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> La participación española na zona d'esclusión aérea y el bloquéu naval alcordada pol gobiernu foi ratificada pol Congresu de los Diputaos el 22 de marzu con solu trés votos en contra, dos del [[Bloque Nacionalista Galego]] y unu d'[[Izquierda Xunida]], y el respaldu de tolos restantes grupos políticos presentes na cámara.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/espana/Zapatero/llogra/sofitu/unanime/accion/belica/Libia/elpepuesp/20110322elpepunac_2/Tes Diariu ''El País''], 22 de marzu de 2011.</ref> === Organismos internacionales === * '''{{bandera2|Naciones Xuníes}}''': fixo una estimación de muertos civiles a manes del réxime y solicitó una investigación internacional sobre la violenta represión. El 26 de febreru de 2011 emítese la [[Resolvimientu 1970 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] alvirtiendo a Muammar al-Gaddafi que la represión en Libia podría considerase como [[crímenes de lesa humanidá]] ya impon sanciones al gobiernu y los sos dirixentes. El 17 de marzu de 2011 la [[Resolvimientu 1973 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] promovida por [[El Líbanu]] en nome de la Lliga Árabe, Francia y el Reinu Xuníu, declaró l'establecimientu d'una [[zona d'esclusión aérea]] y l'usu de «toles midíes que sían necesaries» pa protexer a la población civil de Libia, escluyida la intervención per tierra. China, Rusia, Alemaña, India y Brasil reticentes a la intervención abstener na votación.<ref name="Naciones Xuníes_1"/> El [[16 de setiembre]] l'[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes|asamblea xeneral]] reconoció al [[Conseyu Nacional de Transición (Libia)|Conseyu Nacional de Transición]] como'l llexítimu representante de [[Libia]].<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2011/09/678-393322-9-asamblea-xeneral-de-la-onu-reconoz-al conseyu-de-transicion-libiu.shtml |títulu=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2011/09/678-393322-9-asamblea-xeneral-de-la-onu-reconoz-al conseyu-de-transicion-libiu.shtml |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> * '''{{bandera2|Unión Europea}}''': La XE ye'l principal esportador d'armes a Libia, yá qu'en [[2009]] concedió llicencies pa esportar hasta 343 millones d'euros n'armes al réxime de Gadafi, incluyendo aeronaves d'asaltu y aviones militares por valor de 107 millones d'euros, venta de material de interceptación electrónica, llanza proyeutiles, 367 rifles pa francotiradores, 22.000 granaes, y material asociao.<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/363014/europa-foi--el-principal-esportador-de-armes-a-libia |títulu=Europa foi'l principal esportador d'armes a Libia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Mientres el conflictu emitió sanciones contra'l réxime de Gadafi.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/23/union_europea/1298465953.html |títulu=La XE va sancionar al réxime de Gaddafi |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> * '''[[Xunión Africana]]''': La [[Xunión Africana]] encamentó a Gadaffi a que cese la violencia. * '''{{bandera2|Lliga Árabe}}:''' [[Amr Moussa]], Secretariu Xeneral de la [[Lliga Árabe]], emitió una resolución contra la violencia con que fueron trataes les protestes. El 22 de febreru la Lliga Árabe decidió suspender de toles sos xuntes a Libia, hasta qu'ésti país resolviera los requerimientos de la organización.<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/362719/la lliga-arabe-espulsa-a-libia |títulu=La Lliga Árabe espulsa a Libia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El 12 de marzu los ministros d'asuntos esteriores de la Lliga Árabe solicitaron a la ONX la imposición d'una [[zona d'esclusión aérea]] en Libia "como una midida preventiva y non militar" y reconocieron al mandu rebalbu libiu de la CNT como interlocutor.<ref name="ABC_1"/> * '''[[Ficheru:Emblem of the Bolivarian Alliance for the Americas.png|20px]] [[Alianza Bolivariana pa los Pueblos de La nuesa América - Tratáu de Comerciu de los Pueblos|ALBA]]:''' Los ministros d'asuntos esteriores del organismu interestatal llatinoamericanu, espresen el respaldu de los sos gobiernos a la iniciativa del Presidente de [[Venezuela]], [[Hugo Chávez]], de crear una comisión internacional pa buscar una solución negociao y pacífico al conflictu internu de Libia que nun incluya la salida del poder de Gadafi.<ref>[https://web.archive.org/web/20110307091217/http://www.aporrea.org/actualidad/n176230.html Países del ALBA sofiten iniciativa venezolana pa buscar la paz en Libia]. Nel contestu de la Xunta de Cancilleres del [[ALBA]], los cancilleres de [[Bolivia]], [[David Choquehuanca]], [[Ecuador]], [[Ricardo Patiño]], de [[Cuba]], [[Bruno Rodríguez Parrilla|Bruno Rodríguez]], y el viceministru de Rellaciones Económiques y de Cooperación Esterna del Ministeriu de Rellaciones Esteriores de [[Nicaragua]], [[Valdrack Jaentschke]], espresen el respaldu de los sos gobiernos a la iniciativa del Presidente de [[Venezuela]], [[Hugo Chávez]].</ref> * '''[[Interpol]]:''' La policía internacional fai una alerta naranxa tres Gadafi por entamar ataques o tar envolubráu n'ataques, incluyíu bombardeos aéreos en zones poblaes, de resultes de les resoluciones de les Naciones Xuníes que-y atayaron cualesquier tipu de viaxe al esterior y conxelaron la so cuenta d'aforros alegando que'l coronel ye perxudicial pa los ciudadanos de Libia y cualquier país del estranxeru.<ref>[http://www.interpol.int/Public/ICPO/PressReleases/PR2011/PR015ON.pdf ''INTERPOL issues global alert following threat identified in UN sanctions resolution targeting Libya's Colonel Al-Qadhafi and others ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121223011244/http://www.interpol.int/ |date=2012-12-23 }} http://www.interpol.int, 2 de marzu del 2011</ref> === Gobiernos === * '''{{bandera2|Arxentina}}:''' El gobiernu arxentín primeramente nun fixo comentarios sobre la situación en Libia, pero'l 24 de febreru anunció que s'atopa «''fondamente esmolecíu poles graves violaciones a los derechos humanos en Libia''» y sofitó la convocatoria d'una sesión especial nel Conseyu de Derechos Humanos de les Naciones Xuníes en Xinebra.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/mundo/Agora-Arxentina-investigar-represion-revuelta_0_433156753.html |títulu=Clarín. Agora l'Arxentina sofita investigar la feroz represión a la revuelta libia. 24/02/11 Dio'l so respaldu a un proyeutu de la ONX. Antes, evitara condergar a Gadafi. Por Natasha Niebieskikwiat |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> * '''{{bandera2|Bolivia}}:''' El gobiernu [[bolivia]]nun refugó atayante y inminentemente una intervención [[militar]] y [[política]] en [[Libia]] per parte de los [[Estaos Xuníos]] y los sos aliaos europeos pa derrocar al gobiernu de [[Muammar al-Gaddafi]]. El gobiernu [[Bolivia|bolivianu]] aprofió qu'[[Estaos Xuníos]] solo quier tener un dominiu xeopolíticu na zona y el control del [[petroleu]] de [[Libia]].<ref>{{cita web |url=http://www.noticiassin.com/2011/09/morales-diz-que-ee-uu-dividio-libia-como-intentu-en-bolivia-en-2008/. |títulu=Morales diz qu'EE.XX. “estremó” Libia como intentó en Bolivia en 2008 }}</ref> * '''{{bandera2|Canadá}}:''' Unvió aviones militares a Tripoli en busca de los sos ciudadanos. Un avión [[C-17 Globemaster III|C-17A]] aterrizó en Trípoli ensin autorización por cuenta de la falta de cooperación de les autoridaes libies y depués rescató a dellos ciudadanos australianos, británicos y canadianos, ente ellos l'embaxador y una parte del cuerpu diplomáticu canadianu que s'atopaba en Trípoli. D'esta forma, [[Ottawa]] manifiesta que cortó toa rellación diplomática col gobiernu libiu.<ref>{{cita web |url=http://www.cyberpresse.ca/international/dossiers/crise-dans-le-monde-arabe/201102/27/01-4374418-ottawa-severtue-a-evacuer-ses-ressortissants-de-la-libye.php?utm_categorieinterne=trafficdrivers |títulu=Ottawa s'évertue à évacuer ses ressortissants de la Libye |idioma=francés |obra=www.cyberpresse.ca}}</ref> * '''{{bandera2|China}}''': El gobiernu chinu oponer dende'l principiu a la intervención estranxera en Libia. El 22 de marzu, la vocera del [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores de China]] refugó la intervención militar en Libia y pidió un altu al fueu con calter inmediatu, declarando: "Llamamos nuevamente a les partes implicaes a un inmediatu alto al fueu pa resolver la cuestión de Libia de forma pacífica" añadiendo que China ta "bien esmolecida poles noticies de víctimes civiles nos ataques de les fuercies multinacionales".<ref>[http://www.telesurtv.net/secciones/noticias/90630-NN/china-repito-oposicion-a-intervencion-en-libia-y-pidio-altu-al fueu Chino repitió oposición a intervención en Libia y pidió alto al fueu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=fueu Chino repitió oposición a intervención en Libia y pidió alto al fueu |2=http://www.telesurtv.net/secciones/noticias/90630-NN/china-repito-oposicion-a-intervencion-en-libia-y-pidio-altu-al |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. [[TeleSUR]]</ref> * '''{{bandera2|Colombia}}''': Sofitó les midíes d'esclusión aérea en Libia. El presidente [[Juan Manuel Santos]] señaló que la población "ta siendo masacrada pol Gobiernu libiu", y dixo que con esta midida protexer a los civiles.<ref>[http://www.caracoltv.com/noticias/politica/videu-211206-santos-resalta-el votu-dio-colombia-la-onu-sobre-libia Santos resalta'l votu que dio Colombia na ONX sobre Libia] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=votu-dio-colombia-la-onu-sobre-libia Santos resalta'l votu que dio Colombia na ONX sobre Libia |2=http://www.caracoltv.com/noticias/politica/videu-211206-santos-resalta-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. [[Caracol Televisión]]</ref> * '''{{bandera2|Cuba}}''': Refugó ante'l [[Conseyu de Derechos Humanos de les Naciones Xuníes]] cualquier maniobra que favoreza una intervención militar estranxera en Libia y repitió pidir aselu a les autoridaes del país.<ref>[http://www.aporrea.org/actualidad/n175781.html Cuba refuga en Xinebra intervención militar estranxera en Libia]. [[TeleSUR]]</ref> * '''{{bandera2|Ecuador}}''': El gobiernu d'Ecuador condergó dende'l 25 de febreru los actos de violencia en Libia - antes abstener de comentarios - a pesar de les bones rellaciones del gobiernu de [[Rafael Correa]] con Libia y l'almiración personal del presidente ecuatorianu escontra'l coronel Gadaffi,<ref>{{cita web |url=http://ns2.ecuadorinmediato.com/index.php?module=Noticias&func=news_user_view&id=93400&umt=Ecuador%20-%20Libia:%20Correa%20y%20Gadafi%20%20falen%20de%20pol%C3%ADtica%20internacional%20la%20crisis%20y%20el%20petr%C3%B3lleo%20a%20el so%20pasu%20por%20Libia |títulu=Ecuador - Libia: Correa y Gaddafi falen de política internacional }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110225033953/http://www4.elcomercio.com/politica/Gadaffi-segun-Correa.aspx Gaddafi ye una figura maltratada, dixo Correa nel 2008]. [[El Comercio (Ecuador)|El Comercio]]</ref> pero sollertó per mediu de la so cancillería sobre "el riesgu de instrumentalización política del Sistema de Naciones Xuníes, y particularmente del Conseyu de Derechos Humanos" y calificó d'inaceptable la posibilidá d'una intervención estranxera como l'asocedida n'Iraq.<ref>[http://www.eluniverso.com/2011/02/25/1/1355/ecuador-refuga-intervencion-estranxera-libia-similar-irak.html?p=1354&m=27 Ecuador refuga una intervención estranxera en Libia similar a la d'Iraq] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Ecuador refuga una intervención estranxera en Libia similar a la d'Iraq |2=http://www.eluniverso.com/2011/02/25/1/1355/ecuador-refuga-intervencion-estranxera-libia-similar-irak.html?p=1354&m=27 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. [[L'Universu]]</ref> * '''{{bandera2|España}}''': El 20 de febreru España suspendió la venta d'armes a Libia, revocando los dos llicencies concedíes l'añu anterior. El gabinete de crisis axuntar p'analizar la represión de les revueltes y alcordó amás unviar un avión pa dar en la evacuación de los españoles que deseyaren abandonar el país.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/Espana/suspende/venta/armes/elpepiint/20110223elpepiint_5/Tes |títulu=El País, 23 de febreru de 2011: «España suspende la venta d'armes». |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El gobiernu d'España viose obligáu a amenorgar la velocidá nes autopistes a 110 km/h<ref>{{cita web |url=https://www.publico.es/espana/363387/la velocidá-en-autovias-llindar a-110-km-hora |títulu=La velocidá n'autovíes llindar a 110 km/hora |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> por cuenta de la xubida del barril de petroleu de resultes de la inestabilidá nos países árabes, cuantimás de Libia, que suministra'l 13% del petroleu que consume'l país diariamente, siendo'l tercer provisor petrolíferu d'España.<ref>{{cita web |url=http://www.cadenaser.com/economia/articulo/cientu-petroleo-consume-espana-vien-libia/csrcsrpor/20110221csrcsreco_2/Tes |títulu=El 13 per cientu del petroleu que consume España vien de Libia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> * '''{{bandera2|Estaos Xuníos}}''': El [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente]] [[Barack Obama]] primeramente condergó la violencia pero nun fixo nenguna alusión a la dimisión de [[Gadafi]].<ref>{{cita web |url=http://es.noticias.yahoo.com/9/20110224/twl-obama-sopesa-les opciones-contra-gad-y1y34ad.html |títulu=Obama sopesa les opciones contra Gaddafi ante'l "bañu de sangre" en Libia }}</ref> El 25 de febreru, el Gobiernu d'[[Estaos Xuníos|EE.&nbsp;UU.]] anunció qu'impondría sanciones unillaterales contra Libia, y va buscar coordinar sanciones internacionales. Ente les midíes que s'estudiaron pa facer que'l réxime de Gadafi "rinda cuentes", inclúyense la imposición d'un embargu d'armamentu y la conxelación de fondos de Libia ante l'usu de la violencia per parte del réxime de Muammar al-Gaddafi.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/25/internacional/1298663583.html EEXX anuncia sanciones contra Gaddafi y nun refuga una intervención militar]. El Mundo</ref> El 28 de febreru Estaos Xuníos moviliza tropes en redol a Libia y el pentágonu asegura tener "a dellos planificadores trabayando y distintos planes de continxencia", mientres Hillary Clinton nun refuga una posible invasión: "Siguimos esplorando toles aiciones posibles. Nada ta escluyíu de la mesa".<ref>[https://www.publico.es/internacional/363750/eeuu-moviliza-a-el so-ejercito-en-tornu-a-libia EEXX moviliza al so Exércitu en redol a Libia]. Públicu</ref> * '''{{bandera2|Francia}}''': Francia, qu'en 2007 vendió a Gadafi misiles por valor de 168 millones d'euros y un sistema de comunicación per radiu por valor de 128 millones d'euros,<ref>[http://www.vilaweb.cat/noticia/2504361/20070803/noticia.html Sarkozy accepta una investigació parlamentària sobre l'alliberament dels Sis de Benghazi i vender d'armes a Líbia].</ref> solicitó ante'l conseyu de seguridá de la ONX, xunto al [[Reinu Xuníu]], "un embargu d'armes, sanciones y el recursu a la Corte Penal Internacional" y que se xulgue a Gadafi por crímenes contra la humanidá.<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/970799/0/obama/libia/gadafi/ Francia y Reinu Xuníu piden a la ONX que se xulgue a Gadafi por crímenes contra la humanidá].</ref> El 10 de marzu, Francia reconoció al [[Conseyu Nacional de Transición]] como'l gobiernu oficial de Libia.<ref>[http://www.espanol.rfi.fr/francia/20110310-francia-primer-pais-en-reconocer-al gobiernu rebalbu-libiu Francia, primer país en reconocer al 'Gobiernu' rebelde libiu]. [[Radio France Internationale]]</ref> El [[17 de marzu]] de [[2011]] Francia alvierte que va intervenir nel conflictu dempués de la resolución de la ONX del día anterior. * '''{{bandera2|Italia}}''': El 23 de febreru'l ministru d'asuntos esteriores italianu, [[Franco Frattini]], dio credibilidá a la cifra de 1.000 muertos en Libia y calificó la situación de "guerra civil" y sollertó de la llegada de 300.000 inmigrantes dende Libia. Paralelamente, dende'l 21 de febreru les aiciones que tien Gadafi n'empreses italianes como, l'equipu de fútbol [[Juventus de Turín]], la petrolera [[Ente Nazionale Idrocarburi|ENI]] y dellos constructores que realicen infraestructures en Libia producieron cayíes considerables y el gasoductu Greenstream, qu'apurre gas natural a Italia dende Libia foi zarráu.<ref>[https://www.publico.es/internacional/362862/italia-sollerta-de-la llegada-de-300-000-inmigrantes-dende-libia Italia sollerta de la llegada de 300.000 inmigrantes dende Libia].</ref> El 26 de febreru [[Italia]] suspendió'l tratáu d'amistá robláu'l 29 d'agostu de 2008 ente'l presidente Italianu [[Silvio Berlusconi]] y Gadafi na ciudá libia de [[Bengasi]], que contién alcuerdos de cooperación na llucha contra la inmigración irregular con una intensificación nos controles nes mariñes libies.<ref>[http://www.gara.net/azkenak/02/250803/es/Italia-suspende-Tratáu-Amistá-robláu-Libia Italia suspende'l Tratáu d'Amistá robláu con Libia] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Italia suspende'l Tratáu d'Amistá robláu con Libia |2=http://www.gara.net/azkenak/02/250803/es/Italia-suspende-Trat%C3%A1u-Amist%C3%A1-robl%C3%A1u-Libia |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. Gara</ref> * '''{{bandera2|Méxicu}}''': La Secretaría de Rellaciones Esteriores espresó la so esmolición sobre la situación nel país africanu y llamó al gobiernu libiu a "detener de manera inmediata les violaciones grave y masivu a los derechos humanos de la población civil". Coles mesmes, encamentó a Libia a acatar los términos de les resoluciones del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes.<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5jBk5jr1G62TDekgQKho06NU3gnDg?docId=1489977 |títulu=Méxicu encamienta a respetar los derechos humanos en Libia |fechaaccesu=26 de marzu de 2011 |autor=EFE |fecha=20 de marzu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110322033349/https://www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5jBk5jr1G62TDekgQKho06NU3gnDg?docId=1489977 |fechaarchivu=22 de marzu de 2011 }}</ref> * '''{{bandera2|Nicaragua}}''': [[Daniel Ortega]], presidente de [[Nicaragua]], amosó'l so sofitu fronteru a Gadafi en casu de dase una guerra civil,<ref name="The Associated_1"/> cuntando que Libia ye víctima d'una "arremetedura mediática feroz" pol so petroleu, "onde falen de bombardeos y nun se ven los bombardeos. Nun vimos un solu avión disparando sobre la población, pero la campaña ye feroz."<ref>{{cita web |url=http://www.correodelorinoco.gob.ve/multipolaridad/ortega-afirma-que-libia-ye-victima-arremetedura-mediatica-feroz-por-la so-petroleo/ |títulu=Ortega afirma que Libia ye víctima d'arremetedura mediática feroz” pol so petroleu |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Nun discursu proclamáu'l 29 d'abril del 2011, Daniel Ortega catalogó a la boda real de [[Kate Middleton]] y el Príncipe Guillermo como "una ofiensa", una y bones la realeza británica "tien tolos sos símbolos y les sos manes enllordiaes de sangre, porque se celebra la boda mientres tán bombardiando a los pueblos allá en Libia"<ref>https://web.archive.org/web/20110503064648/http://www.laprensa.com.ni/2011/04/29/nacionales/59067 La Prensa.com.ni Ortega critica boda real</ref> * '''{{bandera2|Perú}}''': El presidente [[Alan García]] suspendió les rellaciones diplomátiques con [[Libia]], pa protestar pola violencia del líder libiu [[Muamar Gadafi]] contra'l so pueblu.<ref>[http://zerohora.clicrbs.com.br/zerohora/jsp/default.jsp?uf=1&local=1&section=Mundu&newsID=a3218251.htm Peru curtia relações diplomáticas com a Líbia.] (En [[Português]])</ref> * '''{{bandera2|Rusia}}''': Mientres el Conseyu de Derechos Humanos de les Naciones Xuníes, el [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores de Rusia|ministru rusu d'Asuntos Esteriores]], [[Serguéi Lavrov]], consideró inaceptable l'usu de la fuercia militar contra la población civil en Libia, coles mesmes defendió que'l pueblu tien de resolver "ensin inxerencia" esterior les causes qu'aniciaron les revueltes populares.<ref>{{cita web |url=http://www.adn.es/internacional/20110228/NWS-0503-Rusia-Libia-inxerencia-violencia-refuga.html |títulu=Rusia conderga la violencia contra civiles en Libia, pero refuga inxerencia }}</ref> * '''{{bandera2|Siria}}''': El presidente siriu, [[Bashar al-Asad]], refugó cualquier intervención estranxera en Libia y llamó al pueblu libiu p'aguantar cualquier amenaza y poner fin al conflictu. Siria foi l'únicu país xunto con Arxelia que votó en contra d'una solicitú de la Lliga Árabe nel Conseyu de Seguridá de la ONX pa la imposición d'una "zona d'esclusión aérea" en Libia. Siria tamién dixo que ta absolutamente en contra de la intervención de fuercies militares estranxeres en Libia y d'interferencies nesti país. El Ministeriu de Rellaciones Esteriores siriu dixo: "Siria repite'l so refugu a toa forma d'inxerencia estranxera nos asuntos de Libia, una y bones eso sería una violación de la soberanía de Libia, la so independencia y la unidá de la so tierra". Rebeldes libios alieguen que mercenarios de Siria taben volando aviones pal réxime libiu, y que baltaron dos aviones de combate sirios. * '''{{bandera2|Venezuela}}''': El presidente venezolanu [[Hugo Chávez]] denunció lo que pal mandatariu ye una doble moral de la comunidá internacional y refugó la inxerencia estranxera en Libia y dixo que naide ta en capacidá de condergar les aiciones de Gadaffi. Sentenció "Los que conderguen de momentu a Libia faen mutis colos bombardeos del Estáu d'Israel sobre Falluyah, y los miles y miles de muertos incluyendo neños, muyeres, families enteres; quédense callaos col bombardéu y les masacres n'Iraq, n'Afganistán, nun tienen moral entós pa condergar a naide".<ref>[https://web.archive.org/web/20110302142230/http://www.telesurtv.net/secciones/noticias/89576-NN/chavez-denuncia-doble-moral-de comunidá internacional-y-refuga-intervencionismu-en-libia/ Chávez denuncia doble moral de comunidá internacional y refuga intervencionismu en Libia]. [[TeleSUR]]</ref> Coles mesmes, el 24 de febreru, publicó "Vamos Canciller Nicolás: da-yos otra lleición a esa ultraderecha pitiyanqui! Viva Libia y la so Independencia! Gadafi enfrenta una guerra civil!!" na so cuenta de [[Twitter]]. Mientres el so canciller [[Nicolás Maduro]] criticó'l tratamientu internacional de la crisis, diz que la prensa ye favorable a los opositores de Gadaffi y a los intereses d'[[Occidente]].<ref>[http://www.univision.com/contentroot/wirefeeds/noticias/8365836.shtml Chávez cree que Gadafi "enfrenta" guerra civil y empondera independencia libia]. [[Univision]]</ref> * '''{{bandera2|Zimbabue}}''': El presidente [[Robert Mugabe]] unvió tropes pa defender a Gadafi.<ref>{{cita web |url=http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/7397.html |títulu=Mugabe dispatches Commandos to protect Gaddafi |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/7397.html |fechaarchivu=1 d'abril de 2017 }}</ref> === Otres organizaciones === ==== Medios de comunicación ==== [[TeleSUR]], la cadena pública de [[televisión]] con apurras de diversos estaos [[Suramérica|suramericanos]], con sede en Caraques (Venezuela), emitió reportes favorables a Gadaffi y a los sos partidarios, inclusive dixo que ye una mentira creada poles otres axencies internacionales de noticies que se dieren bombardeos d'aviones militares, afirmando que nun esistía nenguna masacre en Libia<ref>[http://www.avn.info.ve/node/44925 Telesur desvela campaña de desinformación sobre situación política en Libia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228014315/http://www.avn.info.ve/node/44925 |date=2021-02-28 }}. Axencia Venezolana de Noticies</ref> y que la capital Trípoli topar en paz, al contrariu de reportar de la mayoría de cadenes internacionales.<ref>[http://www.paraguay.com/internacionales/pa-telesur-tripoli-vive-en-paz-64919 Pa Telesur, Trípoli vive en paz] 'La cadena de noticies llatinoamericana Telesur unvió un corresponsal a Trípoli, capital de Libia, quien reportó que nes cais vive una "total normalidá" y aseguró que les manifestaciones en sofitu a Muammar al-Gaddafi difieren a la "desinformación" de les axencies de noticies.' Diariu dixital Paraguay.com</ref> Sicasí, el 25 de febreru, l'equipu de TeleSur que s'atopaba en Trípoli pudo constatar los enfrentamientos en dellos barrios de la capital y terminó siendo afrelláu por mozu non identificaos y darréu amenaciáu, afrelláu y arrestáu mientres 4 hores y media por policías, quien amás -yos requisaron les sos acreitaciones, según l'equipu de grabación, y tou ello magar viaxar nun vehículu diplomáticu venezolanu, que tamién requisaron. ==== ONG ==== El 26 de febreru delles ONG con sede n'[[España]] como [[Amnistía Internacional]], [[Fundació per la Pau]], [[Greenpeace]] y [[Intermón Oxfam]], xunto al [[Institutu d'Estudios sobre Conflictos y Aición Humanitaria]] (IECAH), solicitaron al gobiernu español que revisara "casu per casu" la venta d'armes a países onde se producen violaciones de derechos humanos especialmente nel casu de Libia al qu'España vendió nel primer semestre de [[2010]] pieces d'aeronaves militares por valor de 3,3 millones d'euros y equipos de visión nocherniega por otros 3,5 millones d'euros. Primeramente, España vendió en [[2005]] armes per valor de 10,7 millones d'euros, en [[2006]] empreses españoles esportaron a Libia armes de cañón per valor de 25.953 euros y dos años dempués, en [[2008]] España vendió material clasificáu como "bombes, torpedos o cohetes" por valor de más de 3 millones d'euros.<ref>[https://www.publico.es/espana/363388/espana-viende-armes-a-gobiernos-so-sospecha España viende armes a gobiernos so barruntu].</ref> ==== Corte Penal Internacional ==== La [[Corte Penal Internacional]] anunció'l 27 de xunu que dictara una orde de detención por crímenes contra la humanidá contra'l xefe d'Estáu libiu. Según Sanji Mmasenono Monageng, xueza de dicha Corte, habría motivos razonables pa creer que [[Muammar al-Gaddafi]] con ayuda de persones del so círculu íntimu, diseñaron un plan pa reprimir y castigar a la población que s'alzara na so contra. A solicitú del fiscal, [[Luis Moreno Ocampo]], el fíu del coronel, [[Saif al Islam Gadafi|Saif al Islam]] y [[Abdulhah al Sanussi]], xefe de la intelixencia libia, quedaron entendíos na mesma orde d'arrestu.<ref>[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/27/01003-20110627ARTFIG00549-kadhafi-frappe-par-un-mandat-d-arret-international.php Le Figaro , «Kadhafi frappé par un mandat d'arrêt international»], 27 de xunu de 2011.</ref> == Ver tamién == * [[Primavera Árabe]] ** [[Revolución tunecina de 2010-2011]] ** [[Revolución exipcia de 2011]] ** [[Guerra Civil Siria]] * [[Iviernu Árabe]] * [[Estáu Islámicu]] * [[Conseyu Nacional de Transición]] * [[Mustafa Mohamed Abud Al Jeleil]] * [[Mahmoud Jabril]] == Actualidá == # [[Violencia miliciana en Libia (2011-presente)]] # [[Guerra de Libia de 2014-2015]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group="n."}} === Referencies === {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat|2011 Libyan civil war}} {{Wikinoticies|Categoría:Protestes en Libia de 2011}} * [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/world/libya-uprising/ Mapa cola evolución del conflictu en Libia] - ''[[The Washington Post]]'' {{n'idioma|en}} * «[https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2011/02/110218_video_libia_protestes_gadafi_incognitas_jg.shtml La crisis en Libia en Videu]» * «[https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2011/02/110218_libia_protestes_muertos_lav.shtml La crisis en Libia en Videu]» * «[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/2011223125256699145.html Gaddafi pierde más ciudaes libies]» ([[Al Jazeera]], 23 de febreru de 2011). {{n'idioma|en}} {{traducíu ref|en|Timeline of the 2011 Libyan civil war|420014443|parcial}} {{Tradubot|Guerra de Libia de 2011}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra de Libia de 2011|Guerra de Libia de 2011]] [[Categoría:Iviernu Árabe en Libia]] f16wzmmyw6rbyyh35bx1caud5g8zf6z 0 114373 4775621 4761655 2026-11-04T01:25:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775621 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome = Guerra civil de Nixeria |parte_de = [[Guerra Fría]] |imaxe = Biafra independent state map-es.svg |descripción_imaxe = |fecha = [[6 de xunetu]] de [[1967]] - [[15 de xineru]] de [[1970]] |llugar = [[Biafra]], [[Nixeria]] |coordenaes = |casus = Independencia unillateral de Biafra |descripción = |resultáu = Victoria nixeriana |consecuencies = |territorio = Fin de la República de Biafra |combatientes1 = [[Ficheru:Flag of Nigeria.svg|border|20px]] '''[[Nixeria]]'''<br />[[Ficheru:Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg|border|20px]] [[Exiptu]] (EAF)<ref>Inglés ''Egyptian Air Force''</ref><br />''Sofitaos por'':<br />[[Ficheru:Flag of the Soviet Union.svg|border|20px]] [[XRSS]]<br />[[Ficheru:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Reinu Xuníu]]<br />[[Ficheru:Flag of Sudan (1956-1970).svg|20px]] [[Sudán]]<br />[[Ficheru:Flag of Iraq (1963–1991).svg|border|20px]] [[Siria]]<br />[[Ficheru:Flag of Niger.svg|20px]] [[Níxer]]<br />[[Ficheru:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Arabia Saudita]]<br />[[Ficheru:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Estaos Xuníos]] |combatientes2 = [[Ficheru:Flag of Biafra.svg|20px|border]] '''[[República de Biafra|Biafra]]'''<br />'''[[República de Benín (1967)|Benín]]'''<br />[[Mercenariu|Mercenarios]]<br />''Sofitaos por'':<br />[[Ficheru:Flag of South Africa (1928–1994).svg|20px|border]] [[Sudáfrica]]<br/>[[Ficheru:Flag of Rhodesia (1968–1979).svg|20px|border]] [[República de Rodesia|Rodesia]]<br />[[Ficheru:Flag of Israel.svg|border|20px]] [[Israel]]<br />[[Ficheru:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francia]]<br />[[Ficheru:Flag of Portugal.svg|border|20px]] [[Portugal]] |combatientes3 = |comandante1 = [[Ficheru:Flag of Nigeria.svg|border|20px]] '''[[Yakubu Gowon]]'''<br />[[Ficheru:Flag of Nigeria.svg|border|20px]] [[Murtala Mohammed]]<br />[[Ficheru:Flag of Nigeria.svg|border|20px]] [[Benjamín Adekunle]]<br />[[Ficheru:Flag of Nigeria.svg|border|20px]] [[Olusegun Obasanjo]] |comandante2 = [[Ficheru:Flag of Biafra.svg|20px|border]] '''[[Odumegwu Ojukwu]]'''<br />[[Ficheru:Flag of Biafra.svg|20px|border]] [[Philip Effiong]]<br />[[Albert Nwazu Okonkwo]] |comandante3 = |soldaos1 = 85.000<ref name= Nkwocha156 >Nkwocha, 2010: 156</ref>-150.000<ref name= DeRouen569 >Karl DeRouen & O. K. Heo (2007). ''Civil wars of the world: Major conflicts since World War II''. Tomu I. Santa Bárbara: ABC CLIO, páxs. 569. ISBN 978-1-85109-919-1.</ref>(1967)<br /><small>(probablemente 100.000)</small><ref>Alfred Obiora Uzokwe (2003). ''Surviving in Biafra: The Story of the Nigerian Civil War : Over Two Million Died''. Lincoln: iUniverse, pp xvi. ISBN 978-0-595-26366-0. Principalmente [[ḥauses]] y [[yoruba|yorubes]].</ref><ref name= Nkwocha25 >Dr. Onyema Nkwocha (2010). ''The Republic of Biafra: Once Upon a Time in Nixeria My Story of the Biafra-Nigerian Civil War - A Struggle for Survival (1967-1970)''. Bloomington: AuthorHouse, páxs. 25. ISBN 978-1-4520-6867-1.</ref><br />250.000 (1968)<ref name= Global1 >[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/biafra.htm Biafra War]. ''Global Security''.</ref><br />200.000<ref name= Phillips >Phillips, Charles, & Alan Axelrod (2005). "Nigerian-Biafran War". ''Encyclopedia of Wars''. Tomu II. New York: Facts On File, Inc., ISBN 978-0-8160-2853-5.</ref>-250.000<ref name= DeRouen569 />(1970) |soldaos2 = 10.000<ref name= Nkwocha25 />-100.000<ref name= DeRouen569 />(1967)<br /><small>(probablemente 30.000)</small><ref name= Nkwocha156 /><br />110.000 (1968)<ref>''West Africa''. Londres: Afrimedia International, 1969, páxs. 1565. {{Cita|Malnutrition affects adults less than children, half of whom have now died, reports Debrel who also describes the reorganisation of the Biafran army after the 1968 defeats, making it a "political" army of 110,000 men; its automatic weapons, (...).}}</ref><br />50.000<ref name= Phillips />-100.000<ref>Stan Chu Ilo (2006). ''The Face of Africa: Looking Beyond the Shadows''. Bloomington: AuthorHouse, páxs. 138. ISBN 978-1-4208-9705-0.</ref>(1970) |soldaos3 = |baxes1 = |baxes2 = |baxes3 = |baxes4 = |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |notes = '''Militares''': 45.000<ref name= Phillips />-100.000 muertos<ref>Paul R. Bartrop (2012). ''A Biographical Encyclopedia of Contemporary Genocide''. Santa Bárbara: ABC-CLIO, páxs. 107. ISBN 978-0-313-38679-4.</ref><ref name= Kasuka331 >Bridgette Kasuka (2012). ''Prominent African Leaders Since Independence''. Bankole Kamara Taylor, páxs. 331. ISBN 978-1-4700-4358-2.</ref><br />'''Civiles''': 500.000<ref name= Phillips />-3.000.000<ref>Ndirangu Mwaura (2005). ''Kenia Today: Breaking the Yoke of Colonialism in Africa''. Nairobi: Algora Publishing, páxs. 214. ISBN 978-0-87586-320-7.</ref>muertos (probablemente 1.000.000)<ref name= Kasuka331 /><br />'''Movíos''': 2.000.000 antes de la guerra y 4.500.000 mientres la guerra<ref>Godfrey Mwakikagile (2001). ''Ethnic Politics in Kenia and Nixeria''. Huntington: Nova Publishers, páxs. 176. ISBN 978-1-56072-967-9.</ref><br />'''Abellugaos''': 500.000<ref>DeRouen & Heo, 2007: 570</ref>-3.000.000<ref name= Global1 /> }} La '''Guerra Civil de Nixeria''', tamién conocida como '''Guerra de Biafra''' ([[6 de xunetu]] de [[1967]] a [[13 de xineru]] de [[1970]]), foi'l conflictu armáu políticu-étnicu causáu pol intentu de [[secesión]] de les provincies del sureste de [[Nixeria]] sol nome de [[Biafra|República de Biafra]]. La guerra saltó a los medios pola [[fame]] en diverses zones sitiaes, y la consecuente acusación de [[xenocidiu]] procedente en gran midida de los [[Pueblu igbo|igbo]] d'estes rexones. [[Bernard Kouchner]] y otru doctores franceses que tuvieron na Biafra asediada crearon, en [[1971]], la [[ONG]] [[Médicos Ensin Fronteres]] como resultáu de la guerra.<ref>[http://www.msf.fr/histoire-sommaire-book-page/1971-creation-medecins-sans-frontieres 1971 : La création de Médecins Sans Frontières]. Médicos ensin Fronteres.</ref> == Golpe militar == A Nixeria foi-y concedida la independencia total en [[1960]], como una federación de tres rexones, caúna reteniendo un sustancial grau d'autonomía. Entós los igbos componíen el 60 o 70% de la población del sureste, los [[fulani]] el 65% de los del norte y los [[yoruba|yorubes]] el 75% de los del suroeste. Los barruntos de fraudes nes eleiciones anteriores, la crisis económica, les acusaciones de corrupción a importantes funcionarios y la creciente polarización política llevaron el [[15 de xineru]] de [[1966]] a un golpe militar per parte de los oficiales más nuevos del exércitu, na so mayoría igbos de mandos medios o baxos d'enclín izquierdista y empobinaos pol mayor Chukwuma Nzeogwu. Sicasí, la mayoría del exércitu permaneció fiel al gobiernu y al so comandante en xefe, xeneral [[Johnson Aguiyi-Ironsi]], quien rápido encarceló a los golpistes, restableció l'orde ya instauró un réxime militar, convirtiéndose en xefe d'Estáu en reemplazu del presidente [[Nnamdi Azikiwe]], que s'atopaba en Londres recibiendo tratamientu médicu. El xeneral Aguiyi-Ironsi, un ibo de relixón católica, conocíu afectuosamente como “Johnny Ironside” dende la so dómina de comandante en xefe de les fuercies de les [[Naciones Xuníes]] na [[República del Congo]], suspendió la constitución, eslleió tolos cuerpos llexislativos, prohibió los partíos políticos, nomó gobernadores militares en toles rexones y formó a un gobiernu, integráu por un Conseyu Supremu Militar y un Conseyu Executivu federal. Mentanto, creció la rensía nes rexones norte y oeste onde'l golpe militar foi interpretáu como una maniobra de los ibos pa facese col poder, esto diba especialmente en contra de los oficiales yorubas o ḥauses. El [[29 de xunetu]] de 1966, los nortizos realizaron un contra-golpe, dirixíu pol alférez coronel [[Murtala Mohammed]]. Esto asitió nel poder al alférez coronel [[Yakubu Gowon]]. Les tensiones étniques consecuencia de los socesivos golpes aumentaron y conducieron, en setiembre de 1966, a les masacres a gran escala de igbos cristianos residentes nel norte musulmán, produciéndose unes 8.000 a 30.000 muertes de igbos.<ref name= War >[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/biafra.htm Global Security - Biafra War]</ref> El descubrimientu de grandes cantidaes de petroleu nel delta del [[ríu Níxer]], cola so enorme rede de ríos y barraqueres na punta más al sur del país, ente les rexones del este y suroeste, llevó a les provincies del sureste a anexonase esta rexón pa ser autosuficientes y cada vez más prósperos. Sicasí, la esclusión del poder de les rexones orientales fizo que munchos tarrecieren que los beneficios llograos del petroleu fueren emplegaos en beneficiu de les árees del norte y suroeste, y non nel sureste. Toos estos factores llevaron a los igbos a reclamar la secesión. == La secesión == El gobernador militar del Sureste igbo, el coronel [[Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu|Odumegwu Ojukwu]], aludiendo a les masacres nortices y al fraude eleutoral, anunció nel parllamentu sureñu la secesión de la rexón del sureste de Nixeria y proclamó el [[30 de mayu]] de [[1967]] ([[29 de mayu]] en diverses fontes) la República de [[Biafra]] como nación independiente. Anque gociaben de la simpatía europea y de munches otres partes del mundu, namái cuatro países reconocieron l'acabante fundar república. Tamién se diz qu'una de les principales razones poles que Ojukwu proclamó la República de Biafra foi que nun reconocía a Gowon como xefe d'estáu yá que nun yera'l siguiente oficial na xerarquía militar tres Ironsi. Los distintos alcuerdos de paz, y especialmente el d'[[Aburi]], [[Ghana]] ([[Alcuerdu de Aburi]]) nun tuvieron resultáu y los tiroteos siguieron. === Los estaos batallosos === Ente los distintos estaos que combatieron estrémense tres países: * [[Nixeria]]: con 60 millones d'habitantes (incluyendo los territorios seccionados), gobernáu por militares con recursos petroliferos y mayoría musulmana nel centru y norte. El so exércitu yera ún de los meyores d'[[África]] xunto al d'[[Exiptu]] y [[Sudáfrica]]. * [[Biafra]]: con 14 millones d'habitantes, ricu en petroleu con una mayoría ibo de 8 millones, cristianos y animistas. * [[República de Benín]]: estáu proclamáu por tropes biafreras llegó a tener 3 millones d'habitantes. == Guerra civil == === Ofensives biafreras === El gobiernu nixerianu llanzó una "aición policial" pa recuperar el territoriu secesionista tres una meyora de les fuercies de Biafra en territoriu axacente non perteneciente a los igbos. La guerra empezó'l [[6 de xunetu]] de 1967, cuando les tropes federales nixerianes avanzaron en dos columnes escontra Biafra. La columna derecha entró na ciudá de Nsukka, que cayó'l 14 de xunetu, ente que la columna de la izquierda tomó Garkem, que foi prindada'l [[12 de xunetu]]. Pero Biafra respondió con una ofensiva'l [[9 de xunetu]], cuando 7.000 rebeldes moviéronse al traviés del ríu Níxer,<ref name= Daw /> dende l'oeste escontra les tierres del centru del país, pasando pela ciudá de [[Benin City]] (tomada ente'l [[11 d'agostu|11]] y [[16 d'agostu]] tres duros combates por 3.000 soldaos y milicianos biafreños al mandu del teniente coronel Victor Banjo ganando a los 300 defensores del gobernador, teniente coronel Ejoor),<ref name= Daw >[http://www.dawodu.net/midwest.htm Midwest Invasion of 1967]</ref>que se proclamara tamién "república independiente", hasta algamar el [[21 d'agostu]] la ciudá d'Ore, xustu sobre la frontera del estáu, a 130 milles al este de la capital de Nixeria, [[Lagos]]. Anque Benin City volvió a manes de los nixerianos el 22 de setiembre, Biafra cumplió con ésitu'l so primer oxetivu de sitiar el máximu de tropes federales de Nixeria posible. Precisáronse cuatro batallones de la Segunda División d'Infantería de Nixeria pa facer recular a Biafra y esaniciar les conquistes territoriales consiguíes na ofensiva. Pero los nixerianos fueron espulsaos tres veces al intentar cruciar el Níxer n'ochobre. === Contraataque nixerianu === Los nixerianos, nesi momentu, aselaron les sos ofensives y empezaron un periodu d'asediu a Biafra. Desembarcos anfibios de la flota naval nixeriana llevaron a la conquista de les ciudaes sureñes de Bonny, al sur de [[Port Harcourt]], el [[26 de xunetu]] y del puertu de Calabar el [[18 d'ochobre]] per parte de miembros de la tercer división de Marina de Nixeria. Al norte, les fuercies de Biafra fueron obligaes a recular al so propiu territoriu, y la ciudá d'[[Enugu]] (capital de Biafra) foi prindada poles fuercies nixerianes de la Primer División d'infantería'l [[4 d'ochobre]] de [[1967]]. Los biafreños aguantaron nes tierres centrales igbos, siendo nel intre arrodiaos poles fuercies nixerianes. Sicasí, la reorganización del exércitu nixerianu, la reticencia de l'armada biafreña a llanzar nuevos ataques y los efeutos del bloquéu naval, aereu y terrestre sobre Biafra llevaron a un cambéu nel equilibriu de les fuercies. El excéntrico conde suecu [[Conde Carl Gustaf von Rosen|Carl Gustav von Rosen]] dirixó una brigada d'aviones miniCOINS (MFI-9b), la [[BAF]] o Fuercia Aérea de Biafra, formada por trés suecos y dos biafreños. === Emboscada de Abagana === {{VT|Batalla de Abagana}} El [[31 de marzu]] de [[1968]] una columna de 6.000 soldaos nixerianos de la Segunda División al mandu del coronel Murtala Mohamed dirixir d'[[Enugu]] a [[Onitsha]] en 96 camiones per un camín selvático, cuando cerca del pueblu de Abagana fueron emboscados por fuercies rebalbes al mandu del mayor Jonathon Uchendu, col camín bloquiáu, arrodiaos y so un intensu fueu enemigo los soldaos fueron masacraos. Bien pocos llograron escapar, cuntáronse 7.000 cadabres (6.000 nixerianos y 1.000 rebeldes). Foi la mayor victoria de los biafreros y un humillante golpe al gobiernu nixerianu, que llevó a la destitución de [[Murtala Mohammed]] como comandante del área de Onitsha. Tres la batalla los nixerianos prefirieron arrodiar Biafra matando de fame a la so población, esperando qu'esta se debilitara p'atacar de nuevu.<ref>Gilles Caron, ''Mort au Biafra!'', édition Solar, Paris, 1968.</ref><ref>[http://www.dawodu.com/omoigui33.htm Blunders of the Nigerian Civil War-10]</ref><ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110811091500/http://hubpages.com/hub/HEROES-OF-BIAFRA-AND-THE-NEW-GENERATION |fechaarchivu=2011-08-11 |url=http://hubpages.com/hub/HEROES-OF-BIAFRA-AND-THE-NEW-GENERATION |títulu=Heores of Biafra and the new generation}}</ref><ref>''Dictionary of Battles and Sieges: A-Y'', Tony Jaques, páxs. 2, Greenwood Publishing Group, 2007. {{Cita|Abagana. 1968. Biafra War<br/> Supporting the siege of rebel-held '''Onitsha''' by Nigerian Federal forces under Colonel Murtala Mohammed, a weakly escorted Federal convói of almost's 100 trucks was ambushed to the northeast at Abagana by Biafra Major Jonathon Uchendu. When the two escorting armoured cars fled, the column was burned and destroyed, cutting supplies to the siege, but Onisha was already doomed (31 March 1968).}}</ref> === L'asediu de Biafra === [[Ficheru:Starved girl.jpg|250px|thumb|Fotografía d'un pequeñu neñu sufriendo [[kwashiorkor]] nun campu de [[refuxáu|refuxaos]] de la guerra civil.]] Dende [[1968]] d'equí p'arriba, la guerra cayó nunes llargues tables, coles fuercies nixerianes incapaces de realizar meyores significatives nes zones inda so control biafreño. Sicasí, otra ofensiva nixeriana, realizada d'abril a xunu de 1968, empezó a estrechar el círculu sobre Biafra, gracies a les meyores nos dos frentes del Norte y a la conquista de [[Port Harcourt]] el [[19 de mayu]] de 1968. Esti asediu tuvo de resultes el desastre humanitariu de fame y inanición nes árees igbos, una y bones una de les táutiques más utilizaes poles fuercies nixerianes foi'l sabotage de les tierres de cultivu. Les imáxenes de neños biafreños afeutaos pola fame dieron la vuelta al mundu, ente que'l gobiernu de Biafra acusó a Nixeria d'utilizar la fame y el xenocidiu pa ganar la guerra, reclamando l'ayuda del restu de naciones. Numberosos grupos de voluntarios entamaron vuelos d'ayuda a Biafra, con comida, medicines, ya inclusive n'ocasiones armes (según diverses fontes). Nixeria tamién acusó al gobiernu de Biafra de reclutar [[mercenariu|mercenarios]] estranxeros pa enllargar la guerra. [[Bernard Kouchner]] foi ún de los doctores voluntarios de la [[Cruz Bermeya]] francesa que trabayó n'hospitales y centros de nutrición na asediada Biafra. La Cruz Roja riquía a los sos voluntarios la firma d'un alcuerdu, consideráu por munchos (como Kouchner y los sos partidarios) como un alcuerdu-mordaza”, y diseñáu pa caltener la neutralidá de la organización, ensin importar les circunstancies. Kouchner y otru doctores franceses roblaron esti alcuerdu. N'entrando nel país, los voluntarios, según los trabayadores d'hospitales y centros de salú biafreños, fueron atacaos pol exércitu nixerianu y fueron testigos de los asesinatos y inanición de civiles. Kouchner foi tamién testigu d'estos acontecimientos, y particularmente del gran númberu de neños afamiaos. Cuando tornó a [[Francia]] criticó públicamente al gobiernu nixerianu y a la Cruz Roja pola supuesta complicidá de los sos comportamientos. Col respaldu d'otros doctores franceses, Kouchner asitió a Biafra nel centru de l'atención pública y reclamó una respuesta internacional pa solucionar la situación. Esti doctores, lideraos por Kouchner, vieron la inesistencia d'una organización humanitaria qu'ignorara les fronteres políticu-relixoses y que priorizara'l bienestar de les víctimes y en [[1971]] constituyeron [[Médecins Sans Frontières]] ([[Médicos ensin fronteres]]). Mientres tou [[1968]] y parte de [[1969]], les dificultaes loxístiques fixeron que les fuercies federales nixerianes nun dieren el golpe de gracia a una guerra que se decantaba al so favor. A pesar de l'ayuda esterior y el dañu políticu causáu en Nixeria, l'área controlada pol gobiernu biafreño yera cada vez más y más pequeña. El [[22 de marzu]] de 1968 cayó [[Onitsha]], el [[28 d'ochobre]] cayó [[Aba]] en poder de tropes nixerianes, el [[18 de setiembre]] cayó [[Ogoja]] y [[Owerri]]. Pero en mayu de 1969, los biafreños llanzaron una ofensiva desesperada coles mires de caltener el desequilibriu ente los nixerianos y enllargar la esistencia de la nación separatista'l máximu posible, llogrando recuperar Owerri ([[26 de mayu]]) y Onitsha ([[23 de xunetu]]). Sofitáron-yos pilotos mercenarios estranxeros, que siguíen apurriendo comida, melecines y armes. Ún de los mercenarios más notables foi'l conde suecu [[Carl Gustaf von Rosen]], que dirixó a cinco [[Malmö MFI-9]] MiniCOINS, pequeños aviones con motor de pistones, armaos con llanzacohetes y ametralladores, nel ataque a los campos d'aviación militares de Nixeria en Port Harcourt, Enugu, Benin y Ughelli en xunu. Nesta acometida, consiguióse algamar dalgunos de los jets nixerianos (utilizaos p'atacar los aviones d'ayuda humanitaria) y trés de los seis bombarderos [[Ilyushin Il-28]], usaos diariamente pa bombardiar los pueblos y granxes de Biafra. Anque despreveníos ante la sorpresa de la ofensiva de Biafra, los nixerianos recuperáronse llueu y contuvieron a los biafreños lo suficiente como pa paralizar la so ofensiva. Los ataques aéreos biafreños esbarataron les operaciones de combate de la fuercia aérea nixeriana, pero namái mientres unos meses. Les fuercies federales nixerianes llanzaron la so ofensiva final con 120.000 homes<ref name= War />contra Biafra el [[23 d'avientu]] de [[1969]], con una gran acometida per parte de la tercer división Marine Commando, que consiguió estremar el territoriu biafreño en dos partes escontra finales d'añu. La ofensiva final, llamada “Operación viento de cola”, llanzóse'l [[7 de xineru]] de [[1970]] cola incursión de la tercer división Marine Commando, sofitada pola primer división d'infantería nel Norte y la segunda nel Sur. Les ciudaes biafreñas d'[[Owerri]] y [[Uli]] cayeron el [[9 de xineru|9]] y [[11 de xineru]], respeutivamente. El [[13 de xineru]] cayó Amichi, el día anterior el líder rebalbu Effiong rindióse. La guerra acabó'l [[15 de xineru]] de [[1970]] cola rindición final de les fuercies de Biafra en Umuhaia, última ciudá controlada pol so exércitu. El [[8 de xineru|8 del mesmu mes]], Ojukwu fuxó al exiliu escontra la república de [[Costa de Marfil]], dexando los detalles de la rindición al so vicepresidente y socesor [[Philip Effiong]]. Pa sorpresa del restu del mundu, la mayoría de les represalies y masacres prometíes nun tuvieron llugar, ya intentóse de manera sincera la reconciliación. == Secueles == Más d'una docena de golpes tuvieron llugar en Nixeria dende 1960. La guerra foi bien costosa pa Nixeria en términos de vides humanes, dineru ya imaxe esterior. Envalórase qu'alredor de tres millones de persones morrieron pola mor del conflictu, básicamente por fame y enfermedaes;<ref name= War />cerca de 3 millones de igbos fuxeron a [[Camerún]] como abellugaos mientres el conflictu (otru millón fuxo mientres el caos previu a la guerra).<ref name=Case>{{Cita web |url=http://www1.american.edu/ted/ice/biafra.htm |títulu=Case Study |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170214103207/http://www1.american.edu/ted/ice/biafra.htm |fechaarchivu=2017-02-14 }}</ref>La reconstrucción, impulsada pol dineru procedente del petroleu, foi rápida. Sicasí, les antigües tensiones étniques y relixoses siguieron caracterizando la vida política nixeriana. El gobiernu militar caltuvo'l poder mientres munchos años, y los habitantes de les árees productores de petroleu reclamaben un repartu xustu de los beneficios procedentes del combustible. Aprobáronse lleis poles cualos los partíos nun podía tener oríxenes étnicos o tribales. Sicasí, esti puntu foi malo de llevar a la práutica. El [[29 de mayu]] de [[2000]], el periódicu ''[[The Guardian of Lagos]]'' informó que'l presidente [[Olusegun Obasanjo]] retiraba los cargos contra tolos militares que llucharon pola secesión de Biafra na Guerra civil nixeriana. Nuna retresmisión nacional, afirmó qu'esta decisión taba basada nel principiu de que "la xusticia tenía de tar siempres anidiada pola compasión". Tamién se cree que Obasanjo intentó al traviés de les sos declaraciones apangar a los igbos, yá que, mientres les eleiciones que tuvieron llugar l'añu anterior, recibiera un respaldu eleutoral masivu d'estes rexones. == Cronoloxía == Cronoloxía de la guerra civil de Nixeria:<ref>''Atles Xeográficu Universal y de Chile'', editorial Océanu, 2001, Barcelona, editores: Ana Biosca, Daniel Torras & María Villalba, páxs. 278. ISBN 84-494-1132-7.</ref> * '''[[1967]]''' ** [[30 d'abril]]: Biafra proclama la so independencia. ** [[19 de mayu]]: La Infantería de Marina nixeriana toma [[Port Harcourt]] nel [[Delta del Níxer]]. ** [[6 de xunu]]: Ofensiva nixeriana pa reconquistar Biafra, entamu de la guerra. ** [[11 d'agostu]]: La ofensiva biafreña consigue prindar [[Benin City]]. ** [[16 d'agostu]]: Proclamación de la [[República de Benín]] polos biafreños. ** [[22 de setiembre]]: Los nixerianos recuperen Benin City. ** [[4 d'ochobre]]: Con una ofensiva llanzada dende'l norte los nixerianos prinden [[Enugu]]. ** [[18 d'ochobre]]: La Infantería de Marina de los nixerianos captura [[Calabar]]. * '''[[1968]]''' ** [[22 de marzu]]: Los nixerianos prinden [[Onitsha]]. ** [[28 d'agostu]]: Nixerianos tomen [[Aba]]. ** [[18 de setiembre]]: Tropes nixerianes tomen [[Ogoja]], nel norte de Biafra, y [[Owerri]], nel centru d'esta. * '''[[1969]]''' ** [[22 d'abril]]: [[Umuhaia]] cai en poder de los nixerianos, van perder pocu dempués. ** [[26 d'abril]]: Biafreños espulsen a los nixerianos de Owerri. ** [[23 de xunetu]]: Onitsha ye recuperada poles tropes biafreñas. * '''[[1970]]''' ** [[15 de xineru]]: Rindición de los biafreños en Umuhaia. Final de la guerra. == Ver tamién == * [[Historia de Nixeria]] * [[Pueblu Igbo]] * [[Idioma ḥausa]] * [[Yoruba]] * [[Biafra]] * [[Conflictu del Delta del Níxer]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Guerra civil de Nigeria}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerres civiles|Nixeriana]] [[Categoría:Guerres d'África|Nixeria]] [[Categoría:Guerres del sieglu XX|Civil de Nixeria]] [[Categoría:Guerres de Nixeria]] [[Categoría:Historia de Nixeria]] 3s5rgcoh7l2jpam352gvmct7udbbw6z 0 114430 4775625 4744367 2026-11-04T01:40:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775625 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20250801210047}} {{otros usos|Invasión d'Iraq de 2003|pa=la prima fase de la guerra|esti=el desenvolvimientu de la guerra mientres la invasión per parte de la Coalición}} {{Ficha de conflictu militar |nome_batalla = Guerra d'Iraq |conflictu = Parte de la [[Guerra contra'l Terrorismu]]|imagen = Iraq header 2.jpg |descripción_imaxe = Empezando na parte cimera esquierda: una patrulla conxunta en [[Samarra]]; el derrocamientu de la estatua de Sadam Husein na plaza Firdos, un soldáu del exércitu iraquín prepara'l so fusil mientres un asaltu nel sur de Bagdag. |fecha = [[20 de marzu]] de [[2003]]-[[18 d'avientu]] de [[2011]]<ref>http://internacional.elpais.com/internacional/2014/08/08/actualidad/1407515121_695824.html</ref><ref>http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/03/678-514449-9-cronologia-de-la {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/03/678-514449-9-cronologia-de-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} guerra-de-irak-a-diez-ano-de-su-entamu.shtml</ref> |llugar = [[Iraq]] |resultáu = Nun hai resultancia clara de victoria en dambos bandos. Estaos Xuníos ganó la invasión de 2003 pero retirar en 2011 con un Iraq inestable * Victoria d'Estaos Xuníos na [[invasión d'Iraq|invasión d'Iraq de 2003]] * Ocupación d'[[Iraq]] * Formación d'un gobiernu provisional * Derrocamientu del gobiernu del [[Partíu Baath Árabe Socialista|Partíu Baaz]] y la execución de [[Sadam Husein]] * Xuicios de los funcionarios baazistas por [[Crime contra la humanidá|crímenes de lesa humanidá]] * [[Crisis humanitaria]] con abusos de [[derechos humanos]], víctimes civiles y [[refuxáu|refuxaos]] * Destrucción y robu de delles pieces arqueolóxiques * [[Insurxencia iraquina]], terrorismu y clima de [[guerra civil]] * Daños a la [[infraestructura]] * Ratificación d'una nueva constitución democrática * Eleición d'un [[gobiernu]] [[Democracia|democráticu]] * Operaciones d'[[Al Qaeda]] n'Iraq * Operaciones de combate militar concluyíes *Retirada de les tropes d'Estaos Xuníos.<ref name="BBC_2010">[http://www.perfil.com/contenidos/2011/12/18/noticia_0022.html «Estaos Xuníos dir d'Iraq.» 22 d'avientu de 2011.] Perfil.com.</ref> *[[Insurxencia iraquina (Etapa post Estaos Xuníos)]].<ref>[https://web.archive.org/web/20130402154828/http://exwebserv.telesurtv.net/secciones/afondo/especiales/10_Anos_Invasion_Iraq/ «10 años de la invasión Iraq.»] Telesur</ref> *Torna de les fuercies d'Estaos Xuníos en 2014 con una amplia coalición pa facer frente al Estáu Islámicu qu'amenacia y ocupa parte del territoriu d'Iraq y de Siria<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1729560-estados-unidos-entamu-el bombardéu-sobre-estado-islamico-en-siria «EE. XX. empezó colos ataques contra l'Estáu Islámicu en Siria.» 23 de setiembre de 2014.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=bombardéu-sobre-estado-islamico-en-siria «EE. XX. empezó colos ataques contra l'Estáu Islámicu en Siria.» 23 de setiembre de 2014. |2=http://www.lanacion.com.ar/1729560-estados-unidos-entamu-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} La Nación.com.</ref> *[[Guerra contra l'Estáu Islámicu]] |descripción = |casus = [[Estaos Xuníos]] acusa a Iraq de tener [[Armes de destrucción masiva n'Iraq|armes de destrucción masiva]], de collaborar col terrorismu y, en menor grau, de tar tres o ser cómpliz de los [[Atentaos del 11 de setiembre de 2001]]. |territoriu = |combatientes1 = [[Ficheru:MultinationalForce-IraqDUI.svg|30px]] '''[[Coalición multinacional n'Iraq]]'''<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]]<br /> {{bandera|Curdistán}} [[Curdistán|Peshmergas curdos]]<br />{{bandera|Iraq}} [[Iraq]] (Dende 2006)<br />{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Reinu Xuníu]]<br />{{bandera|Australia}} [[Australia]]<br />{{bandera|Polonia}} [[Polonia]]<br />{{bandera|Dinamarca}} [[Dinamarca]]<br />{{bandera|Italia}} [[Italia]]<br /> {{bandera|España}} [[España]]<br />{{bandera|Portugal}} [[Portugal]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[El Salvador]] {{bandera|Nicaragua}} [[Nicaragua]] {{bandera|Hondures}} [[Hondures]]<br />{{bandera|Rumanía}} [[Rumanía]]<br />{{bandera|República Dominicana}} [[República Dominicana]] <br />{{bandera|Ucraína}} [[Ucraína]]<br />{{bandera|Países Baxos}} [[Países Baxos]]<br />{{bandera|Bulgaria}} [[Bulgaria]]<br />{{bandera|Xapón}} [[Xapón]]<br />{{bandera|Xeorxa}} [[Xeorxa]] |combatientes2 ={{bandera|Iraq|1991}} [[Iraq baazista|República d'Iraq]] (so Sadam Husein)<br />[[Ficheru:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Partíu Baath Árabe Socialista|Baathistas iraquinos]]<br />{{bandera|Iraq}} [[Guerrilla iraquina|Resistencia iraquina]]<br />[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Exércitu d'Al-Mahdi]]<br />[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Muyahidín]]es<br /> {{bandera|Iraq}} [[Partíu Comunista Iraquín]]<br />[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Fedayín]]es<br /> {{bandera imaxe|Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg}} '''[[Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante|Estáu Islámicu]]'''<ref group="nota" name="IS">Enantes llamáu «Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante». El día 29 de xunetu, la organización anunció'l cambéu de nome y proclamó un califatu «dende Alepo a Diyala y espandiéndose acaldía». Pa más información: {{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/06/29/53b063cfe2704y2a3a8b4587.html |títulu=El ISIS anuncia'l so califatu de terror editorial=El Mundo |fecha=29 de xunu de 2014}}</ref> |comandante1 = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[George W. Bush]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Barack Obama]]<br />{{bandera|USA}} [[Donald Rumsfeld]]<br /> {{bandera|USA}} [[Robert Gates]]<br />{{bandera|USA}} [[Leon Panetta]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Paul Bremer]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Jay Garner]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tommy Franks]]<br />{{bandera|USA}} [[James Mattis]]<br />{{bandera|USA}} [[William J. Fallon]]<br />{{bandera|USA}} [[Martin Dempsey]]<br />{{bandera|USA}} [[John R. Allen]]<br />{{bandera|USA}} [[John P. Abizaid]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ricardo S. Sánchez]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[George W. Casey, Jr.|George Casey]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[David Petraeus]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Raymond T. Odierno]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Lloyd Austin]]<br />{{bandera|UK}} [[Tony Blair]]<br />{{bandera|UK}} [[Gordon Brown]]<br />{{bandera|UK}} [[David Cameron]]<br />{{bandera|UK}} [[Brian Burridge]]<br />{{bandera|UK}} [[Graham Binns]]<br />{{bandera|UK}} [[Jim Dutton]]<br />{{bandera|UK}} [[Andy Salmon]]<br />{{bandera|UK}} [[John Cooper (Militar Británicu)|John Cooper]]<br />{{bandera|UK}} [[Richard Shirreff]]<br />{{bandera|Australia}} [[John Howard]]<br />{{bandera|Australia}} [[Kevin Rudd]]<br />{{bandera|Australia}} [[Steve Gilmore]]<br />{{bandera|Italia}} [[Silvio Berlusconi]]<br />{{bandera|Italia}} [[Romano Prodi]]<br />{{bandera|Polonia}} [[Andrzej Tyszkiewicz]]<br />{{bandera|Iraq}} [[Nuri al-Maliki]]<br />{{bandera|Iraq}} [[Iyad Allawi]]<br />{{bandera|Iraq}} [[Jalal Talabani]]<br />{{bandera|Iraq}} [[Ibrahim al-Jaafari]]<br />{{bandera|Iraq}} [[Ghazi Mashal Ajil al-Yawer]]<br />{{bandera|España}} [[José Maria Aznar]]<br/>{{bandera|España}} [[José Luis Rodríguez Zapatero]]<br/>{{bandera|España}} [[Alfredo C. Torres]]<br/>{{bandera|España}} [[Fulgencio Coll]] <br/>{{bandera|España}} [[José Manuel Muñoz]]<br/>{{bandera|España}} [[Alberto Asarta]] |comandante2 = {{bandera|Iraq|1991}} [[Sadam Husein]] {{Executáu}}<br />{{bandera|Iraq|1991}} [[Qusay Hussein]] †<br />{{bandera|Iraq|1991}} [[Uday Hussein]] †<br />{{bandera|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Mayid]]†<br />{{bandera|Iraq|1991}} [[Barzan Ibrahim al-Tikriti]] †<br />{{bandera|Iraq|1991}} [[Izzat Ibrahim al-Douri]]<br />{{bandera|Iraq}}[[Jasili Ibrhama]]<br />[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|22px|border]][[Muqtada al-Sadr]]<br />[[Ficheru:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px|border]] [[Abu Musab al-Zarqawi]] †<br />[[Ficheru:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px|border]] [[Abu Ayyub al-Masri]]†<br/>{{bandera|Irán}} [[Qasem Soleimani]] |soldaos1 = '''Coalición'''<br />~300&nbsp;000 invasión<br />176&nbsp;000 (2004-2009){{ensin referencies}}<br />'''Contratistes'''<sup>*</sup><br />~182&nbsp;000 (118&nbsp;000 iraquinos, 43&nbsp;000 otros, 21&nbsp;000 d'Estaos Xuníos)<ref name="LATcontractors">Miller, T. Christian. [http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-na-private4jul04,0,5419234,full.story «Private contractors outnumber U.S. troops in Iraq.» 4 de xunetu de 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070902082133/http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-na-private4jul04,0,5419234,full.story |date=2007-09-02 }} ''[[Los Angeles Times]]''.</ref><ref name="contractorsguardian">Roberts, Michelle. [http://www.deseretnews.com/dn/view/0,1249,660198347,00.html «Contractor deaths add up in Iraq.» 24 de febreru de 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613214957/http://www.deseretnews.com/dn/view/0%2C1249%2C660198347%2C00.html |date=2008-06-13 }} ''Deseret Morning News''.</ref><br />'''[[Curdistán|Peshmerga]]'''<br />50&nbsp;000 invasión<br />'''Nuevu exércitu iraquín'''<br />125&nbsp;000<br />'''Policía iraquín'''<br />227&nbsp;000<ref>Collins, C. (August 19, 2007) [https://web.archive.org/web/20080307024753/http://www.mcclatchydc.com/iraq/story/19049.html "U.S. says Iranians train Iraqi insurgents,"] ''McClatchy Newspapers''</ref><br />Milicies<br />15&nbsp;000-30&nbsp;000 voluntarios civiles<ref>{{Cita web |url=http://www.military.com/NewsContent/0,13319,159357,00.html |títulu=«A Dark Side to Iraq 'Awakening' Groups.»<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130618034434/http://www.military.com/NewsContent/0,13319,159357,00.html |fechaarchivu=2013-06-18 }}</ref> ---- {{bandera|Turquía}} [[Turquía]]~8000<ref name="Bendern">{{cita publicación |nome=Paul de |apellíu=Bendern |títulu=Turkey launches major land offensive into N.Iraq |url=http://uk.reuters.com/article/homepageCrisis/idUKL22614485._CH_.242020080222 |editorial=Reuters |fecha=22 de febreru de 2008 |fechaaccesu=22 de febreru de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226193501/http://uk.reuters.com/article/homepageCrisis/idUKL22614485._CH_.242020080222 |archivedate=2008-02-26 }}</ref> |soldaos2 = '''Iraquinos''' (so Sadam Husein):<br />375&nbsp;000 fuercies regulares. ---- Gobiernu post-Baaz, conflictu multillateral:<br />'''[[Resistencia iraquina]]'''<br />~72&nbsp;000<ref name="brookings">The Brookings Institution [https://web.archive.org/web/20140712115016/http://www.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf Iraq Index: Tracking Variables of Reconstruction & Security in Post-Saddam Iraq] 1 October 2007</ref><br />'''Exércitu Mahdi'''<br />~64&nbsp;000<ref>{{cita publicación |apellíu=Nasrawi |nome=Salah |coautores=Katherine Shrader |títulu=Saudis reportedly funding insurgents |editorial=Seattle Times |fecha=8 d'avientu de 2006 |url= http://seattletimes.nwsource.com/html/iraq/2003467318_iraqsaudi08.html}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Ricks |nome=Thomas E. |coautores=Ann Scott Tyson |títulu=Intensified Combat on Streets Likely |editorial=Washington Post |fecha=11 de xineru de 2007 |url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/10/AR2007011002581_pf.html }}</ref><br />'''al Qaeda/Mercenarios'''<br />3300<ref>Pincus, Walter. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/16/AR2006111601509.html "Violence in Iraq Called Increasingly Complex"]. ''[[Washington Post]]''. 17 de payares de 2007</ref> ---- [[Ficheru:Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg|28px|]] [[Partíu de los Trabayadores del Curdistán|PKK]]: ~6000<ref>[[Al Jazeera]] [https://web.archive.org/web/20080430193400/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/3Y14DD15-F2D1-4C65-8148-5200DFB3Y975.htm http://english.aljazeera.net/NR/exeres/3Y14DD15-F2D1-4C65-8148-5200DFB3Y975.htm] 25 de febreru de 2008.</ref> |baxes1 = '''Ocupación (2003-2011):'''<br /> '''Coalición''' <br />'''TOTAL:''' 4803 soldaos de la coalición muertos<br />{{bandera2|Estaos Xuníos}}: 4485 <br />{{bandera2|Reinu Xuníu}}: 179<br /> Otros: 139<br /> '''Mancaos militares:'''<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} 32&nbsp;200 {{bandera|Reinu Xuníu}} 315<ref name="mod.uk">{{cita web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=12 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |fechaarchivu=4 d'ochobre de 2012 }}, http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/7Y86BD05-D4FF-4677-97AA-CCFBDCFE4Y34/0/optelic_31jul09.pdf {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/7Y86BD05-D4FF-4677-97AA-CCFBDCFE4Y34/0/optelic_31jul09.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br />'''Perdíos y prindaos''' (Estaos Xuníos): 17 (8 rescataos, 9 muertos en cautiverio)<ref>{{Cita noticies |url=https://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |editorial=CNN |fechaaccesu=5 de xunu de 2014 |títulu=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}; As of July 2012, seven American private contractors remain unaccounted for. Their names are: Jeffrey Ake, Aban Elias, Abbas Kareem Naama, Neenus Khoshaba, Bob Hamze, Dean Sadek and Hussain al-Zurufi. Healy, Jack, [http://www.nytimes.com/2011/05/22/world/middleeast/22missing.html?pagewanted=all «With Withdrawal Looming, Trails Grow Cold For Americans Missing In Iraq.» 22 de mayu de 2011, p. 6.]''[[New York Times]]''.</ref><br /> '''Muertos contratistes:'''<br />{{bandera|Estaos Xuníos}}: 1471<ref>{{cita web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |títulu=DBA CUMULATIVE REPORT BY NATION (09/01/2001 - 3/31/2010) |editorial=US Department of Labor |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171208041944/https://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |fechaarchivu=2017-12-08}}</ref>{{bandera|Reinu Xuníu}}: 743<ref name="mod.uk"/><br /> '''Posguerra (2011 - presente):'''<br /> '''Coalición'''<br />{{bandera2|Estaos Xuníos}}: 46 soldaos muertos<br />'''Otros:''' 4 soldaos estranxeros muertos |baxes2 = '''Muertos militares:'''<br />7600-10&nbsp;800 ('''''invasión de 2003''''')<ref>[https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm]</ref><ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8.html]</ref><br />'''Muertos milicianos''': 21&nbsp;221-26&nbsp;405<ref>[597 killed in 2003,[http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[http://www.guardian.co.uk/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 killed in 2010,[http://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-o-s-drawdown.html] 451 killed in 2011 (with the exception of February),[http://news.theage.com.au/breaking-news-world/jan-iraq-death-toll-highest-in-four-months-20110201-1ac9m.html][http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/04/03/Two-US-troops-killed-in-Iraq/UPI-84151301845983/][http://www.spacewar.com/reports/Iraq_monthly_death_toll_falls_in_April_999.html][http://www.middle-east-online.com/english/?id=46442][https://web.archive.org/web/20120111145441/http://www.thedailynewsegypt.com/death-toll-spikes-for-iraqis-us-troops.html]{{cita web |url=http://www.arabia.msn.com/News/MiddleEast/AFP/2011/August/7991554.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2014 |urlarchivu=http://web.archive.bibalex.org/web/20111208174352/http://arabia.msn.com/news/middleeast/afp/2011/august/7991554.aspx |fechaarchivu=8 d'avientu de 2011 }}[http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513134427/http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military |date=2012-05-13 }}[https://web.archive.org/web/20111002182259/http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_non=2&item_non=461485&version=1&template_id=37&parent_id=17]{{cita web |url=http://www.montrealgazette.com/news/Iraq+death+toll+sharply+October/5638077/story.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=3 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111111064434/http://www.montrealgazette.com/news/Iraq+death+toll+sharply+October/5638077/story.html |fechaarchivu=11 de payares de 2011 }} thus giving a total of 26,405 dead]</ref><br />'''Total de muertos''': 28&nbsp;736-37&nbsp;120<br />'''Muertos civiles:''' 100&nbsp;000<ref>[http://www.iraqbodycount.org/ www.iraqbodycount]</ref> |campaña = Guerres del Golfu Pérsicu }}. La '''Guerra d'Iraq''', tamién conocida como '''Segunda Guerra del Golfu''' o '''Operación Llibertá Iraquina''' n'[[Estaos Xuníos]],<ref>{{cita web |url=http://www.mnf-iraq.com/ |títulu=Operation Iraqi Freedom |fechaaccesu=2 d'agostu de 2007}}</ref> '''Operación Telic''' nel [[Reinu Xuníu]]<ref>{{cita web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqHistoryofthemilitarycampaigninIraq.htm |autor=Ministry of Defence |títulu=Fact Sheets |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091207195025/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqHistoryofthemilitarycampaigninIraq.htm |fechaarchivu=7 d'avientu de 2009 }}</ref> y, n'otros ámbitos, '''ocupación d'Iraq''',<ref>{{cita publicación |títulu=Saudi King Condemns U.S. Occupation of Iraq |editorial=New York Times |fecha=marzu de 2007 |url=http://www.nytimes.com/2007/03/28/world/middleeast/29saudicnd.html?ex=1332820800&en=da8a156f30f093hala&ei=5124&partner=digg&exprod=digg}}</ref> foi un conflictu qu'empezó'l xueves [[20 de marzu]] de [[2003]] y remató el domingu [[18 d'avientu]] de [[2011]].<ref name="BBC_2010"/> En rematando la guerra, diose pasu a una operación d'entrenamientu de les tropes iraquines pa combatir la insurxencia y el terrorismu. Esta operación dar a conocer como '''Operación Nuevu Amanecer''',<ref>[elnuevodiario.com.ni/internacionales/82470 Estaos Xuníos empecipia n'Iraq operación Pito "Nuevu Amanecer"]</ref> que s'empecipia al entamar los [[Estaos Xuníos]] una coalición multinacional, tando compuesta por unidaes de les fuercies armaes de los mesmos Estaos Xuníos, el [[Reinu Xuníu]] y contingentes menores d'[[Australia]], [[Dinamarca]], [[Polonia]], [[El Salvador]], [[España]], [[Italia]], [[República Dominicana]], [[Nicaragua]], [[Hondures]] y otros países más.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2862343.stm |títulu=US Names Coalition of the Willing |fechaaccesu=3 de payares de 2007}}</ref> La principal xustificación pa esta operación qu'ufiertó'l [[presidente de los Estaos Xuníos]], George W. Bush y los sos aliaos na coalición, foi l'afirmación de qu'[[Iraq]] tenía y taba desenvolviendo [[armes de destrucción masiva]] (ADM), violando un conveniu de [[1991]].<ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/10/20021007-8.html «President Bush Outlines Iraqi Threat.»]</ref><ref>[http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2005-09-02-WMD-indepth_x.htm «Piecing together the story of the weapons that weren't.»]</ref> Funcionarios de los Estaos Xuníos sostuvieron, d'una manera comenenciudo y tendencioso, qu'Iraq representaba una inminente, urxente ya inmediata amenaza a los Estaos Xuníos, al so pueblu y a los sos aliaos, según a los sos intereses.<ref>Center for American Progress (January 29, 2004) [https://web.archive.org/web/20120625071155/http://www.americanprogress.org/issues/kfiles/b24970.html «In Their Own Words: Iraq's 'Imminent' Threat.»] ''americanprogress.org''.</ref> Criticóse llargamente a los servicios d'información,<ref>Close, R. (March 10, 2003) [https://web.archive.org/web/20080515203013/http://www.counterpunch.org/close03102003.html "A CIA Analyst on Forging Intelligence -- Whose Deliberate Disinformation?"] ''CounterPunch''</ref> y los inspeutores designaos al efeuto [[Armes de destrucción masiva n'Iraq|nun atoparon pruebes]] de qu'esistieren les pretendíes armes de destrucción masiva. Dempués de la invasión, el Grupu d'Investigación n'Iraq llegó a la conclusión de qu'Iraq terminara los sos programes pa desenvolver diches armes en 1991 y nun había nenguna nel momentu de la invasión, pero que teníen la intención de volver a entamar la producción siempre y cuando se llevantaren les sanciones.<ref>{{cita web |url= http://www.globalsecurity.org/wmd/library/report/2004/isg-final-report/isg-final-report_vol1_rsi-06.htm |títulu=Iraq Survey Group Final Report: Weapons of Mass Destruction (WMD)}}</ref> Dellos funcionarios de los Estaos Xuníos alegaron que [[Sadam Husein]] y [[Al Qaeda]] tuvieren cooperando,<ref>{{cita web |url=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/003/033jgqyi.asp |títulu=The Weekly Standard, Saddam's al Qaeda Connection |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151104095025/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/003/033jgqyi.asp |fechaarchivu=2015-11-04 }}</ref> pero nun hai pruebes de qu'esista una rellación de collaboración.<ref>Woods, K.M. and Lacey, J. (2008) [http://abcnews.go.com/images/Politics/Saddam%20and%20Terrorism%20Redaction%20EXSUM%20Extract.pdf "Saddam and Terrorism: Emerging Insights from Captured Iraqi Documents," vol. 1] ''Institute for Defense Analyses'' IDA Paper P-4287, pp. YE-1</ref><ref>Kerr, R. J., ''et al.'' (29 July 2004) [http://irrationallyinformed.com/pdfcollection/20040729_Kerr_Report.pdf "Intelligence and Analysis on Iraq: Issues for the Intelligence Community,"] MORI Doc. ID 1245667 (Langley, VA: Central Intelligence Agency)</ref> Otres razones pa la invasión per parte de los funcionarios incluyíen les esmoliciones sobre'l sofitu financieru d'Iraq pa les families de horroristes suicides palestinos,<ref>CNN (September 12, 2002) [http://archives.cnn.com/2002/US/09/12/iraq.report/ "White House spells out case against Iraq"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607162127/http://archives.cnn.com/2002/US/09/12/iraq.report/ |date=2009-06-07 }}, "the White House released a report early Thursday, listing some of the principal accusations against Iraq and its leader.... Iraq is also accused of sheltering two Palestinian terrorist organizations, and it lists Saddam's decision in 2002 to increase from $10,000 to $25,000 the bounty paid to the families of Palestinian suicide bombers."</ref> violaciones de los [[derechos humanos]] per parte del gobiernu iraquín,<ref>Wolfowitz, P. (May 30, 2003) [http://www.defenselink.mil/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=2687 «Deputy Secretary Wolfowitz Press Availability in Singapore.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Deputy Secretary Wolfowitz Press Availability in Singapore.» |2=http://www.defenselink.mil/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=2687 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} U.S. Department of Defense, Office of the Assistant Secretary of Defense (Public Affairs) news transcript.</ref>l'espardimientu de la democracia,<ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/02/20030226-11.html "President Discusses the Future of Iraq"] The White House, February 26, 2003.</ref>o les reserves de petroleu d'Iraq,<ref>Wright, G. (June 4, 2003) [https://web.archive.org/web/20080511155127/http://whatreallyhappened.com/aboutoil.htm "Wolfowitz: Iraq war was about oil,"] ''Guardian Unlimited'' (London: Guardian Newspapers Limited); this article [http://www.guardian.co.uk/world/2003/jun/07/iraq.comment was retracted]</ref><ref>Morgan, D. y Ottaway, D. B. (September 15, 2002) [https://web.archive.org/web/20080512001927/http://www.commondreams.org/headlines02/0915-03.htm "In Iraqi War Scenario, Oil Is Key Issue"] ''Washington Post''</ref><ref>Shih, G. y Montes, S. (October 15, 2007) [https://web.archive.org/web/20080624051552/http://daily.stanford.edu/article/2007/10/15/roundtableDebatesEnergyIssues «Roundtable alderiques energy issues.»] ''Stanford Daily''.</ref> anque esto postreru foi negáu por dellos funcionarios.<ref>[https://web.archive.org/web/20071221004721/http://mwcnews.net/content/view/16794/51/ Gates denies Iraq war about oil]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22021182-661,00.html |títulu=PM denies Iraq oil link |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081211042110/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22021182-661,00.html |fechaarchivu=2008-12-11 }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/politics/2003/jan/15/foreignpolicy.uk Blair: Iraq oil claim is 'conspiracy theory']</ref>Sicasí, [[Iraq]], nun llegó a desenvolver [[armes nucleares]], por cuenta de la [[Operación Ópera]] d'[[Israel]], socedida unos años antes. [[Ficheru:Guerra de irak.jpg|thumb|Soldaos Nicaraguanos n'Iraq desempeñando llabores humanitarios.]] La invasión llevó a la rápida derrota de les fuercies iraquines, el derrocamientu del Presidente Sadam Husein, la so captura n'avientu de 2003 y la so execución n'avientu de 2006. La coalición empobinada polos Estaos Xuníos nel Iraq ocupáu trató d'establecer un nuevu gobiernu democráticu. Sicasí, pocu dempués de la invasión inicial, la violencia contra les fuercies de la coalición y ente los diversos grupos étnicos dio llugar a una guerra asimétrica cola insurxencia iraquina, la guerra civil ente [[Sunismu|sunitas]] y [[chiitas]] iraquines, y les operaciones d'Al-Qaeda n'Iraq.<ref>[http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=3879 U.S. Defense Secretary Robert Gates, 2 Feb 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130124028/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=3879 |date=2009-11-30 }}, see "four wars" remark</ref><ref>{{cita publicación |títulu=CBS on civil war |editorial=CBS News |url= http://www.cbsnews.com/stories/2005/09/26/eveningnews/main886305.shtml |fecha=26 de setiembre de 2006}}</ref> Les estimaciones del númberu de persones muertes fluctúan ente más de 150&nbsp;000 a más d'un millón de persones, según fontes. El costu financieru de la guerra foi envaloráu en más de 4&nbsp;500 millones de llibres (9&nbsp;000 millones de dólares) pal Reinu Xuníu,<ref>{{cita web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=aZiloVkUJNrw&refer=uk |títulu=UK. Spending on War in Iraq, Afghanistan Rises to $16 Bln (December 2006) |editorial=Bloomberg |fecha=6 d'avientu de 2006 |fechaaccesu=22 de xineru de 2007}}</ref> y más de 845&nbsp;000 millones de dólares a los Estaos Xuníos,<ref>[http://www.reuters.com/article/topNews/idUSN2921527420080302?feedType=RSS&feedName=topNews&sp=true Iraq war hits U.S. economy: Nobel winner]</ref> col costu total pa la economía d'esti postreru envalorada en trés a cinco billones de dólares. Dalgunes de les naciones qu'integraron la coalición empezaron a retirar les sos fuercies de resultes d'una opinión pública desfavorable y al progresivu aumentu d'efectivos iraquinos p'asumir la responsabilidá de la seguridá.<ref>[https://web.archive.org/web/20080918002255/http://www.iht.com/articles/ap/2007/10/02/africa/ME-GEN-Iraq-Britain.php Britain's Brown visits officials, troops in Iraq.] ''International Herald Tribune'', 2 October 2007.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4352259.stm «Italy plans Iraq troop pull-out.» 15 de marzu de 2005.] [[BBC]].</ref> Finalmente, na guerra llograron delles coses: ganar la invasión, ocupar el país, derrocar a un gobiernu dictatorial y enllantar la democracia con eleiciones supuestamente democrátiques. Lo que nun se llogró foi atopar [[armes de destrucción masiva]] almitíes pol mesmu ex [[presidente de los Estaos Xuníos]], [[George Walker Bush]] y el so gabinete. Amás tampoco se llogró estabilizar el país y somorguióse nuna crisis sociu-política y de [[guerra civil]] interna con presencia de grupos horroristes como [[Al Qaeda]] que complicaron la victoria d'Estaos Xuníos y los sos aliaos sobre'l terrén iraquín. Nun puede dicise que se llograra una victoria nin una derrota, pero lo cierto ye que les tropes d'Estaos Xuníos tuvieron que tornar en 2014 por cuenta de la amenaza del [[Estáu Islámicu]] que ganó'l terrén d'un Iraq consumíu pola insurxencia rebalba al gobierno pro-Estaos Xuníos y les guerres civiles. Sumándose a l'amenaza del Estáu Islámicu por pidimientu del gobiernu iraquín, EE. XX. decidió intervenir una vegada más na denomada [[guerra contra l'Estáu Islámicu]] por que dicha organización horrorista nun se tragara y ocupara del tol país asiáticu. Amás d'Iraq, l'Estáu Islámicu tamién ocupó parte del país vecín [[Siria]].<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1436014-irak-otra derrota-politico-militar-de-eeuu «Iraq, otra derrota políticu-militar de EE. XX.» 28 d'avientu de 2011.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=derrota-politico-militar-de-eeuu «Iraq, otra derrota políticu-militar de EE. XX.» 28 d'avientu de 2011. |2=http://www.lanacion.com.ar/1436014-irak-otra |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} La Nacion.com.</ref><ref>[http://www.bitacora.com.uy/noticia_1141_1.html «Trés hipótesis sobre la derrota d'Estaos Xuníos n'Iraq.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426191642/http://www.bitacora.com.uy/noticia_1141_1.html |date=2017-04-26 }} Bitacora.</ref><ref>[http://www.voltairenet.org/article144889.html «La derrota de los Estaos Xuníos n'Iraq agrava la crisis estructural del capitalismu.» 31 de xineru de 2007.] Voltairenet.org.</ref><ref>[http://www.espanol.rfi.fr/americas/20121116-petraeus-el-heroe-comenenciosu-de-dos-ganes-militares-socesives Petraeus, l'héroe comenenciosu de dos ganes militares socesives] RFI - 16 de payares de 2012</ref><ref>[http://actualidad.rt.com/actualidad/view/110880-eeuu-irak-guerra-victimas «EE. XX. y los sos aliaos destruyeron Iraq.» 10 de payares de 2013.] RT.</ref><ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2015/01/01/actualidad/1420094678_293384.html «Estaos Xuníos acostumar a les guerres ensin victoria y ensin final.» 2 de xineru de 2015.] ''El País''.</ref> Según el sitiu [[iCasualties]] la guerra sigue por cuenta de qu'en la so llista de baxes sumóse-y dende la invasión de 2003 un total de 4853<ref>[http://icasualties.org/ Operation Iraqi Freedom]</ref> soldaos de la coalición muertos y un total de 4531 soldaos d'Estaos Xuníos cayíos en combate. Pal final de la guerra en 2011, un total 4485 norteamericanos morrieron y un total de 4803 soldaos de la coalición cayeron. Al ver lo qu'afirmen les cifres del sitiu, paeciera que la guerra entá sigue dende 2003, pero lo cierto ye que la guerra terminó en 2011 cola retirada de les tropes de la coalición. == Antecedentes == === 1991-2003: Inspeiciones de la ONX y zones de tráficu aereu acutáu === Tres la primer [[Guerra del Golfu]] de 1991, el Resolución 687 del [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] ordenó poner fin a los programes de desenvolvimientu iraquín d'[[armes químiques]], [[Arma biolóxica|biolóxiques]], [[Arma nuclear|nucleares]] y de [[Misil balísticu intercontinental|misiles de llargu algame]] según que fuera destruyíu l'arsenal esistente en virtú de la Comisión Especial de Control de les Naciones Xuníes. Los inspeutores d'armes de Naciones Xuníes n'Iraq pudieron verificar la destrucción d'una gran cantidá de material d'armes de destrucción masiva, sicasí, cuestiones de fondu siguen ensin resolvese. Dempués de que la Comisión Especial salió d'Iraq en 1998 por cuenta de la inminente aición militar per parte los Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu. Poco dempués de que los inspeutores retirárense, los Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu punxeron en marcha la Operación Foín del Desiertu del miércoles 16 al sábadu 19 d'avientu de 1998 con tal d'estropiar la capacidá militar iraquina. Fueron cuatro díes de bombardeos sobre [[Bagdag]] y otros puntos estratéxicos del país árabe, nos que se destruyeron arsenales, instalaciones y sistemes de defensa. Amás de la inspeición del réxime, los Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu (xunto con Francia hasta 1998) participaron nun baxu nivel de conflictu con Iraq y en facer cumplir les zones de prohibición de vuelos ente'l norte y el sur iraquín. Estes zones fueron creaes tres la guerra del Golfu Pérsicu pa protexer el [[Curdistán Iraquín]] nel norte y les zones del sur chiita, y fueron vistes pol gobiernu iraquín como una violación de la so soberanía. La defensa aérea iraquina y patrullar aérees d'Estaos Xuníos y britániques intercambiaron disparos con regularidá mientres 6 años. N'abril de 2001, el gabinete de Bush dio'l so alcuerdu pa utilizar la intervención militar n'Iraq, porque se consideró una influyencia desestabilizadora pal fluxu de petroleu a los mercaos internacionales d'[[Oriente Mediu]].<ref>Mackay, N. (Oct 6, 2002) [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20021006/ai_n12580286 «Official: US oil at the heart of Iraq crisis.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080318191354/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20021006/ai_n12580286 |date=2008-03-18 }} ''The Sunday Herald'' (Scotland).</ref> Neoconservadores nos Estaos Xuníos pidieron que se promoviera un [[golpe d'estáu]] muncho primero de los [[ataques del 11 de setiembre]], cola esperanza de qu'un nuevu gobiernu usara, "el petroleu d'Iraq pa destruyir el cartelu de la [[OPEP]] al traviés d'un aumentu masivu de la producción percima de les cuotes OPEP." Esos planes fueron abandonaos pocu dempués de la invasión porque l'ex-direutor de la [[Royal Dutch Shell|Shell Oil Company]], que fuera acusáu de la so aplicación, negar a participar n'industria petrolero iraquina, una y bones la privatización podría dar llugar a la esclusión de les empreses de los Estaos Xuníos,<ref>Beaumont, P. ya Islam, F. (November 3, 2002) [http://observer.guardian.co.uk/international/story/0,6903,825103,00.html «Carve-up of oil riches begins.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Carve-up of oil riches begins.» |2=http://observer.guardian.co.uk/international/story/0,6903,825103,00.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ''The Observer'' (London: Guardian Newspapers).</ref><ref>Palast, G. (October 24, 2005) [http://www.gregpalast.com/opec-and-the-economic-conquest-of-iraqrnwhy-iraq-still-sells-its-oil-a-la-cartelrntwilight-of-the-neocon-gods/ «OPEC and The Economic Conquest of Iraq.»] ''Harper's Magazine''.</ref> a diferencia del ministeriu estatal de petroleu. Aproximadamente un añu antes de la Operación Llibertá para Iraq, los Estaos Xuníos empecipiaron nel sur de la Operación Focus como un cambéu na so estratexa de respuesta, aumentando'l númberu global de les misiones y la seleición d'oxetivos en tola zones de prohibición de vuelos col fin d'alteriar la estructura de mandu militar n'Iraq. El pesu de les bombes refundiaes sobre Iraq aumentó llegando a un picu pre-guerra de 54,6 tonelaes en setiembre de 2002. === 2001-2003: Crisis del desarme d'Iraq ya intelixencia de la preguerra === El xueves 22 de mayu de 2003 el Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes votó 14 a 0 a favor de l'aprobación de la resolución presentáu pa dar el poder de gobernar Iraq y d'utilizar los sos recursos petroleros pa la reconstrucción del país a los Estaos Xuníos y Reinu Xuníu.<ref>{{cita web |url= http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,948714,00.html |títulu= Mandatu de Naciones Xuníes pa Iraq |añu= 2003 |obra= [[Deutsche Welle]] 15.08.2003 |fechaaccesu=6 de mayu de 2007}}</ref> La resolución 1483 terminó con casi 13 años de sanciones económiques orixinalmente impuestes dempués de la invasión iraquina a [[Kuwait]] en 1990. La resolución aprueba que'l secretariu xeneral de la ONX, [[Kofi Annan]], unvie a un representante especial a trabayar con el alministradores de los Estaos Xuníos y Gran Bretaña na reconstrucción, l'ayuda humanitaria y la creación d'un nuevu gobiernu. [[Ficheru:Colin Powell anthrax vial. 5 Feb 2003 at the UN.jpg|thumbnail|230px|left|[[Colin Powell]] presenta un modelu d'ántrax ante'l Conseyu de Seguridá de la ONX.]] La resolución creó un nuevu programa de fondos pal desenvolvimientu d'Iraq al traviés del cual van remanase los recursos llograos de la esplotación del petroleu. Los fondos van ser usaos polos Estaos Xuníos y Gran Bretaña pa reconstruyir el país, actividá que va ser supervisada por una nuevu xunta consultiva compuesta por EE. XX. ya instituciones financieres internacionales. Va Empezar la so esistencia con un depósitu de mil millones de dólares, fondos tresferíos de la cuenta "petroleu por alimentos" de los Estaos Xuníos. El programa «petroleu por alimentos» va ser esaniciáu progresivamente mientres un periodu de seis meses. La resolución requier una revisión cada añu, pasu riquíu per Alemaña y Francia. Siria, l'únicu país árabe representáu nel conseyu, tuvo ausente de la xunta. == Desenvolvimientu == === 2003: Invasión === [[Ficheru:Iraq_War_2003.gif|thumb|Mapa del desenvolvimientu de la invasión.]] [[Ficheru:Saddamcapture.jpg|thumb|El 13 d'avientu de 2003, Husein foi prindáu por fuercies d'Estaos Xuníos y curdo-iraquinos.]] {{AP|Invasión d'Iraq en 2003}} La invasión d'Iraq empecipió'l xueves 20 de marzu de 2003 cuando les fuercies d'Estaos Xuníos empecipiaron los primeros bombardeos aéreos sobre los oxetivos iraquinos con misiles tomahawks llanzaos dende barcos y submarinos. Mientres les fuercies d'Estaos Xuníos y británicu avanzaron dende [[Kuwait]], el so aliaos curdos facer pel norte. El miércoles 9 d'abril los primeros tanques d'Estaos Xuníos entraron en [[Bagdag]] ensin atopar muncha resistencia. El xueves 1 de mayu de 2003 el presidente George W. Bush declaró'l fin de los principales combates. George W. Bush, presidente de los Estaos Xuníos, aprofió que la invasión d'Iraq nun foi d'ocupación sinón de "lliberación".<ref>{{cita web |url= http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,856429,00.html |títulu= "Victoria contra'l terrorismu" |añu= 2003 |obra= [[Deutsche Welle]] 02.05.2003 |fechaaccesu=6 de mayu de 2007}}</ref> A mediaos d'esi mes, Bush dixo que'l gobiernu democráticu iraquín sería establecíu "tan llueu se pueda". Antes de la invasión Bush prometió un trespasu rápidu del poder a un gobiernu democráticu, empezando pola redaición d'una constitución iraquina. Pa dirixir la reconstrucción, creóse la Oficina pa la Reconstrucción y l'Asistencia Humanitaria. D'abril a mayu de 2003, la ORHA foi dirixida pol xeneral Jay Garner, quien foi reemplazáu más tarde pol alministrador civil d'Estaos Xuníos [[Paul Bremer]]. Empezar a compartir dellos poderes con un [[Autoridá Provisional de la Coalición|conseyu de gobiernu provisional iraquín]]. El vienres 16 de mayu les autoridaes d'Estaos Xuníos abandonaron el plan de dar autoridá a un gobiernu civil iraquín eleutu y presentaron ante la ONX una resolución pa dar a los Estaos Xuníos y Gran Bretaña los poder d'aplicar sanciones económiques a Iraq, dexando a los países aliaos esplotar los recursos del petroleu como pagu por reconstruyir Iraq (que sufriera graves daños mientres la guerra, principalmente poles tropes de la coalición). La resolución dexaría-yos nomar por sigo mesmos a un gobiernu provisional. L'Autoridá Provisional de la Coalición estremó Iraq, por asuntos alministrativos, en tres zones de seguridá: una zona norte na rexón de [[Mosul]]-Kirkuk, una zona central na rexón [[Bagdag]]-[[Tikrit]] y una zona sur na rexón [[Basora]]-[[Nasiriya]]. Les zones norte y central tán guarníes por tropes d'Estaos Xuníos, ente que la zona sur ta guarnida por tropes polaques (alredor de Nasiriya) y britániques (alredor de Basora). Estaos Xuníos espunxo planes pa caltener l'autoridá militar, anque se ta creando un nuevu Exércitu Iraquín. El paradoriu de Sadam Husein foi desconocíu mientres dellos meses, hasta que'l sábadu 13 d'avientu de 2003, Hussein foi arrestáu nuna operación conxunta, efectuada por efectivos curdos iraquinos y soldaos d'Estaos Xuníos, mientres s'atopaba escondíu nun suétanu pela redolada de la so llocalidá natal, [[Tikrit]]. Ente les primeres imáxenes tresmitíes, amosar a Hussein siendo esamináu, según l'estáu en que s'atopaba nel momentu de ser prindáu. Estaos Xuníos aventuróse y xustificó la invasión a Iraq, al señalar que los iraquinos fabricaben o teníen armes de destrucción masiva, cuando en realidá, l'ataque deber a que los norteamericanos buscaben culpables del agraviu que sufrieron per parte de grupos horrorista que destruyeron les torres ximielgues. El presidente norteamericanu George W. Bush, acusó a Sadam Husein de protexer a grupos horroristes comandados por Osama Bin Laden, supuestu autor inteleutual de dicha agresión. Sicasí, la fonderada política yera rescatar de la crisis a la economía de guerra yanqui, financiando a los grupos rebalbos n'Iraq.<ref>{{cita web |títulu=Los costos de la guerra - Archivo Dixital de Noticies de Colombia y el Mundu dende 1.990 - eltiempo.com |url= http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-10280484 |sitiuweb= eltiempo.com |fechaaccesu=21 d'avientu de 2015}}</ref> === Formación d'un gobiernu provisional === {{AP|Organización pa la Reconstrucción y Ayuda Humanitaria d'Iraq}} En 2003 y por cuenta de reconstruyir Iraq y entamalo so una alministración gubernamental en principiu creóse la [[Organización pa la Reconstrucción y Ayuda Humanitaria d'Iraq]] o Oficina pa la Reconstrucción y Asistencia Humanitaria (ORHA) de les sos sigles n'inglés. Esta foi una organización instalada de manera provisional n'Iraq pa cubrir les necesidaes y restablecer el país de los desastres provocaos depués de la invasión provocada pola coalición multinacional liderada polos Estaos Xuníos en marzu de 2003 que punxo fin al réxime de Sadam Husein, foi instalada n'Iraq depués de la invasión, pero entamada antes de la invasión. Esta organización foi namái dirixida pol ex militar, el [[Xeneral]] [[Jay Garner]] y depués d'unos meses foi reemplazada pola [[Autoridá Provisional de la Coalición]] (CPA) dirixida pol alministrador civil [[Paul Bremer]], la ORHA foi'l primer órganu gubernamental que gobernó Iraq depués de la cayida del gobiernu de Hussein. ==== La Zona Verde ==== {{AP|Zona Verde}} Dempués d'ocupar el país, los d'Estaos Xuníos decidieron utilizar ún de los palacios de Bagdag como enclave pa establecer una zona d'operaciones segura. L'edificiu escoyíu foi'l Palaciu de la República, que foi construyíu polos británicos en 1920 como sede pal gobiernu colonial, y más tarde sirvió como palaciu real, una vegada que'l país algamó la so independencia. Mientres el gobiernu de Husein, el palaciu sirvió de llar del presidente y la so familia. Tamién yera conocíu por cuntar con numberosos xardinos y plantes, pero los d'Estaos Xuníos asignáron-y el nome de Zona Verde, non por esta razón, sinón porque la so intención yera convertilo nun sitiu seguru pa les autoridaes militares y civiles qu'alministraríen el país hasta que la resistencia fuera vencida de manera definitiva. La Zona Verde consiste nun área de cinco quilómetros, dende la vera del ríu Tigris hasta los antiguos monumentos que Saddam mandó construyir pa conmemorar la guerra con Irán. Allugó nel so interior numberoses oficines alministratives, les principales residencies de los funcionarios del nuevu gobiernu, hoteles d'agospiamientu pa los periodistes que llegaben del estranxeru, etc. Asina, el Palaciu de la República pasó a convertise na más grande embaxada de los Estaos Xuníos en tol mundu. La Zona tamién cuntó cola so propia estación de radio, canches deportives, piscines, chigres y restoranes, un suministru permanente d'enerxía llétrica y agua potable, a pesar de que los habitantes de Bagdag teníen de sufrir constantes cortes d'estos servicios esenciales. A pesar de tar protexíes por grueses parés de formigón, armamentu pesáu y miles de soldaos, los milicianos iraquinos nun dexaron de llanzar cohetes o proyeutiles de morteru contra la Zona Verde, nun intentu por hostigar a los invasores. El domingu 26 d'ochobre de 2003, la resistencia disparó ente seis y ocho misiles contra l'hotel Rachid, nel momentu que Paul Wolfowitz atopábase ende de visita pola nación ocupada. Wolfowitz llogró salir ilesu del ataque, pero un coronel del exércitu d'Estaos Xuníos morrió y otres 17 persones resultaron mancaes. {{VT|Altu Tribunal Penal iraquín}} === 2004: La insurreición amplíase === ''Ver tamién'': [[Ocupación d'Estaos Xuníos de Faluya]], [[Primer batalla de Faluya]], [[Segunda batalla de Faluya]], [[Batalla de Nayaf]] y [[Batalla de Mosul]]. L'empiezu de 2004 carauterizar por un relativu aselu na violencia. Sicasí, la violencia aumentó mientres la primavera con combatientes contra una filial d'al-Qaeda, dirixida por [[Abu Musab al-Zarqawi]] p'ayudar a conducir la [[insurxencia]]. A midida que la insurxencia creció hubo un cambéu na orientación de les fuercies de la coalición escontra les nueves fuercies de seguridá iraquines, cuando cientos de civiles iraquinos y la policía fueron asesinaos nos siguientes meses nuna serie d'atentaos masivos. Una entamada insurxencia sunní, con raigaños fondos nacionalistes y motivaciones islamistes, yera cada vez más poderosa en tou Iraq. Los chiitas del Exércitu Mahdi tamién empezaron a llanzar ataques contra oxetivos de la coalición nun intentu de tomar el control de les fuercies de seguridá iraquines. Nes zones urbanes del sur y el centru d'Iraq españaron lluches de guerrilles. La más grave llucha hasta la fecha empecipió'l miércoles [[31 de marzu]] de [[2004]], cuando insurxentes iraquinos en [[Faluya]] tendieron una emboscada a un convói de los [[Estaos Xuníos]] na que cuatro contratistes militares privaos fueron asesinaos con granaes y disparos d'armes pequeñes. Darréu, los sos cuerpos fueron abasnaos fuera de los sos vehículos, cutíos, quemaos y colgaos nuna ponte que traviesa'l Éufrates.<ref>[https://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/03/31/iraq.main/ «Residents hang slain Americans' bodies from bridge.»] CNN.com.</ref> Esti fechu, l'asesinatu de los contratistes, desencadenaría una serie d'eventos qu'acabaríen col delicáu equilibriu en [[Najaf]], [[Faluya]] y la so redolada, llevando a una socesión de caos y violencia. Asina'l xueves [[1 d'abril]] el xeneral de Brigada Mark Kimmitt promete prindar a los agresores y pacificar la ciudá. El sábadu [[3 d'abril]] convertir nel día clave. Per un sitiu, la primer fuercia espedicionario de los [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos|Marines]] de los Estaos Xuníos recibe la orde de llanzar una ofensiva sobre Faluya. Y por otru, una unidá d'operaciones especiales captura en Najaf al llugarteniente de [[Muqtada al-Sadr]], Mustafa al Yacoubi, buscáu pol asesinatu d'un líder chiita que tornó a [[Iraq]] tres la invasión liderada por [[EE. XX.]] El domingu [[4 d'abril]] los Marines empiecen el so asaltu sobre Faluya, arreyando a más de 2000 soldaos (conocida como la [[primer batalla de Faluya]]). Mientres, [[Muqtada al-Sadr]] empezaría una revuelta en Najaf, que viénose llamando en munchos sectores de fala hispana como la [[batalla del 4 d'abril]] o conocida d'otra manera como [[batalla de Nayaf]]. El llevantamientu empezó con protestes debíu al zarru d'Al-Hawza, un periódicu de Sadr, la selmana anterior, y pol arrestu de Mustafa al Yacoubi el sábadu, acabando con un ataque a gran escala sobre les tropes de la coalición.<ref>[https://web.archive.org/web/20091207081102/http://najafproject.iespana.es/ Proyeutu Najaf.]</ref> Dambes batalles resultaríen un fracasu. La Primer Batalla de Faluya allargar hasta'l primeru de mayu, al retirase les tropes d'Estaos Xuníos de la ciudá tres una dura contraofensiva insurxente'l día martes 27. Mientres en Najaf, qu'amanecería los día domingu 4 con un ataque sobre les posiciones de la coalición na ciudá, la llucha allargar hasta a otru día ensin llegar a pacificar la ciudá. A la llarga, el grave deterioru de la situación forzaría a la retirada de les tropes españoles al finales del mesmu mes, siendo sustituyíes por elementos del 2° Batallón de la "1st Armored Division's Task Force" (2-37 AR). Los enfrentamientos esporádicos mientres el mes de mayu ente les distintes faiciones iraquines na ciudá, llevaríen finalmente a un duru enfrentamientu ente'l 2-37 AR y l'[[Exércitu d'Al-Mahdi|exércitu del al-Mahdi]] nel campusantu de Najaf. agostu sería testigu, de nuevu en Najaf, de nuevos enfrentamientos ente tropes d'Estaos Xuníos y l'[[Exércitu d'Al-Mahdi|exércitu del al-Mahdi]] redolada al campusantu Wādī' as-Salām. La batalla terminaría 3 selmanes dempués cuando'l gran Ayatolá A elī Al-Sīstānī llogró con negociaciones el cese de les hostilidaes. En payares de 2004 produzse la [[batalla de Mosul]] na cual les fuercies d'Estaos Xuníos fixeron una paz civil col sunnita local. Darréu l'[[Axencia Central d'Intelixencia]] (CIA) alióse casi puramente colos curdos, y los Estaos Xuníos viérense como aliáu tribal de los curdos, faciendo'l conflictu inevitable. Darréu produzse la ofensiva sobre [[Faluya]]. Volver# a entamar en payares de 2004 na batalla más sangrienta de la guerra hasta la fecha: la [[segunda batalla de Faluya]], descrita por militares de los Estaos Xuníos como «el más pesáu combate urbanu dende la batalla de Hue City en Vietnam».<ref>[https://web.archive.org/web/20050111214731/http://www.defenselink.mil/news/Jan2005/n01112005_2005011103.html «ScanEagle Proves Worth in Fallujah Fight.»] ''DefenseLINK News''.</ref> Mientres l'asaltu, les fuercies de los Estaos Xuníos utilicen fósforu blancu como arma incendiaria contra los insurxentes, xenerando discutiniu.{{Añader referencies}} Los 46 díes de batalla dieron llugar a una victoria de la coalición, con 95 norteamericanos muertos contra 1350 baxes ente los insurxentes. Faluya foi afarada mientres los combates.<ref>Ricks, Thomas (2006) ''Fiascu'': 398-405.</ref> El casu [[Jessica Lynch]] respigó a les families de los Estaos Xuníos y a la opinión pública mundial. Una mozu soldáu, dotada d'un coraxe escepcional, cayera prisionera de los secuaces de Sadam Husein, torturada y violada, antes de ser lliberada por comandos de les Fuercies Especiales. Donald Rumsfeld y George W. Bush emocionar col so exemplu, pero dalgún tiempu dempués súpose qu'esta historia fuera inventada pol gabinete de rellaciones públiques pa movilizar l'ardor patriótico. [[Ficheru:AG-10.jpg|thumb|La soldáu [[Lynndie England]] xunto a dellos prisioneros desnudos.]] Otru acontecimientu importante d'anguaño foi la revelación del [[Tortura en Abu Ghraib|abusu de prisioneros en Abu Ghraib]] que recibió l'atención de los medios n'abril de 2004. En primer llugar los informes d'abusu, según imáxenes gráfiques qu'amuesen el personal militar d'Estaos Xuníos abusando de prisioneros iraquinos.<ref>Hersh, S. (May 10, 2004) [https://web.archive.org/web/20040516231125/http://www.newyorker.com/fact/content/?040510fa_fact «Torture at Abu Ghraib.»] ''The New Yorker''.</ref> El [[Departamentu de Defensa de los Estaos Xuníos]] espulsó a 17 soldaos y oficiales del serviciu, ente que siete soldaos fueron condergaos a penes de prisión, rebaxaos de rangu y daos de baxa en forma deshonrosa. La Brigadier Xeneral [[Janis Karpinski]], comandante de la prisión, foi rebaxada del so rangu a coronel el xueves [[5 de mayu]] de [[2005]]. El domingu 19 d'avientu, un suicida infiltráu inmolar nel comedor de la base d'Estaos Xuníos en [[Mosul]], causando 22 muertos, incluyendo 14 militares d'Estaos Xuníos, y 51 mancaos.<ref>{{cita web |url= http://www.esmas.com/noticierostelevisa/internacionales/414508.html |títulu= Autor d'atentáu en Mosul llevaba uniforme iraquín :: Internacionales :: esmas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091212105118/http://www.esmas.com/noticierostelevisa/internacionales/414508.html |fechaarchivu=12 d'avientu de 2009 }}</ref> {{VT|Fueses comunes n'Iraq}} === 2005: Eleiciones y gobiernu de transición === [[Ficheru:PurpleFingers - Iraqi legislative election, 051215-M-4314O-002.jpg|thumb|Ciudadanos iraquinos amuesen los sos deos con tinta lila, faciendo saber que votaron nes eleiciones d'avientu de 2005.]] El llunes 28 de xunu del añu anterior, Bremer, en representación del gobiernu de los Estaos Xuníos, apurrió formalmente la soberanía al gobiernu iraquín.<ref>{{cita web |url= http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1250002,00.html |títulu= El fracasu de la ocupación d'Iraq |añu= 2004 |obra= [[Deutsche Welle]] 29.06.2004 |fechaaccesu=6 de mayu de 2007}}</ref> Na práutica, esti gobiernu vese severamente llindáu pola ausencia nél d'importantes líderes chiitas, la falta de control sobre les actividaes de les tropes estranxeres, y los ataques de la resistencia iraquina. El miércoles 26 de xineru, 31 marines d'Estaos Xuníos morrieron al estrellase l'helicópteru nel que viaxaben cerca de la frontera con [[Xordania]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/31/soldados/mueren/estrellarse/helicoptero/estadounidense/Iraq/elpporint/20050126elpepuint_4/Tes «Siquier 31 soldaos muerren al estrellase un helicópteru d'Estaos Xuníos n'Iraq.»] ''El País''.</ref> El xueves 7 de xunetu, [[Al Qaeda]] asesinó al embaxador exipciu n'Iraq, Ihab al Sharif, al que secuestrara díes antes. Mientres dellos meses, los Estaos Xuníos sostuvieron que teníen la intención de convocar una asamblea constituyente, compuesta por iraquinos influyentes, tales como líderes relixosos los cualos son persones a los que se-yos tien mayor respetu dientro de la relixón, y consideraos como autoridaes, polo cual son los más "indicaos" pa la ocupación de los cargos. Fechar tope pa esta convención foi retardada delles vegaes hasta que se suspendió definitivamente. Los puestos local y rexonal son escoyíos por un seleutu grupu nun intentu por evitar la eleición de persones que s'opongan a la presencia de los Estaos Xuníos y Gran Bretaña, incluyendo persones relixoses y otros funcionarios consideraos radicales y peligrosos. El miércoles 31 d'agostu, provócase una estampida sobre la ponte Al-Ayma de [[Bagdag]] mientres el pelegrinaxe a la mezquita del Imam Musa Al-Kadem, santuariu sagráu pa los xiinos. Les autoridaes culparon a la rede d'[[Al-Qaeda]] de provocar l'ábanu, que dexó como saldo un averáu de 900 persones finaes, y otros varios mancaos.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2005/08/31/internacional/1125508635.html/ «El presidente iraquín culpa a Al Qaeda de la muerte de más de mil xiinos nun ábanu en Bagdag.»] ''El Mundo''.</ref> === 2006: Guerra civil y gobiernu iraquín permanente === Pa tratar de reprimir la resistencia entamada y el creciente descontentu popular, los Estaos Xuníos empezó l'entrenamientu de les fuercies policiales, esplegó por tol país de fuercies paramilitares d'Estaos Xuníos y empecipió la creación del nucleu d'un nuevu exércitu alredor de fuercies [[curdu|curdes]] y antiguos mandos medios del exércitu de Husein. L'establecimientu d'un nuevu gobiernu civil n'Iraq ye complicáu poles diferencies relixoses ente la mayoría chiita y la clase sunita gobernante. Amás, nel norte iraquín, los curdos tuvieron una autonomía [[de facto]] mientres 12 años so la proteición de la zona d'esclusión de vuelu y reclamen la so autonomía xurídica nel territoriu onde tán asitiaos. Mientres la invasión, los Estaos Xuníos declaró eslleíos l'exércitu y les fuercies de seguridá iraquines, acusándoles de tar corruptes y sol control de los fieles a Husein. Poco dempués, ante la incapacidá de controlar la situación, especialmente nes ciudaes suníes, viéronse obligaos a volver a reclutar a un gran númberu d'efectivos de tolos rangos. Esto, xunto cola situación desastrosa tres años de bloquéu y la invasión, que destruyeren gran parte de les infraestructures del país, motivaron series dificultaes a los d'Estaos Xuníos pa caltener el control de ciudaes, carreteres ya infraestructura petrolífera. ==== Execución de Sadam Husein ==== El domingu 5 de payares de 2006, tres dos años de xuiciu, Husein foi condergáu, xunto con otros dos acusaos, «a morrer na [[forca]]» pol [[Altu Tribunal Penal iraquín]], que lo atopó culpable de cometer un crime contra la Humanidá, pola execución de 148 chiitas de l'aldega de Duyail en 1982. Tamién se-y atribúi la responsabilidá pol [[ataque químicu a Halabja]] (1988), l'achaplamientu de la rebelión chiita (1991), la [[Guerra Irán-Iraq|guerra contra Irán]] (1980-88), y la [[Guerra del Golfu|invasión de Kuwait]] (1990). Nos dos años del xuiciu, Hussein amosóse griespu ante'l Tribunal Iraquín que'l xueves 28 d'avientu de 2006, el confirmó la orde d'execución pal martes 2 de xineru de 2007. Sadam Husein foi [[pena de muerte|executáu]] el sábadu 30 d'avientu de 2006. Foi aforcáu pol cargu de [[crímenes contra la humanidá]]. Dempués de la so execución circularon per internet videos (captaos con teléfonos móviles) qu'amosaben el momentu en que Sadam Husein yera colgáu.{{ensin referencies}} === 2007: Folada de tropes d'Estaos Xuníos === [[Ficheru:Houseraidiraqaug2007.jpg|thumb|Una muyer iraquina ve cómo soldaos d'Estaos Xuníos rexistren la so casa.]] L'añu 2007 foi'l más violentu de tola ocupación. El númberu de muertos y mancaos disparar a máximos por cuenta de la ofensiva insurxente, tantu en víctimes civiles y fuercies de seguridá iraquines como en baxes de les tropes estranxeres. Namái en 2007 morrieron aproximadamente n'Iraq un total de 904 militares d'Estaos Xuníos y más de 6.000 de la mesma nación fueron mancaos, lo cual constitúi les cifres más altes en tola ocupación. Les baxes iraquines resulten más malo de contabilizar, pero envalórase que mientres esi añu morrieron de manera violenta 1800 miembros de les fuercies de seguridá iraquines y más de 17&nbsp;000 civiles. Tal aumentu de la violencia deber a una ofensiva de la insurxencia xiina nes principales ciudaes del país según a los ataques de célules yihadistes qu'entá operaben n'Iraq. Ciudaes como Bagdag, Mosul, Kirkuk, Nayaf, Tikrit o Baquba, ente otres, fueron escenariu d'atentaos y enfrentamientos constantes mientres tol añu nun intentu per parte de los insurrectos d'atayar el normal desenvolvimientu de la nueva autoridá iraquina sofitada pola fuercia multinacional. Nel so discursu a la nación del miércoles 10 de xineru de 2007 George Bush declaró que la prioridá más urxente pal ésitu n'Iraq yera la seguridá y anunció como la piedra angular de la so estratexa la unviada de 21&nbsp;500 soldaos y 1.2 millones de dólares pa esti programa.<ref>{{cita web |url= http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/01/20070110-7.html |títulu=President's Address to the Nation |fecha=1 d'ochobre de 2007 |editorial=The White House}}</ref> Les presiones sobre tropes d'Estaos Xuníos viéronse agravaes pola continua retirada de les fuercies britániques de la gobernación de Basora. A principios de 2007, el Primer Ministru británicu Tony Blair anunció que, arriendes de la Operación Simbad les tropes britániques podríen empezar a retirase de Basora y apurrir el manexu de la seguridá a los iraquinos.<ref>BBC NEWS 21 February 2007, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/6380933.stm «Blair announces Iraq troops cut.»] [[BBC]].</ref> Esti anunciu foi confirmáu na seronda per primer ministru [[Gordon Brown]], el socesor de Blair, que de nuevu esbozó un plan de retirada de les restantes fuercies del Reinu Xuníu con una retirada completa la fecha en dalgún momentu a fines de 2008.<ref>{{cita publicación |apellíu=Mark Deen |coautor=Robert Hutton |títulu= Major Says Brown Playing Politics With Iraq, UK. Election |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=a47f0v06F47s&refer=home |editorial=Bloomberg.com |fecha=2 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2007 }}</ref> En xunetu'l primer ministru danés [[Anders Fogh Rasmussen]] anunció tamién la retirada de 441 soldaos daneses d'Iraq, dexando namái una unidá de nueve soldaos de la dotación cuatro helicópteros d'observación.<ref>[[Al-Jazeera]] ENGLISH, February 21, 2007, [https://web.archive.org/web/20080618235942/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/70F3CDDC-B326-45FC-9A2F-85F9Y74FBF8C.htm «Blair announces Iraq troop pullout.»]</ref> La seguridá de la Zona Verde, sostenida pol Altu Mandu d'Estaos Xuníos, quedó n'entredichu cuando'l vienres 13 d'abril, un atacante suicida llogró llegar hasta la cafetería del Parllamentu, pa españar una carga esplosiva que provocó la muerte de trés llexisladores iraquinos y causó mancaes a 23 persones más. En 2007 tamién se rexistró un fuerte aumentu d'atentaos insurxentes con cloru. ==== Tensiones con Turquía ==== {{AP|Incursión turca nel norte d'Iraq}} [[Turquía]] empecipia una ofensiva militar nel norte d'Iraq contra la guerrilla curda del [[PKK]] magar la oposición iraquina y d'Estaos Xuníos. Los combates desenvolver na provincia de Dohuk, nel Curdistán iraquín. Hasta güei les autoridaes turques confirmaron la muerte de 230 rebeldes curdos y 27 militares turcos. <ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Turquia/alvierti/seguira/Iraq/elpepiint/20080228elpepiint_11/Te «Turquía alvierte que va siguir n'Iraq.»] ELPAÍS.com.</ref> === 2008: Enfrentamientu de les milicies xiines === [[Ficheru:US Military in Iraq march 2008.jpeg|thumb|190px| Soldaos d'Estaos Xuníos ya iraquinos collaborando nun rexistru. Iraq, marzu de 2008.]] Sectores xiinos, de quien los invasores esperaben sofitu y acoyida, llevantáronse lideraos del clérigu [[Muqtada al-Sadr]] y fixéronse fuertes na ciudá de Nayaf, de gran importancia relixosa. Al Sadr, n'habiendo vistu cómo'l so periódicu yera prohibíu poles tropes invasores{{Añader referencies}} y él mesmu yera oxetu de persecución, llamó a la unidá ente sunníes y xiines pa defender la soberanía del país. Coles mesmes, la ciudá de Faluya llevantar contra los ocupantes y realiza una defensa ante'l sitiu al que foi sometida, lo cual al exércitu de los Estaos Xuníos a buscar la mediación d'autoridaes relixoses pa la so retirada y a la designación d'antiguos militares del réxime de Sadam Husein como encargaos de la seguridá de la ciudá, nun irónicu xiru al respective de la so estratexa inicial escontra miembros del antiguu exércitu iraquín y militantes del Partíu Baath. A finales d'añu'l presidente d'Estaos Xuníos [[George W. Bush]] robló un alcuerdu de seguridá col gobiernu iraquín qu'axustaba'l calendariu pa la retirada gradual de les fuercies d'Estaos Xuníos del país; d'alcuerdu al mesmu pal martes [[30 de xunu]] del [[2009]] les fuercies d'Estaos Xuníos retiraríense de les ciudaes iraquines, pal martes [[31 d'agostu]] del [[2010]] les unidaes de combate saldríen del país marcando'l fin de les misiones de combate y entós namái quedaríen 50.000 efectivos pa llabores d'entrenamientu de les fuercies iraquines hasta la definitiva retirada'l sábadu [[31 d'avientu]] del [[2011]]. L'alcuerdu foi ratificáu pol Parllamentu iraquín el xueves [[27 de payares]] del [[2008]].<ref>[http://www.emol.com/noticias/internacional/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=332709 «Parllamentu iraquín aprueba pactu de seguridá con Estaos Xuníos.»] El Mercurio de Chile.</ref><ref>[http://www.24hores.com.pe/internacionales/1227776512.php «El Parllamentu iraquín aprobó'l retiru de tropes d'EE.XX. en 2011.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«El Parllamentu iraquín aprobó'l retiru de tropes d'EE.XX. en 2011.» |2=http://www.24hores.com.pe/internacionales/1227776512.php |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Panamericana Televisión de Perú.</ref> === 2009: Amenorgamientu de la violencia === [[Ficheru:Flickr - DVIDSHUB - Iraqi army battalion trains for urban operations (Image 2 of 3).jpg|miniaturadeimagen|190x190px|seguridá iraquines en Basora.]] L'añu 2009 empecipiar con un amenorgamientu considerable de la violencia en tol país coincidiendo col fin de l'alministración Bush, que yera'l símbolu de la ocupación d'Estaos Xuníos. Esti fechu y les meyores yá llograes en materia de seguridá, según el mesmu gastadura de la insurxencia amenorgaron a niveles mínimos les baxes nes tropes estranxeres. Sicasí siguieron produciéndose atentaos constantes nun gran númberu de ciudaes, castigando tanto a les fuercies iraquines como a la población civil. [[Ficheru:Barack Obama 2008 Iraq 19.jpg|thumb|left|140px|Barack Obama visitando a les tropes en Bagdag.]] L'acabante escoyer presidente [[Barack Obama]] anunció un plan pa retirar les fuercies d'Estaos Xuníos progresivamente nos próximos años, según la so intención de revisar integralmente la estratexa n'Iraq.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/retirada/anunciada/Obama/dexara/50000/soldado/Iraq/elpepuint/20090227elpepuint_9/Tes «EE. XX. va sacar a dos tercios del contingente antes d'agostu de 2010.»] ELPAÍS.com.</ref> Destaca tamién la evolucionada cesión de les xeres de seguridá a les fuercies de seguridá iraquines y el retrocesu de les tropes britániques en marzu, venciendo al exércitu y a la policía iraquina'l control de la provincia de [[Basora]].<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2009/04/30/internacional/1241096003.html/Tes «Les tropes britániques ponen fin a les sos operaciones de combate n'Iraq.»] Elmundo.es.</ref> En xunu produció una ofensiva insurxente nes principales ciudaes del país coincidiendo col trespasu de la seguridá en nucleos urbanos a les fuercies iraquines y el repliegue de les fuercies estranxeres nes sos bases. Atribuyir a cles xiines los atentaos indiscriminaos que causaron más de 150 muertos en [[Bagdag]] y [[Kirkuk]] mientres la última selmana de xunu con tal de desestabilizar el procesu de trespasu de competencies de seguridá urbana.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Muerren/72/persones/atentáu/centro/Bagdag/elpepiint/20090625elpepiint_5/Tes «Muerren 72 persones nun atentáu nel centru de Bagdag.»] ELPAÍS.com.</ref> Tamién en xunu celebraron eleición al Parllamentu del [[Curdistán]] iraquín, rexón que dispón d'autonomía parllamentaria respectu al restu del país. Los resultaos dieron la victoria al reelixíu presidente Masud Barzani, del [[Partíu Democráticu del Curdistán]]. Sicasí, la oposición acusó de fraude el resultáu de les eleiciones.<ref>[http://ecodiario.eleconomista.es/internacional/noticias/1436576/07/09/Kurdistan-oposicion-clama-fraude-tres-eleiciones-ataquen-les sos-oficines.html./Tes «Kurdistan: oposición clama fraude n'eleiciones, ataquen les sos oficines.»] Ecodiario.es.</ref> El domingu 25 d'ochobre produció un doble atentáu simultaneu frente al edificiu de la Gobernación de Bagdag y nes proximidaes del Ministeriu de Xusticia, que causaron 132 muertos y unos 520 mancaos. Naide esclarió l'autoría de l'aición pero abarruntar de grupos venceyaos con [[Al-Qaeda]].<ref>[http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20091025/53810937966/al-menos-130-muertos-en-un atentáu-en-la sede-del gobiernu-de-bagdad-iraq-al-mansur-sadam-husein-al.html./Tes «Siquier 130 muertos nun atentáu na sede del gobiernu en Bagdag (incluyi videu).»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=atentáu-en-la sede-del gobiernu-de-bagdad-iraq-al-mansur-sadam-husein-al.html./Tes «Siquier 130 muertos nun atentáu na sede del gobiernu en Bagdag (incluyi videu).» |2=http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20091025/53810937966/al-menos-130-muertos-en-un |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Lavanguardia.es.</ref> El 8 d'avientu volvieron producise atentaos en cadena nel centru de [[Bagdag]] los cualos causaron más de 127 muertos y centenares de mancaos.<ref>{{cita web |url= http://www.20minutos.es/noticia/583304/0/muertos/bomba/bagdad/ |títulu= Siquier 127 muertos y casi 450 mancaos nuna cadena d'atentaos en Bagdag - 20minutos.es}}</ref> Los oxetivos fueron delles sedes ministerial y xudicial en distintos puntos de la capital iraquina. Diches aiciones fueron reivindicaes pola caña iraquina d'[[Al-Qaeda]]. === 2010 === El llunes 25 de xineru produció una cadena d'atentaos contra hoteles de [[Bagdag]] que causaron siquier 36 muertos y más de 70 mancaos.<ref>[http://www.elperiodico.com/default.aspidpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=681360&idseccio_PK=1007&h=/Tes «Siquier 36 muertos nuna cadena d'atentaos contra tres hoteles de Bagdag.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Siquier 36 muertos nuna cadena d'atentaos contra tres hoteles de Bagdag.» |2=http://www.elperiodico.com/default.aspidpublicacio_PK%3D46%26idioma%3DCAS%26idnoticia_PK%3D681360%26idseccio_PK%3D1007%26h%3D/Tes |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Tamién en xineru, el Tribunal Penal Supremu Iraquín condergó a pena de muerte a [[Ali Hasan al Mayid]], conocíu como Alí El Químicu, por entamar l'ataque con gas letal que se cobró la vida de más de 5000 curdos na ciudá de Halabja en 1988, cuando yera ministru de defensa del réxime de Sadam Husein.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Sentencia/muerte/Ali/Quimico/elpepuint/20100117elpepuint_4/Tes «Sentencia de muerte pa Alí el Químicu.»] ''El País''.</ref> Mientres les selmanes previes a les eleiciones del llunes 8 de marzu, grupos insurxentes empecipiaron una ofensiva con numberosos atentaos en distintes ciudaes col propósitu de boicotiar el procesu democráticu. Asina, el xueves 4 de marzu, una cadena d'atentaos causaron 33 muertos na ciudá de [[Baquba]].<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/mundo/2010/03/04/0003_8332296.htm/ «Un triple atentáu dexa 33 muertos n'Iraq a cuatro díes de los comicios.»]</ref> En marzu, el presidente [[Barack Obama]] anunció la salida de la mayoría de les tropes d'Estaos Xuníos p'agostu d'este mesmu añu.<ref>[http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20090227/53649102296/obama-anuncia-la salida-de-la-mayoria-de-las-tropas-de-iraq-en-agosto-de-2010.html/Te «Obama anuncia la salida de la mayoría de les tropes d'Iraq n'agostu de 2010.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=salida-de-la-mayoria-de-las-tropas-de-iraq-en-agosto-de-2010.html/Te «Obama anuncia la salida de la mayoría de les tropes d'Iraq n'agostu de 2010.» |2=http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20090227/53649102296/obama-anuncia-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> N'abril, una operación realizada por fuercies d'Estaos Xuníos ya iraquines acabó cola vida de los dos principales líderes de la filial d'[[Al Qaeda]] n'Iraq.<ref>Xordán, Javier. [http://wdb.ugr.es/~gesyp/al-qaida-irak «Sobre la decapitación' d'A los Qaida n'Iraq.»]</ref> El 25 d'agostu producieron dellos atentaos que causaron 64 muertos. === 2011: Retiru total y fin de la ocupación === [[Ficheru:Gate closing Iraq-Kuwait border.jpg|250px|thumb|Fuercies d'Estaos Xuníos y kuwaitíes cerrando la puerta fronteriza ente Iraq y Kuwait (18 d'avientu de 2011)]] Finalmente'l vienres [[21 d'ochobre]] de [[2011]] el presidente Barack Obama anunció'l retiru definitivu de la totalidá de les tropes d'Estaos Xuníos asitiaes n'Iraq (39&nbsp;000 soldaos) depués d'una xunta col primer ministru iraquín Nuri Al Maliki. Nel so discursu Obama aprofió que nun quedaría nengún soldáu n'Iraq pa realizar llabores d'ayuda a tropes iraquines. «Estaos Xuníos ta avanzando escontra una posición de fortalecimientu. La llarga guerra n'Iraq va llegar al so fin a finales d'anguaño,» aseguró Obama. Y amestó que «tres una década de guerra, el país que tenemos de construyir y vamos construyir ye'l nuesu». Obama dixo qu'Estaos Xuníos va caltener con Iraq «una alianza firme y duradero». Tamién antemanó que'l primer ministru iraquín, Nuri al Maliki, va viaxar a Washington pa una visita oficial n'avientu de 2011.<ref>[http://www.clarin.com/mundo/Estaos_Xuníos-tropa-Iraq_0_576542551.html «Obama anunció'l retiru definitivu de les tropes d'Estaos Xuníos n'Iraq.» 21 d'ochobre de 2011.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Obama anunció'l retiru definitivu de les tropes d'Estaos Xuníos n'Iraq.» 21 d'ochobre de 2011. |2=http://www.clarin.com/mundo/Estaos_Xun%C3%ADos-tropa-Iraq_0_576542551.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ''Clarín''.</ref><ref>{{cita noticia |autor=Antonio Cañu |url=https://elpais.com/diario/2011/10/22/internacional/1319234401_850215.html |títulu=Obama anuncia la salida total d'Iraq |editorial=El País |fecha=22 d'ochobre de 2011}}</ref> El llunes [[12 d'avientu]] de [[2011]] Obama y el primer ministru iraquín Nuri al-Maliki sellaron el fin de la intervención d'Estaos Xuníos, ratificando qu'a la fin del mes retirárense casi tolos 6000 soldaos d'Estaos Xuníos que queden nel país distribuyíos en cuatro bases; d'ellos solamente va quedase un pequeñu contingente pa protexer la Embaxada d'Estaos Xuníos en Bagdag.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/12/12/internacional/1323716936.html?a=a4cb5be5cdb20a9b2f10y6b8c7a1d217&t=1323731012&numbero= «Obama y Maliki sellen el fin de la intervención d'EEXX n'Iraq.»] ''El Mundo''.</ref> El domingu [[18 d'avientu]] de [[2011]] Estaos Xuníos remató'l so retiru d'Iraq; a les 7:38 de la mañana (hora llocal iraquina) cruciaron la frontera con [[Kuwait]] los postreros 500 militares d'Estaos Xuníos qu'abandonaben el país a bordu de 110 vehículos blindaos. Trátase d'efectivos destacaos hasta esi momentu na base de [[Camp Adder]], 300 quilómetros al sur de Bagdag. En total los postreros 4000 soldaos d'Estaos Xuníos abandonaren el país en solu 72 hores. Con ello adelantrábase la retirada en 13 díes con rellación a axustar nel tratáu de seguridá ente Estaos Xuníos ya Iraq que prevía la retirada pal sábadu 31 d'avientu.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/12/18/internacional/1324184045.html «Estaos Xuníos remata la so salida d'Iraq cola retirada de los postreros soldaos.»] ''El Mundo''.</ref><ref>[https://www.abc.es/20111219/ciencia/abcp-completa-retirada-irak-20111219.html «EE.XX. completa la so retirada d'Iraq.»] ''ABC''.</ref> == Naciones participantes == [[Ficheru:MultinationalForce-IraqDUI.svg|thumb|Insinia de la Coalición]] {{AP|Fuercia Multinacional Iraq}} La Fuercia Multinacional-Iraq sustituyó a l'anterior fuercia en mayu de 2004. Los medios de comunicación nos Estaos Xuníos han promovíu l'usu de la espresión "Coalición empobinada polos Estaos Xuníos" pa describir esta fuercia, yá que alredor del 93 % de les tropes esplegaes pertenecen a esi país.<ref name="repitida_1">[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/07/AR2007120702585.html «List of 'Willing' U.S. Allies Shrinks Steadily in Iraq.»] washingtonpost.com.</ref> La mayoría de les otres naciones han confináu a los sos homes na so bases por cuenta de la violencia xeneralizada.<ref name="repitida_1" /> {{VT|Reconstrucción xaponesa d'Iraq y grupu de sofitu}} == Grupos armaos iraquinos == {{VT|Resistencia iraquina}} A la ocupación aguantaron fuercies dientro d'Iraq. Nos primeros meses de la ocupación, docenes d'iraquines fueron tirotiaos en manifestaciones anti-Estaos Xuníos principalmente nes partes xiítes del país.{{Añader referencies}} El ayatolá Sayed Mohammed Baqir al-Hakim, quien volvió a Iraq depués de decenios nel exiliu pocu dempués del empiezu de la ocupación, comentó: "A nós nun nos asusten les tropes británicu y norteamericanes. Esti país quier caltener la so soberanía, y les fuercies de la coalición tienen de dise." Nos meses que siguieron a la ocupación, empezó a rexistrase un permediu d'una muerte diaria de miembros de les fuercies d'Estaos Xuníos y británicu, n'ataques con [[francotirador]]es, [[Bomba (esplosivu)|bombes]] suicides y emboscaes. Dellos ataques contra les fuercies de la ocupación resultaron como represalia a los abusos de les fuercies ocupantes, como cuando seis soldaos británicos morrieron en disparando contra cuatro manifestantes nuna protesta. Tales ataques son celebraos rabiosamente polos habitantes del país{{Añader referencies}}, desafogando la impotencia na que s'atopen frente a la ocupación. Particular impautu tuvo'l casu de Faluya, onde dellos axentes d'intelixencia d'Estaos Xuníos fueron incineraos y los sos restos colgaos d'una ponte de la ciudá, lo que desencadenaría una fuerte contraofensiva militar d'Estaos Xuníos sobre esta ciudá sunní. Dellos grupos de diversos enclinos políticos y relixoses siguen llevando a cabu una dura resistencia contra la ocupación. Dicha resistencia ye particularmente firme nel centru sunní d'Iraq, que foi la base del poder de Husein, magar grupos xiinos adeptos al clérigu Muqtada al-Sadr tamién realizaron una fiera defensa de los llugares santos d'esi cultu musulmán. Los ataques de la resistencia asocédense a diariu, superándose la cifra de 2600 militares d'Estaos Xuníos y más de cien d'otres nacionalidaes cayíos dende l'empiezu de la intervención mientres el mes d'abril de 2004. Esi mes presentó'l balance más negativu pa los invasores, faciéndose patente un claru enclín a la medría de les actividaes de la resistencia tantu en Bagdag como nes demás ciudaes importantes del país. La ofensiva de los rebeldes iraquinos cutió a les tropes d'Estaos Xuníos y los sos aliaos, tantu nos centros urbanos como nes carreteres. Tamién se vieron entorpecidas los llabores de construcción d'infraestructura qu'adelantren los contratistes estranxeros n'oleoductos, terminales petroleres del golfu Pérsicu y les rutes de suministros pa les tropes invasores que son tresportaos per ferrocarril. Parte de la estratexa de la resistencia consiste en sabotear la loxística de les tropes ocupantes. Los Estaos Xuníos tuvieron la intención de reconstruyir rápido la infraestructura petrolera iraquina por que la producción, agora en manes de contratistes d'Estaos Xuníos, volviera a los niveles previos a la guerra, pero la destrucción de los oleoductos solmenó un duru golpe a esta iniciativa. Ente dalgunos de los grupos que reivindiquen los ataques contra la ocupación de la coalición y el sabotaxe figuren el Frente Nacional Iraquín de los Fedayines de Sadam, el Partíu Culiebra y el Regresu. {{VT|Alianza Xunida Iraquina}} == Perdes humanes == {{AP|Perdes humanes de la Guerra d'Iraq}} [[Ficheru:USCasualtiesC130DoverAFB.jpg|thumb|Cadabres d'Estaos Xuníos siendo repatriaos.]] Na tabla Infobox na parte cimera derecha apaez la cifra de muertos de la coalición, qu'inclúi'l númberu de víctimes por naciones, los contratistes, non los civiles iraquinos, los periodistes, los medios de comunicación asistentes, trabayadores d'ayuda humanitaria, mancaos, etc. L'artículu principal tamién da esplicaciones pa l'amplia variación nes estimaciones y amuesa les munches formes en que se produz el contéu. Les cifres d'accidentes, especialmente les d'iraquines, son bien revesoses. Nesta seición ufiértase una curtia reseña. El Xeneral d'Estaos Xuníos Tommy Franks envaloró pocu dempués de la invasión que se produxera 30.000 baxes iraquines a partir del miércoles 9 d'abril de 2003.<ref>{{cita web |url= http://www.defenselink.mil/transcripts/2004/tr20040419-secdef1362.html |títulu= Secretary of Defense Interview with Bob Woodward - 23 Oct, 2003 |publicación= United States Department of Defense: News Transcript |fecha= 19 d'abril de 2004 |fechaaccesu=9 d'agostu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060730192251/http://www.defenselink.mil/transcripts/2004/tr20040419-secdef1362.html |fechaarchivu=30 de xunetu de 2006 }}</ref> Dempués d'esta primer estimación nun se fixo pública nenguna otra estimación. N'avientu de 2005 el Presidente Bush diz qu'hai 30&nbsp;000 iraquinos muertos. El voceru de la Casa Blanca Scott McClellan dixo más tarde que «nun yera una estimación oficial del Gobiernu», y basóse nos informes de prensa.<ref>[https://www.cnn.com/2005/POLITICS/12/12/bush.iraq/index.html «Bush: Iraqi democracy making progress.»] ''CNN'' December 12, 2005.</ref> Realizáronse dellos intentos de los medios de comunicación, los gobiernos de coalición y otros pa envalorar les baxes iraquines: * Ministeriu de Salú iraquín. En xineru de 2008, el ministru informó de los resultaos de la investigación realizada en 9345 llares al traviés d'Iraq, llevada a cabu en 2006 y 2007. L'informe envalora que 151&nbsp;000 muertes tán rellacionaes cola violencia (95 % marxe d'incertidume, 104&nbsp;000 a 223&nbsp;000) ente de marzu de 2003 y xunu de 2006. Los emplegaos del Ministeriu iraquín de Salú realizaron la encuesta pa la Organización Mundial de la Salú.<ref name="WHOifhs">[http://www.emro.who.int/iraq/ifhs.htm WHO country office in Iraq. Iraq Family Health Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028102038/http://www.emro.who.int/iraq/ifhs.htm |date=2009-10-28 }}. World Health Organization (WHO).</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:leftt; float:right" |+ Baxes militares estranxeres<ref name="muertos_coalicion_per país">{{cita web |url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |títulu=Coalition Deaths by Nationality |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2014 |autor=iCasualties.org |fecha=22 d'ochobre de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |fechaarchivu=2011-03-21 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.icasualties.org/Iraq/index.aspx |títulu=iCasualties: Operation Iraqi Freedom |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151017063640/http://www.icasualties.org/Iraq/Index.aspx |fechaarchivu=2015-10-17 }}</ref> |- ! País ! muertos ! mancaos |- | {{bandera2|USA}} | style="text-align:center" | 4485 | style="text-align:center" | 32&nbsp;223 |- | {{bandera2|UK}} | style="text-align:center" | 179 | style="text-align:center" | 315 |- | {{bandera2|Italia}} | style="text-align:center" | 33 | style="text-align:center" | |- | {{bandera2|Polonia}} | style="text-align:center" | 23 | style="text-align:center" | |- | {{bandera2|Ucraína}} | style="text-align:center" | 18 | style="text-align:center" | |- | {{bandera2|Bulgaria}} | style="text-align:center" | 13 | style="text-align:center" | |- | {{bandera2|España}} | style="text-align:center" | 11 | style="text-align:center" | 18<ref>[http://www.webislam.com/noticias/45995-la guerra_de_iraq_costo_a_espana_260_millones_de_euros_y_nueve_soldaos_muertos.html La guerra d'Iraq costó a España 260 millones en misión humanitaria y nueve soldaos muertos]</ref> |- | otros países | style="text-align:center" | 43 | style="text-align:center" | |} * Les Naciones Xuníes atopó que 34&nbsp;452 muertes violentes de civiles fueron reportaes por morgues, hospitales y les autoridaes municipales al traviés d'Iraq en 2006.<ref>Tavernise, Sabrina. [http://www.nytimes.com/2007/01/17/world/middleeast/17iraq.html «Iraqi Death Toll Exceeded 34,000 in '06, O.N. Says.» 17 de xineru de 2007.] ''[[New York Times]].''</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070914071846/http://www.iht.com/articles/ap/2007/01/16/america/NA-XEN-US-Iraq-Casualty-Counts.php «Many organisations keep track of Iraqi casualties — but no one knows the correct number for sure.» 16 de xineru de 2007.] [[Associated Press]]. ''[[International Herald Tribune]]''.</ref> * Los ministerios iraquinos de Salú, de Defensa y del Interior diz que 14&nbsp;298 civiles, 1348 policías y 627 soldaos fueron asesinaos en 2006.<ref>[http://www.indianexpress.com/story/19960.html «Bruised and battered: Iraqi toll crosses 16000 in '06.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305040953/http://www.indianexpress.com/story/19960.html |date=2008-03-05 }} Associated Press January 2, 2007. ''The Indian Express'' Jan. 3, 2007.</ref> El gobiernu iraquín nun cunte les víctimes crímenes, nin a les de secuestros, nin mancaos que muerren dempués de resultes de los ataques. Sicasí, "una cifra de 3700 muertes de civiles n'ochobre de 2006, l'últimu recuentu dau pola ONX sobre la base de datos del Ministeriu de Salú y la morgue de Bagdag, foi llomada esaxerada pol Gobiernu iraquín." * El ''Iraq Body Count proyeutu'' (IBC) hai documentáu ente 73&nbsp;264-79&nbsp;869 muertes violentes de civiles non combatientes dende l'empiezu de la guerra hasta'l 20 de setiembre de 2007.<ref>[http://www.iraqbodycount.org/ Iraq Body Count project].</ref> Sicasí, el IBC foi criticáu por cuntar namái un pequeñu porcentaxe del númberu real de muertes por cuenta de que namái inclúin les muertes comunicaes polos organismos específicos de los medios de comunicación.<ref name="medialens">[https://web.archive.org/web/20121130212139/http://medialens.org/alerts/07/070918_the_media_ignore.php "The Media Ignore Credible Poll Revealing 1.2 Million Violent Deaths In Iraq"]. Sept. 18, 2007. ''MediaLens.''</ref><ref name="medialens2">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/4951508.stm "Iraq Body Count - Media Lens responds"]. [[BBC]]. April 28, 2006.</ref> * La encuesta Lancet 2006 de víctimes de la guerra d'Iraq calcula qu'en 654&nbsp;965 los iraquinos muertos (rangu de 392&nbsp;979-942&nbsp;636) dende marzu de 2003 hasta finales de xunu de 2006. Esi númberu total de fallecimientos (tolos iraquinos) inclúi tol escesu muertes debíu al aumentu de l'anarquía, la degradación de les infraestructures, etc., ya inclúi civiles, militares ya insurxentes muertos. * Una Investigación de la Opinión d'encuesta empresarial (ORB) realizada n'agostu de 2007 envaloró en 1&nbsp;220&nbsp;580 les muertes violentes por cuenta de la guerra d'Iraq (rangu de 733158 a 1446063).<ref name="ORB">[https://web.archive.org/web/20071002205022/http://www.opinion.co.uk/Newsroom_details.aspx?NewsId=78 "More than 1,000,000 Iraqis murdered"]. September 2007. Opinion Research Business. PDF report: [https://web.archive.org/web/20070925235801/http://www.opinion.co.uk/Documents/TABLES.pdf]</ref> El 28 de xineru de 2008, ORB publicó una actualización basada nun trabayu adicional lleváu a cabu nes zones rurales d'Iraq. Unos 600 entrevistes adicionales llevar a cabu y la cifra revisar a 1.033.000 con un determináu rangu de 946&nbsp;000 a 1&nbsp;120&nbsp;000.<ref name="orbupdate">[https://web.archive.org/web/20080201144355/http://www.opinion.co.uk/Newsroom_details.aspx?NewsId=88 Update on Iraqi Casualty Data] by Opinion Research Business, January 2008</ref> == Crítiques y costos == La coalición comandada por Bush nun atopó nenguna de les [[Armes de destrucción masiva n'Iraq|supuestes armes de destrucción masiva]] que s'utilizaron como sida pa la invasión d'Iraq. Esto provocó una encarnizada llucha de credibilidá de [[Tony Blair]] contra la empresa de comunicaciones [[BBC]] a la cual el Poder Xudicial Británicu quitara la razón frente al premier británicu, pero les encuestes revelaron qu'en 2003 la so credibilidá cayó notablemente en favor de la BBC. Dellos grupos d'Australia reclamaron la so dimisión. Tocantes a George W. Bush, argumentó qu'actuara por información de la [[CIA]]. El direutor de l'Axencia negó que s'afirmara la esistencia d'armes de destrucción masiva n'Iraq. El presidente d'Estaos Xuníos creó, arriendes d'ello, una comisión destinada a investigar si los informes d'intelixencia xustificaben la invasión a Iraq. Esta guerra aceleró'l deterioru de la imaxe de los Estaos Xuníos nel mundu. A esto hai qu'añader el fechu de que dellos militares d'Estaos Xuníos fueron acusaos formalmente por crímenes de guerra, siendo los casos más sonaos los homicidios del camarógrafu español [[José Couso]] y del axente italianu Nicola Calipari. En dambos incidentes l'exércitu d'Estaos Xuníos refugó que los sos efectivos cometieren crímenes de guerra y determinó que tales acusaciones yeren irrelevantes, pero tantu les autoridaes españoles como les italianes llegaron a conclusiones distintes, y por esto n'España dictó una orde de aprehensión contra'l sarxentu Thomas Gibson y otros dos soldaos pol presuntu asesinatu del camarógrafu Couso, ente que un tribunal de Roma decidió enxuiciar al soldáu Mario Lozano pol cargu d'asesinatu contra l'axente Nicola Calipari, y dos cargos más por intentu d'asesinatu contra la periodista Giuliana Sgrena.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_6562000/6562319.stm 10]</ref> == Crisis humanitaria == [[Ficheru:Palestinian Iraqi IDP family near Jordanian border.jpg|thumb|Tres la invasión la desnutrición disparóse al 28 % de la población. Na semeya, iraquines abellugaos en Xordania.]] Los índices de malnutrición disparáronse del 19 % previu a la invasión a una media del 28 % cuatro años dempués.<ref>[http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/carintern/9y9y54eac735cfcd9b98b3a8y031cfa4.htm «Third of Iraqi children now malnourished four years after US invasion.» 16 March, 2007.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Third of Iraqi children now malnourished four years after US invasion.» 16 March, 2007. |2=http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/carintern/9y9y54eac735cfcd9b98b3a8y031cfa4.htm |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} [[Reuters]].</ref> Nun informe tituláu ''Los civiles ensin proteición: el continuu empeoramientu de la crisis humanitaria nel Iraq'', producíu dempués de la intensificación de les operaciones militares d'Estaos Xuníos llevaes a cabu en Bagdag a partir de febreru de 2007, la [[Media Lluna Colorada]] dixo que millones d'iraquinos atopar nuna situación desastrosa que ta empeorando. La [[Cruz Bermeya]] dixo que los hospitales y otros servicios importantes tán dramáticamente curtios de personal, yá que más de la metá de los médicos abandonaron el país.<ref>Higgins, A. G. (April 11, 2007) [https://web.archive.org/web/20080216055432/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/sns-ap-red-cross-iraq,1,6355149.story «Red Cross: Iraqi Situation Getting Worse.»] Associated Press.</ref> Acordies con un funcionariu del gobiernu iraquín, 1944 civiles y siquier 174 soldaos y policías fueron asesinaos en mayu de 2007, un aumentu del 29 % con al respective de les muertes de civiles mientres abril. Les estimación del gobiernu iraquín sobre'l númberu de muertes de civiles foi siempre más baxos que los informes d'investigadores independientes. Los ataques con morteros na capital tán convirtiéndose en letales.<ref>Reuters (June 2, 2007) [http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL241131.htm «Civilian death toll in Iraq spikes in May.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127020333/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL241131.htm |date=2010-11-27 }} Consultáu'l 3 de xunu de 2007.</ref> La mayoría de los aproximadamente 20 cadabre per día atopaos pola policía ente xunu y xunetu de 2007 llevaben los güeyos vendados y disparos al estilu execución. La policía atribúin estes muertes a los escuadrones de la muerte sunníes y xiines. Acordies con fontes médiques en Bagdag, munchos tamién amosaron señales de tortura y mutilación.<ref>Kasem, Z. (July 24, 2007) [http://www.iraqslogger.com/index.php/post/3703/Patterns_of_Sectarian_Violence_in_Bagdag «Patterns of Sectarian Violence in Bagdag.»] ''IraqSlogger'' (Praedict). Consultáu'l 24 de xunetu de 2007.</ref> {{VT|Misión d'Asistencia de les Naciones Xuníes pa Iraq}} == Abusos de derechos humanos == {{VT|Tortura en Abu Ghraib|Masacre de Haditha}} === Insurxentes y grupos horroristes === [[Ficheru:Car bomb in Iraq.jpg|thumb|Los coches-bomba son una táctica frecuente de los insurrectos n'Iraq.]] Como midida de presión por que los Estaos Xuníos y los sos aliaos militares abandonen el territoriu iraquín, el 8 d'abril de 2004 empezó una campaña desordenao y bonal de secuestros de ciudadanos de les naciones invasores, cola retención de trés xaponeses, ocho sur coreanos y dos israelinos árabes. A lo llargo del mes, la cifra de reteníos superó los 40 y, ante la inseguridá, los países de la coalición encamienten a los sos ciudadanos civiles a abandonar Iraq. De fechu les tropes filipines retiráronse totalmente del territoriu iraquín n'axustando con un grupu de la resistencia la lliberación d'ún de los sos ciudadanos. Dende l'añu 2006 los grupos insurxentes inspiraos nel yihadismu y lideraos por Al Qaeda n'Iraq esperimentaron un progresivu cayente, hasta convertise finalmente nun actor menor del conflictu<ref>[http://www.ugr.es/~jjordan/publicaciones/insurgenciairak.pdf "La insurxencia yihadista n'Iraq: del suañu del califatu a la marginalidad takfirí"] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1="La insurxencia yihadista n'Iraq: del suañu del califatu a la marginalidad takfirí" |2=http://www.ugr.es/~jjordan/publicaciones/insurgenciairak.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} por [http://www.ugr.es/~jjordan/publicaciones.html Javier Xordán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708032840/http://www.ugr.es/~jjordan/publicaciones.html |date=2017-07-08 }}</ref> == Opinión pública sobre la guerra == {{VT|Manifestaciones contra la invasión d'Iraq de 2003}} Una parte importante de la sociedá española manifestar en contra del sofitu amosáu pol entós presidente del gobiernu [[José María Aznar]] a la intervención n'Iraq. Esti fechu y los atentaos del 11-M, ente otros, motivaron un cambéu de gobiernu nel que'l [[Partíu Socialista Obreru Español]] llogró mayoría tres les [[Eleiciones xenerales españoles de 2004|eleiciones xenerales]] del domingu 14 de marzu del mesmu añu. Establecíu'l nuevu gobiernu, una de les primeres midíes qu'adoptó, nel mesmu mes de marzu, foi la d'ordenar la retirada d'[[España]] d'Iraq. Darréu, [[Hondures]], [[Nicaragua]], [[República Dominicana]] y [[Filipines]] adoptaron la mesma midida, restando sofitu internacional a la ocupación. Distintos analistes quixeron ver na invasión d'Iraq de 2003 el puntu de partida ente'l fin de la era unipolar d'Estaos Xuníos, que s'empecipió tres el derrumbe de la URSS, y l'empiezu d'un nuevu orde internacional multipolar nel que'l poder global va tar partíu en distintos bloques. == Rellación de la Guerra contra'l horrorismu == {{AP|Guerra contra'l terrorismu}} Tiempu dempués de la invasión [[Paul Wolfowitz]] declaraba en Singapur en mayu de 2003: «Veámoslo de forma senciella. La diferencia más importante ente Corea del Norte ya Iraq ye que, económicamente, n'Iraq nun teníamos alternativa. El país nada nun mar de petroleu».<ref>{{Cita web |url=http://www.defenselink.mil/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=2704 |títulu=DefenseLink News Transcript: Deputy Secretary Wolfowitz Q&A following IISS Asia Security Conference<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091201100111/http://www.defenselink.mil/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=2704 |fechaarchivu=2009-12-01 }}</ref> Más tarde, Alan Greenspan, ex presidente del bancu central d'Estaos Xuníos (la Reserva Federal), aseguró nel so llibru de memories que'l verdaderu motivu pa invadir Iraq sería prindar el petroleu y non les razones espresaes públicamente d'armes de destrucción masiva y lliberar al pueblu iraquín de la dictadura de Saddam o establecer una democracia.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2007/09/16/internacional/1189938284.html «Greenspan, ex presidente de la Reserva Federal: 'La guerra d'Iraq foi pol petroleu'.»] elmundo.es.</ref> == Retiru de les tropes, Operación Nuevu Amanecer y fin de la guerra == El [[vienres]] [[27 de febreru]] de [[2009]] l'entós daquella presidente de los Estaos Xuníos, [[Barack Obama]], anunció'l retiru de les sos tropes pal día [[martes]] [[31 d'agostu]] de [[2010]], anque quedaríen 50&nbsp;000 soldaos hasta'l [[sábadu]] [[31 d'avientu]] de [[2011]]. [[Ficheru: Usfi ceremony.jpg|thumb |border|175px | Ceremonia d'activación del [[Nuevu Exércitu d'Iraq|Ejército Estaos Xuníos - Iraq]] el 1 de xineru de 2010]] El xueves [[19 d'agostu]] del [[2010]] Estaos Xuníos retiró casi toles sos tropes de combate d'[[Iraq]], dexando nel país namái 56&nbsp;000 efectivos de combate; la retirada adelantróse dos selmanes al plazu previstu pol tratáu robláu pol anterior presidente d'Estaos Xuníos [[George W. Bush]] y el gobiernu iraquín.<ref>[http://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/33580 «Parllamentu d'Iraq aprobó alcuerdu con EEXX sobre retirada de tropes.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815154620/http://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/33580 |date=2011-08-15 }} El Nuevo Diario.com.ni.</ref> Con esta decisión del actual presidente [[Barack Obama]] empezó a poner fin a la intervención d'Estaos Xuníos na Guerra d'Iraq; el restu de les tropes de combate retirar nel plazu previstu llegalmente pol tratáu y entós namái quedaríen 50&nbsp;000 efectivos d'Estaos Xuníos nel país que les sos llabores nun seríen de combate sinón d'entrenamientu de les fuercies iraquines que van siguir lluchando soles contra la insurxencia.<ref>[https://www.elmundo.es/america/2010/08/19/estados_unidos/1282176589.html «Estaos Xuníos retira les tropes d'Iraq dos selmanes antes de lo previsto.»] ''El Mundo''.</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/08/18/iraq.combat.convói/index.html?hpt=T1#fbid=g4o1t9rMh8X&wom=false «Últimu Convói de Combate d'Estaos Xuníos sale d'Iraq.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Últimu Convói de Combate d'Estaos Xuníos sale d'Iraq.» |2=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/08/18/iraq.combat.conv%C3%B3i/index.html?hpt=T1 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} CNN (n'inglés).</ref><ref>{{cita noticia |url=https://elpais.com/diario/2010/08/20/internacional/1282255201_850215.html |títulu=EE UU retira la última brigada de combate editorial=El País |fecha=20 d'agostu de 2010}}</ref> El martes [[31 d'agostu]] del [[2010]] Estaos Xuníos retiró los sos postreros efectivos de combate d'[[Iraq]] y punxo fin oficialmente a la so misión de combate na guerra; sicasí permanecieron, como taba previstu, cincuenta mil efectivos militares d'Estaos Xuníos en misiones d'intelixencia y sofitu loxísticu y d'entrenamientu a les fuercies de seguridá iraquines.<ref>[https://www.elmundo.es/america/2010/08/31/estados_unidos/1283232699.html «EEXX pon fin a les misiones de combate n'Iraq magar la inestabilidá nel país.»] ''El Mundo''.</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2010/POLITICS/08/31/iraq.us/index.html?hpt=T1#fbid=zwseet-SzZP&wom=false «Termina Misión de Combate d'Estaos Xuníos n'Iraq.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429092707/http://edition.cnn.com/2010/POLITICS/08/31/iraq.us/index.html?hpt=T1#fbid=zwseet-SzZP&wom=false |date=2018-04-29 }} CNN (n'inglés).</ref> Esta decisión d'Obama de dar fin a la guerra pa pasar a una nueva fase n'Iraq d'ayuda pa llograr la paz y la torna de la soberanía n'Iraq ye conocida como Operación Nuevu Amanecer y ta comandada pol [[xeneral]] [[Lloyd Austin]] en llugar del xeneral [[Raymond T. Odierno]] (el so predecesor na comandancia mientres la guerra), pal entrenamientu de les tropes iraquines contra'l [[horrorismu islámicu|horrorismu]] y la [[insurxencia iraquina]]. La operación dio empiezu'l miércoles [[1 de setiembre]] del añu 2010 y estenderíase hasta'l sábadu 31 d'avientu del añu 2011. === Situación posterior a la retirada de les tropes de la coalición d'Iraq === {{AP|Guerra contra l'Estáu Islámicu}} Anguaño la violencia sigue y los atentaos contra iraquinos tamién, Al Qaeda escoyó a los [[cristianos]] y a la [[Ilesia copta]] como blancu p'atentar dende l'entamu de les operaciones de los Estaos Xuníos; ún de los fechos más sangrientos llevaos a cabu por una caña venceyada a Al Qaeda denomada [[Estáu Islámicu d'Iraq]], la mesma última llevar a cabu por un atentáu asesinando na ilesia La nuesa Señora del Socorru delles persones que taben dientro del templu. Pero la violencia contra les tropes d'Estaos Xuníos nun dexa de cesar por cuenta de que dos soldaos d'Estaos Xuníos morrieron y nueve resultaron mancaos (en setiembre, a pocos díes de ser declaráu'l fin de la guerra) cuando españó un tirotéu dientro d'una base del Exércitu iraquín al norte de Bagdag. Yeren les primeres baxes d'Estaos Xuníos desque'l presidente Obama declaró'l fin oficial a la guerra n'Iraq. El fechu sigue n'investigación. Dos díes antes, los soldaos d'Estaos Xuníos en [[Bagdag]] sumar a repeler un ataque altamente coordináu polos insurxentes nún de los principales comandos militares en Bagdag, un eventu que punxo de relieve les ambigüedaes la nueva fase de la función militar d'Estaos Xuníos n'Iraq. En total nel añu 2011 sumaron 54 efectivos militares d'Estaos Xuníos muertos. N'otra xornada de violencia la organización horrorista Al Qaeda n'Iraq atribuyóse'l sangrientu secuestru na ciudá iraquina de Tikrit. Ente que n'otru ataque posterior perpetáu nun puntu de control de les fuercies de seguridá na ciudá iraquina de Kubaisa ocho persones morrieron. Según informaron testigos presenciales, ente les víctimes atopen trés soldaos y un policía, ente qu'otros dos axentes de seguridá sufrieron mancaes. Nel ataque al puestu de control morrió tamién unos de los atacantes, que pertenecía a la milicia suní Sahwa, el puestu de control allugábase cerca de la ciudá de [[Kirkuk]]. N'otru ataque Al Qaeda llevó a cabu un asaltu armáu al parllamentu de la ciudá iraquina de [[Tikrit]] morrieron 65 persones y resultaron mancaes 95, tomar de rehenes foi'l motivu pol cual fuercies de seguridá y soldaos iraquinos allegaren. L'ataque a la sede del [[Parllamentu]] provincial en Tikrit, foi una respuesta a los crímenes que les fuercies de seguridá de la provincia de [[Salaheddin]] cometieron contra presos suníes», esplicó la organización estremista nun mensaxe publicáu en foros d'Internet. Mientres l'aición morrieron trés diputaos, dellos funcionarios, emplegaos de gobiernu, policías y dos periodistes.<ref>{{Cita web |url=http://internacional.eluniversal.com/2011/04/02/al-qaida-atrib%C3%BAyese-matanza-de-rehenes-en-la-ciudad-iraqui-de-tikrit.shtml |títulu=«Al Qaida atribúyese matanza de rehenes na ciudá iraquina de Tikrit.» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250312122300/http://internacional.eluniversal.com/2011/04/02/al-qaida-atrib%C3%BAyese-matanza-de-rehenes-en-la-ciudad-iraqui-de-tikrit.shtml |fechaarchivu=2025-03-12 }}</ref> No que supón la primer reconocencia del usu de la fuercia aérea nesi país nos últimos tiempos en dichu mes de xunu les Fuercies Armaes d'Estaos Xuníos llevaron a cabo dos ataques aéreos n'Iraq contra milicianos que taben atacando a les sos tropes, unu d'ellos contra un grupu sofitáu por [[Irán]], afirmó en Washington un voceru de la misión militar de los Estaos Xuníos.<ref>[http://feeds.univision.com/feeds/article/2011-08-16/eeuu-realizo-dos-ataques-aereos?refPath=/noticias/ultimas-noticias/ «EEXX realizó dos ataques aéreos n'Iraq en xunu, revela'l Pentágonu.» 8/16/2011.] ''AFP''.</ref> De manera posterior cuatro españes acaecíes na provincia de [[Karbala]] dexaron 17 muertos y 83 mancaos, informó'l comandante d'operaciones militares de la provincia, [[Othman Al-Ghanimy]]. La violencia produzse dempués de que xunu foi'l mes más mortíferu no que va del añu pa civiles y militares iraquinos muertos, y el más sangrientu en trés años pa les fuercies d'Estaos Xuníos, que perdió a 15 soldaos en diversos ataques. En xunu de 2011, un saldu 271 iraquinos, 155 civiles, 77 policías y 39 soldaos morrieron nos ataques, acordies con un recuentu del gobiernu d'Iraq.<ref>[http://www.elmercuriodigital.net/2011/07/irak-muerren-17-persones-y-83-resulten.html «Iraq: Muerren 17 persones y 83 resulten mancaes nuna cadena d'esplosiones en Karbala.» 17-6-2011.] ''El Mercurio''.</ref> El llunes [[15 d'agostu]] de 2011 nel consideráu mes sagráu de [[Ramadán]] rexistráronse 70 muertos y más de 200 mancaos nuna cadena d'atentaos perpetaos en siquier 15 ciudaes iraquines, considerar el día más violentu de lo que va en 2011. En Bagdag culpar a Al Qaeda de realizar dichos xenocidios. Pol motivu de la incapacidá de que les tropes iraquines nun pudieren apoderar la gran esguilada de violencia ye bien probable que'l plazu de retiru de les tropes norteamericanes retardar por muncho más tiempu. L'atentáu más grave perpetar nun mercáu popular de la ciudá de [[Kut]], al sureste de Bagdag, onde un artefautu esplosivu y un coche bomba españaron de forma consecutiva y causaron la muerte de 34 persones, dixeron fontes del Ministeriu del Interior iraquín. Amás, 65 iraquinos, ente ellos muyeres y neños, resultaron mancaos de resultes de les esplosiones, que tamién estropiaron tiendes del mercáu. Iraq nun vivía una xornada de tanta violencia dende'l martes [[29 de marzu]], cuando siquier 65 persones perdieron la vida mientres l'asaltu d'un grupu armáu contra la sede del gobiernu provincial de Salahedin, na ciudá iraquina de [[Tikrit]], al noroeste de Bagdag. A diferencia d'esos socesos de marzu, nos que les víctimes finaron nun únicu ataque, el martes 16 d'agostu Iraq viose solmenáu per cerca de 15 atentaos en dellos puntos del país. Asina, na provincia de Diyala, al nordeste de Bagdag, 13 persones morrieron y 33 resultaron mancaes nuna cadena d'ataques que tuvieron llugar en distintes poblaciones. Al sur de Bagdag, en tanto, un total de nueve policías morrieron y otres 99 persones resultaron mancaes en trés atentaos nes ciudaes de [[Najaf]] y [[Kerbala]], consideraes santuarios pa los chiítas, qu'obligaron a autoridaes de la rexón a decretar el toque de queda. Na zona d'[[Al Hindiya]], nel este de la ciudá de Kerbala, la esplosión d'un vehículu xunto a un edificiu de la policía causó trés muertos y 41 mancaos. N'otra serie d'atentaos, esta vegada en Kirkuk (norte), trés persones perdieron la vida y otres 37 resultaron mancaes pola esplosión d'una moto bomba y de un coche bomba. Tamién hubo ataques en [[Taji]], [[Ramadi]], [[Iskandariya]], [[Mosul]], [[Balad]] ya inclusive Bagdag. Pero nenyures foi más patente l'algame de la violencia qu'en [[Diyala]]. Mientres les autoridaes iraquines lluchen pa contener los ataques de los horroristes, los 47 mil soldaos d'Estaos Xuníos que queden n'Iraq preparar p'abandonar el país con cuenta d'añu, en cumplimientu del pactu de seguridá robláu n'avientu de 2008 ente Washington y Bagdag. A pesar de qu'esti pactu establez el repliegue de les tropes d'Estaos Xuníos, qu'ocuparon Iraq dende 2003, un grupu de soldaos podría permanecer nel país pa entrenar a les fuercies iraquines más allá de finales d'anguaño.<ref>[http://www.lavoz.com.ar/noticias/mundo/dia-mas-violentu-irak-tou-2011 «El día más violentu d'Iraq en tou 2011.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«El día más violentu d'Iraq en tou 2011.» |2=http://www.lavoz.com.ar/noticias/mundo/dia-mas-violentu-irak-tou-2011 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}'' Diariu El País y Axencies EFE y AP'' - 16 d'agostu de 2011.</ref> El martes [[13 de setiembre]] 22 [[pelegrinos]] chiitas fueron atopaos muertos a tiros nuna zona remota de la provincia occidental iraquina d'[[Anbar]], confirmaron güei funcionarios dende Bagdag, la capital d'Iraq. L'incidente rexistrar na carretera que coneuta [[Xordania]] con Bagdag, la provincia de Anbar. Los restos mortales de los pelegrinos fueron afayaos hores dempués de qu'una banda d'homes armaos detuvieron l'autobús nun puestu de control falsu, onde obligaron a baxar a toles muyeres, y lleváronse a los homes, según rellataron sobrevivientes. Los chiitas fueron vistos cuando viaxaben nun autobús y nun minibús camín d'un [[santuariu]] en [[Siria]] cuando fueron deteníos nel falsu puestu de control nun área desértica. Una patrulla del exércitu iraquín atopó a les muyeres abandonaes y llorando, a un llau de la carretera y llevar a la capital provincial de [[Ramadi]] en busca d'ayuda. Una de les muyeres dixo a los oficiales qu'había cuatro homes armaos que vistíen uniformes militares y qu'ordenaron detener los vehículos nun territoriu que ye apoderáu polos sunitas.<ref>[http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/75d9bcfb7cba54dfc1973y6f47803ad7 «Atopen 22 cuerpos de pelegrinos abatíos nel oeste d'Iraq.» 13 de setiembre de 2011.] Mileniu.</ref> El xueves [[22 de setiembre]] trés persones morrieron y 17 quedaron mancaes el xueves na nueche al españar un coche bomba nuna llocalidá a 60 quilómetros al sur de Bagdag, indicó una fonte de la policía de Hilla, capital de la provincia de Babilonia (centru). Dende 2006 y 2007, la violencia menguaron n'Iraq, pero los atentaos siguieron amenándose de forma frecuente mientres la guerra y ocupación. Dellos ataques d'importancia tuvieron llugar n'agostu, dexando 239 muertos mientres esi mes nel país, según estadístiques oficiales.<ref>[http://noticias.terra.com.pe/internacional/mediu-oriente/irak-trés-muertos-en-explosion-de-coche-bomba-en-ciudá-al sur-de-bagdad,y56d7f0444292310VgnVCM20000099f154d0RCRD.html «Iraq: trés muertos n'esplosión de coche bomba en ciudá al sur de Bagdag.» 22 de setiembre de 2011.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=sur-de-bagdad,y56d7f0444292310VgnVCM20000099f154d0RCRD.html «Iraq: trés muertos n'esplosión de coche bomba en ciudá al sur de Bagdag.» 22 de setiembre de 2011. |2=http://noticias.terra.com.pe/internacional/mediu-oriente/irak-tr%C3%A9s-muertos-en-explosion-de-coche-bomba-en-ciud%C3%A1-al |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Terra.</ref> Entá depués de la guerra, ocupación y retirada de les tropes d'Estaos Xuníos, sigue habiendo ataques suicides con bombes sobre territoriu iraquín.<ref>[http://www.eluniversal.com.mx/notas/844022.html «Atentaos n'Iraq dexen 10 muertos y 18 mancaos.» 26 d'abril de 2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423060903/http://www.eluniversal.com.mx/notas/844022.html |date=2014-04-23 }} ''L'Universal''.</ref> === Ámbitu sociu-políticu === Nel ámbitu sociu-políticu, depués de que'l presidente iraquín, [[Jalal Talabani]], encargara oficialmente al primer ministru, [[Nuri al-Maliki]], la formación d'un nuevu Gobiernu n'Iraq, más ocho meses dempués de les eleiciones, celebraes el llunes 7 de marzu y nes que'l partíu de Maliki quedó de segundes, con 89 escaños, dos menos que'l partíu d'otru ex primer ministru, [[Iyad Allawi]] y Allawi arrenunciara a la so victoria nos comicios, el país permaneció ensin gobiernu de magar, provocóse una inestabilidá que los grupos insurxentes aprovecharon p'aumentar los sos ataques. Anguaño Maliki negar a postulase a un tercer gobiernu nun Iraq que traviesa protestes con inmolaciones, violentes manifestaciones de reclamu de meyores nos servicios públicos y enfrentamientos ente [[sunitas]] y [[chiítas]] que van n'aumentu a pesar de la retirada d'Estaos Xuníos d'Iraq.<ref>[http://www.infobae.com/notas/622970-Crez-la violencia-en-Iraq-tres-la salida-de-les tropes-de-los-Estaos-Xuníos.html «Crez la violencia n'Iraq tres la salida de les tropes de los Estaos Xuníos.» 20 d'avientu de 2011.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=violencia-en-Iraq-tres-la salida-de-les tropes-de-los-Estaos-Xuníos.html «Crez la violencia n'Iraq tres la salida de les tropes de los Estaos Xuníos.» 20 d'avientu de 2011. |2=http://www.infobae.com/notas/622970-Crez-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae.com.</ref> === Cuestión sobre la permanencia de tropes d'Estaos Xuníos n'Iraq === No que respeta a la cuestión de permanencia de tropes norteamericanes en dichu país ocupáu, Iraq y Estaos Xuníos van empecipiar nos próximos díes les negociaciones pa determinar el númberu de tropes d'Estaos Xuníos que van permanecer nel país árabe a partir de xineru de 2012, según publicó güei el diariu estatal ''[[Al Sabah]]''. Con anterioridá'l gobiernu d'Iraq pidiera a los principales bloques políticos del so país si les tropes d'Estaos Xuníos podíen quedase un tiempu más o non del retiru'l sábadu 31 d'avientu de 2011. N'abril el [[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos]] [[Robert Gates]] anunció que la presencia de les tropes norteamericanes podría estendese.<ref>[http://lta.reuters.com/article/worldNews/idLTASIE74A0X320110511 «Iraq va aldericar esti mes estensión d'estadía fuercies d'EEXX.» (11/05/2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817191519/http://lta.reuters.com/article/worldNews/idLTASIE74A0X320110511 |date=2016-08-17 }} Reuters América Llatina.</ref> Na actualidá'l númberu total de fuercies d'Estaos Xuníos estender a 47&nbsp;000 soldaos. El periódicu, que cita a una fonte d'Estaos Xuníos d'altu rangu, precisa que «nos próximos díes van empezar les conversaciones sobre l'asuntu de la continuación de tropes norteamericanes n'Iraq pa desempeñar llabores d'entrenamientu y rearmamientu».<ref>[https://archive.today/20120629211527/www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5hyMgJrBPChhbM6bWWKUfpM0uXa2A?docId=1583137 «EEXX ya Iraq van encetar llueu la permanencia de les tropes d'EEXX.» 6 d'agostu de 2011.] EFE.</ref> El xueves 22 de setiembre'l Gobiernu iraquín decidió nun roblar un nuevu alcuerdu colos Estaos Xuníos pa la permanencia de les sos tropes n'Iraq, sinón “memorandos d'entendimientu” pa caltener a un grupu de formadores. [[Kacem al Aarayi]], parllamentariu de l'Alianza Nacional —la segunda mayor coalición xiina d'Iraq—, afirmó en declaraciones a esi rotativu que la so formación nun va aceptar un nuevu alcuerdu d'esi tipu, amás espresó que l'alcuerdu actual de seguridá, suscritu ente Washington y Bagdag n'avientu del 2008, axusta la retirada de los soldaos d'Estaos Xuníos del país árabe antes de finales d'anguaño, y cualquier cambéu del mesmu tien de cuntar cola aprobación del Gobiernu y Parllamentu iraquinos. Al Aarayi, miembru de la comisión parllamentaria de Defensa y de Seguridá, reveló'l llunes pasáu al diariu [[Al Shurok]] que EE. XX. solicitara al Gabinete iraquín lluz verde por que 3000 de los sos militares permanecieren nel país dempués de replegar del restu. Dellos observadores iraquinos nun refuguen que l'Executivu de Bagdag recurra a la firma de memorandos d'entendimientu, en cuenta de alcuerdos, pa prologar la presencia d'Estaos Xuníos, una y bones los pactos requiern de l'aprobación del Parllamentu, onde dellos partíos piden la marcha completa del exércitu de EE. XX.<ref>[http://www.abc.com.py/nota/irak-nun roblara-acuerdo-con-ee-uu-pa-permanencia-de-tropa/ «Iraq nun va roblar alcuerdu con EE. XX. pa permanencia de tropes.» 22 de setiembre de 2011.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=roblara-acuerdo-con-ee-uu-pa-permanencia-de-tropa/ «Iraq nun va roblar alcuerdu con EE. XX. pa permanencia de tropes.» 22 de setiembre de 2011. |2=http://www.abc.com.py/nota/irak-nun |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} abc dixital.</ref> == Datos y cifres que dexó la guerra d'Iraq == Nel ámbitu social la esguilada de violencia provocó un desemplegu del 50 %, un trauma sicolóxicu qu'afecta a dos de cada cinco iraquinos, una suma de más de 2 millones de moces viudes y que'l 75 % de los neños desertaren de l'actividá escolar y veanse espuestos a la prostitución y el trabayu esclavu. Nos nueve años de guerra y ocupación 1&nbsp;600&nbsp;000 iraquinos fueron movíos de los sos llares, 151&nbsp;000 civiles fueron asesinaos, per otra parte na guerra'l gobiernu d'Estaos Xuníos gastó 3 billones de dólares.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=4X-tM4iNfl0 360 TV - Internacionales: Obama anunció'l fin de la guerra d'Iraq] 360 TV - 14 d'avientu de 2011</ref> Nel área de los servicios públicos y les necesidaes de la población ya infraestructura los ciudadanos iraquinos tienen que vivir na escasez de la lletricidá, malos servicios d'agua potable y cloaques y los posibles despidos d'emplegaos públicos. Munchos neños sufren enfermedaes por problemes de cloaques y la basura acumulada nes zones.<ref>[http://genteactiva.net/?p=2272 Protestes en tou Iraq por servicios públicos deficientes] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Protestes en tou Iraq por servicios públicos deficientes |2=http://genteactiva.net/?p=2272 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Publicación de los Rexistros de la Guerra d'Iraq por WikiLeaks == {{AP|Rexistros de la Guerra d'Iraq}} El vienres [[22 d'ochobre]] de [[2010]] la páxina [[WikiLeaks]] publica ''[[Iraq War Logs]]''[http://warlogs.wikileaks.org/] ([[Rexistros de la Guerra d'Iraq]]), 391&nbsp;832 documentos del Departamentu de Defensa d'[[EE. XX.]] sobre la guerra d'Iraq y la so ocupación ente los xueves 1 de xineru de 2004 y el xueves 31 d'avientu de 2009 nos que se revelen, ente otros asuntos, l'usu sistemáticu de [[tortures]], la cifra de 109&nbsp;032 muertos confirmaos n'[[Iraq]] —de los que 66&nbsp;081 fueron civiles, el 63 %; 23&nbsp;984 'enemigos etiquetaos como insurxentes'; 15&nbsp;196 del "país anfitrión" (les fuercies del gobiernu iraquín) y 3771 fueron muertos "amigos" (fuercies de la coalición)—. Acaldía, de media, morrieron 31 civiles, mientres un periodu de seis años. Nos ''Diarios de la Guerra Afganistana'', publicáu enantes por WikiLeaks, que toma'l mesmu periodu, morrieron unes 20&nbsp;000 persones. Amás del númberu de muertos, la filtración confirma l'ayuda d'[[Irán]] a les milicies iraquines. Como na filtración de los ''Diarios de la guerra d'Afganistán'' el siguimientu de la filtración faise al traviés de la [https://web.archive.org/web/20101025222107/http://warlogs.wikileaks.org// páxina de WikiLeaks] y de les ediciones dixitales de ''[[The Guardian]]''<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2010/oct/22/iraq-war-logs-military-leaks «Iraq war logs: secret files show how US ignored torture.» 22/10/2010] ''The Guardian''.</ref> y ''[[The New York Times]]'',<ref>[http://www.nytimes.com/interactive/world/war-logs.html «The War Logs.»] ''[[The New York Times]]''.</ref> ''[[Le Monde]]'',<ref>[http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2010/10/22/irak-l-horreur-ordinaire-revelee-par-wikileaks_1429990_3218.html#ens_id=1429641 «Iraq : l'horreur ordinaire révélée par WikiLeaks.» 23/10/2010.] ''Monde 039;'.</ref> ''[[Der Spiegel]]'',<ref>[http://www.spiegel.de/international/topic/iraq_war_logs/ Iraq War Logs]. ''[[Der Spiegel]]''</ref> [[Al Jazeera]]<ref>[https://web.archive.org/web/20101023051014/http://english.aljazeera.net/secretiraqfiles/ Secret Iraq Files]. [[Al Jazeera English]].</ref> y el [[Bureau of Investigative Journalism]].<ref>[https://web.archive.org/web/20101024221513/http://www.iraqwarlogs.com/ iraqwarlogs.com]. ''[[Bureau of Investigative Journalism]]'' [http://thebureauinvestigates.com/ thebureauunviestigates.com]</ref><ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Wikileaks/revela/EE/UU/permitio/tortures/sistematicas/Iraq/elpepuint/20101022elpepuint_7/Tes «WikiLeaks revela que EE. XX. dexó tortures sistemátiques n'Iraq.» 22/10/2010.] ''El País''.</ref><ref>[http://www.wikileaks.org/ páxina de WikiLeaks, consultada'l 23 d'ochobre de 2010.]</ref><ref>[https://www.publico.es/internacional/343008/estados-unidos-tolero-torturas-sistematicas-en-irak «Estaos Xuníos toleró tortures sistemátiques n'Iraq.» 23/10/2010.] ''Públicu''.</ref><ref>[http://warlogs.wikileaks.org/ «The War Logs.»] [[WikiLeaks]].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20101024221513/http://www.iraqwarlogs.com/ iraqwarlogs.com]. ''[[Bureau of Investigative Journalism]]'' [http://thebureauinvestigates.com/ thebureauunviestigates.com.]</ref> == Ver tamién == * [[Rexistros de la Guerra d'Iraq]] * [[Invasión d'Iraq]] * [[Guerra d'Afganistán (2001-presente)|Guerra d'Afganistán]] * [[Baraxa de cartes de Los más buscaos d'Iraq]] * [[Fuercia Multinacional Iraq]] == Notes y referencies == {{llistaref|group="nota"}} {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Iraq War}} * {{Enllaz rotu|1=embaxada-de-italia-en-bagdad Atacaron la embaxada d'Italia en Bagdag |2=http://www.lanacion.com.ar/549217-atacaron-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} '''Referencia a Guido Bellini como unu de los comandantes militares italianos na guerra''' * [http://www.20minutos.es/noticia/179073/0/italia/tropes/irak/ La retirada de les tropes italianes d'Iraq conclúi con discreción] '''Referencia a Romano Prodi como unu de los comandantes (nesti casu italianu) na guerra''' * [https://elpais.com/diario/2005/03/14/espana/1110754801_850215.html Falen los militares d'Iraq] El País - '''Referenciaos los comandantes españoles Fulgencio Coll, Luis Feliu y José Manuel Muñoz'''. * [[Fahrenheit 9/11]] (Documental n'inglés dobláu al español, basáu nos atentaos horroristes del 11-S que llevaron a l'Alministración Bush a la guerra contra'l horrorismu, invasión d'Afganistán y con ello a la guerra d'Iraq - ta empobináu, escritu y producíu por [[Michael Moore]]) ('''referenciaos Rumanía, Xapón y Países Baxos como participantes en dicha guerra''') * '''The Iraq War One Year Later''' (''la guerra d'Iraq capítulu segundu'') documental de la canal de televisión [[History Channel]] (dobláu al español). ('''referenciaos comandantes Richard F. Natonski, Graham Binns, Jim Dutton, James T. Conway y Fedayines de Saddam''') Link: [http://www.youtube.com/watch?v=WJOw4ZUYA7Y La Guerra n'Iraq Iraq Capítulu 2 By TheValle323@hotmail.com] History Channel * [http://www.aguaron.net/iraq/mision.htm Militares españoles n'Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702003728/http://www.aguaron.net/iraq/mision.htm |date=2012-07-02 }} ('''Referenciaos los comandantes españoles Gonzalo Pérez García, Alfredo Cardona Torres y el comandante polacu Andrzej Tyszkiewicz'''). * [http://www.un.org/spanish/iraq/index.html Iraq - Información y Documentos de la ONX] * [http://www.iraqbodycount.net/background_ye.htm Proyeutu Iraq Body Count] Recuentu de baxes civiles de les que dan fe siquier dos fuentes. * [https://web.archive.org/web/20070922155006/http://icasualties.org/oif/ Iraq Coalition Casualties] Recuentu de baxes de la coalición ocupante. * [http://www.justforeignpolicy.org/iraq/iraqdeaths.html Just Foreign Policy - Iraqi Death Estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081129233644/http://www.justforeignpolicy.org/iraq/iraqdeaths.html |date=2008-11-29 }} * {{Enllaz rotu|1=EntityCube - David McKiernan |2=http://entitycube.research.microsoft.com/result.aspx?q=David+D.+McKiernan |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20080516225736/http://www.windsorleadershiptrust.org.uk/en/1/rdannatt.html Xeneral Sir Richard Dannatt GCB CBE MC] * [http://www.timesonline.co.uk Xeneral Sir Richard Dannatt says MoD took eye off Iraq as Afghan instability grew Times Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106053226/http://www.timesonline.co.uk./ |date=2009-01-06 }} * [http://www.washingtontimes.com/news/2004/apr/30/20040430-112639-6326r/ Non Moore troops needed in Iraq, says Xen. Abizaid - Washington Times] * [http://www.lukor.com/not-por/0503/05035150.htm Italia líderes oposición italiana critiquen sofitu Gobierno Guerra a Iraq] '''Referencia a Berlusconi como unu de los comandante de les fuercies na guerra''' * [http://elnuevodiario.com.ni/internacionales/82470 Estaos Xuníos empecipia n'Iraq operación "Nuevu Amanecer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903142811/http://www.elnuevodiario.com.ni/internacionales/82470 |date=2010-09-03 }} * [http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/internacional/20100902/eeuu-empecipia-en-irak-operacion-%E2%80%9Cnuevo-amanecer%E2%80%9D_87777_168185.html EEXX empecipia n'Iraq operación “Nuevu Amanecer”] * {{Enllaz rotu|1=Obama cumple la so promesa eleutoral y retira les últimes tropes d'Iraq |2=http://www.elconfidencial.com/mundo/obama-cumple-promesa-electoral-retira-ultimas-20100819-68713.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://elcomercio.pe/noticia/632292/estados-unidos-entamu-operacionnuevo-amanecer-iraq-declarar-fin-guerra Estaos Xuníos empecipió la operación Nuevu Amanecer” n'Iraq en declarando'l fin de la guerra] * {{Enllaz rotu|1=Operación "Nuevu Amanecer" |2=http://www.discrepando.com/index.php?option=com_content&view=article&id=550:operacion-nuevu-amanecer&catid=1:2010-07-27-21-35-24&Itemid=544 |date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.elpais.com/articulo/internacional/Qaeda/Iraq/amenacia/matar/cristianos/alla/esten/elpepiint/20101103elpepuint_22/Tes Al Qaeda n'Iraq amenaza con matar a los cristianos "allá onde tean"] * [http://es.noticias.yahoo.com/especiales/irak.html Iraq Cobertoria Especial - Yahoo! Noticies] * [https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2011/02/110205_ultnot_irak_maliki_med.shtml El primer ministru d'Iraq nun va buscar un tercer periodu de gobiernu] * [http://www.nytimes.com/2010/09/08/world/middleeast/08baghdad.html?_r=2&ref=world G.I. Deaths Are First for U.S. After Combat Mission's End] * [https://elpais.com/diario/2010/08/20/internacional/1282255204_850215.html "Una catástrofe de siete años"], ''El País'', 20 d'agostu de 2010. {{Tradubot|Guerra de Irak}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerres d'Iraq]] [[Categoría:Guerra contra'l horrorismu]] [[Categoría:Estáu Islámicu]] n5e0f0q7saal5yxz1q1el9n1yp82tol 0 114507 4775526 4772161 2026-11-03T13:11:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775526 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Romanescu.JPG|thumb|250px|Na naturaleza tamién apaez la xeometría fractal, como nesti [[Romanesco (brécol)|brécol romanesco]].]] Un '''fractal''' ye un oxetu xeométricu que la so estructura básica, estazada o aparentemente irregular, repitir a distintes escales.<ref>[[Benoît Mandelbrot]], ''La Xeometría Fractal de la Naturaleza'', Tusquets, ISBN 84-8310-549-7</ref> El términu foi propuestu pol matemáticu [[Benoît Mandelbrot]] en [[1975]] y deriva del [[llatín]] ''fractus'', que significa quebráu o quebráu. Munches estructures naturales son de tipu fractal. La propiedá matemática clave d'un oxetu genuinamente fractal ye que la so dimensión métrica fractal ye un númberu non enteru. Magar el términu "fractal" ye recién, los oxetos güei denominaos fractales yeren bien conocíos en matemátiques dende principios del sieglu XX. Les maneres más comunes de determinar lo que güei denominamos [[dimensión fractal]] fueron establecíes a principios del sieglu XX nel senu de la [[teoría de la midida]]. == Introducción == La definición de fractal desenvuelta nos años [[1970]] dio unidá a una serie d'exemplos, dalgunos de los cualos remontábense a un sieglu tras. A un oxetu xeométricu fractal atribúyense-y les siguientes carauterístiques:<ref>{{cita llibru | apellíos = Falconer | nome = Kenneth | títulu = Fractal Geometry: Mathematical Foundations and Applications | url = https://archive.org/details/fractalgeometrym0000falc_b7u9 | editorial = John Wiley & Sons, Ltd. | fecha = 2003 | páxines = XXV | id = ISBN 0-470-84862-6}}</ref> * Ye demasiáu irregular pa ser descritu en términos xeométricos tradicionales. * Ye [[autosimilaridad|autosimilar]], la so forma ye fecha de copies más pequeñes de la mesma figura. Les copies son similares al tou: mesma forma pero distintu tamañu. Exemplos de autosimilaridad :* '''Fractales naturales''' son oxetos naturales que pueden representase con bien bonu aproximamientu por aciu fractales matemáticos con autosimilaridad estadística. Los fractales atopaos na naturaleza estremar de los fractales matemáticos en que los naturales son averaos o estadísticos y el so autosimilaridad estiéndese solo a un rangu d'escales (por casu, a escala cercana a l'atómica la so estructura difier de la estructura [[nivel macroscópicu|macroscópica]]). :* [[Conxuntu de Mandelbrot]] ye un fractal autosimilar, xeneráu pol conxuntu de puntos estables d'órbita acutada so ciertu tresformamientu iterativu non llinial. :* [[Paisaxe fractal|Paisaxes fractales]], esti tipu de fractales xeneraos computacionalmente pueden producir paisaxes realistes convincentes. :* '''Fractales de pintures''', utilizar pa realizar el procesu de [[decalcomanía]]. * El so [[dimensión#Dimensión fractal de Hausdorff-Besicovitch|dimensión de Hausdorff-Besicovitch]] ye puramente mayor que la so [[dimensión topolóxica]]. * Definir por aciu un simple [[algoritmu recursivo]]. Nun basta con una sola d'estes carauterístiques pa definir un fractal. Por casu, la [[Recta real estendida|recta real]] nun se considera un fractal, pos a pesar de ser un oxetu autosimilar escarez del restu de carauterístiques esixíes. Un '''fractal natural''' ye un elementu de la naturaleza que puede ser descritu por aciu la [[xeometría fractal]]. Les nubes, los montes, el [[Aparatu circulatoriu|sistema circulatoriu]], les llinies costeres<ref>[[¿Cuántu mide la mariña de Gran Bretaña?]]</ref> o los falopos de nieve son fractales naturales. Esta representación ye averada, pos les propiedaes atribuyíes a los oxetos fractales ideales, como'l detalle infinitu, tienen llendes nel mundu natural. === Los exemplos clásicos === P'atopar los primeros exemplos de fractales tenemos de remontanos a finales del [[sieglu XIX]]: en [[1872]] apaeció la [[función de Weierstrass]], que'l so [[grafo]] anguaño consideraríamos fractal, como exemplu de función continua pero non diferenciable en nengún puntu. [[Ficheru:Koch anime.gif|thumb|240px|Socesivos pasos de la construcción de la [[Curva de Koch]] ]] Darréu apaecieron exemplos con propiedaes similares pero una definición más xeométrica. Dichos exemplos podíen construyise partiendo d'una figura inicial (grana), a la que s'aplicaben una serie de construcciones xeométriques cencielles. La serie de figures llograes averar a una figura llende que correspondía a lo que güei llamamos conxuntu fractal. Asina, en [[1904]], [[Helge von Koch]] definió una curva con propiedaes similares a la de Weierstrass: el [[falopu de nieve de Koch]]. En [[1915]], [[Waclaw Sierpinski]] construyó'l so [[triángulu de Sierpinski|triángulu]] y, un añu dempués, el so [[alfombra de Sierpinski|alfombra]]. {| |colspan="5"| Construcción de l'[[alfombra de Sierpinski]]: |- |[[Ficheru:Menger 0.PNG|100px]]||[[Ficheru:Menger 1.PNG|100px]]||[[Ficheru:Menger 2.PNG|100px]]||[[Ficheru:Menger 3.PNG|100px]]||[[Ficheru:Menger 4.PNG|100px]]|| |- align="center" |Pasu 1 (grana)||Pasu 2||Pasu 3||Pasu 4||Pasu 5 |} Estos conxuntos amosaben les llimitaciones del análisis clásicu, pero yeren vistos como oxetos artificiales, una "galería de bisarmes", como los denominó [[Henri Poincaré|Poincaré]]. Pocos matemáticos vieron la necesidá d'estudiar estos oxetos en sí mesmos.<ref>Stewart, Ian. ''D'equí al infinitu''. Crítica, Grijalbo Mondadori, S.A., 1998. ISBN 84-7423-853-6.</ref> En [[1919]] surde una ferramienta básico na descripción y midida d'estos conxuntos: la [[dimensión#dimensión de Hausdorff-Besicovitch|dimensión de Hausdorff-Besicovitch]]. === Los conxuntos de Julia === [[Ficheru:Mandelbrot and Julia.png|thumb|200px|En negru, imaxe del [[Conxuntu de Mandelbrot]] superpuestu colos [[Conxuntu de Julia|conxuntos de Julia]] rellenos representaos por dalgunos de los sos puntos (en colloráu los conxuntos de Julia conexos y n'azul los non conexos).]] Estos conxuntos, frutu de los trabayos de [[Pierre Fatou]] y [[Gaston Julia]] nos [[años 1920]], surden como resultáu de l'aplicación repitida de [[función holomorfa|funciones holomorfas]] <math>z \mapsto f(z) \mapsto f(f(z)) \mapsto \ldots</math>. Analicemos el casu particular de [[Función polinómica|funciones polinómiques]] de grau mayor qu'unu. Al aplicar socesives vegaes una función polinómica ye bien posible que'l resultáu tienda a <math>\infty</math>. Al conxuntu de valores de <math>z \in C</math> que nun escapen al infinitu por aciu esta operación denominar conxuntu de Julia relleno, y a la so frontera, a cencielles [[conxuntu de Julia]]. Estos conxuntos representar por aciu un algoritmu de tiempu d'escape, en que cada [[Píxel|pixel]] se colorea según el númberu de iteraciones necesaries pa escapar. Suel usase un color especial, de cutiu el negru, pa representar los puntos que nun escaparon tres un númberu grande y prefijado de iteraciones. ''Exemplos de conxuntos de Julia pa <math>f_c(z)=z^2+c</math>'' <gallery> Imaxe:Julia-Menge.png|En negru, conxuntu de Julia relleno acomuñáu a f<sub>c</sub>, c=1-φ, onde φ ye'l [[númberu áureo]] Imaxe:Time escape Julia set from coordinate (phi-2, phi-1).jpg|Conxuntu de Julia relleno acomuñáu a f<sub>c</sub>, c=(φ−2)+(φ−1)i =-0.382+0.618i Imaxe:Julia_set_camp2.jpg|Conxuntu de Julia relleno acomuñáu a f<sub>c</sub>, c=-0.835-0.2321i </gallery> === Families de fractales: el conxuntu de Mandelbrot === La familia de conxuntos de Julia <math>\{f_c\}</math>, acomuñaes a la reiteración de funciones de la forma <math>f_c(z)=z^2+c</math> presenta conxuntos d'una variedá sorprendente. Dicha familia va tener especial relevancia al quedar parametrizada nun mapa de fractales, popularizáu nos años [[1980]], llamáu [[conxuntu de Mandelbrot]]. Esti conxuntu M representa un mapa en que cada pixel, correspondiente a un valor del parámetru <math>c \in \mathbb{C}</math>, se colorea de cuenta que reflexe una propiedá básica del conxuntu de Julia acomuñáu a <math>f_c</math>. En concreto, <math>c \in M</math> si'l conxuntu de Julia acomuñáu a <math>f_c</math> ye [[conxuntu conexu|conexu]]. Iterando funciones de forma alternativa xenérense los [[fractales trémboles]]. === El métodu de Mandelbrot: distintos fractales iterando potencies de Z === De siguío amuésase una serie de fractales de les distintes potencies de '''Z = Z<sup>m</sup> + C ''', según el métodu de Mandelbrot. Tolos puntos del planu complexu C=(Cx,iCy) son iterados por adición a la función correspondiente. Toles iteraciones parten de los puntos x=0 iy=0. Cuando la iteración converxe se colorea de mariellu pálido. La diverxencia a infinitu ye coloriada por aciu un patrón cromáticu dende'l negru al azul. El fractal deriváu de la función '''Z = Z² + C ''' denominar [[conxuntu de Mandelbrot]]. '''Exemplos de fractales del tipu Mandelbrot '''Z = Z<sup>m</sup> + C ''' ''' <gallery> imaxe:MANDEL_Z2%2BC.jpg| '''<center>Z = Z² + C</center>'''Conxuntu de Mandelbrot imaxe:MANDEL_Z3%2BC.jpg| '''<center><big>Z = Z³ + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z4%2BC.jpg| '''<center><big>Z = Z⁴ + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z5%2BC.jpg| '''<center><big>Z = Z⁵ + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z6%2BC_medium.jpg| '''<center><big>Z = Z⁶ + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z7%2BC_medium.jpg| '''<center><big>Z = Z⁷ + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z8%2BC_medium.jpg| '''<center><big>Z = Z⁸ + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z9%2BC_medium.jpg| '''<center><big>Z = Z⁹ + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z10%2BC_medium.jpg| '''<center><big>Z = Z<sup>10</sup> + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z11%2BC_medium.jpg| '''<center><big>Z = Z<sup>11</sup> + C</big></center>''' imaxe:MANDEL_Z12%2BC_medium.jpg| '''<center><big>Z = Z<sup>12</sup> + C</big></center>''' imaxe:mandel20.jpg| '''<center><big>Z = Z<sup>20</sup> + C</big></center>''' </gallery> '''Exemplos de fractales del tipu Mandelbrot '''Z = Z<sup>m</sup> + 1/C ''' ''' <gallery> Imaxe:Mandel2i.jmb.jpg|<center>'''Z=Z² + 1/C'''</center> Imaxe:Mandel3i.jmb.jpg|<center>'''Z=Z³ + 1/C'''</center> Imaxe:Mandel4i.jmb.jpg|<center>'''Z=Z⁴ + 1/C'''</center> Imaxe:Mandel5i.jmb.jpg|<center>'''Z=Z⁵ + 1/C'''</center> Imaxe:Mandel6i.jmb.jpg|<center>'''Z=Z⁶ + 1/C'''</center> Imaxe:Mandel7i.jmb.jpg|<center>'''Z=Z⁷ + 1/C'''</center> </gallery> ''' Más fractales según el métodu de Mandelbrot.''' <gallery> Imaxe:Mandel Z^2+C^6-1.jmb.jpg| '''<center>Z = Z²+C⁶ - 1 ''' <br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:Cos(Z) + 1partitC iter=300.jmb.jpg| '''<center>Z = Cos(Z)+ 1/C'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:Mandel Exp( (Z^2+k3xZ) Sqr(C^3) ).jmb.jpg| '''<center>Z = Exp[(Z²+Z)/Sqr(C³)]'''<br /> Zo = (1,1i)</center> Imaxe:Mandel_Exp(_(Z%5E2%2Bk3xZ)_SQR(C%5E3)).jpg| '''<center>Z = Exp[(Z²-1.00001*Z)/Sqr(C³)]'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:Mandel_Exp(_(Z%5E2%2Bk3xZ)_C%5E3)_.jmb.jpg| '''<center>Z = Exp[(Z²- 1.00001*Z)/C³]'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:MANDEL SIN(ZxC^2).jmb.jpg| '''<center>Z = Ensin(Z*C²)'''<br /> Zo = (1,0i)</center> Imaxe:Mandel Zn+1 = Cos(Zn C).jmb.jpg| '''<center>Z = Cos(Z/C)'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:Mandel_Cos(ZxC3).jmb.jpg| '''<center>Z = Cos(Z*C^3)'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:Mandel_EXP(Z3_C3).jpg| '''<center>Z = Exp(Z^3/C^3)'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:EXP(C3_Z3).jpg| '''<center>Z = Exp(C^3/Z^3)'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:EXP(Z_C4).JPG| '''<center>Z = Exp(Z/C^4)'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:mandel.jmb_001.jpg|'''<center>Z=Z² + C² / (Z²+C) + C'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:Z2_%2B_C2_(C4%2B_0,1).jpg|'''<center>Z=Z² + C² / (C⁴ + 0.1)'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:Z2_%2B_C2_(C4-0,25).jpg|'''<center>Z=Z² + C² / (C⁴ - 0.25)'''<br /> Zo = (0,0i)</center> Imaxe:SinH(Z C) (0,1).jpg|'''<center>Z = SinH(Z / C )'''<br /> Zo = (0,1i)</center> Imaxe:SinH(Z)_%2B_1_C.jpg|'''<center>Z = SinH(Z) + 1/C'''<br /> Zo = (0.90, -0.05i)</center> Imaxe:SinH(Z)_%2B_1_C2.jpg|'''<center>Z = SinH(Z) + 1/C²'''<br /> Zo = (1, 0.1i)</center> Imaxe:Exp(Z2 (C5 + C)).jpg|'''<center>Z = Exp[Z² / ( C⁵ + C )]'''<br /> Zo = (0,0i)</center> </gallery> === El métodu de Julia: distintos fractales iterando potencies de Z === De siguío amuésase una serie de fractales de les distintes potencies de <big>Z = Z<sup>m</sup> + C</big>, según el métodu de Julia, pol matemáticu francés [[Gaston Julia]]. Tolos puntos del planu complexu Z=(x,iy) son iterados na función correspondiente. A toles iteraciones añader una constante arbitraria (Cx,iCy) de cuenta que la eleición de la constante "grana" determina de forma unívoca la forma y el color del fractal, una vegada foi definíu'l patrón cromáticu. Nos exemplos amosaos de siguío escoyóse una constante tal que solo produz diverxencia, y haise coloriáu col algoritmu de la velocidá d'escape. '''Exemplos de fractales del tipu Julia <big>Z = Z<sup>m</sup> + C</big>''' <gallery> Imaxe:JULIA2.jmb.jpg| '''<center><big>Z = Z² + C</big></center>''' Cx=0.279 Cy=0.000 Imaxe:JULIA3.jmb.jpg| '''<center><big>Z = Z³ + C</big></center>''' Cx=0.400 Cy=0.000 Imaxe:JULIA4.jmb.jpg| '''<center><big>Z = Z⁴ + C</big></center>''' Cx=0.484 Cy=0.000 Imaxe:JULIA5.jmb.jpg| '''<center><big>Z = Z⁵ + C</big></center>''' Cx=0.544 Cy=0.000 Imaxe:JULIA6.jmb.jpg| '''<center><big>Z = Z⁶ + C</big></center>''' Cx=0.590 Cy=0.000 Imaxe:JULIA7.jmb.jpg| '''<center><big>Z = Z⁷ + C</big></center>''' Cx=0.626 Cy=0.000 </gallery> <br /> '''Exemplos de fractales de tipo Julia, de la función esponencial: <big>Z = Z<sup>m</sup> + C</big>''' <gallery> Imaxe:JULIA Exp(z)+c CX=_0.65.jmb.jpg|<CENTER><CENTER> <BIG>'''Z = Exp(Z) + C''' </BIG> <br />Cx= -0.65 Cy=0.00</CENTER> Imaxe:JULIA Exp(z^3)+c CX=_0.59.jmb.jpg|<CENTER><BIG>'''Z = Exp(Z³) + C''' </BIG> <br />Cx= -0.59 Cy=0.00</CENTER> Imaxe:Exp(Z3) zoom.jmb.jpg|<CENTER><BIG>'''Z = Exp(Z³) + C''' </BIG> <br />Cx= -0.621 Cy=0.00<br />Zoom x9</CENTER> Imaxe:JULIA ZxExp(Z)+C CX=0.04.jmb.jpg|<CENTER><BIG>'''Z = Z * Exp(Z) + C''' </BIG> <br />Cx= 0.04 Cy=0.00</CENTER> Imaxe:Z2xEXP(Z).jmb.jpg|<CENTER><BIG>'''Z = Z² * Exp(Z) + C''' </BIG> <br />Cx= 0.21 Cy=0.00</CENTER> Imaxe:Z3xExp(Z).jmb.jpg|<CENTER><BIG>'''Z = Z³ * Exp(Z) + C''' </BIG> <br />Cx= 0.33 Cy=0.00</CENTER> Imaxe:Z4xExp(Z).jmb.jpg|<CENTER><BIG>'''Z = Z⁴ * Exp(Z) + C''' </BIG> <br />Cx= 0.41 Cy=0.00</CENTER> </gallery> '''Exemplos de fractales del tipu Julia de funciones complexes.''' <gallery> Imaxe:JULIA SQR( SINH(Z2) .jmb.jpg|<CENTER><CENTER>'''Z = Sqr[SinH(Z²)] + C'''<br />Cx= 0.065 Cy=0.122</CENTER> Imaxe:Z^2+Z LN(Z).jmb.jpg|<CENTER><CENTER>'''Z = [(Z²+Z) / LN(Z)] + C'''<br />Cx= 0.268 Cy=0.060</CENTER> </gallery> === El métodu de Newton === El métodu de [[Isaac Newton|Newton]] intenta atopar por iteración los raigaños de la función '''F(Z)-1 = 0'''. Se itera la función F(Z) con cada puntu del planu complexu (x + iy), siendo '''Z=(x1 + iy1)''' hasta la converxencia de x1 i y1, según la siguiente fórmula: '''Z<sub>n+1</sub> = Z<sub>n</sub> - F(Z<sub>n</sub>) / F'(Z<sub>n</sub>)''', onde '''F'(Z)''' ye la derivada. Haise coloriáu col algoritmu de la velocidá de converxencia, conceutualmente idénticu al de la velocidá d'escape, y presenta semeyances col métodu de Julia. Exemplos de fractales de tipu Newton, de delles funciones de variable complexa: <gallery> Imaxe:Newton z4.jmb.jpg|<center> '''Z⁴-1 = 0'''<br />Z<sub>n+1</sub> = [(3 * Z<sub>n</sub><sup>4</sup> + 1) / (4 * Z<sub>n</sub>³)] </center> Imaxe:Newton z6 z3.jmb.jpg|<center> '''Z⁶ + Z³ - 1 = 0'''</center> Imaxe:Newton SINUS.jmb.jpg|<center> '''ENSIN(Z)- 1 = 0'''</center> Imaxe:Newton COSH.jmb.jpg |<center> '''COSH(Z)- 1 = 0'''</center> </gallery> <!-- === Descomposición de funciones de variable complexa na so parte Real y la so parte Imaxinaria === :'''<math>F(Z) = Z^n </math>''' De siguío detállense la diverses '''potencies de Z''', na so parte '''Real''' y la so parte '''Imaxinaria''', por aciu la iteración de les mesmes, usando l'algoritmu de la velocidá d'escape al infinitu, construyéronse los fractales amosaos nes secciones anteriores. Como puede reparase nos desarrollos de les distintes fórmules, apaecen los coeficientes del [[triángulu de Pascal]]. '''<math> Z^2 = (x+iy)^2 </math>''' <math> \mathrm{Real} = x^2 - y^2 </math> <math> \mathrm{Imag} = 2 x y </math>. '''<math> Z^3 = (x+iy)^3 </math>''' <math> \mathrm{Real} = x^3 - 3 y^2 x </math> <math> \mathrm{Imag} = 3 x^2 y - y^3 </math> '''<math> Z^4 = (x+iy)^4 </math>''' <math> \mathrm{Real} = x^4 - 6 x^2 y^2 + y^4 </math> <math> \mathrm{Imag} = 4x^3 y - 4 x y^3 </math> '''<math> Z^5 = (x+iy)^5 </math>''' <math> \mathrm{Real} = x^5 - 10 x^3 y^2 + 5 x y^4 </math> <math> \mathrm{Imag} = 5x^4 y - 10 x^2 y^3 + y^5 </math> '''<math> Z^6 = (x+iy)^6 </math>''' <math> \mathrm{Real} = x^6 - 15 x^4 y^2 +15 x^2 y^4 - y^6 </math> <math> \mathrm{Imag} = 6x^5 y - 20 x^3 y^3 + 6 x y^5 </math> '''<math> Z^7 = (x+iy)^7 </math>''' <math> \mathrm{Real} = x^7 - 21 x^5 y^2 + 35 x^3 y^4 - 7 x y^6 </math> <math> \mathrm{Imag} = 7x^6 y - 35 x^4 y^3 + 21 x^2 y^5 - y^7 </math> ''' Otres funciones de Z'''. '''<math> \exp(Z) </math>''' <math> \mathrm{Real} = \exp(x) \cos(y) </math> <math> \mathrm{Imag} = \exp(x) \ensin(y) </math> '''<math>\ln(Z) </math>''' <math> \mathrm{Real} = 0.5 Ln(x^2 + y^2) </math> <math> \mathrm{Imag} = \arctan(y/x)</math> '''<math> \ensin(Z) </math>''' <math> \mathrm{Real} = \ensin(x) ((\exp(y) + \exp(-y))/2) </math> <math> \mathrm{Imag} = \cos(x) ((\exp(y) - \exp(-y))/2) </math> '''<math> \cos(Z) </math>''' <math> \mathrm{Real} = \cos(x) ((\exp(y) + \exp(-y))/2) </math> <math> \mathrm{Imag} = -\ensin(x) ((\exp(y) - \exp(-y))/2) </math> '''<math> \sinh(Z) </math>''' <math> \mathrm{Real} = \cos(y) ((\exp(x) - \exp(-x))/2) </math> <math> \mathrm{Imag} = \ensin(y) ((\exp(x) + \exp(-x))/2) </math> '''<math> \cosh(Z) </math>''' <math> \mathrm{Real} = \cos(y) ((\exp(x) + \exp(-x))/2) </math> <math> \mathrm{Imag} = \ensin(y) ((\exp(x) - \exp(-x))/2) </math> --> == Carauterístiques d'un fractal == === Autosimilitud === Según [[Benoît Mandelbrot|B. Mandelbrot]], un oxetu ye '''autosimilar''' o '''autosemejante''' si los sos partes tienen la mesma forma o estructura que'l tou, anque pueden presentase a distinta escala y pueden tar llixeramente deformadas.<ref>B. Mandelbrot. ''Los oxetos fractales. Forma, azar y dimensión''. Tusquets Editores, S.A., 1993. ISBN 978-84-7223-458-1</ref> Los fractales pueden presentar tres tipos d'[[autosimilitud]]: * '''Autosimilitud exacta.''' este ye'l tipu más restrictivu de autosimilitud: esixe que'l fractal paeza idénticu a distintes escales. De cutiu atópase en fractales definíos por [[sistema de funciones iteradas|sistemes de funciones iteradas (IFS)]]. [[Ficheru:Mandelzoom.jpg|thumb|400px|''Cuasiautosimilitud'' nel [[conxuntu de Mandelbrot]]: al variar la escala llogramos copies del conxuntu con pequeñes diferencies.]] * '''Cuasiautosimilitud''': esixe que'l fractal paeza aproximadamente idénticu a distintes escales. Los fractales d'esti tipu contienen copies menores y aburuyaes de sigo mesmos. Matemáticamente D. Sullivan definió'l conceutu de conxuntu cuasiauto-similar a partir del conceutu de cuasi-isometría. Los fractales definíos por rellación de recurrencia son de normal d'esti tipu. * '''Autosimilitud estadística'''. Ye'l tipu más débil de autosimilitud: esíxese que'l fractal tenga midíes numbériques o estadístiques que se caltengan col cambéu d'escala. Los fractales aleatorios son exemplos de fractales d'esti tipu. === Dimensión fractal y dimensión de Hausdorff-Besicovitch === Ente los fractales podemos atopar exemplos como curves qu'enllenen tol planu. Nesi casu, la dimensión topolóxica de la curva, que ye unu, nun nos informa sobre la forma en qu'esta ocupa l'espaciu ambiente. De manera xeneral, podríamos preguntar cómo densamente un conxuntu ocupa l'espaciu métricu que lu contién. Los númberos que nos informen oxetivamente d'esti tipu de cuestiones son: * '''La dimensión fractal'''. Les fórmules que la definen tienen que ver col recuentu de les boles necesaries p'anubrir el conxuntu o col de caxes d'una cuadrícula que contienen parte del conxuntu, cuando les dimensiones d'unes y otres tienden a cero. Podemos midir la dimensión fractal d'oxetos reales: llinies de la mariña (1.2), nubes, árboles, etc, Con estes midíes podemos comparar oxetos del mundu real con fractales xeneraos por algoritmos matemáticos. * '''La dimensión de Hausdorff-Besicovitch'''. Tien una definición más complexa que la de dimensión fractal. La so definición nun suel usase pa comparar conxuntos del mundu real. [[Ficheru:Dlasim.PNG|thumb|200px| ''Autosimilitud estadística'' d'un fractal xeneráu pol procesu d'[[agregamientu llindáu por espardimientu]].]] === Definición por algoritmos recursivos === Podemos destacar trés téuniques comunes pa xenerar fractales: * '''[[Sistema de funciones iteradas|Sistemes de funciones iteradas]] (IFS)'''. Unos conxuntos reemplácense recursivamente pola so imaxe so un sistema d'aplicaciones: el [[conxuntu de Cantor]], l'[[alfombra de Sierpinski]], el [[triángulu de Sierpinski]], la [[curva de Peano]], la [[curva del dragón]], el [[falopu de nieve de Koch]] o la [[Esponxa de Menger]], son dellos exemplos. * '''Fractales d'algoritmos d'Escape''', definíos por una rellación de recurrencia en cada puntu del espaciu (por casu, el planu complexu): el [[conxuntu de Mandelbrot]], [[conxuntu de Julia]], y el [[fractal de Lyapunov]]. * '''Fractales aleatorios''', xeneraos por [[Procesu estocástico|procesos estocásticos]], non deterministes: el [[movimientu brownianu]],el [[vuelu de Lévy]], los [[paisaxe fractal|paisaxes fractales]] o los árboles brownianos. Estos postreros son producíos por procesos d'[[agregamientu per espardimientu llindada]].. == Aspeutos matemáticos == === Intentos de definición rigorosa === El conceutu de fractal nun dispón nel añu [[2008]] d'una definición matemática precisa y d'aceptación xeneral. Intentos parciales de dar una definición fueron realizaos por: * [[Benoît Mandelbrot|B. Mandelbrot]], qu'en [[1982]] definió fractal como un conxuntu que la so [[dimensión de Hausdorff-Besicovitch]] ye puramente mayor que la so [[dimensión topolóxica]]. Él mesmu reconoció que la so definición nun yera lo suficientemente xeneral. * D. Sullivan, que definió matemáticamente una de les categoríes de fractales cola so definición de conxuntu cuasiautosimilar que facía usu del conceutu de cuasi-isometría. === Dimensión fractal === {{AP|Dimensión fractal}}Puede definise en términos del mínimu númberu <math>N(\epsilon)</math> de boles de radiu <math>\epsilon</math> necesaries p'anubrir el conxuntu, como la llende: :<math>D_F=\lim_{\epsilon \to 0}{ \ln N(\epsilon) \over \ln(1/\epsilon)}</math> O en función del recuentu del númberu de caxes <math>N_n</math> d'una cuadrícula d'anchor <math>1/2^n</math> que intersecan al conxuntu: :<math>D_F=\lim_{n \to \infty}{ \ln N_n \over \ln(2^n)}</math> Demuéstrase que dambes definiciones son equivalentes, y que son invariantes so isometrías.<ref>Barnsley, M. ''Fractals everywhere''.Academic Press Inc, 1988. ISBN 0-12-079062-9. (Cap 5)</ref> === Dimensión de Hausdorff-Besicovitch === D'una definición más complexa, la [[dimensión#dimensión de Hausdorff-Besicovitch|dimensión de Hausdorff-Besicovitch]] apúrrenos un númberu <math>D_H(A)</math>, tamién invariante so isometrías, que la so rellación cola dimensión fractal <math>D_F(A)</math> ye la siguiente: : <math>0 \leq D_H(A) \leq D_F(A) </math> Esto dexa estremar en dellos casos ente conxuntos cola mesma dimensión fractal. === Dimensión de fractales producíos por un IFS === Un [[sistema iterativu de funciones]] (IFS) ye un conxuntu de [[contraición (espaciu métricu)|funciones contractivas]] definíes sobre un subconxuntu de <math>\R^n</math>. Cuando nun hai solapamiento ente les imáxenes de cada función, demuéstrase que <math>D_F = D_H</math> y que dambes pueden calculase como solución de la ecuación: {{ecuación| <math>c_1^D+c_2^D+ \dots + c_k^D=1</math> ||left}} onde c<sub>i</sub> designa'l factor de contraición de cada aplicación contractiva del IFS. == Aplicaciones == Utilizáronse téuniques de fractales na [[compresión de datos]] y en diverses disciplines científiques. === Compresión d'imáxenes === [[Ficheru:Fractal fern explained.png|left|150px]] Estruyir la imaxe d'un oxetu autosemejante como'l felechu de la figura nun ye difícil: faciendo usu del [[sistema de funciones iteradas#El problema inversu: Teorema del colax|teorema del colax]], tenemos d'atopar un [[Sistema de funciones iteradas|IFS]], conxuntu de tresformamientos que lleva la figura completa (en negru) en caúna de los sos partes autosemejantes (colloráu, azul celeste y azul marino). La información sobre la imaxe va quedar codificada nel IFS, y l'aplicación repitida de diches tresformamientos dexa llograr la imaxe procesada en cuestión. Pero l'enfoque anterior plantega problemes con munches imáxenes reales: nun esperamos, por casu, que la imaxe d'un gatu presente pequeños gatinos aburuyaos sobre sí mesmu. P'arreglalo, en 1989 Arnaud Jacquin creó l'esquema de ''sistemes de funciones iteradas particionadas'': nél subdivídese la imaxe por aciu una [[partición (matemática)|partición]] y pa cada rexón resultante búscase otra rexón similar a la primera so los tresformamientos apropiaos.<ref>Jacquin, A.Y.;''Image coding based on a fractal theory of iterated contractive image transformations''. Image Processing, IEEE Transactions on Volume 1, Issue 1, Jan. 1992 Page(s):18 - 30</ref> L'esquema resultante ye un sistema de compresión con perdes, de tiempu asimétricu. Lamentablemente entá se tarda enforma n'atopar los tresformamientos que definen la imaxe. Sicasí, una vegada atopaes, la descodificación ye bien rápida. La compresión, anque dependa de munchos factores, suel ser equiparable a la compresión [[JPEG]], colo cual el factor tiempu resulta determinante pa decantase por unu o otru sistema. === Modeláu de formes naturales === [[Ficheru:Fractal471763.jpg|thumb|200px|Fracción d'un fractal Mandelbrot.]] Les formes fractales, les formes na que les partes asemeyar al tou, tán presentes na materia biolóxico, xunto coles simetríes (les formes básiques que solo precisen la metá d'información xenética) y les espirales (les formes de crecedera y desenvolvimientu de la forma básica escontra la ocupación d'un mayor espaciu), como les formes más sofisticaes nel desenvolvimientu evolutivu de la materia biolóxico en cuantes que se presenten en procesos nos que se producen saltos cualitativos nes formes biolóxiques, ye dicir faen posible catástrofes (fechos estraordinarios) que dan llugar a nueves realidaes más complexes, como les fueyes que presenten una morfoloxía similar a la pequeña caña de la que formen parte que, de la mesma, presenten una forma similar a la caña, que de la mesma ye similar a la forma del árbol, y sicasí cualitativamente nun ye lo mesmo una fueya (forma biolóxica simple), qu'una caña o un árbol (forma biolóxica complexa). === Sistemes dinámicos === [[Ficheru:LorenzAttractor.png|thumb|200px|Un atractor estrañu: el [[atractor de Lorenz]].]] Pero amás les formes fractales non solo preséntense nes formes espaciales de los oxetos sinón que se reparen na mesma dinámica evolutiva de los sistemes complexos (ver [[teoría del caos]]). Dinámica que consta de ciclos (nos que partiendo d'una realidá establecida simple acaben na creación d'una nueva realidá más complexa) que de la mesma formen parte de ciclos más complexos los cualos formen parte del desenvolvimientu de la dinámica d'otru gran ciclu. Les evoluciones dinámiques de toos estos ciclos presenten les semeyances propies de los sistemes caóticos. === En manifestaciones artístiques === [[Ficheru:Sandstorm.png|thumb|200px|Imaxe xenerada col programa Apophysis.]] La música puede contener formes fractales. Delles obres clásiques de Beethoven, Bach y Mozart son exemplos representativos según reveló un estudiu.{{ensin referencies}} El métodu que siguieron esti compositores, yá seya de manera intencional o non, pa integrar fractales y matemátiques yera por aciu una analoxía ente una dimensión fractal y el númberu y la disposición de les distintes notes d'una obra o pieza.{{ensin referencies}} Úsense tantu na composición harmónico y rítmico d'una melodía como na síntesis de soníos. Esto debe al usu de lo qu'en composición se llamen "micromodos", o pequeños grupos de trés notes, a partir de los cualos unu puede trabayalos de manera horizontal ([[melódica]]), o vertical ([[harmónica]]). De la mesma, el ritmu puede ser trabayáu en socesiones temporales específiques, que son determinaes por socesión de fractales. Per otra parte, les [[litografíes]] del artista holandés [[Maurits Cornelis Escher]] (1898-1972) desenvolvieron con frecuencia estructures matemátiques complexes y avanzaes. Con programes informáticos como [[Apophysis]], [[Sterling (programa)|Sterling]] o [[Ultra Fractal]] pueden facese imáxenes con téuniques diverses; camudando parámetros, xeometría de triángulos o con tresformamientos aleatorios. == Ver tamién == * [[Fractales por dimensión de Hausdorff]] * [[Desarrollu de fractales por aciu el métodu de Mandelbrot]] * [[Caos y fractales]] * [[¿Cuántu mide la mariña de Gran Bretaña?]] * [[Grafo simétricu]] * [[Dimensión]] * [[Paisaxe fractal]] * [[Recursividad]] * [[Sistema de funciones iteradas]] * [[Sistema-L]] * [[Cosmoloxía fractal|Cosmoloxía Fractal]] * [[Relatividá d'escala|Relatividá d'Escala]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20060301064702/http://www.fractovia.org/art/es/what_ye1.shtml Fractovía] Información sobre fractales. {{commons|Fractal|fractales}} ;Arte fractal: * [http://www.dmoz.org/Science/Math/Chaos_and_Fractals/Fractal_Art/ Galeríes d'arte fractal nel Open directory Project] * {{Enllaz rotu|1=Música fractal nel Open Directory Project |2=http://www.dmoz.org/Arts/Music/Styles/Y/Esperimental/Fractal_Music/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.fractalina.com Coleiciones d'Arte Fractal] * [http://fractaljmb.blogspot.com FRACTALJMB] BLOGUE bien interesante, ónde s'amuesen una gran variedá de fractales. ;Tutoriales: * [http://mmn.cat/2017/01/11/fractales/ 3 Senciellos métodos pa facer un fractal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328121036/http://mmn.cat/2017/01/11/fractales/ |date=2018-03-28 }} ;Llibros con llicencia CC: * [https://web.archive.org/web/20180716121918/http://www.dlsi.ua.es/~japerez/pub/pdf/mfsc2000.pdf Música fractal: el soníu del caos] Introducción xeneral sobre fractales y aplicación a la composición automática de música * [https://web.archive.org/web/20160304111624/http://www.dlsi.ua.es/~japerez/pub/pdf/mastertesi1998.pdf Codificación fractal d'imáxenes] Analiza l'aplicación de téuniques fractales a la compresión con perdes d'imáxenes ;Software: * {{Enllaz rotu|1=Esplorador FF |2=http://www.fractfinder.es/esplorador/index.php |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Esplorador interactivo de fractales [[freeware]], para [[Windows]] * [https://web.archive.org/web/20080618230403/http://www.borlandia.net/fractals/ Borlandia] Applets en java que xeneren Fractales interactivos * [http://www.apophysis.org/index.html Apophysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306210142/http://www.apophysis.org/index.html |date=2018-03-06 }} Programa de [[códigu abiertu]] pa la creación de fractales (n'inglés) * [http://illusions.hu/index.php?task=16&lang=3&sort=3 IFS Illusions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206234045/http://illusions.hu/index.php?task=16&lang=3&sort=3 |date=2017-02-06 }} xenerador IFS [[freeware]], para [[Windows]] * [https://web.archive.org/web/20080506072938/http://spanky.triumf.ca/www/fractint/fractint.html FractInt] xenerador fractal [[freeware]], para [[DOS]], [[Windows]] y esiste [http://www.sdboyd56.com/xfractint/index.html un porte a Linux] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205200301/http://www.sdboyd56.com/xfractint/index.html |date=2006-12-05 }} disponible. (n'inglés) * [http://xaos.sourceforge.net/ XaoS] zoomer interactivo de fractales pa linux. * [http://www.incendia.net/ Ambura] programa de diseñu de fractales 3D [[donationware]]. * [http://www.ray.masmcode.com/complex.html WMANJUL v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702200712/http://www.ray.masmcode.com/complex.html |date=2017-07-02 }} Fractal de Mandelbrot (n'inglés). * [https://www.softanep.com/ FractNep] Esplorador interactivo de fractales (Mandelbrot, Julia, Newton), [[freeware]], para [[Windows]]. ;Videos * [[:m:commons:Category:Videos_of_fractals|Videos de fractales en Commons]] * [http://www.youtube.com/watch?v=7Pf6jZWguCc Videu Mandelbox](Exemplu de 3D fractal) {{Tradubot|Fractal}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fractales| ]] [[Categoría:Arte dixital]] s43hxu4lzex7ooqpmzrt72ihste4t29 0 114647 4775706 4752504 2026-11-04T10:00:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 3 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775706 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''Human Rights Watch''' ('''HRW''', 'Observatoriu de Derechos Humanos') ye una [[organizaciones non gubernamentales|organización non gubernamental]] (ONG) dedicada a la investigación, defensa y promoción de los [[derechos humanos]]. La so sede atópase en [[Nueva York]] (Estaos Xuníos), y cuenta con oficines en Beirut, Berlín, Bruxeles, Chicago, Xinebra, Johannesburgu, Los Angeles, Moscú, París, San Francisco, Tokiu, Toronto y Washington.<ref>{{cita web|url=http://www.hrw.org/es/node/76625|títulu=Preguntes frecuentes|editorial=Human Rights Watch}}</ref> == Historia y campañes == === Antecedentes === [[Ficheru:Msc 2008-Saturday, 14.00 - 16.00 Uhr-Moerk026 Roth.jpg|miniatura|Kenneth Roth, direutor executivu fala mientres la 44ª&nbsp;Conferencia de Seguridá de Múnich en 2008.]] Human Rights Watch empezó en 1978 cola creación de Helsinki Watch, que'l so oxetivu yera ayudar a los grupos ciudadanos formaos en tol bloque soviéticu a verificar el cumplimientu gubernamental de los [[Alcuerdos de Helsinki]] de 1975. Conforme la organización creció, creáronse los Comités d'Observación (Watch Committees) pa cubrir otres rexones del mundu. En 1988, la organización adoptó formalmente'l nome de Human Rights Watch. Robert L. Bernstein yera'l presidente de la organización y ye ún de los fundadores orixinales, según Jeri Laber, ente otros. === Perfil: defensa de los derechos humanos básicos === Siguidora de la [[Declaración Universal de los Derechos Humanos]], Human Rights Watch oponer a les violaciones de derechos humanos básicos, qu'inclúin la pena capital y la discriminación basada na orientación sexual. Human Rights Watch defende les llibertaes en rellación colos derechos humanos fundamentales, tales como la llibertá de relixón y de prensa. Human Rights Watch produz informes d'investigación sobre violaciones de [[derechu internacional de los derechos humanos|normes internacionales de derechos humanos]], obedeciendo a la Declaración Universal de los Derechos Humanos y a lo que percibe como otres normes de derechos humanos aceptaes internacionalmente. Estos informes son utilizaos como base pa denunciar ante la comunidá internacional los abusos y primir a los Gobiernos y a les organizaciones internacionales a efectuar reformes. Los investigadores realicen misiones p'afayar los fechos en situaciones sospechoses y xenerar cobertoria periodística na prensa llocal ya internacional. Nos sos informes, Human Righs Watch encetó cuestiones como la discriminación social y de xéneru, tortura, l'usu de neños per parte d'exércitos, corrupción política, abusos nos sistemes de xusticia criminal, y la llegalización del albuertu. Human Rights Watch documenta ya informa sobre violaciones a les lleis de la guerra y al [[derechu internacional humanitariu]]. Cada añu, Human Rights Watch otorga'l Premiu a los Defensores de Derechos Humanos a activistes del mundu enteru que demuestren lideralgu y valentía pa defender los derechos humanos. Los gallardoniaos trabayen con Human Rights Watch n'investigar y esponer abusos a los derechos humanos.<ref>[http://www.hrw.org/news/2008/09/14/five-activists-win-human-rights-watch-awards «Five Activists Win Human Rights Watch Awards. Honored for Courage in Exposing Abuse and Seeking Justice»], artículu del 16 de setiembre de 2008 nel sitiu web Human Rights Watch.</ref> Human Rights Watch foi una de seis ONG internacionales que fundaron la Coalición pa erradicar l'usu de neños soldaos en 1988. Tamién copresidió la Campaña Internacional pa Prohibir les Mines Terrestres, una coalición global de grupos de la sociedá civil qu'abogó exitosamente pa introducir el [[Tratáu de Ottawa]], un tratáu que prohibe l'usu de mines antipersonas. Human Rights Watch ye miembru fundador del Intercambiu Internacional pola Llibertá d'Espresión, una rede global d'organizaciones non gubernamentales que monitorea la censura alredor del mundu. Human Rights Watch cunta con una planta llaboral de 230&nbsp;trabayadores pagos, y un presupuestu de más de 30&nbsp;millones de dólares d'Estaos Xuníos al añu.<ref>[http://www.hrw.org/annual-report/finStmt2006.pdf Estáu financieru], artículu n'inglés nel sitiu web Human Rights Watch.</ref> L'actual direutor executivu de Human Rights Watch ye Kenneth Roth, quien caltuvo esta posición dende 1993. Roth ye egresado de les universidaes de Yale y Brown. El so padre fuxó de l'Alemaña nazi en 1938. Roth empezó a trabayar en derechos humanos dempués de la declaración de la llei marcial en Polonia en 1981, y darréu arreyóse n'asuntos n'Haití.<ref>[https://web.archive.org/web/20070111132456/https://www.hrw.org/about/bios/kroth.htm Biografía de Kenneth Roth], artículu n'inglés nel sitiu web Human Rights Watch.</ref> En 2010, Human Rights Watch recibe 100 millones de dólares del multimillonariu d'Estaos Xuníos [[George Soros]].<ref>{{Cita noticia|títulu=George Soros to Give $100 million to Human Rights Watch|url=https://www.hrw.org/news/2010/09/07/george-soros-give-100-million-human-rights-watch|fecha=7 de setiembre de 2010|fechaaccesu=22 de setiembre de 2017|periódicu=Human Rights Watch|idioma=en}}</ref> === Temes específiques y campañes de Human Rights Watch === {{llista de columnes|2| * Abolición de la [[pena de muerte]] (o [[pena capital]]) en tol mundu Derechos [[LGBT]] (lesbianes, gais, bisexuales y tresxéneru). * Derechos de persones con [[sida]] * Entregues estraordinaries d'Estaos Xuníos * [[Execuciones estraxudiciales]] y [[secuestros]] * [[Xenocidiu]], [[crímenes de guerra]], [[crímenes contra la humanidá]] * [[Mines terrestres]] * [[Neños de la cai]] * [[Neños soldáu]] * [[Pro-eleición|Llegalización del albuertu]] * [[Procedimientu xudicial|Procedimientos xudiciales]] contra violadores de derechos humanos * Seguridá de civiles mientres guerres, oponer al usu de [[bombes de recímanu]] * [[Tortura]] * [[Trabayu infantil]] * [[Trata de persones|Trata de muyeres y neñes]] * Tráficu d'[[armes llixeres]] }} === Publicaciones de Human Rights Watch === Human Rights Watch publica informes sobre una variedá de temes<ref>[http://www.hrw.org/es/publications Publicaciones], artículu n'inglés nel sitiu web Human Rights Watch.</ref> y compila informes añales (Informe Mundial) onde presenta una visión xeneral de la situación de los derechos humanos nel mundu. Human Rights Watch publicó estensamente sobre'l [[Xenocidiu de Ruanda de 1994]]<ref>[http://hrw.org/doc?t=africa&c=rwanda Informe sobre'l xenocidiu en Ruanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040113061428/http://hrw.org/doc?t=africa&c=rwanda |date=2004-01-13 }}, artículu n'inglés nel sitiu web Human Rights Watch.</ref> y los conflictos na República Democrática d'El Congu. Nel branu del añu 2004, la Llibrería de Llibros y Manuscritos Escepcionales na Universidá de Columbia en Nueva York convertir na institución depositaria del archivu de Human Rights Watch, que ye una coleición activa que documenta décades d'investigaciones sobre los derechos humanos alredor del mundu. L'archivu foi tresferíu del so allugamientu previu na Llibrería de Norlin na Universidá de Colorado en Boulder. L'archivu inclúi documentos alministrativos, de rellaciones públiques, y tamién sobre países o casos. Sacante ciertes considerances de seguridá, la comunidá de la Universidá de Columbia y el públicu tienen accesu a informes, entevistes trenscrites y grabaes con presuntes víctimes d'abusos a los derechos humanos, cintes d'audiu y videu, y otros materiales que documentan les activiades de la organización desque foi fundada nel añu 1978 col nome de Helsinki Watch.<ref>{{Cita web |url=http://lj.libraryjournal.com/2004/03/ljarchives/human-rights-watch-archive-moves-to-columbia-university/ |títulu=''Library Journal'', March 11, 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714213843/http://lj.libraryjournal.com/2004/03/ljarchives/human-rights-watch-archive-moves-to-columbia-university/ |fechaarchivu=2014-07-14 }}</ref> == Comparanza con Amnistía Internacional == Human Rights Watch y [[Amnistía Internacional]] son les dos úniques organizaciones internacionales de derechos humanos d'Occidente qu'operen en tol mundu na mayoría de les situaciones de opresión o abusu grave. Anque son aliaos cercanos, los dos grupos desempeñen funciones complementaries, lo que supón una división del trabayu. Les principales diferencies anicien na estructura y métodos de los grupos pa promover el cambéu. Amnistía Internacional ye una organización de mases. El so preséu de promoción principal ye la movilización de los sos miembros. Los principales productos de Human Rights Watch son les sos investigaciones empobinaes a les situaciones de crisis y los sos amplios informes, ente qu'Amnistía cabildea y escribe informes detallaos, pero tamién s'ocupa de campañes pa la unviada de cartes per parte de les mases, y aboga pola lliberación de los presos de conciencia». Human Rights Watch cabildea abiertamente por qu'otros Gobiernos tomen aiciones específiques contra los infractores de los derechos humanos, inclusive nomando a persones específiques pa la so detención, o por que se impongan sanciones contra dellos países. Apocayá pidió imponer sanciones punitives contra los principales dirixentes en Sudán que supervisaron una campaña de matances en Darfur. El grupu tamién pidió la lliberación de los activistes de derechos humanos que fueron deteníos en Sudán.<ref>[http://arquivo.pt/wayback/20160522213609/http://africa.reuters.com/top/news/usnJOE4AQ00Q.html «Grupu de Derechos Humanos informa sobre activistes deteníos en Sudán»], artículu nel sitiu web Reuters África.</ref> La so documentación de violaciones de los derechos humanos de cutiu inclúi estensos analises de los raigaños políticos y históriques de los conflictos en cuestión, dalgunos de los cualos fueron publicaos en revistes académiques. Los informes d'Amnistía Internacional, otra manera, tienden a contener menos análisis, y céntrense n'abusos de derechos específicos. Hai delles pequeñes diferencies na política: por casu, Human Rights Watch cree que les muyeres tendríen de tener el derechu a llevar un velu<ref>[http://www.hrw.org/en/reports/2009/02/25/discrimination-name-neutrality-0 «Discrimination in the name of neutrality»], artículu n'inglés nel sitiu web Human Rights Watch.</ref> ente qu'Amnistía nun tien una política sobre esta cuestión. == Crítiques a Human Rights Watch == En 2008, el Gobiernu de [[Venezuela]] ―al traviés de [[Tarek El Aissami]] (ministru de Rellaciones Interiores) y [[Nicolás Maduro]] (ministru de Rellaciones Esteriores)― acusó a Human Rights Watch de tar «entemetiéndose illegalmente nos asuntos internos» de Venezuela, polo qu'espulsaron del país a los sos representantes.<ref>[https://web.archive.org/web/20131220011036/http://www.lahojadearena.com/revista/2013/06/promover-la inxusticia-la parcialidá-de-human-rights-watch/ «Promover la inxusticia: la parcialidá de Human Rights Watch»], artículu de xunu de 2013 nel sitiu web La Fueya de Sable.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080922011409/http://www.telesurtv.net/noticias/secciones/nota/32983-NN/venezuela-espulso-a-direutor-de-hrw-por-afrellar-a-les instituciones-democraticas/ «Venezuela espulsó a direutor de Human Rights Watch por afrellar a les instituciones democrátiques»], artículu del 22 de setiembre de 2008 nel sitiu web TeleSur TV (Caracas).</ref> Pela so parte l'entós ministru de Comunicación ya Información, y presidente de la canal [[TeleSUR]], [[Andrés Izarra]], calificó a Human Rights Watch como «una fachada de la inxerencia d'Estaos Xuníos en Venezuela» y acusar de tar al serviciu de «los intereses más bastardos de la oligarquía venezolana al serviciu de los intereses imperiales».<ref>[https://web.archive.org/web/20080923021506/http://www.telesurtv.net/noticias/secciones/nota/32998-NN/ministro-izarra-hrw-es-una fachada-de-la ingerencia estadounidense/ «Ministru Izarra: Human Rights Watch ye una fachada de la inxerencia d'Estaos Xuníos»], artículu del 9 d'agostu de 2008 nel sitiu web Telesur&nbsp;TV.</ref> Human Rights Watch foi criticada por Gobiernos y otres organizaciones non gubernamentales y pol so fundador y exdirigente Robert L. Bernstein.<ref name="HRW profile from NGO-Monitor">{{cita web|títulu=Human Rights Watch (HRW)|url=http://www.ngo-monitor.org/article/human_rights_watch_hrw_|website=http://www.ngo-monitor.org/|fechaaccesu=10 d'agostu de 2014}}</ref><ref name="Annual reports on HRW">{{cita web|títulu=Collection of annual reports on Human Rights Watch|url=http://www.ngo-monitor.org/article/collection_of_annual_reports_on_human_rights_watch|website=http://www.ngo-monitor.org|fechaaccesu=11 d'agostu de 2014}}</ref><ref name="Bernstein_19102009">{{cita noticia|url=http://www.nytimes.com/2009/10/20/opinion/20bernstein.html?_r=1&em|títulu=Rights Watchdog, Lost in the Mideast|last=Bernstein|first=Robert L.|date=19 d'ochobre de 2009|publisher=The NY Times|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2009}}</ref> Foi acusada por críticos de ser influyida pola axenda d'asuntos esteriores de los Estaos Xuníos, particularmente en rellación a los sos informes sobre Llatinoamérica.<ref name="naiman_hrw_washington">{{cita web| last =Naiman| first =Robert| authorlink =| títulu =Latin America Scholars Urge Human Rights Watch to Speak Up on Honduras Coup| work =| publisher =Huffington Post| date =21 d'agostu de 2009| url =http://www.huffingtonpost.com/robert-naiman/latin-america-scholars-ur_b_265282.html| doi =| fechaaccesu =22 d'agostu de 2009| archiveurl =https://www.webcitation.org/5jELkhpuR?url=http://www.huffingtonpost.com/robert-naiman/latin-america-scholars-ur_b_265282.html| archivedate =23 d'agostu de 2009| deadurl =no}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2000/feb/25/chechnya.marktran Russia investigates alleged Chechnya atrocities (The Guardian, Feb. 25, 2000)]<br />[http://news.bbc.co.uk/2/hi/1965471.stm 'Non Jenin massacre' says rights group (BBC, May 3, 2002)]<br />[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2677661.stm «Libyan human rights in the spotlight»], artículu del 20 de xineru de 2003 nel sitiu web de la BBC (Londres).</ref><ref name="washtimesaircraft">{{cita web | author=Steve Miller and Joseph Curl | añu=2004 | url=http://newsmine.org/archive/war-on-terror/haiti/march-04-coup/aristide-removal/aristide-accuses-us-of-forcing-his-ouster.txt | títulu=Aristide accuses United States of forcing his ouster | publisher=Washington Times | fechaaccesu=26 d'avientu de 2005 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181226110854/http://newsmine.org/archive/war-on-terror/haiti/march-04-coup/aristide-removal/aristide-accuses-us-of-forcing-his-ouster.txt%20 | fechaarchivu=2018-12-26 }}</ref><ref name="demnow">{{cita web| títulu = Aristide related articles| publisher = [[Democracy Now]]| url = http://www.democracynow.org/index.pl?issue=20040301| fechaaccesu = 21 de xunetu de 2006| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060721144302/http://www.democracynow.org/index.pl?issue=20040301| archivedate = 21 de xunetu de 2006}}</ref><ref name="ZNet_Haiti2004">{{cita web| last =Emersberger| first =Joe| authorlink =| títulu =Haiti and Human Rights Watch| work =| publisher =[[Z Communications]]| date =29 de marzu de 2006| url =http://www.zmag.org/znet/viewArticle/4131| format =| doi =| fechaaccesu =11 d'agostu de 2009| archiveurl =https://www.webcitation.org/5ixS2Xhem?url=http://www.zmag.org/znet/viewArticle/4131| archivedate =11 d'agostu de 2009| deadurl =no}}</ref><ref name="coha">Council on Hemispheric Affairs (2009): [http://www.coha.org/2009/01/scholars-respond-to-hrw-directors-riposte-on-venezuelan-human-rights/ «Scholars respond to HRW's Kenneth Roth's riposte on Venezuelan human rights»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214153804/http://www.coha.org/2009/01/scholars-respond-to-hrw-directors-riposte-on-venezuelan-human-rights/ |date=2009-02-14 }}, artículu del 12 de xineru de 2009 nel sitiu web COHA (Council on Hemispheric Affairs).</ref><ref name="commond_90experts_HRW_hn">{{cita web| last =Grandin| first =Greg| author2 =Adrienne Pine| títulu =Over 90 experts call on Human Rights Watch to speak out on Honduras abuses| work =| publisher =Common Dreams| date =22 d'agostu de 2009| url =http://www.commondreams.org/newswire/2009/08/21| format =| doi =| fechaaccesu =22 d'agostu de 2009| archiveurl =https://www.webcitation.org/5jE3pnzk8?url=http://www.commondreams.org/newswire/2009/08/21| archivedate =22 d'agostu de 2009| deadurl =no}}</ref> El Gobiernu d'Etiopía tamién acusó a Human Rights Watch d'informar de manera parcializada ya inxusta.<ref name="economist_hrw_ethiopia">{{cita noticia| url=http://www.economist.com/research/articlesBySubject/displaystory.cfm?subjectid=1521509&story_id=13061682 | work=The Economist | títulu=A row over human rights | date=5 de febreru de 2009}}</ref> Con respectu al conflictu árabe-israelín, acusóse a Human Rights Watch de tar parcializada a favor d'Israel,<ref name="Huff-Swiftboating">{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/daniel-levy/the-swiftboating-of-human_b_241634.html|títulu=The "swiftboating" of Human Rights Watch|last=Levy|first=Daniel|date=20 de xunetu de 2009|publisher=The Huffington Post|fechaaccesu=19 d'agostu de 2009}}</ref><ref name="JP-Israel-vs-HRW">{{Cite news|url=http://www.jpost.com/Features/Front-Lines/Diplomacy-Israel-vs-Human-Rights-Watch|títulu=Diplomacy: Israel vs. Human Rights Watch|last=Keinon|first=Herb|date=16 de xunetu de 2009|publisher=The Jerusalem Post|fechaaccesu=19 d'agostu de 2009}}</ref><ref name=Bernstein3>{{cita noticia|apellíu1=Bernstein|nome1=David|títulu=Who is right about the AP's alleged blacklisting of pro-Israel watchdog NGO Monitor?|url=http://www.washingtonpost.com/news/volokh-conspiracy/wp/2014/12/03/who-is-right-about-the-aps-alleged-blacklisting-of-pro-israel-watchdog-ngo-monitor/|fechaaccesu=10 d'avientu de 2014|publisher=Washington Post|date=3 d'avientu de 2014}}</ref><ref name="Huff-Swiftboating"/><ref name="HRW-false-allegations">{{cita web|url=http://www.hrw.org/en/news/2009/08/14/false-allegations-about-human-rights-watch-s-latest-gaza-report|títulu=False Allegations about Human Rights Watch's Latest Gaza Report|date=14 d'agostu de 2009|publisher=Human Rights Watch|fechaaccesu=17 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150322082928/http://www.hrw.org/en/news/2009/08/14/false-allegations-about-human-rights-watch-s-latest-gaza-report|fechaarchivu=2015-03-22}}</ref> y que la organización pidió donaciones a ciudadanos de Arabia Saudita sobre la base de les sos crítiques a Israel;<ref name="Bernstein">Bernstein, David. [http://online.wsj.com/article/SB124528343805525561.html «Human Rights Watch goes to Saudi Arabia»], artículu del 15 de xunetu de 2009 nel diariu ''[[The Wall Street Journal]]'' (Nueva York).</ref> Human Rights Watch respondió públicamente a la crítica rellacionada colos sos informes sobre Llatinoamérica<ref name="nacla_roth_on_ve">[https://nacla.org/node/5369 «Human Rights Watch responds to criticism of Venezuela report»], artículu del 5 de xineru de 2009 nel sitiu web NACLA (North American Congress on Latin America). Consultáu'l 12 de xunetu de 2013.</ref><ref name="newstates_porteoushas">Porteus, Tom (2008): [http://www.newstatesman.com/human-rights/2008/09/hrw-chavez-shaughnessy «Human Rights Watch vs. Chávez II»], artículu del 30 de setiembre de 2008 nel periódicu ''[[New Statesman]]''.</ref><ref name="hrw_indirectly_responds_to_93academics">{{cita web| author=Human Rights Watch| títulu=Honduras: rights report shows need for increased international pressure| publisher=Human Rights Watch| date=25 d'agostu de 2009| fechaaccesu=28 d'agostu de 2009| archiveurl=https://www.webcitation.org/5jNGgJhhK?url=http://www.hrw.org/en/news/2009/08/25/honduras-rights-report-shows-need-increased-international-pressure| archivedate=28 d'agostu de 2009| url=http://www.hrw.org/en/news/2009/08/25/honduras-rights-report-shows-need-increased-international-pressure}}</ref> y sobre el conflictu árabe-israelín.<ref name="HRW-false-allegations"/><ref name="JP-Derfner-2009-07-22">{{Cite news|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1248277865531&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|títulu=Rattling the Cage: The smearing of human rights organizations|last=Derfner|first=Larry|date=22 de xunetu de 2009|publisher=The Jerusalem Post|fechaaccesu=18 d'agostu de 2009}}</ref><ref name="hrw_saudi_response_1">[http://www.hrw.org/en/node/84956 «Visit to Saudi Arabia and false allegations of Human Rights Watch "bias"»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809203108/http://www.hrw.org/en/node/84956 |date=2009-08-09 }} ('visita a Arabia Saudita, y les falses denuncies alrodiu de que Human Rights Watch ye tendenciosa'), artículu publicáu nel sitiu web de Human Rights Watch.</ref><ref name="HRW_response">{{cita web |url=http://www.hrw.org/en/node/84512 |títulu=Human Rights Watch Visit to Saudi Arabia |publisher=Human Rights Watch |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120119102130/http://www.hrw.org/en/node/84512 |fechaarchivu=2012-01-19}}</ref><ref name="cookcounterpunch">{{cita web | last = Whitson | first = Sarah Leah | authorlink = | títulu = Hezbollah's Rockets and Civilian Casualties: A Response to Jonathan Cook | work = | publisher = Counterpunch | date = 22 de setiembre de 2006 | url = http://www.counterpunch.org/whitson09222006.html | doi = | fechaaccesu = 14 d'ochobre de 2006 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061020065642/http://www.counterpunch.org/whitson09222006.html | archivedate = 20 d'ochobre de 2006 }}</ref> El [[12 de mayu]] de [[2014]], la irlandesa [[Mairead Maguire]] y l'arxentín [[Adolfo Pérez Esquivel]] ―dambos [[Premiu Nobel de la Paz|premios nobel de la paz]]―, xunto con un centenar de profesores d'Estaos Xuníos y Canadá, solicitaron a Human Rights Watch que tomara «midíes concretes p'afitar la independencia» de la organización, yá que les sos más altos direutivos teníen rellación direuta col [[Partíu Demócrata d'Estaos Xuníos|Partíu Demócrata]], col Gobiernu d'Estaos Xuníos y tamién cola [[Axencia Central d'Intelixencia|CIA]] (Axencia Central d'Intelixencia). Dirixeron la carta a Kenneth Roth (direutor de Human Rights Watch), y solicitáron-y el fin de les puertes xiratories» ente diches instituciones y Human Rights Watch. Ente los personaxes rellacionaos con diches instituciones taben Miguel Díaz (analista de la CIA nos [[años 1990|años noventa]] y actual funcionariu del [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Departamentu d'Estáu]]), Tom Malinowki, Miles Frechette y Michael Shifte (que tendríen venceyos direutos col Partíu Demócrata).<ref>[http://www.jornada.unam.mx/2014/05/13/mundu/024n2mun «Premios nobel de la paz piden a Human Rights Watch midíes pa “afitar” la so independencia»], artículu del 13 de mayu de 2014 nel diariu ''[[La Jornada (Méxicu)|La Jornada]]'' (Méxicu).</ref><ref>[http://www.globalresearch.ca/nobel-peace-laureates-to-human-rights-watch-close-your-revolving-door-to-o-s-government/5381992 «Nobel Peace Laureates to Human Rights Watch: Close your revolving door to U.S. Government»] ('premios nobel de la paz a Human Rights Watch: «Cierren la puerta xiratoria col Gobiernu d'Estaos Xuníos'), carta orixinal n'inglés, del 12 de mayu de 2014, nel sitiu web Global Research. Consultáu'l 25 de xunetu de 2014.</ref> El [[3 de xunu]] de [[2014]], Human Rights Watch respondió argumentando que la so «esmolición ta fuera de sitiu».<ref>[https://web.archive.org/web/20150705201510/https://www.hrw.org/node/126019 «Letter to Nobel Laureates»] ('carta a los premios nobel'), artículu n'inglés del 3 de xunu de 2014 nel sitiu web Human Rights Watch.</ref> El [[8 de xunetu]] de [[2014]], los dos premios nobel ―al pie de otros activistes― volvieron solicitar a Human Rights Watch qu'espulsara de la so xunta direutiva a [[Javier Solana]] (exsecretario xeneral de la [[OTAN]]), y a tolos funcionarios rellacionaos col Gobiernu d'Estaos Xuníos.<ref>[http://www.alternet.org/world/nobel-peace-laureates-slam-human-rights-watchs-refusal-cut-ties-us-government?paging=off «Nobel Peace laureates slam Human Rights Watch's refusal to cut ties to O.S.&nbsp;Government: “Human Rights Watch's affiliation with ex-CIA and NATO officials generates perverse incentives and undermine its reputation for independence”»] ('los premios nobel de la paz refuguen la negación de Human Rights Watch de cortar llazos con Gobiernu d'Estaos Xuníos: «L'afiliación de Human Rights Watch con exfuncionarios de la CIA y de la OTAN xenera incentivos perversos y socava la so reputación d'independencia»'), artículu n'inglés del 8 de xunetu de 2014 nel sitiu web Alternet.org.</ref> Esa carta direutamente nun foi respondida. == Ver tamién == * [[Amnistía Internacional]] * [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] * [[Corte Penal Internacional]] * [[Derechos Humanos]] * [[Comisión Investigadora d'Atentaos a Periodistes|CIAP]]-FELAP (Comisión Investigadora d'Atentaos a Periodistes). * [[Declaración Universal de los Derechos Humanos]] * [[Conseyu de Derechos Humanos de les Naciones Xuníes]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikinews|Categoría:Human Rights Watch}} {{Commonscat|Human Rights Watch}} ;Páxina de Human Rights Watch * [http://www.hrw.org/es/ HRW.org], páxina oficial n'español de Human Rights Watch. * {{Enllaz rotu|1=de facer-hincapi-en-los derechos humanos «Obama tien de facer fincapié nos derechos humanos» |2=http://www.hrw.org/es/news/2009/01/14/informe-mundial-2009-obama-tien |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, informe mundial de 2009 nel sitiu web Human Rights Watch. * {{Enllaz rotu|1=de poner-fin-la-amnist-por otomíes cometíes-mientres-la era-de-franco «España tien de poner fin a l'amnistía por otomíes cometíes mientres la era de Franco» |2=http://www.hrw.org/es/news/2010/03/19/espa-tien |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, artículu del 19 de marzu de 2010 nel sitiu web Human Rights Watch. ;Noticies de prensa rellacionaes con Human Rights Watch * Pérez-Lanzac, Carmen (2010): [https://www.elpais.com/articulo/espana/Human/Rights/Watch/critica/Llei/espanola/Amnistia/elpepuesp/20100319elpepunac_18/Tes «Human Rights Watch critica la llei española d'amnistía. La organización de derechos humanos sale en defensa del xuez Baltasar Garzón»], artículu del 19 de marzu de 2010 nel diariu ''El País'' (Madrid). ;Páxines crítiques con Human Rights Watch * Treanor, Paul: [http://web.inter.nl.net/users/Paul.Treanor/HRW.html «Who is behind Human Rights Watch»] ('¿quién tán detrás de Human Rights Watch?'), artículu n'inglés nel sitiu web Web Inter. {{Tradubot|Human Rights Watch}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Asociaciones de derechos humanos]] [[Categoría:Organizaciones non gubernamentales]] 7tsvowdd5sceccz0nrb4ebocv4bk4hj 0 114927 4775535 4128316 2026-11-03T14:18:49Z Antgartor 151852 Antgartor treslladó la páxina "[[Progresu técnicu]]" a "[[Progresu téunicu]]" 4128316 wikitext text/x-wiki El '''progresu téunicu''' o '''cambéu teunolóxicu''' ye tou aumentu de la cantidá producida ensin alteriar la cantidá de factores utilizaos. Si una persona produz más cola mesma ferramienta, l'aumentu de productu va ser atribuyible a un progresu téunicu. Llamamos [[teunoloxía]] al estáu del progresu téunicu nun momentu determináu. Denominar [[téunica]] a toa combinación factorial de [[trabayu (economía)|trabayu]] y [[capital (economía)|capital]] dientro d'una [[función de producción]] representada matemáticamente asina <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ Y=F(K,L)</math> |- |} </center> '''Y''' ye la producción o "output"<br /> '''F''' ye la [[función de producción]]<br /> '''K''' ye la cantidá de capital utilizáu nel procesu granible<br /> '''L''' ye la cantidá de trabayu utilizada<br /> El progresu téunicu dende la perspeutiva de la [[teoría económica]] pue ser<br /> * neutral nel sentíu de Harrod ; * neutral nel sentíu de Solow ; * neutral nel sentíu de Hicks. En tolos casos la rellación capital trabayu ''(K/L)'' permanez constante. <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ \frac{K}{L}=cte</math> |- |} </center> <br /> == Progresu téunicu neutral de Solow == Nel progresu téunicu neutral de Solow, la función de producción define al capital de la siguiente manera <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ b=b(t)</math> |- | <math>\ Y=F(bK,L)</math> |- |} </center> '''b''' ye la función de progresu téunicu<br /> '''t''' ye la variable tiempu<br /> El capital ye midíu en términos d'unidaes d'eficiencia y la rellación productu capital nun ye constante. El capital ye más eficiente. Esti tipu de progresu téunicu foi utilizáu en [[modelos de xeneración]] que'l so oxetu ye l'estudiu de la incorporación de meyores téuniques a les nueves xeneraciones de maquinaria.<br /> == Progresu téunicu neutral de Harrod == Nel progresu téunicu neutral de Harrod, la función de producción ye modificada por un trabayu que "apriende" <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ b=b(t)</math> |- | <math>\ Y=F(K,bL)</math> |- |} </center> El trabayu ye midíu en términos d'unidaes d'eficiencia. Nesti casu la rellación capital productu permanez constante. El trabayu ye más eficiente.<br /> == Progresu téunicu neutral de Hicks == Nel progresu téunicu neutral de Hicks, el capital y el trabayu son afeutaos pol progresu teunolóxicu. La cantidá de factores utilizaos mengua. Aumenta la eficiencia y la productividá de tolos factores granibles utilizaos. <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ b=b(t)</math> |- |} </center> Si la función de producción ye llinial y homoxénea de grau unu | <math>\ Y=F(bK,bL) \Rightarrow Y=bF(K,L)</math> |- |} </center> La rellación productu capital nun ye constante y por tanto esiste una variación de la tasa de beneficiu. <br /> == Función de producción Cobb Douglas == La rellación ente'l progresu téunicu neutral de Harrod y el progresu téunicu neutral de Solow pa la función de producción Cobb Douglas ye la siguiente. <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ Y=K^{c}L^{1-c}</math> |- |} </center> El progresu téunicu neutral de Harrod establez <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ L_{0}=-y^{mt}</math> |- |} </center> Sustituyendo esti valor na función de producción llogramos <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ Y=K^{c}(y^{mt}L)^{1-c}</math> |- | <math>\ Y=y^{m(1-c)t}K^{c}L^{1-c}</math> |- | <math>\ g=m(1-c)t </math> |- |} </center> El progresu téunicu neutral de Solow establez <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ K_{0}=Ke^{nt}</math> |- |} </center> Sustituyendo esti valor na función de producción llogramos <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ Y=L^{1-c}(y^{nt}K)^{c}</math> |- | <math>\ Y=y^{nct}K^{c}L^{1-c}</math> |- | <math>\ g=nct </math> |- |} </center> Igualando les tases <center> {| border="0" cellspacing="5" cellpadding="2" |- | <math>\ n=m \frac{1-c}{c}</math> |- |} </center> llegamos a la espresión que rellaciona'l progresu téunicu neutral de Harrod y neutral de Solow. == Ver tamién == * [[Modelu Harrod-Domar]] * [[Historia de la teunoloxía]] == Bibliografía == * [[Roy George Douglas Allen]], ''[https://books.google.com.uy/books/about/Mathematical_economics.html?id=B2QkAAAAMAAJ&redir_esc=y Mathematical Economics]'', editorial Macmillan, 1963 ([https://archive.org/stream/mathematicalanal033535mbp#page/n5/mode/2up testu en llinia]). {{Tradubot|Progreso técnico}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Macroeconomía]] [[Categoría:Econometría]] 1ts0f60ykwgp8oh8gelhaco16mwes0z 0 117044 4775559 4775363 2026-11-03T15:13:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775559 wikitext text/x-wiki {{organización}} [[Ficheru:Flag of the Russian Ground Forces.svg|thumb|Bandera de les Fuercies Terrestres Ruses.]] La '''fuercia terrestre de Rusia''' ({{lang-ru|Сухопутные силы России, [[Romanización del rusu|tr.]]: Sujoputniye sili Rossii}}) son les [[exércitu|fuercies terrestres]] de la [[Federación Rusa]], formaes con partes de la disolución del [[Exércitu Soviéticu]] en 1992. Anque les Fuercies Terrestres Ruses na so forma actual namái tienen quince años d'antigüedá, los oficiales rusos esponen la historia de los sos antecedentes al traviés de la dómina de la Rusia Imperial hasta los tiempos del [[Rus de Kiev]].<ref>[https://web.archive.org/web/20060828114908/http://www.mil.ru/848/1045/1272/1356/index.shtml История, структура, задачи и перспектиы развития<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Dende 1992 les Fuercies Terrestres tuvieron que llevar al estranxeru varios miles d'efectivos de les antigües guarniciones soviétiques, mientres taben estensamente destinaes nes guerres de Chechenia, y calteniendo la paz y otres operaciones nos [[ex repúbliques soviétiques|estaos socesores soviéticos]] (lo que se conoz en Rusia como la "periferia inmediata"). Anguaño, l'exércitu ta metanes una importante modernización del material, col gobiernu en procesu de gastar unos 200{{esd}}000 millones de dólares (lo qu'equival a unos 400{{esd}}000 millones en dólares PPA) nel desenvolvimientu y la producción de material militar, sol Programa Estatal d'Armamentos 2007-2015.<ref name=autogenerated6>[http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2009339,00.html «Big rise in Russian military spending raises fears of new challenge to west.»] ''The Guardian''.</ref> El programa, en vixencia hasta'l 2015, pretende reemplazar el 45{{esd}}% del equipamientu militar del exércitu y l'armada.<ref>[http://en.rian.ru/analysis/20071005/82619436.html RIA Novosti - Opinion & analysis - Unmanned aerial vehicles increase in numbers<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Con esti importante influxu de fondos, el (antiguu) ministru de defensa [[Serguéi Ivánov (políticu)|Serguéi Ivánov]] declaró que quería devasar al Exércitu Soviéticu en "tar preparáu pal combate".<ref name=autogenerated6 /> Un informe del ''Conflict Studies Research Centre'' del Reinu Xuníu, fecháu en mayu de 2007, sorrayó que, mientres apuntaba la medría de fondos, comparaba la velocidá de cambéu nes Fuercies Armaes Ruses a les reformes de la [[Marina Real Británica]] a principios del sieglu XIX, y predixo que nun habría nenguna medría na preparación pal combate mientres años.<ref>Keir Giles, Military Service in Russia: Non New Model Army, CSRC, mayu de 2007</ref> L'informe menta que'l sueldu y les condiciones pa los militares rusos ameyorara significativamente, especialmente pa los militares contrataos. L'informe tamién suxer qu'anque'l cambéu a un añu del serviciu de reclutamiento va atayar la ''[[dedovshchina]]'', paez pocu probable que la intimidación suma dafechu ensin un importante cambéu social.<ref>Giles, CSRC 2007</ref> Otres valoraciones dende la mesma fonte apunten a que les Fuercies Terrestres Ruses enfrentar a una importante interrupción en 2008 una y bones el cambéu demográficu enzanca los planes d'amenorgar el periodu de serviciu militar obligatoriu de dos años a unu.<ref>Keir Giles, Where Have All The Soldiers Gone? Russian Military Manpower Plans versus Demographic Reality, CSRC, ochobre de 2006</ref> esta integráu por 350.000 homes<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170729094504/https://info.publicintelligence.net/DIA-RussiaMilitaryPower2017.pdf |fechaarchivu=2017-07-29 |url=https://info.publicintelligence.net/DIA-RussiaMilitaryPower2017.pdf |títulu=Archived copy}}</ref> n'activu y 750.000 en reserva. == Misión == Les principales responsabilidaes de les Fuercies Terrestres son la proteición de la frontera del país, el combate en tierra, la seguridá de los territorios ocupaos, y la derrota de les tropes enemigues. Les Fuercies Terrestres tienen de poder consiguir estos oxetivos tanto en guerra nuclear como en guerra non nuclear, especialmente ensin l'usu d'[[armes de destrucción masiva]]. Amás, tienen de ser capaces de protexer los intereses nacionales de Rusia dientro del marcu de los sos compromisos internacionales. El Principal Comandu de les Fuercies Terrestres tien encamentaes oficialmente les xeres colos siguientes oxetivos:<ref>Sitiu web oficial del Ministeriu de Defensa de Rusia, {{cita web |url=http://www.mil.ru/848/1045/1272/1357/index.shtml |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070109163631/http://www.mil.ru/848/1045/1272/1357/index.shtml |fechaarchivu=9 de xineru de 2007 }}, consultáu'l 28 d'ochobre de 2006, traducíu con Babelfish y correxida la legibilidad.</ref> * L'entrenamientu de tropes pal [[combate]], en función de les xeres determinaes pol [[Estáu Mayor]] de les Fuercies Armaes. * La meyora de la estructura y composición de les tropes, y la optimización de los sos númberos, incluyendo les [[spetsnaz|tropes especiales]]. * El desenvolvimientu de la teoría y la práutica militar. * El desenvolvimientu ya introducción de manuales de campu d'entrenamientu, manuales y metodoloxía. * La meyora del entrenamientu operativu y en combate de les Fuercies Terrestres. == Historia == {{AP|Historia militar de la Xunión Soviética}} Dempués de la disolución de la Xunión Soviética fixéronse dellos esfuercios pa caltener les Fuercies Armaes Soviétiques xuntes como un únicu exércitu pa la nueva [[Comunidá d'Estaos Independientes]]. El postreru [[ministru de Defensa de la Xunión Soviética]], mariscal [[Yevgeny Shaposhnikov]], foi designáu comandante supremu de les Fuercies Armaes de la CEI n'avientu de 1991.<ref>International Institute for Strategic Studies, The Military Balance 1992–3, Brassey's, 1992, p.89</ref> Ente los numberosos trataos roblaos por repúbliques cambiantes con cuenta de que dirixir el periodu de transición hubo un alcuerdu provisional sobre les fuercies de propósitu xeneral, robláu en [[Minsk]] el 14 de febreru de 1992. Sicasí, una vegada tuvo claro qu'Ucraína y, potencialmente, les otres repúbliques taben decidíes a socavar el conceutu de fuercies compartíes de propósitu xeneral y establecer les sos propies fuercies armaes, el nuevu gobiernu rusu fixo'l so movimientu.<ref>IISS, 1992, p.89</ref> [[Borís Yeltsin]] robló un decretu sobre la formación d'un Ministeriu Rusu de Defensa'l [[7 de mayu]] de [[1992]], faciendo apaecer a les Fuercies Terrestres Ruses xunto coles otres partes de les [[Fuercies Armaes de la Federación Rusa]]. Nesi tiempu l'Estáu Mayor xeneral taba en procesu de retirar decenes de miles de personal del [[Grupu de Fuercies Soviétiques n'Alemaña]], el [[Grupu de Fuercies del Norte]] en Polonia, el [[Grupu de Fuercies Central]] en Checoslovaquia, el [[Grupu de Fuercies del Sur]] n'Hungría, y de Mongolia. Trenta y siete divisiones tuvieron que ser retiraes de los cuatro grupos de fuercies y los países bálticos, y cuatro distritos militares totalizando cincuenta y siete divisiones fueron tresferíos a Bielorrusia y Ucraína.<ref>IISS, The Military Balance 1995–96, p. 102.</ref> Pa la disolución de les Fuercies Terrestres Soviétiques, la retirada de los antiguos estaos del [[pautu de Varsovia]] y los países bálticos foi un procesu desaxeradamente esixente, costosu y debilitante.<ref name=autogenerated7>Muraviev, Alexey D. y Greg Austin, ''The Armed Forces of Russia in Asia'', Tauris, 2001, p. 257.</ref> Como los distritos militares que permanecieron en Rusia dempués de la cayida de la URSS taben na so mayor parte compuestos poles formaciones de cuadros movilizables, les Fuercies Terrestres Ruses fueron creaes en mayor grau treslladando les antigües formaciones d'Europa del Este a esos distritos con recursos insuficientes. Sicasí, les instalaciones nesos distritos yeren bastante desaparentes p'agospiar al ábanu de personal y material que volvía del estranxeru, y munches unidaes "fueron descargaes de los vagones del ferrocarril en campos vacíos."<ref>M.J. Orr, The Russian Armed Forces as a factor in Rexonal Stabiliy, CSRC, xunu de 1998, p. 2.</ref> La necesidá de destrucción y treslláu de grandes cantidaes d'armamentu sol tratáu [[Tratáu de les Fuercies Armaes Convencionales n'Europa|Fuercies Convencionales n'Europa]] tamién esixó grandes cambeos. === Planes de reforma tres la cayida del réxime socialista === Un plan de reforma foi publicáu'l [[21 de xunetu]] de [[1992]] en ''Krasnaya Zvezda'',<ref>Otechestvennye zapiski, 2002, Nᵘ 8 http://magazines.russ.ru/oz/2002/8/2002_08_21.html</ref> el periódicu del Ministeriu de Defensa. Más tarde una comentarista dixo que foi montáu "apresuradamente" pol Estáu mayor "pa satisfaer la demanda pública de cambeos radicales."<ref>Baev, Pavel. ''The Russian Army in a Time of Troubles'', [[International Peace Research Institute]], Oslo, 1996, p. 67.</ref> L'[[Estáu Mayor]], dende esti momentu, convertir nun bastión de caltenimientu, causando una acumuladura de problemes que más tarde resultaron críticos. El plan de reforma abogaba por un cambéu dende una estructura Ejército-División-Reximientu a una organización Cuerpo-Brigada. Les nueves estructures tendríen de ser más capaces de trepar con una situación ensin frentes y ser más hábiles na aición independiente a tolos niveles. Esaniciando un nivel completu de mandu, dexando dos gradies superiores en cuenta de trés ente los cuarteles xenerales del teatru y los batallones combatientes produciría aforros, aumentu de flexibilidá, y simplificaría les órdenes de comandu y control.<ref>Charles Dick, Russian Views on Future War—Part 3, Jane's Intelligence Review, payares de 1993, p.488</ref> La esperada conversión total a esta nueva estructura realmente resultó ser pocu frecuente, incompleta, y dacuando invertida. Apaecieron más brigaes, pero na so mayor parte como divisiones qu'amenorgaren a les sos nueves fuercies, y divisiones, como la nueva tercer división de rifles motorizada nel [[Distritu Militar de Moscú]], fueron formaes cola cuenta d'eslleir formaciones de tanques, en cuenta de brigaes. Rematáronse poques de les reformes entamaes a principios de la década de 1990, por trés razones. De primeres, hubo una falta d'una firme orientación política escontra los civiles, con [[Borís Yeltsin]] más comenenciudu n'asegurar que les Fuercies Armaes fueren controlables y lleales, primero que reformaes.<ref>Alexei Arbatov, Military Reform in Russia: Dilemmas, Obstacles, and Prospects, International Security, Vol. 22, Nᵘ 4, primavera de 1998, p. 112, y Baev, 1996, p. 67.</ref> De segundes, el presupuestu decreciente nun ayudar na coxuntura, y de terceres, nun había un firme consensu dientro del exércitu sobre que reformes teníen d'implementase. El xeneral [[Pável Grachov]], el primer ministru rusu de Defensa (1992–96), por toles sos conversaciones de reforma, quería caltener l'antiguu estilu soviéticu del Exércitu, con grandes númberos de formaciones de poca fuercia y un serviciu militar obligatoriu masivu y duraderu. L'Estáu Mayor y los servicios armaos intentaron caltener les doctrines, esplegues, armes y misiones de la era soviética, na ausencia d'una nueva y sólida orientación.<ref>Arbatov, 1998, p. 113.</ref> Un espertu británicu en temes militares, Michael Orr, espón el convincente argumentu de que la xerarquía tenía gran dificultá d'entender dafechu la nueva situación porque, como graduaos de les [[Academies Militares Soviétiques]], la so educación diéralos gran entrenamientu operativu y formación del personal, pero en términos políticos aprendieren una ideoloxía en cuenta de tener unes amplies conocencies de los asuntos internacionales. Asina los xenerales namái podíen ver a la OTAN espandiéndose escontra l'este, en contraste cola debilidá rusa, y nun pudieron reorientase ellos mesmu, y muncho menos les Fuercies Armaes na so totalidá, a les nueves oportunidaes y los nuevos desafíos a qu'ellos s'enfrentaben.<ref>Michael Orr, The Russian Ground Forces and Reform 1992–2002, CSRC Paper D67, xineru de 2003, páxs. 2-3.</ref> === Crisis interna de 1993 === Les Fuercies Terrestres a remolera arreyáronse na [[crisis constitucional rusa de 1993]] dempués de que l'entós presidente Yeltsin fixo públicu un decretu (illegal) qu'eslleía'l Parllamentu dempués de la so resistencia al so afitamientu de poder y a les reformes neolliberales. Un grupu de diputaos, incluyendo'l vicepresidente [[Alexander Rutskoi]], atrincherárense dientro. Anque les Fuercies Armaes lideraes pol xeneral Grachov sofitaben públicamente al presidente, intentaron caltenese neutrales, siguiendo los deseos de los cuerpos oficiales.<ref>McNair Paper 34, The Russian Military's Role in Politics, xineru de 1995, {{cita web |url=http://www.ndu.edu/inss/McNair/mcnair34/34fal.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080114032038/http://www.ndu.edu/inss/McNair/mcnair34/34fal.html |fechaarchivu=14 de xineru de 2008 }}</ref> Yeltsin tuvo que declarar mientres hores pa convencer a la cúpula militar, que taben inseguros de la derechura de la so causa y de la fiabilidá de les sos fuercies, pa destinalos nel ataque del Parllamentu. Cuando finalmente montóse l'ataque, les fuercies usaes vinieron de cinco divisiones distintes alredor de Moscú, y el personal arreyáu foi na so mayor parte oficiales y [[suboficial]]es d'altu rangu.<ref name=autogenerated7 /> Tamién hubo indicaciones de que delles formaciones esplegar en Moscú namái como protesta.<ref>McNair Paper 34, 1995.</ref> Sicasí, una vegada que'l Parllamentu foi asaltáu, los líderes parllamentarios arrestaos, y la censura provisional impuesta, Yeltsin consiguió caltener el poder. === Guerres Chechenas === Los chechenos nunca aceptaron de bona gana'l gobiernu rusu, y cola disolución de la Xunión Soviética, declararon la independencia en payares de 1991 so un antiguu oficial de les Fuercies Aérees, el xeneral [[Dzyojar Dudáyev]].<ref>Finch, Raymond C. [http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/yrusfail/yrusfail.htm ''Why the Russian Military Failed in Chechnya'', Foreign Military Studies Office, Fort Leavenworth, KS.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061015123847/http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/yrusfail/yrusfail.htm |date=2006-10-15 }}</ref> Cola continuación de la "independencia" chechena vista como un amenorgamientu de l'autoridá de Moscú, una perceición xeneralizada de Chechenia convertida nun abellugu pa criminales, y l'apaición d'un grupu intransixente dientro del Kremlin defendiendo la guerra, Yeltsin decidió en payares de 1994 de que se debía actuar. Nuna xunta del Conseyu de Seguridá del 29 de payares, ordenó a los chechenos desarmase o sinón Moscú restauraría l'orde. El ministru de Defensa [[Pável Grachov]] aseguró a Yeltsin que "tomaría Grozni con un reximientu d'asaltu aerotresportáu en dos hores."<ref>Blandy, C. W. “Chechnya: Two Federal Interventions. An Interim Comparison and Assessment” (Conflict Studies Research Centre, P29, xineru de 2000), p. 13, citáu en Dale Herspring, Undermining Combat Readiness in the Russian Military, Armed Forces & Society, Vol 32, Nᵘ 4, xunetu de 2006.</ref> La operación empezó'l 11 d'avientu de 1994 y pal 31 d'avientu les fuercies ruses taben entrando en [[Grozni]], la capital chechena. La 131ª Brigada Motorizada de Rifles recibió la orde de facer una rápida ofensiva pel centru de la ciudá pero foi virtualmente desarmada n'emboscaes chechenas. Dempués de tomar Grozni definitivamente, ente la feroz resistencia, les tropes siguieron alantre escontra otres places fuertes de los independentistes chechenos. Cuando los militantes chechenos fueron tomaos como rehenes na [[crisis de rehenes del hospital de Budionnovsk]] nel Krai de Stávropol en xunu de 1995, la paz paeció posible mientres un tiempu pero finalmente los enfrentamientos siguieron. Dzyojar Dudáyev foi asesináu n'abril de 1996, y esi branu, un ataque checheno retomó Grozni. [[Alexander Lebed]], entós Secretariu del Conseyu de Seguridá, empezó les conversaciones col líder rebalbu checheno [[Aslan Maskhadov]] n'agostu de 1996, robló un alcuerdu'l 22/23 d'agostu, y pa final de mes, los enfrentamientos acabaron.<ref>Scott y Scott, Russian Military Directory 2002, p.328</ref> L'altu'l fueu formal foi robláu nel pueblu [[Daguestán|daguestaní]] de Khasavyurt el [[31 d'agostu]] de [[1996]], axustando qu'un alcuerdu formal sobre les rellaciones ente la República Chechena de Ichkeria y el gobiernu federal rusu nun tendría de ser robláu hasta finales de 2001. L'actuación de les Fuercies Terrestres Ruses na [[Primer Guerra Chechena]] foi valorada como ''horriblemente pésima''.<ref>Michael Orr, Better or Just Not So Bad? An Evaluation of Russian Combat Performance in the Second Chechen War, CSRC paper P31, 2000, p.82</ref> Escribiendo seis años más tarde, Michael Orr dixo "una de les principales causes del fracasu rusu de 1994–96 foi la so incapacidá de raise y esplegar una fuercia militar entrenada afechiscamente."<ref>Orr, 2000, p.87</ref> N'avientu de 1996, el ministru de Defensa [[Igor Rodionov]] inclusive ordenó la destitución del comandante de les Fuercies Terrestres, Vladimir Semyanov, por actividaes incompatibles cola so posición —según infórmase les actividaes de negocios de la so muyer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070319042913/http://www.nupi.no/cgi-win/Russland/krono.exe?314 Chronology of events - NUPI<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> [[Ficheru:9P140 Uragan.jpg|thumb|250px|Llanzacohetes 9P140 Uragan fueron usaos mientres la [[Segunda Guerra Chechena]].]] La [[Segunda Guerra Chechena]] empezó n'agostu de 1999 dempués de que milicies chechenas enfusar en [[Daguestán]], siguíu rápido a principios de setiembre por una serie de cuatro bombardeos en Rusia, que provocaron l'aición del exércitu rusu contra los presuntos culpables chechenos. Primeramente la principal téunica rusa usada foi estrozar un área con ataques d'artillería y aéreos antes de la meyora de les fuercies terrestres. Fixéronse meyores nes Fuercies Terrestres ente 1996 y 1999, y cuando la Segunda Guerra Chechena empezó, en llugar de "reximientos compuestos" aconceyaos apresuradamente que los sos miembros nunca sirvieren xuntos, unviaos con pocu o nengún entrenamientu, les formaciones fueron plantegaes con solidez con dellos reemplazos, puestes al traviés d'entrenamientu preparatorio, y entós unviaes. El rindimientu nel combate ameyoró como fuera previstu.<ref>Michael Orr, 2000, páxs. 88-90.</ref> Sicasí, la guerra allargar por años y ta anguaño estendiéndose al restu del [[Cáucasu Norte|Cáucasu rusu]]. Foi una llucha bien divisiva, con siquier un oficial militar d'altu rangu despidíu por ser menos que receptivu a les órdenes del gobiernu. El coronel xeneral [[Gennady Troshev]] foi despidíu en 2002 por negase a treslladase de comandar el [[Distritu Militar del Cáucasu Norte]] a comandar el menos importante Distritu Militar de Siberia. === Reformes de Serguéiev === Cuando [[Igor Sergeyev|Ígor Serguéiev]] llegó al Ministeriu de Defensa en 1997, empecipió lo que foi vistu como una reforma real so condiciones bien difíciles.<ref>Walter Parchomenko, The State of Russia's Armed Forces and Military Reform, Parameters (Journal of the US Army War College), iviernu de 1999–2000</ref> El númberu d'establecimientos educativos militares —práuticamente ensin cambeos dende 1991— foi amenorgáu, y ordenóse la fusión del Distritu Militar Siberianu y el Distritu Militar Transbaikal. A un mayor númberu de divisiones del exércitu dióse-yos un estáu de "preparación constante", lo que supunxo alzar la participación hasta un 80% del personal y un 100% del material. Serguéiev anunció n'agostu de 1998 qu'habría seis divisiones y cuatro brigaes n'alerta 24 hores pal final d'esi añu. Sicasí, la calidá del personal—inclusive nestes unidaes privilexaes—siguieron siendo un problema. La falta de combustible pa entrenar y una escasez d'oficiales subalternos bien entrenaos enzancaron la efectividá nel combate.<ref>Krasnaya Zvezda 28 de xineru y 9 de febreru de 1999, n'Austin y Muraviev, 2000, p.268, y M.J. Orr, 1998, p.3</ref> Sicasí, concentrándose nos intereses del so antiguu serviciu, les [[Fuercies Estratéxiques de Cohetes]], Serguéiev dirixó la disolución del cuartel xeneral de les Fuercies Terrestres n'avientu de 1997.<ref>Alexey Muraviev y Greg Austin, 2001, p.259</ref> La disolución foi un "disparate militar", en pallabres de Orr, "xustificable namái en términos de política interna dientro del Ministeriu de Defensa".<ref name=autogenerated3>Orr, 2003, p.6</ref> De resultes d'esto, el prestíu de les Fuercies Terrestres menguó, una y bones la disolución del cuartel xeneral significaba siquier en teoría que les Fuercies Terrestres yá nun yeren una caña o serviciu del mesmu orde que la Fuercia Aérea y l'Armada.<ref name=autogenerated3 /> === Reformes de Putin === Con [[Vladímir Putin]] na presidencia destináronse más fondos pa les Fuercies Terrestres Ruses, el cuartel xeneral foi restablecíu, y produciéronse delles meyores na profesionalización (vease '''Kontraktniki''' más embaxo). Los planes esixen un amenorgamientu nel serviciu obligatoriu a 18 meses en 2007 y a un añu pa 2008,<ref>CIA World Fact Book 2006</ref> pero va permanecer una Fuercia Terrestre mista, tantu de soldaos contrataos y reclutes. L'aumentu de fondos empezó en 1999, cuando dempués de dalguna recuperación na economía rusa y una crecedera de los ingresos asociaos (especialmente del petroleu), "Rusia oficialmente informó que'l gastu en defensa aumentó en términos nominales siquier, per primer vegada dende la formación de la Federación Rusa."<ref>IISS The Military Balance 2000–01, p. 115.</ref> El presupuestu pasó de 141{{esd}}000 millones de rublos en 2000 a 219{{esd}}000 millones de rublos en 2001.<ref>IISS The Military Balance 2001–02, p. 109.</ref> Una gran parte d'esti presupuestu emplegar nel pagu de personal. Hubo dellos aumentos de sueldu, empezando con un 20{{esd}}% d'aumentu autorizáu en 2001, y l'actual programa de profesionalización, incluyendo los 26.000 [[sarxentu|sarxentos]] adicionales mentaos más embaxo, que s'espera que costaren a lo menos 31.000 millones de rublos.<ref>IISS The Military Balance, seición de Rusia, ediciones recién</ref> Sicasí, l'aumentu de fondos estremóse al traviés de tol presupuestu, harmonizando'l gastu en personal con un meyor llogru ya invirtiendo en [[investigación y desenvolvimientu]]. Sicasí, Alexander Golts en 2004 dixo que dada la insistencia de la xerarquía n'intentar forzar soldaos contrataos nel antiguu patrón de recluta,<ref>Alexander Golts, "Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism", ''Journal of Slavic Military Studies'', Vol. 17, 2004, páxs. 33-4.</ref> hai poca esperanza d'un afitamientu fundamental de les Fuercies Terrestres. Amás esplicó que s'espera que sigan, hasta ciertu puntu, la desventaxa militar y "el problema social más urxente de Rusia"<ref>Golts, 2004, p. 30.</ref> mientres dalgún tiempu. El periodista militar rusu Alexander Golts, citáu na introducción, resumió diciendo: "Tou esto significa que les fuercies armaes ruses nun tán preparaes pa defender el país y coles mesmes, son tamién peligroses pa Rusia. Los altos cargos militares nun demuestren la voluntá nin la capacidá d'efectuar cambeos fundamentales."<ref>Alexander Golts, Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism, ''Journal of Slavic Military Studies'', Vol 17, 2004, páxs. 30-1.</ref> == Personal == Les Fuercies Terrestres taben formaes en 2006 por un total averáu de 395{{esd}}000 persones incluyendo unos 190{{esd}}000 reclutes y 35{{esd}}000 persones de les [[Tropes Aerotresportaes de Rusia|Fuercies Aerotresportaes (VDV)]].<ref>IISS, The Military Balance 2006, p. 154.</ref> Esto puede comparase con un total averáu de 670{{esd}}000 persones, con 210{{esd}}000 reclutes, en 1995-96 (tamién una estimación del IISS). Sicasí, estos númberos tienen de tratase con procuru por cuenta de la dificultá d'esos fuera de Rusia de facer cálculos precisos, y el tracamundiu inclusive dientro del Estáu Mayor nel númberu de reclutes dientro de les fuercies.<ref>Anna Kachurovskaya, Kommersant-Vlast', 3 d'abril de 2006, “Strana starosluzhashchikh”, citáu en Keir Giles, Where have all the soldiers gone?, Conflict Studies Research Centre, 06/47, ochobre de 2006</ref> [[Ficheru:Russian Army Bosnia.jpg|thumb|220px|left|Soldaos rusos y un vehículu de tresporte blindáu de personal [[BTR-80]] en Bosnia y Herzegovina mientres 1996.]] La esistencia de les Fuercies Terrestres empezó en 1992 heredando práuticamente ensin cambeos el sistema de potencial humanu del exércitu soviéticu, anque taba nun estáu de rápida decadencia. Les Fuercies Armaes Soviétiques tuvieron tradicionalmente dirixíes al traviés del serviciu militar obligatoriu, que s'amenorgara en 1967 de trés a dos años. Esti sistema foi alministráu al traviés de los miles de comisariados del exércitu (военный комиссариат, военкомат (voyenkomat)) asitiaos por tola Xunión Soviética. Ente xineru y mayu de cada añu, cada mozu ciudadanu home soviéticu tenía de presentase al voyenkomat llocal pa la evaluación pal serviciu militar, siguiendo un llamamientu basáu nes llistes de cada escuela y emplegador del área. El ''voyenkomat'' trabayaba por cupos unviaos por un departamentu del Estáu Mayor, listando como los mozos yeren riquíos per cada serviciu y caña de les Fuercies Armaes.<ref>Carey Schofield, Inside the Soviet Army, Headline, London, 1991, páxs. 67-70.</ref> Sicasí, dende la cayida de la Xunión Soviética fuximientu del reclutamiento disparóse; los oficiales regularmente llamenten l'aproximadamente 10{{esd}}% que de fechu forma parte de la rede de reemplazu. Los nuevos reclutes yeren escoyíos por un oficial de la so futura unidá y de normal unviaos per tren al traviés del país. A la so llegada, empezaríen el cursu pa mozos soldaos, y seríen parte del sistema de gobiernu polos de mayor antigüedá, conocíu como ''[[dedovshchina]]'', lliteralmente "gobiernu polos güelos." Hubo namái un bien pequeñu númberu de [[suboficial]]es profesionales, una y bones la mayoría de suboficiales fueron reclutes unviaos a cursos curtios<ref>Viktor Suvorov, Inside the Soviet Army, Hamish Hamilton, London, 1982, da la cifra de seis meses con una división d'entrenamientu</ref> pa preparar pa posiciones de comandante y sarxentu de seición. Estos suboficiales reclutados fueron complementaos con contramaestres ''[[praporshchik]]'', posiciones creaes nos años 1960 pa caltener la mayor variedá d'habilidaes riquíes pa les armes modernes.<ref>Odom, William Y. ''The Collapse of the Soviet Military'', [[Yale University Press]], New Haven and London, 1998, p. 43.</ref> La proporción oficial-soldáu del Exércitu Soviéticu tenía un escesu d'altos cargos, parcialmente con cuenta de compensar el relativamente so nivel d'educación de la base del potencial humanu del exércitu y la falta de suboficiales profesionales. Dempués de la Segunda Guerra Mundial y la gran espansión de la educación de los oficiales, los oficiales convertir nel productu de cuatro a cinco años de les escueles militares superiores.<ref>Odom, 1998, p.40–41</ref> Como na mayoría d'exércitos, los oficiales apocayá en serviciu de normal convirtiéronse en líderes de seición, teniendo qu'aceptar la responsabilidá del bienestar de los soldaos y l'entrenamientu (coles esceiciones mentaes más arriba). Los mozos oficiales nes unidaes del Exércitu Soviéticu yeren formaos día y nueche, de normal recibiendo solu trés díes festivos cada mes. Les vacaciones añales taben baxu amenaza si surdíen faltes dientro de la unidá, y la presión creaba una enorme tensión. Escontra'l final de la Xunión Soviética, esto condució a un amenorgamientu nel estáu d'ánimu ente los mozos oficiales.<ref>Odom, 1998, p. 42.</ref> Anguaño los oficiales nuevos nun deseyen sirvir - en 2002 más de la metá de los oficiales que dexaron les fuercies fixéronlo tan prematuramente.<ref>Alexander Golts, 2004</ref> El so estáu d'ánimu ye baxu, ente otres razones, porque los sos destinos tán por completu nes manes de los sos inmediatos superiores y el departamentu de personal. Ensin tener en cuenta les sos aiciones, pueden escoyer xubi-yos o nun xubi-yos, unvia-yos a Moscú o a dalgún destín na frontera china dexaos de la mano de Dios».<ref>Alexander Golts, Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism, ''Journal of Slavic Military Studies'', Vol 17, 2004, p. 35.</ref> Hai poca información disponible sobre l'estáu actual de les muyeres, que nun tán reclutadas, nes Fuercies Terrestres. Según la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] había 90.000 muyeres nel Exércitu Rusu en 2002, anque les estimaciones sobre'l númberu de muyeres al traviés de toles fuercies armaes ruses en 2000 bazcuyaben ente 115.000 y 160.000.<ref>Alan Quartly, Miss Shooting Range crowned, [[BBC News]], 8 de marzu de 2003, http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2832265.stm, y Jennifer G Matthews, Women in the Russian Armed Forces - a Marriage of Convenience?, Minerva, seronda-iviernu de 2000</ref> Ye bastante posible que'l periodista de la BBC confundir ente l'Exércitu (Fuercies Terrestres) y les Fuercies Armaes completes, yá que'l so nome habitual en rusu ye ''Armiya''. Les muyeres sirven en papeles de sofitu, más comúnmente nos campos d'enfermería, comunicaciones ya inxeniería. Delles esposes d'oficiales convirtiéronse en personal de serviciu contratáu. === Kontraktniki === Dende los cobardes empiezos a principiu de la década de 1990, l'emplegu de soldaos contrataos creció enforma dientro de les Fuercies Terrestres, anque munchos fueron de baxa calidá (esposes d'oficiales con nenguna otra emplegu posible, por casu).<ref>Orr, M. J. ''The Russian Armed Forces as a factor in Rexonal Stabiliy'', CSRC, xunu de 1998.</ref> N'avientu de 2005, [[Serguéi Ivánov (políticu)|Serguéi Ivánov]] propunxo qu'amás de los numberosos soldaos alistaos contrataos, tolos [[sarxentu|sarxentos]] teníen de convertise en profesionales, lo qu'aumentaría'l númberu de soldaos y [[suboficial]]es profesionales nel conxuntu de les Fuercies Armaes a aproximadamente 140{{esd}}000 en 2008. El programa actual dexa unos 26{{esd}}000 puestos extras pa sarxentos dafechu profesionales.<ref>IISS, The Military Balance 2006, p.147</ref> La [[Central Intelligence Agency|CIA]] dixo na so ''World Fact Book'' que'l 30{{esd}}% del personal del exércitu rusu yeren militares contrataos a finales de 2005, y qu'en mayu de 2006, 178{{esd}}000 militares contrataos taben sirviendo nes Fuercies Terrestres y l'Armada. Hai planes de llamamientos a militares voluntarios pa componer el 70{{esd}}% de les fuercies armaes pa 2010, col restu de militares consistiendo en reclutes. A finales 2005, les Fuercies Terrestres teníen 40 unidaes constantemente preparaes dafechu de voluntarios, con otres 20 unidaes constantemente preparaes pa formase en 2006.<ref>CIA World Fact Book 2006, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612205939/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date=2007-06-12 }}</ref> Estes cifres de la CIA pueden ser contrapuestes colos datos del [[IISS]] que dicen qu'a finales de 2004, el númberu de contratos que se roblaron nel [[Distritu Militar de Moscú]] foi namái un 17{{esd}}% de la cifra oxetivu, nel [[Distritu Militar del Cáucasu Norte]] el 45%, y nel [[Distritu Militar Volga-Urales]] el 25{{esd}}%.<ref>IISS, The Military Balance 2004–5, p. 151.</ref> Comentaristes como Alexander Golts amuésense renuentes sobre el resultáu que van tener les nueves contrataciones, y dulden que resulten en munches más unidaes preparaes pal combate, una y bones los oficiales d'altu rangu "nun ven diferencies ente los suboficiales profesionales, ... y los reclutes que fueron instruyíos nes escueles d'entrenamientu mientres menos de seis meses. Estos sarxentos nun van tener nin la conocencia nin la esperiencia que puede ayudar a ganar autoridá nos cuarteles."<ref>Alexander Golts, Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism, Journal of Slavic Military Studies, Vol 17, 2004, páxs. 33-4.</ref> El Ministru de Defensa [[Serguéi Ivánov (políticu)|Serguéi Ivánov]] sorrayó la fatal situación de la disciplina dientro de los cuarteles, inclusive dempués d'años d'intentos de profesionalización, cuando fixo públiques les cifres oficiales de mancaos en 2002. 531 homes morrieren en serviciu como resultáu d'accidentes y crímenes y 20{{esd}}000 fueren mancaos (los númberos aparentemente nun inclúin suicidios). Según Ivanov, «la tasa d'accidentes nun ta menguando».<ref>Michael Orr, The Russian Ground Forces and Reform 1992–2002, CSRC Paper D67, xineru de 2003, p. 12.</ref> Dos de cada siete reclutes van convertir n'adictos a les drogues y al alcohol mientres sirven el so periodu, según informes de 2005.<ref name=autogenerated2>Jane's World Armies, Issue 18, avientu de 2005, p.564</ref> Parte de la razón ye'l sentimientu ente los militares contrataos, los reclutes y los oficiales. Michael Orr: "Nun hai una rellación de respetu mutuu ente los líderes y lideraos y ye difícil ver como puede crease un exércitu profesional ensin esto. ..agora [2002] los oficiales de cutiu desprecien a los militares contrataos inclusive más qu'a los reclutes. Los 'Kontraktniki' sirviendo en Chechenia y otres 'zones calientes' son de cutiu llamaos mercenarios y merodeadores por oficiales d'altu rangu."<ref>Michael Orr, 2003, p.10</ref> Dada esta situación, paez que cualquier exércitu profesional de tipu occidental pue tar bien lloñe. Amás, el costu humanu de la situación actual permanez alto, col maltratu de los reclutes siendo etiquetáu como "unu de los peores escándalos de los derechos humanos n'Europa" por ''[[The Economist]]'' en 2005.<ref>''[[The Economist]]'', How are the mighty fallen, 30 de xunu de 2005, [http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?story_id=4131583]</ref> == Organización == [[Ficheru:Col Gen Maslov.jpg|125px||thumb|El Coronel Xeneral Alexey Fyodorvich Maslov.]] El [[Presidente de Rusia]] ye'l Comandante en Xefe Supremu de les fuercies armaes. El Mandu Principal (Glavkomat) de les Fuercies Terrestres, con base en [[Moscú]], dirixe les actividaes. Como se menta más arriba, esti cuerpu foi eslleíu en 1997 pero reformáu pol Presidente Putin en 2001 nomando al [[Coronel Xeneral]] Nikolai Kormiltsev como'l [[Comandante en Xefe]] de les fuercies terrestres y tamién como ministru de defensa axuntu.<ref>Kormiltsev yera un Coronel Xeneral cuando se convirtió en Comandante en Xefe de les Fuercies Terrestres, pero dempués d'unos dos años nel puestu foi xubíu a Xeneral d'Exércitu en 2003. Perfil vía FBIS, [http://www.fas.org/irp/world/russia/fbis/KormiltsevBiography.html Biografía de Kormiltsev], consultada en setiembre de 2007</ref> Kormiltsev tresfirió-y el so puestu al [[Coronel Xeneral]] (Agora [[Xeneral d'Exércitu]]) [[Alexey Maslov]] en 2004, y nun reaxuste de les responsabilidaes, el Comandante en Xefe de les Fuercies Terrestres perdió la so posición como ministru de defensa axuntu. Como Kormiltsev, Maslov mientres sirvía como Comandante en Xefe de les Fuercies Terrestres foi xubíu a Xeneral d'Exércitu. El Mandu Principal de les Fuercies Terrestres ta compuestu del Estáu Mayor de les Fuercies Terrestres, y los departamentos pa les Fuercies de Paz, los Armamentos de les Tropes Terrestres, los Servicios de Sofitu de les Fuercies Terrestres, los Cuadros de les Tropes Terrestres (personal), el Trabayu de Adoctrinamiento y la Enseñanza Militar.<ref>Scott y Scott, Russian Military Directory 2004, p.118</ref> Tamién había delles xuntes direutives que solíen tar comandaes polos Comandantes en Xefe de les Fuercies Terrestres na so capacidá como ministru de defensa axuntu. Incluyíen les Tropes de Defensa de Radiación, les Tropes de Defensa Química y les Tropes de Defensa Biolóxica de les Fuercies Armaes, les Tropes d'Inxenieros de les Fuercies Armaes y les Tropes de Defensa Aérea, según delles otres. El so estáu de mandu exactu ye agora desconocíu. === Estructura === Les fuercies terrestres organizativamente consisten de distritos militares (Distritu Militar de Moscú, Distritu Militar de Leningráu, Distritu Militar del Cáucasu Norte, Distritu Militar Volga-Urales, Distritu Militar de Siberia y Distritu Militar del Estremu Oriente), ocho cuarteles xenerales del exércitu,<ref>Cambéu dende nueve a ocho verificáu al traviés de Vad777, páxina n'idioma rusu del Distritu Militar de Siberia, consultada a finales de xunetu de 2007.</ref> un cuartel xeneral de los cuerpos del exércitu (68º nel Estremu Oriente), divisiones de tanques, divisiones de rifles motorizadas, divisiones d'artillería, distritos fortificaos, unidaes militares individuales, establecimientos militares, empreses y organizaciones.<ref>Alexander Babakin, Approximate Composition and Structure of the Armed Forces After the Reforms, Nezavisimoye Voyennoye Obozreniye [Independent Military Review], Nᵘ 31, 20-26 d'agostu de 2004.</ref> [[Ficheru:Map of Russia - Central Federal District.svg|left|thumb|Distritos Federales Rusos, con Moscú (que tien llendes allegantes col Distritu Militar de Moscú) destacáu. El Distritu Militar Volga-Urales cubre los Distritos del Volga y los Urales.]] Les cañes de serviciu inclúin rifles motorizados, tanques, artillería y fuercies de cohetes, tropes de defensa aérea, cuerpos especiales (reconocencia, señales, guerra radioelectrónica, inxeniería, radiación, proteición química y biolóxica, sofitu téunicu, automóviles y la proteición de la retaguardia), unidaes militares y establecimientos loxísticos.<ref>Alexander Babakin, Approximate Composition and Structure of the Armed Forces After the Reforms, NVO, Nᵘ 31, 20–26 d'agostu de 2004</ref> Les Tropes de Rifles Motorizadas son la caña más numberosa del serviciu, que constitúi'l nucleu de les formaciones de batalla de les Fuercies Terrestres. Tán forníes con armamentu potente pa la destrucción d'oxetivos terrestres y aéreos, complexos de misiles, tanques, artillería y morteros, misiles dirixíos anti-tanques, sistemes ya instalaciones de misiles antiáereos, y medios de reconocencia y control. Envalórase qu'hai anguaño 19 divisiones de rifles motorizadas, y que l'[[Armada de la Federación Rusa|Armada]] tien agora delles formaciones de rifles motorizadas sol so mandu nes [[Flota del Bálticu|Fuercies Defensives Terrestres y Costeres de la Flota del Bálticu]] y el Grupu de Tropes y Fuercies del Nordeste na [[Península de Kamchatka]] y otres árees del estremu Nordeste. [[Ficheru:Russian soldier 2001.jpg|thumb|Un soldáu rusu nun puestu de control en Kosovo en 2001.]] Les Tropes de Tanques son la principal fuercia d'impautu de les Fuercies Terrestres y los medios potentes de la llucha armada, col enfotu de cumplimientu de les xeres más importantes de combate. Hai anguaño tres divisiones de tanques na fuercia: 4ª y 10ª dientro del [[Distritu Militar de Moscú]] y 5ª Gds "Don" nel Distritu Militar de Siberia. La 2ª División de Taques nel Distritu Militar de Siberia y la 21ª División de Tanques nel Distritu Militar del Estremu Oriente fueron eslleíes nos últimos trés años. Les Fuercies d'Artillería y Cohetes apurren la capacidá de disparu principal de les Fuercies Terrestres y los medios operativos más importantes na solución de los problemes nel combate pola derrota aplastante d'agrupaciones d'enemigos. Les Fuercies Terrestres anguaño inclúin 5 o 6 divisiones de defensa con Ametralladores/Artillería estátiques y aparentemente agora una división de artíllería nel campu - la 34ª de Guardias nel Distritu Militar de Moscú. Les anteriores 12ª nel Distritu Militar de Siberia, y posiblemente la 15ª(?) nel Distritu Militar del Estremu Oriente paez que fueron eslleíes. Les Tropes de Defensa Aérees (PVO) son una de les armes básiques pa la destrucción de fuercies aérees enemigues. Consisten de [[misil tierra-aire|misiles tierra-aire]], artillería antiaérea y unidaes radio-téuniques y subdivisiones. L'Aviación del Exércitu, anque tien la intención de dar sofitu direutu a les Fuercies Terrestres, ta agora sol control de les [[Fuercia Aérea de la Federación Rusa|Fuercies Aérees (VVS)]]. === Disposiciones === Les fontes son Baumgardner, IISS Military Balance, Robinson, y Stukalin & Lukin citaes más embaxo.<ref>Kommersant-Vlast, "Vys Rossiya Armia". http://www.kommersant.ru/k-vlast/get_page.asp?page_id=2005769-22.htm, 14 de mayu de 2002, https://web.archive.org/web/20071123030530/http://www.geocities.com/Pentagon/9059/RussianArmedForces.html y "The Russian Armed Forces Today: A Structural Status Examination" (Journal of Slavic Military Studies, Vol 18 Nᵘ 2 2005)</ref> Tenga en cuenta que les disposiciones pa los Distritos Militares de Siberia y del Estremu Oriente son pocu clares; la información cambeos, y por eso indiquen les grandes cifres sacantes qu'haya información específica disponible. {| {{tablaguapa}} |- !Formación !Llugar del cuartel xeneral !Comentarios |- |'''Fuercies Defensives Terrestres y Costeres de la [[Flota del Bálticu]]'''|| [[Kaliningráu]] |- |? Brigada de Rifles Motorizada || Kaliningráu || Designación pocu clara - antigua 1ª MRD |- | 18ª División de Guardia de Rifles Motorizada || Gusev || Cuadro |- |'''Distritu Militar de Leningráu''' (Xeneral Igor Pouzanov) || [[San Petersburgu]] |- | 138ª Brigada de Rifles Motorizada || [[Kamenka]] |- | 200ª Brigada de Rifles Motorizada || [[Pechenga]] |- |2ª Brigada Separada de Designación Especial ([[Spetsnaz]]) || Promezhitsy (rexón de [[Pskov]]) || Fuercia d'unos 960 |- |'''Distritu Militar de Moscú''' (Xeneral Vladimir Bakin)|| Moscú || Tamién sirve como cuartel xeneral del Frente Occidental |- |2ª División de Guardia de Rifles Motorizada || Alabino |- |16ª Brigada Separada de Designación Especial || Chuchkovo || D'antiguo en Teplyi Stan, pela rodiada de Moscú |- | '''20º Exércitu''' || Voronezh |- |4ª División de Guardia de Tanques || Naro-Fominsk || División Kantemirov |- |10ª División de Guardia de Tanques || Boguchar |- | '''22º Exércitu''' || Nizhny Novogorod |- | 3ᵉʳ División de Rifles Motorizada || Novyy |- | '''Grupu Operativu de les Fuercies Ruses en Moldavia''' || [[Tiráspol]] |- | 8ª Brigada de Rifles Motorizada || Tiraspol || Antigua 59ª MRD |- |'''Distritu Militar del Cáucasu Norte''' (Xeneral [[Alexander Baranov]]) || [[Rostov del Don]] |- |10ª Brigada Separada de Monte de Designación Especial || Molkino, rexón [[Krasnodar]] || Activada'l [[1 de xunetu]] de [[2003]] |- |22ª Brigada de Guardia Separada de Designación Especial || Kovalevka, Aksai, [[Óblast de Rostov]] |- | 131ª Brigada de Rifles Motorizada || [[Maykop]] |- | 42ª División de Rifles Motorizada || Khankala, Grozni, Chechenia |- | '''58º Exércitu''' || [[Vladikavkaz]] |- | 19ª División de Rifles Motorizada, Dos Brigaes de Rifles Motorizadas, Un Reximientu de Rifles Motorizado || |- | '''Grupu de Fuercies Transcaucásicas''' (el cuartel xeneral probablemente foi disueltu) || Tbilisi |- |12ª Base Militar || [[Batumi]], Xeorxa || Pa ser retirada en 2008–9; antigua MRD |- |62ª Base Militar || [[Ajalkalaki]], Xeorxa || Pa ser retirada en 2008–9; antigua MRD |- |102ª Base Militar || [[Gyumri]], [[Armenia]] || Antigua división de rifles motorizada |- |'''Distritu Militar Volga-Urales''' (Coronel Xeneral Vladimir Boldyrev) || [[Ekaterimburgu]] |- |3ª Brigada de Guardia Separada de Designación Especial ([[Spetsnaz]]) || Roshchinsky ([[Óblast de Samara]]) |- |12ª Brigada Separada de Designación Especial || Asbest-5, [[Óblast de Sviérdlovsk]] |- | 34ª División de Rifles Motorizada || [[Ekaterimburgu]] |- | 15ª Brigada de Rifles Motorizada || Roshchinsky || Nueva brigada permanente de fuercia de paz |- | '''2º Exércitu''' || [[Samara]] || Antiguu cuartel xeneral del Distritu Militar del Volga |- | 27ª División de Rifles Motorizada || [[Totskoye]] |- | 201ª División de Rifles Motorizada || [[Duxambé]], [[Taxiquistán]] |- |'''Distritu Militar de Siberia''' (Xeneral Nikolai Makarov) || [[Novosibirsk]] |- |36º Exércitu, 41º Exércitu, Dos Divisiones de Rifles Motorizadas, Una División d'Ametralladores/Artillería || |- |85ª División de Rifles Motorizada || Novosibirsk |- |5ª División de Guardia de Tanques || Kykhta |- |74ª Brigada de Rifles Motorizada || [[Yurga]] || Formación preparada constantemente |- |24ª Brigada Separada de Designación Especial || [[Kyakhta]] |- |67ª Brigada Separada de Designación Especial || [[Berdsk]] ([[Óblast de Novosibirsk]]) |- |'''Distritu Militar del Estremu Oriente''' (Xeneral del Exércitu Vladimir Bulgakov) || [[Khabarovsk]] |- |Dos Exércitos, Un Cuerpu, Cuatro Divisiones de Rifles Motorizadas, Cuatro Divisiones d'Ametralladores/Artillería || |- |14ª Brigada Separada de Designación Especial || [[Ussuriysk]] |} == Material == [[Ficheru:Russian soldier.jpg|thumb|Un soldáu rusu llevando un modernu petu proteutor y un cascu balísticu.]] Les Fuercies Terrestres caltienen un gran cantidá de vehículos y material, incluyendo'l númberu más grande de tanques nel mundu (vease la tabla más embaxo).<ref name=autogenerated4>IISS, The Military Balance 2006, p.155</ref> Los fondos pa nuevu material crecieron enforma nos años recién. Sicasí, pa les Fuercies Terrestres, anque los ''fondos'' en xunto aumentaron drásticamente, como les referencies amuesen, un exame más cercanu del ''númberu de vehículos previstos pa mercase añalmente'' (unos 200 tanques principales de batalla (MBT) y vehículos de combate d'infantería (IFV)/tresporte blindáu de persones (APC) nel enllaz Warfare.ru axuntu) significa que pa una fuercia d'unos trenta divisiones, caúna con unos 300-400 MBT y IFV, tomaría unos 30 años volver fornir toles formaciones.<ref>http://warfare.ru/?catid=239&linkid=2279, el vicepresidente del gobiernu rusu y Ministru de Defensa [[Serguéi Ivánov (políticu)|Serguéi Ivánov]] nun alcuentru de la comisión industrial militar dixo que "el financiamientu de la orde de defensa estatal de Rusia va devasar los 300.000 millones de RUR (aprox. 11{{esd}}220 millones de USD) en 2007, una medría del 29{{esd}}% nel añu actual". El ministru fixo énfasis en que “El financiamientu del estáu de la orde de defensa estatal aumenta de manera estable cada añu, y la tasa de crecedera ye considerable. En 2007, va llegar hasta'l 29{{esd}}%, o más de 300{{esd}}000 millones de RUR (aprox. 11{{esd}}220 millones de USD) en cifres absolutes, comparada cola de 2006”. Ver tamién http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2009339,00.html, "Esta gran puesta a puntu de la infraestructura militar de Rusia va costar $189.000 millones mientres ocho años"</ref> La industria de defensa rusa sigui desenvolviendo teunoloxía de punta militar pa les Fuercies Terrestres, incluyendo un tanque de nueva xeneración, el [[T-95]], y una nueva xeneración de sistemes antiaéreos y antimisiles, el [[S-400 Triumf]], pa les fuercies ruses. «Más de dos docenes de batallones van ser forníos con estos sistemes [el S-400] pa 2015», Yury Baluyevsky, xefe del Estáu Mayor de les Fuercies Armaes Ruses, dixo mientres un alcuentru col Presidente Vladimir Putin.<ref>[http://en.rian.ru/russia/20070807/70535832.html Axencia Rusa d'Información]</ref> Jane's World Armies apunta que la tradición militar Soviética/Rusa nun dio muncha importancia a la sobrevivencia de los soldaos individuales, y asina el material personal como chaquetes y cascos proteutores resultaron demasiao pesaos ya incómodos, anque aparentemente fixéronse promeses d'ameyorar la situación.<ref name=autogenerated2 /> Anguaño tase llevando a cabu una modernización importante, esto haise vistu na adopción de cascos balísticos (paecíos al cascu PASGT de EE.{{esd}}UU.), chalecos anti-bales, porta cartuchos y granaes, ente otros. <ref> [http://www.ibtimes.com/russian-military-news-ratnik-2-future-soldier-gear-includes-new-machine-gun-androids-1957109 The New Russian Uniform]</ref> '''Resume de material'''<ref name=autogenerated4 /> {| {{tablaguapa}} |- !Material !Cantidá |- |Tanques principales de batalla || >22.800 |- |Tanques llixeros || 150 ([[PT-76]]) |- |Vehículos de combate d'infantería || >15.000 |- |Tresporte blindáu de personal|| >9.900 |- |Artillería arremolcada|| 12.765 |- |Artillería autopropulsada || 6.000 |- |Llanzacohetes múltiple || unos 4.500 |- |Morteros || 6.000 |- |[[Misil tierra-aire|Misiles tierra-aire]] autopropulsaos || unos 2.500 |} == Rangos ya insinia == La nueva Rusia reemergente caltuvo la mayoría de los rangos del [[Exércitu Soviéticu]] con dellos cambeos menores. La diferencia principal col estilu habitual Occidental ye dalguna variación nos títulos del rangu de los xenerales, nun casu siquier, [[Coronel Xeneral]], deriváu del usu alemán.{{demostrar}} La mayoría de los nomes de rangos fueron tomaos emprestaos de los rangos [[Alemaña|alemanes]]/[[prusia]]nos, [[Francia|franceses]], [[Inglaterra|ingleses]], [[Países Baxos|holandeses]] y [[Polonia|polacos]] esistentes dende la formación del exércitu regular rusu a finales de los [[años 1600]],{{demostrar}} y duraron con pocos cambeos de títulos al traviés del periodu soviéticu. == Referencies == {{llistaref|2}} == Referencies == <small> * Alexei Arbatov, Military Reform in Russia: Dilemmas, Obstacles, and Prospects, International Security, Vol. 22, Nᵘ 4, primavera de 1998 * Greg Austin, Alexey D. Muraviev, The Armed Forces of Russia in Asia, Tauris, 2001 * Alexander Babakin, Approximate Composition and Structure of the Armed Forces After the Reforms, Nezavisimoye Voyennoye Obozreniye, Nᵘ 31, 20–26 d'agostu de 2004 * Pavel Baev, The Russian Army in a Time of Troubles, International Peace Research Institute, Oslo, 1996 * Neil Baumgardner, "Russian Armed Forces Order of Battle", https://web.archive.org/web/20071123030530/http://www.geocities.com/Pentagon/9059/RussianArmedForces.html * [[Central Intelligence Agency]], World Fact Book 2006, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612205939/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date=2007-06-12 }} * Charles Dick, "Russian Views on Future War, Part 3", ''Jane's Intelligence Review'', payares de 1993 * [[The Economist]], How are the mighty fallen, [[30 de xunu]] de [[2005]], http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?story_id=4131583 * V.I. Fes'kov, V.I. Golikov y K.A. Kalashnikov, The Soviet Army In The Years Of The Cold War 1945–1991, Tomsk University Publishing House, 2004. * Raymond C. Finch, Why the Russian Military Failed in Chechnya, Foreign Military Studies Office, Fort Leavenworth, KS, http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/yrusfail/yrusfail.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061015123847/http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/yrusfail/yrusfail.htm |date=2006-10-15 }} * Dr Mark Galeotti, "Moscow's armed forces: a city's balance of power", Jane's Intelligence Review, febreru de 1997, * Keir Giles, "Military Service in Russia: Non New Model Army", CSRC, May 2007, http://www.defac.ac.uk/colleges/csrc/document-listings/russian/07%2818%29KG2.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231626/http://www.defac.ac.uk/colleges/csrc/document-listings/russian/07(18)KG2.pdf |date=2007-09-26 }} * Alexander Golts, Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism, Journal of Slavic Military Studies, Vol 17, 2004 * Dale Herspring, Undermining Combat Readiness in the Russian Military, Armed Forces & Society, Vol 32, Nᵘ 4, xunetu de 2006 * International Institute for Strategic Studies, [http://www.iiss.org/publications/the-military-balance The Military Balance], delles ediciones * A. G. Lenskii, M. M. Tsybin, ''The Soviet Ground Forces in the Last Years of the USSR'', B&K Publishers, San Petersburgu, 2001 * Mikail Lukin, Aleksander Stukalin, "Vys Rossiyskaya Armiya", Kommersant-Vlast, Moscú, Rusia, [[14 de mayu]] de [[2002]], y edición de 2005 * McNair Paper 34, The Russian Military's Role in Politics, xineru de 1995, https://web.archive.org/web/20080114032038/http://www.ndu.edu/inss/McNair/mcnair34/34fal.html * William Y. Odom, The Collapse of the Soviet Military, Yale University Press, New Haven and London, 1998 * Michael Orr, ''The Russian Armed Forces as a factor in Rexonal Stabiliy'', CSRC, xunu de 1998 * Michael Orr, ''Better or Just Not So Bad? An Evaluation of Russian Combat Performance in the Second Chechen War'', CSRC paper P31, 2000 * Michael Orr, ''The Russian Ground Forces and Reform 1992–2002'', CSRC Paper D67, xineru de 2003 * Walter Parchomenko, «The State of Russia's Armed Forces and Military Reform», ''Parameters (Journal of the US Army War College)'', iviernu de 1999-2000 * Alan Quartly, Miss Shooting Range crowned, [[BBC News]], [[8 de marzu]] de [[2003]], http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2832265.stm * Colin Robinson, The Russian Ground Forces Today: A Structural Status Examination, Journal of Slavic Military Studies, Vol 18, Nᵘ 2, 2005 * Carey Schofield, Inside the Soviet Army, Headline, London, 1991 * [[Harriet Fast Scott]] and [[William F. Scott]], Russian Military Direutories 2002 y 2004 * [[Viktor Suvorov]], Inside the Soviet Army, Hamish Hamilton, London, 1982 * Graham H. Turbiville, Mafia in Uniform: The Criminalisation of the Russian Armed Forces, U.S. Army Foreign Military Studies Office, Fort Leavenworth, 1995, https://archive.today/20070801170345/http://leav-www.army.mil/fmso/documents/mafia.htm </small> {{Tradubot|Fuerza terrestre de Rusia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fuercies armaes de Rusia]] [[Categoría:Fuercies armaes por estáu|Rusia]] k107aop7iwzw4n551owrq0hrmloqo61 0 117223 4775619 4641636 2026-11-04T01:10:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775619 wikitext text/x-wiki Los '''Guardianes d'Escocia''' fueron los [[Xefe d'Estáu|xefes d'Estáu]] ''[[de facto]]'' d'[[Escocia]]<ref>{{cita llibru|apellíos1=Barrow|nome1=G.W.S.|títulu=Robert Bruce: and the community of the realm of Scotland|añu=2005|editorial=Edinburgh Univ. Press|allugamientu=Edinburgh|isbn=0748620222|edición=4ª|url=https://books.google.com/books?id=fmA1R9aPK90C&pg=PA38&lpg=PA38&dq=%22Guardians+of+Scotland%22+rulers&source=bl&ots=rn-S_Ws5_o&sig=UTj_Zi11yNPWl0iB_KJ9s3D1QPo&hl=en&ei=WuvWSqXUKcvI-QaKo4j6BQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CDcQ6AEwCQ#v=onepage&q=%20rulers%20of%20a%20conservative%20feudal%20kingdom&f=falsia}}</ref> mientres los [[interregnos]] de 1290-1292 y 1296-1306. Nos sieglos XIII y XIV, mientres los varios periodos de vacíu del tronu escocés —por minoría d'edá, prisión, falta de descendencia direuta del monarca, etc.—, diversos [[rexencia (política)|rexentes]], llamaos los '''''Guardianes d'Escocia''''', bien individualmente o bien coleutivamente, dirixeron la política escocesa. == Guardianes d'Escocia mientres el Primer Interregno (1290–1292) == * [[William Fraser (Guardian d'Escocia)|William Fraser]], [[Obispu de St Andrews]] * [[Robert Wishart]], [[Obispu de Glasgow]] * [[John II Comyn, Lord Badenoch]] * [[James Stewart, V Gran Senescal d'Escocia|James Stewart]] quintu [[Altu Alministrador d'Escocia]] * [[Donnchadh III, Conde de Fife]] (muertu en [[1288]] o [[1289]]); [[Donnchadh IV, Conde de Fife]]{{ensin referencies}} * [[Alexander Comyn, Conde de Buchan]] (muertu en [[1289]]){{ensin referencies}} * [[John de Warenne, VII Conde de Surrey]]{{ensin referencies}} * [[Bryan FitzAlan, Lord FitzAlanBryan FitzAlan]], Lord Bedale ([[1291]]–[[1292]]){{ensin referencies}} Nuna carta escrita n'[[antiguu francés]] del [[Parllamentu d'Escocia]] axuntada en 1290 en [[Birgham]] que confirma'l [[Tratáu de Salisbury]], los guardianes d'Escocia son llistaos como:<ref>{{cita web|url=http://www.rps.ac.uk/frameset.php?id=id45&type=ms&filename=margaret_ms|títulu=Margaret: Manuscript - 1290, 14 March, Birgham - Parliamentary Records - Letters: confirmation of the treaty of Salisbury|editorial=[[Records of the Parliaments of Scotland to 1707]], [[University of St Andrews]]|idioma=Old French, with modern English translation|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716154337/http://www.rps.ac.uk/frameset.php?id=id45&type=ms&filename=margaret_ms|fechaarchivu=2011-07-16}}</ref> {{cita|''"... Guillaume de Seint Andreu et Robert de Glasgu evesques, Johan Comyn et James Seneschal de Escoce, gardeins du reaume de Escoce..."''}} Que traducíu ye: "William [Fraser], Obispu de St Andrews, y Robert [Wishart], Obispu de Glasgow, John Comyn y James l'alministrador d'Escocia, guardianes del Reinu d'Escocia". == Guardianes d'Escocia mientres el Segundu Interregno (1296–1306) == * [[William Wallace|Sir William Wallace]] ([[1297]]–[[1298]]) * [[Roberto I d'Escocia|Robert Bruce]], [[Conde de Carrick]] ([[1298]]–[[1300]]), futuru Roberto I * [[John III Comyn, Señor de Badenoch]] ([[1298]]-[[1300]], [[1302]]–[[1304]])<ref>G. W. S. Barrow, ''Robert Bruce and the Community of the Realm of Escocia'' (2005) p. 189.</ref> * [[William Lamberton]], [[Obispu de St Andrews]] ([[1299]]–[[1301]]) * [[Ingram de Umfraville|Sir Ingram de Umfraville]] ([[1300]]–[[1301]]) * [[John de Soules]] ([[1301]]–[[1304]]) == Guardianes mientres la minoría d'edá de David II == * [[Thomas Randolph|Sir Thomas Randolph, I Conde de Moray]] ([[1329]]-[[1332]]), nomáu pol [[Acta de 1318]]. * [[Domhnall II, Conde de Mar|Donald, Conde de Mar]], ([[1332]], mientres diez díes) * [[Sir Andrew Murray|Sir Andrew Moray de Bothwell]] ([[1332]]-[[1333]]) hasta la so captura polos ingleses * [[Archibald Douglas|Sir Archibald Douglas]] ([[1333]], mientres tres meses) * [[Sir Andrew Murray|Sir Andrew Moray de Bothwell]] per segunda vegada, ([[1335]]-[[1338]]) * [[Roberto II d'Escocia|Roberto]], sobrín de David y futuru rei como Roberto II. Roberto foi guardián en cuatro causes, dacuando acompañáu y les dos últimes solo mientres los once años de prisión n'Inglaterra tres la [[Batalla de Neville's Cross]] ([[1345]]-[[1357]]). Aprovechó esos años pa construyir una base de poder sólida nel país, especialmente nel norte del [[Fiordu de Forth|Forth]]. == Ver tamién == * [[Historia d'Escocia]] * [[Política d'Escocia]] == Referencies == {{referencies|t=20110213|date=October 2009}} {{llistaref}} * Mack, James Logan (1926). The Border Line. Pub. Oliver & Boyd. pp.&nbsp;317–322. * McNaught, Duncan (1912). Kilmaurs Parish and Burgh. Pub. A.Gardner. p.&nbsp;9. == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20100213232739/http://www.nas.gov.uk/images/RH5-55.jpg Cast of the seal of the Guardians of Scotland (NAS reference RH17/1/17)] and [https://web.archive.org/web/20100128045405/http://www.nas.gov.uk/about/051124.asp Saint Andrew seals Scotland's independence]; at the [[National Archives of Scotland]] * [http://nms.scran.ac.uk/database/record.php?usi=000-180-001-729-C Seal impression (cast), of Guardians of Scotland]; at the [[National Museums of Scotland]] {{Tradubot|Guardián de Escocia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guardianes d'Escocia|*]] [[Categoría:Guerres d'independencia d'Escocia]] [[Categoría:Xefes d'Estáu]] 9mpgiviv7fyutshakezd6cgzr1s172t 0 117418 4775583 4735772 2026-11-03T18:27:41Z ~2026-58491-40 155941 MILITARES DIPLOMACIA Y SECCIONES ELECTORALES 4775583 wikitext text/x-wiki {{Ficha de parllamentu|coa_pic=PARLAMENTO DEMOCRATICO SOCIALISTA DE CARMINAL DE BICAMERAL|name=Asamblea Nacional d'Afganistán|session_room=|house_type=Bicameral|houses=[[Cámara de los Vieyos]]<br />[[Cámara del Pueblu (Afganistán)|Cámara del Pueblu]]|leader1_type=Voceru de la<br />Cámara de los Vieyos|leader1=[[Fazel Hadi Muslimyar]]|party1=|election1=Partidos socialistas|leader2_type=Voceru de la<br />Cámara del Pueblu|leader2=[[Abdul Rauf Ibrahimi]]|party2=|election2=Elecciones de dictaduras|members=352<br />(C. de los Vieyos: 102<br />C. del Pueblu: 250)|p_groups=|election3=2027 al seguían solar zetas militares|meeting_place=[[Kabul]]|website=[http://mj.parliament.af/ Cámara de los Vieyos]<br />[http://wj.parliament.af/ Cámara del Pueblu]}} REPRESENTATE DE MILITARES MEXICANO DE EDUARDO ALVARADO TOLEDO17/05/1989 GENERAL DE BRIGADIER TRES ESTRELLA. L''''Asamblea Nacional d'Afganistán''' conocida tamién como'l '''Parllamentu d'Afganistán''' (en [[paxtu]]: ملی شورا ''Mlay Shura'') ye l'órganu llexislativu de la [[República Islámica d'Afganistán]]. Trátase d'un [[parllamentu bicameral]], la cámara alta ye la '''[[Cámara de los Vieyos]]''' (en paxtu: مشرانوجرګه‎ ''Meshrano Jirga'') con 102 escaños y la cámara baxa ye la '''[[Cámara del Pueblu (Afganistán)|Cámara del Pueblu]]''' (en paxtu: ولسي جرګه‎ ''Wolesi Jirga'') con 250 escaños. Acordies con el Capítulu V de la [[Constitución d'Afganistán]] «l'Asamblea Nacional de la República Islámica d'Afganistán ye, como l'órganu llexislativu supremu, la manifestación de la voluntá del pueblu del país y representa a tola nación. Tolos miembros del Parllamentu van encargar del bienestar xeneral y los intereses supremos de tolos pueblos d'Afganistán».<ref name=":1">{{cita web|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterfive|títulu=Afghanistan Online: The Constitution of Afghanistan. Chapter V|fechaaccesu=6 de payares de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=inglés|sitiuweb=www.afghan-web.com|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterfive|fechaarchivu=2013-10-28}}</ref> Con ayuda de la [[India]] construyóse un nuevu edificiu más grande pa l'Asamblea. La nueva sede foi inaugurada en [[2015]] pol [[primer ministru de la India]] [[Narendra Modi]] y el [[Presidente d'Afganistán|presidente afganistanu]] [[Ashraf Ghani Ahmadzai|Ashraf Ghani]].<ref name=":0">{{enllaz rotu|1={{cita publicación|títulu=PM Narendra Modi, Ashraf Ghani inaugurate new parliament building in Kabul - The Economic Times|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-12-25/news/69300266_1_parliament-building-kabul-india-and-afghanistan|fechaaccesu=6 de payares de 2016|periódicu=The Economic Times|archiveurl=https://archive.today/20161107142451/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-12-25/news/69300266_1_parliament-building-kabul-india-and-afghanistan|archivedate=2016-11-07}} |2=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-12-25/news/69300266_1_parliament-building-kabul-india-and-afghanistan |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Tópase cerca del yá destruyíu [[Palaciu Darul Amen]].<ref>{{cita web |url=https://www.tripadvisor.com.sg/LocationPhotoDirectLink-g660089-d2539891-i129297786-Darul_Amen_Palace-Kabul_Kabul_Province.html|títulu=Parliament in the distance - Picture of Darul Amen Palace, Kabul - TripAdvisor|fechaaccesu=6 de payares de 2016|sitiuweb=www.tripadvisor.com.sg}}</ref> == Funciones == * Ratificación, cambéu o anulación de lleis o decretos llexislativos; * Aprobación de programes de desarrollu social, cultural, económicu y teunolóxicu; * Aprobación del presupuestu estatal, según autorización pa llograr o conceder empréstamos; * Creación, cambéu y/o anulación d'unidaes alministratives; * Ratificación o anulación de trataos y alcuerdos internacionales; * Otros poderes previstos na Constitución.<ref name=":1"/><ref name=":2">{{cita web |url=http://www.afghanistanembassy.no/afghanistan/government/the-parliament|títulu=The Afghanistan Embassy - The Parliament|fechaaccesu=6 de payares de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=inglés|sitiuweb=www.afghanistanembassy.no|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161106185500/http://www.afghanistanembassy.no/afghanistan/government/the-parliament|fechaarchivu=6 de payares de 2016}}</ref> == Cámares constituyentes == === Cámara de los Vieyos === {{AP|Cámara de los Vieyos}} * 102 miembros (68 escoyíos por 34 cónsules provinciales y 34 nomaos pol presidente del país); * mayores de 35 años; * ciudadanos d'Afganistán. Los miembros de la Cámara de los Vieyos nun pueden ser acusaos nin xulgaos polos [[Crime de lesa humanidad|crimen contra la humanidá]].<ref name=":1"/><ref name=":2"/> === Cámara del Pueblu === {{AP|Cámara del Pueblu (Afganistán)}} * 249 miembros (escoyíos direutamente pol pueblu); * cada provincia cunta con una representación proporcional a la so población; * cadencia de 5 años; * mayores de 25 años; * ciudadanos d'Afganistán; * pueden representar solo una provincia al empar; * rexistraos como votante; * tienen de pagar una tasa de rexistru de 15 mil afganis; * tienen de consiguir 500 firmes de sofitu con fotocopies de los DNI. Los miembros de la Cámara de los Vieyos nun pueden ser acusaos nin xulgaos polos [[Crime de lesa humanidad|crimen contra la humanidá]].<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Historia == El parllamentu resultante de la Constitución de 2004 inaugúrase'l [[19 d'avientu]] de [[2005]] (el primer parllamentu dende va trenta años). Los únicos funcionarios estranxeros presentes na inauguración fueron una delegación del [[Parllamentu Européu]] encabezada por [[Jürgen Schröder]] y [[Anne McLauchlan]] y el vicepresidente d'[[Estaos Xuníos]] [[Dick Cheney]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/cr/597/597683/597683fr.pdf|títulu=Compte rendu de la présence de la délégation à la séance d'inauguration de l'Assemblée nationale afghane du 18 au 21 décembre 2005|apellíos=[[Parllamentu Européu]]|nome=|fecha=12 de xineru de 2006|publicación=Parlamento Européu|fechaaccesu=6 de payares de 2016|doi=|pmid=}}</ref> === Nueva sede === [[Ficheru:Afghan parliament in 2006.jpg|miniaturadeimagen|Dientro de la [[Cámara de los Vieyos]] en 2006.]] La primer piedra del nuevu edificiu del parllamentu afganistanu foi puesta n'agostu de 2005 pol postreru [[Monarques d'Afganistán|rei d'Afganistán]], [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]], en presencia de [[Hamid Karzai]] y [[Manmohan Singh]]. El Departamentu Central d'Obres Públiques de la India (CPWD) foi'l consultor del proyeutu y el contratu foi axudicáu a una empresa d'infraestructura india en [[2008]].<ref>{{cita web |url=http://mea.gov.in/photo-features.htm?897/Afghan|títulu=MEXA {{!}} Photo Features : Photos|fechaaccesu=6 de payares de 2016|sitiuweb=mexa.gov.in}}</ref> El nuevu edificiu del Parllamentu ta asitiáu nuna parcela de 84 [[Acre (unidá de superficie)|acres]] nes contornes de [[Kabul]], en poca distancia al Palaciu de Amanullah Khan y el Palaciu de la Reina. Los trabayos de construcción del edificiu teníen de ser terminaos pal [[2012]], en 36 meses. El plazu, sicasí, foi refugáu por cuenta de condiciones llaborales griespes, escasez de mano d'obra calificada y poca seguridá de los obreros. Más de 500 trabayadores tuvieron trabayando nel edificiu, la mayoría d'ellos ciudadanos indios. La principal atraición del edificiu ye una cúpula de bronce de 32 metros de diámetru y 17,15 metros d'altor, ta considerada ye la cúpula más grande d'Asia. La cúpula grande va cubrir el pasiellu de l'asamblea y la pequeña bóveda con tar sobre'l pasiellu de la entrada. Frente al edificiu, hai un cuerpu d'agua con nueve fuentes en forma de cascada. Dientro del edificiu, instalóse una fonte de 20 pies, fecha de mármole verde importáu de la ciudá india de Udaipur.<ref name=":0" /> === Ataques terroristes === En xunu de 2015 el parllamentu sufrió un atentáu terrorista [[talibán]] mientres el plenu en que se votaba'l nomamientu del nuevu ministru de defensa, [[Masoum Stanekzai]]. Trátase d'una esplosión d'un coche bomba en frente de la entrada de la sede de l'Asamblea siguida por otres esplosión de los terroristes suicides. Siquier 19 civiles resultaron mancaos.<ref>{{cita web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/06/150622_afganistan_taliban_kabul_parlamentu_ataque_wbm|títulu=Los Talibán ataca'l parllamentu afganistanu en plena sesión|fechaaccesu=6 de payares de 2016|apellíu=Mundu|nome=B. B. C.|sitiuweb=BBC Mundo}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Siete talibanes muertos tres el so ataque a la sede del Parllamentu afganistanu|url=https://www.publico.es/internacional/talibanes-ataquen-sede-del parllamentu.html|fechaaccesu=6 de payares de 2016|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos=KABUL|nome=AXENCIES /|títulu=Los talibanes llancen un ataque contra'l Parllamentu afganistanu|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/los-talibanes-lanzan-ataque-contra-parlamento-afgano-4294176|fecha=22 de xunu de 2015|fechaaccesu=6 de payares de 2016|periódicu=El Periódico}}</ref> == Ver tamién == * [[Política d'Afganistán]] * [[Eleiciones parllamentaries d'Afganistán de 2010]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterfive Constitución d'Afganistán. Capítulu V (sobre l'Asamblea Nacional)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterfive |date=2013-10-28 }} {{Tradubot|Asamblea Nacional de Afganistán}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Política d'Afganistán]] [[Categoría:Congresos y parllamentos bicamerales]] [[Categoría:Congresos y parllamentos por estáu]] [[Categoría:Wikipedia:Tradubot]] b3ehuq6h4gztpimb8feo2lhs13rc29k 4775674 4775583 2026-11-04T09:26:32Z Omarete 35 Revertíes les ediciones de [[Special:Contributions/~2026-58491-40|~2026-58491-40]] ([[User talk:~2026-58491-40|alderique]]) hasta la cabera versión de [[User:LlinguaBot|LlinguaBot]] 4735772 wikitext text/x-wiki {{Ficha de parllamentu|coa_pic=[[Ficheru:New Afghan Parliament Building.png|250px]]|name=Asamblea Nacional d'Afganistán|session_room=|house_type=Bicameral|houses=[[Cámara de los Vieyos]]<br />[[Cámara del Pueblu (Afganistán)|Cámara del Pueblu]]|leader1_type=Voceru de la<br />Cámara de los Vieyos|leader1=[[Fazel Hadi Muslimyar]]|party1=|election1=|leader2_type=Voceru de la<br />Cámara del Pueblu|leader2=[[Abdul Rauf Ibrahimi]]|party2=|election2=|members=352<br />(C. de los Vieyos: 102<br />C. del Pueblu: 250)|p_groups=|election3=[[2010]]|meeting_place=[[Kabul]]|website=[http://mj.parliament.af/ Cámara de los Vieyos]<br />[http://wj.parliament.af/ Cámara del Pueblu]}} L''''Asamblea Nacional d'Afganistán''' conocida tamién como'l '''Parllamentu d'Afganistán''' (en [[paxtu]]: ملی شورا ''Mlay Shura'') ye l'órganu llexislativu de la [[República Islámica d'Afganistán]]. Trátase d'un [[parllamentu bicameral]], la cámara alta ye la '''[[Cámara de los Vieyos]]''' (en paxtu: مشرانوجرګه‎ ''Meshrano Jirga'') con 102 escaños y la cámara baxa ye la '''[[Cámara del Pueblu (Afganistán)|Cámara del Pueblu]]''' (en paxtu: ولسي جرګه‎ ''Wolesi Jirga'') con 250 escaños. Acordies con el Capítulu V de la [[Constitución d'Afganistán]] «l'Asamblea Nacional de la República Islámica d'Afganistán ye, como l'órganu llexislativu supremu, la manifestación de la voluntá del pueblu del país y representa a tola nación. Tolos miembros del Parllamentu van encargar del bienestar xeneral y los intereses supremos de tolos pueblos d'Afganistán».<ref name=":1">{{cita web|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterfive|títulu=Afghanistan Online: The Constitution of Afghanistan. Chapter V|fechaaccesu=6 de payares de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=inglés|sitiuweb=www.afghan-web.com|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterfive|fechaarchivu=2013-10-28}}</ref> Con ayuda de la [[India]] construyóse un nuevu edificiu más grande pa l'Asamblea. La nueva sede foi inaugurada en [[2015]] pol [[primer ministru de la India]] [[Narendra Modi]] y el [[Presidente d'Afganistán|presidente afganistanu]] [[Ashraf Ghani Ahmadzai|Ashraf Ghani]].<ref name=":0">{{enllaz rotu|1={{cita publicación|títulu=PM Narendra Modi, Ashraf Ghani inaugurate new parliament building in Kabul - The Economic Times|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-12-25/news/69300266_1_parliament-building-kabul-india-and-afghanistan|fechaaccesu=6 de payares de 2016|periódicu=The Economic Times|archiveurl=https://archive.today/20161107142451/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-12-25/news/69300266_1_parliament-building-kabul-india-and-afghanistan|archivedate=2016-11-07}} |2=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-12-25/news/69300266_1_parliament-building-kabul-india-and-afghanistan |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Tópase cerca del yá destruyíu [[Palaciu Darul Amen]].<ref>{{cita web |url=https://www.tripadvisor.com.sg/LocationPhotoDirectLink-g660089-d2539891-i129297786-Darul_Amen_Palace-Kabul_Kabul_Province.html|títulu=Parliament in the distance - Picture of Darul Amen Palace, Kabul - TripAdvisor|fechaaccesu=6 de payares de 2016|sitiuweb=www.tripadvisor.com.sg}}</ref> == Funciones == * Ratificación, cambéu o anulación de lleis o decretos llexislativos; * Aprobación de programes de desarrollu social, cultural, económicu y teunolóxicu; * Aprobación del presupuestu estatal, según autorización pa llograr o conceder empréstamos; * Creación, cambéu y/o anulación d'unidaes alministratives; * Ratificación o anulación de trataos y alcuerdos internacionales; * Otros poderes previstos na Constitución.<ref name=":1"/><ref name=":2">{{cita web |url=http://www.afghanistanembassy.no/afghanistan/government/the-parliament|títulu=The Afghanistan Embassy - The Parliament|fechaaccesu=6 de payares de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=inglés|sitiuweb=www.afghanistanembassy.no|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161106185500/http://www.afghanistanembassy.no/afghanistan/government/the-parliament|fechaarchivu=6 de payares de 2016}}</ref> == Cámares constituyentes == === Cámara de los Vieyos === {{AP|Cámara de los Vieyos}} * 102 miembros (68 escoyíos por 34 cónsules provinciales y 34 nomaos pol presidente del país); * mayores de 35 años; * ciudadanos d'Afganistán. Los miembros de la Cámara de los Vieyos nun pueden ser acusaos nin xulgaos polos [[Crime de lesa humanidad|crimen contra la humanidá]].<ref name=":1"/><ref name=":2"/> === Cámara del Pueblu === {{AP|Cámara del Pueblu (Afganistán)}} * 249 miembros (escoyíos direutamente pol pueblu); * cada provincia cunta con una representación proporcional a la so población; * cadencia de 5 años; * mayores de 25 años; * ciudadanos d'Afganistán; * pueden representar solo una provincia al empar; * rexistraos como votante; * tienen de pagar una tasa de rexistru de 15 mil afganis; * tienen de consiguir 500 firmes de sofitu con fotocopies de los DNI. Los miembros de la Cámara de los Vieyos nun pueden ser acusaos nin xulgaos polos [[Crime de lesa humanidad|crimen contra la humanidá]].<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Historia == El parllamentu resultante de la Constitución de 2004 inaugúrase'l [[19 d'avientu]] de [[2005]] (el primer parllamentu dende va trenta años). Los únicos funcionarios estranxeros presentes na inauguración fueron una delegación del [[Parllamentu Européu]] encabezada por [[Jürgen Schröder]] y [[Anne McLauchlan]] y el vicepresidente d'[[Estaos Xuníos]] [[Dick Cheney]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/cr/597/597683/597683fr.pdf|títulu=Compte rendu de la présence de la délégation à la séance d'inauguration de l'Assemblée nationale afghane du 18 au 21 décembre 2005|apellíos=[[Parllamentu Européu]]|nome=|fecha=12 de xineru de 2006|publicación=Parlamento Européu|fechaaccesu=6 de payares de 2016|doi=|pmid=}}</ref> === Nueva sede === [[Ficheru:Afghan parliament in 2006.jpg|miniaturadeimagen|Dientro de la [[Cámara de los Vieyos]] en 2006.]] La primer piedra del nuevu edificiu del parllamentu afganistanu foi puesta n'agostu de 2005 pol postreru [[Monarques d'Afganistán|rei d'Afganistán]], [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]], en presencia de [[Hamid Karzai]] y [[Manmohan Singh]]. El Departamentu Central d'Obres Públiques de la India (CPWD) foi'l consultor del proyeutu y el contratu foi axudicáu a una empresa d'infraestructura india en [[2008]].<ref>{{cita web |url=http://mea.gov.in/photo-features.htm?897/Afghan|títulu=MEXA {{!}} Photo Features : Photos|fechaaccesu=6 de payares de 2016|sitiuweb=mexa.gov.in}}</ref> El nuevu edificiu del Parllamentu ta asitiáu nuna parcela de 84 [[Acre (unidá de superficie)|acres]] nes contornes de [[Kabul]], en poca distancia al Palaciu de Amanullah Khan y el Palaciu de la Reina. Los trabayos de construcción del edificiu teníen de ser terminaos pal [[2012]], en 36 meses. El plazu, sicasí, foi refugáu por cuenta de condiciones llaborales griespes, escasez de mano d'obra calificada y poca seguridá de los obreros. Más de 500 trabayadores tuvieron trabayando nel edificiu, la mayoría d'ellos ciudadanos indios. La principal atraición del edificiu ye una cúpula de bronce de 32 metros de diámetru y 17,15 metros d'altor, ta considerada ye la cúpula más grande d'Asia. La cúpula grande va cubrir el pasiellu de l'asamblea y la pequeña bóveda con tar sobre'l pasiellu de la entrada. Frente al edificiu, hai un cuerpu d'agua con nueve fuentes en forma de cascada. Dientro del edificiu, instalóse una fonte de 20 pies, fecha de mármole verde importáu de la ciudá india de Udaipur.<ref name=":0" /> === Ataques terroristes === En xunu de 2015 el parllamentu sufrió un atentáu terrorista [[talibán]] mientres el plenu en que se votaba'l nomamientu del nuevu ministru de defensa, [[Masoum Stanekzai]]. Trátase d'una esplosión d'un coche bomba en frente de la entrada de la sede de l'Asamblea siguida por otres esplosión de los terroristes suicides. Siquier 19 civiles resultaron mancaos.<ref>{{cita web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/06/150622_afganistan_taliban_kabul_parlamentu_ataque_wbm|títulu=Los Talibán ataca'l parllamentu afganistanu en plena sesión|fechaaccesu=6 de payares de 2016|apellíu=Mundu|nome=B. B. C.|sitiuweb=BBC Mundo}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Siete talibanes muertos tres el so ataque a la sede del Parllamentu afganistanu|url=https://www.publico.es/internacional/talibanes-ataquen-sede-del parllamentu.html|fechaaccesu=6 de payares de 2016|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos=KABUL|nome=AXENCIES /|títulu=Los talibanes llancen un ataque contra'l Parllamentu afganistanu|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/los-talibanes-lanzan-ataque-contra-parlamento-afgano-4294176|fecha=22 de xunu de 2015|fechaaccesu=6 de payares de 2016|periódicu=El Periódico}}</ref> == Ver tamién == * [[Política d'Afganistán]] * [[Eleiciones parllamentaries d'Afganistán de 2010]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterfive Constitución d'Afganistán. Capítulu V (sobre l'Asamblea Nacional)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterfive |date=2013-10-28 }} {{Tradubot|Asamblea Nacional de Afganistán}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Política d'Afganistán]] [[Categoría:Congresos y parllamentos bicamerales]] [[Categoría:Congresos y parllamentos por estáu]] [[Categoría:Wikipedia:Tradubot]] syknzzzrgxksveyr5up1x7wzk0beh6a 0 118005 4775650 4749655 2026-11-04T06:11:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775650 wikitext text/x-wiki {{Partíu políticu}} '''Herri Alderdi Sozialista Iraultzailea''', nome n'[[euskera]] traducible al [[idioma asturianu|asturianu]] como '''Partíu Socialista Revolucionariu Popular''', más conocíu pol so acrónimu '''HASI''' —que significa ''empezar''— foi un [[partíu políticu]] alegal [[España|español]], consideráu xeneralmente como'l brazu políticu de la organización [[terrorismu|terrorista]] [[ETA (m)]]. Foi fundáu'l 3 de xunetu de 1977 como resultáu de la fusión de los partíos [[Euskal Herriko Alderdi Sozialista]] (EHAS) y [[Eusko Sozialistak]] (YE). La so llinia ideolóxica enmarcábase dientro del [[nacionalismu vascu]] [[independentismu|independentista]] y el [[comunismu]]. Foi ún de los principales integrantes tantu de la [[Koordinadora Abertzale Sozialista]] (KAS) como de la coalición [[Herri Batasuna]] (HB). Eslleir en 1992. Miembros destacaos del partíu fueron [[Santiago Brouard]], asesináu en [[1984]] pol grupu parapolicial [[Grupos Antiterroristes de Lliberación|GAL]]; [[Txomin Ziluaga]], secretariu xeneral del Partíu mientres más de nueve años; [[Patxi Zabaleta]], quien foi secretariu xeneral en [[Navarra]] mientres un tiempu y [[Jokin Gorostidi]], ún de los miembros d'[[Euskadi Ta Askatasuna|ETA]] condergaos nel [[Procesu de Burgos]] de [[1970]]. == Fundación == L'oxetivu de EHAS yera formar &laquo;un únicu partíu socialista revolucionariu ''hertzale''&raquo; (popular) unificando a tolos partíos nacionalistes d'izquierdes.<ref name="fundación" /> Nun lo consiguió poles fuertes divisiones esistentes ente los distintos pequeños partíos: ente los favorables y los contrarios a participar nes primeres eleiciones llexislatives d'España; ente los partidarios d'[[Euskadi Ta Askatasuna|ETA (m)]] y los d'[[ETA políticu-militar|ETA (pm)]]; ente los partidarios del usu de la violencia y los contrarios a él; ente los declaradamente [[comunista|comunistes]], los puramente [[marxista|marxistes]] y los [[socialista|socialistes]] non marxistes. El [[3 de marzu]] de [[1977]] l'asamblea xeneral d'[[Euskal Herriko Alderdi Sozialista]] (EHAS) celebrada en [[Pamplona]] decidió poner los cimientos pa la creación d'un nuevu partíu políticu, iniciativa a la que namái se sumaron el pequeñu partíu [[Eusko Sozialistak]] (YE), surdíu de la redolada de la [[Unión Sindical Obrera]] (USU) y críticu cola violencia d'ETA, según dalgunos independientes próximos a ETA (m).<ref name="fundación">{{cita web |autor=[[Gaizka Fernández Soldevilla]]|títulu="Yá nun ye tou blancu o negru". ETA, la izquierda abertzale y el cambéu políticu n'España (1974-1977)|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=3313033&orden=0|fechaaccesu=9 d'avientu de 2012|obra=II Congresu Internacional d'Historia d'El nuesu Tiempu|fecha=2010|páxina=412}}</ref><ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=Constituyida la Converxencia Reagrupamientu Abertzale Socialista|url=https://elpais.com/diario/1977/07/02/espana/236642407_850215.html|fechaaccesu=4 de setiembre de 2012|obra=[[El País]]|fecha=2 de xunetu de 1977|cita=''siendo finalmente EHAS, Eusko Socialistak y un gran númberu d'independientes de la redolada del KAS los qu'en marzu empecipiaren el procesu de converxencia''}}</ref><ref group="nota">Otros partíos nacionalistes vascos d'esquierda que nun se sumaron al proyeutu fueron [[Euskal Iraultzarako Alderdia|EIA]] y [[Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia|LAIA]] dientro de la llamada [[esquierda abertzale|esquierda ''abertzale'']], y los más moderaos [[Partíu Socialista Vascu|ESB-PSV]], [[Aición Nacionalista Vasca|ANV]] y [[Euskal Sozialistak Elkartzeko Indarra|ESEI]].</ref> HASI celebró la so Asamblea Fundacional el [[3 de xunetu]] de [[1977]] n'[[Arechavaleta]],<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=Constituyíu'l Partíu Socialista Revolucionariu d'Euskadi|url=https://elpais.com/diario/1977/07/06/espana/236988024_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=6 de xunetu de 1977}}</ref> dempués de les [[Eleiciones xenerales d'España de 1977|primeres eleiciones democrátiques n'España]]. [[Alberto Figueroa]] foi escoyíu secretariu xeneral, [[Santiago Brouard]], delegáu xeneral, [[Txomin Ziluaga]] responsable de rellaciones esteriores,{{Harvnp|Egaña|1996|p=391}} ya integraron tamién la executiva Natxo Arregi, José Manuel Ruiz, José Miguel Rincón, Enrique Urkijo, Joseba Agirreazkuenaga y [[Patxi Zabaleta]].{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}} HASI definióse como un partíu socialista y revolucionario, y namás nacer sustituyó a EHAS na coordinadora [[Koordinadora Abertzale Sozialista|KAS]]. La proximidá del nuevu partíu a los postulaos d'ETA (m)<ref>{{cita web |autor=[[Francisco Letamendía Belzunce]]|títulu=ETA. La institucionalización de la comunidá anti-represiva: Herri Batasuna (1978-1987)|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/32820/143458|fechaaccesu=19 d'agostu de 2012|obra=Enciclopedia Vasca Auñamendi|fecha=2012|cita=''La izquierda abertzale radical se polarizó en redol a HASI-ETA militar''}}</ref>{{Harvnp|Casanova|Asensio|2006|p=282}} fizo que la mayoría de los antiguos militantes de YE lo abandonaren en pocos meses.{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}} Tampoco la seición francesa de EHAS incorporar al nuevu partíu y decidió siguir la so esistencia en solitario.<ref>{{cita web |autor=Ainhoa Arozamena Ayala|títulu=Euskal Herriko Alderdi Sozialista|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/43122|fechaaccesu=14 de xineru de 2013|obra=Enciclopedia Vasca Auñamendi}}</ref><ref>{{cita web |autor=Asier Blas Mendoza|títulu=Evolución eleutoral y sistemes de partíu en Euskal Herria|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/127500|fechaaccesu=14 de xineru de 2013|obra=Enciclopedia Vasca Auñamendi|fecha=2009|cita=''Esti llistón empezó a alzase en 1978 col 3,59% que llogró EHAS (Euskal Herriko Alderdi Sozialista)''}}</ref> El partíu solicitó esi mesmu añu 1977 la so llegalización por aciu la inscripción nel Rexistru de Partíos Políticos, pero'l [[Ministeriu del Interior d'España|Ministeriu del Interior]] refugó finalmente la inscripción,<ref>{{cita web |autor=Jesús Ceberio|títulu=HASI presentárá recursu ante la so non llegalización|url=https://elpais.com/diario/1977/10/06/espana/244940412_850215.html|fechaaccesu=28 d'avientu de 2012|obra=El País|fecha=6 d'ochobre de 1977}}</ref> suxiriendo estraoficialmente que tendría de modificar los sos estatutos esaniciando o azorronando les referencies al so oxetivu d'independencia pal País Vascu.<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=El partíu "abertzale" HASI volverá solicitar la so llegalización|url=https://elpais.com/diario/1980/01/03/espana/315702014_850215.html|fechaaccesu=28 d'avientu de 2012|obra=El País|fecha=3 de xineru de 1980|cita=''l'Alministración nun quixo llegalizar a HASI por negase esti partíu a retirar ocuando menosa «amarutar» l'apartáu de los sos estatutos en que se autocalifica como independentista''}}</ref> HASI negóse siempre a realizar tal cambéu, a diferencia d'[[Euskal Iraultzarako Alderdia|EIA]], el partíu que yera inda líder de la [[izquierda abertzale|izquierda ''abertzale'']].<ref>{{cita web |autor=Jesús Ceberio|títulu=El Ministeriu del Interior llegaliza a ElA|url=https://elpais.com/diario/1978/01/19/espana/254012438_850215.html|fechaaccesu=28 d'avientu de 2012|obra=El País|fecha=19 de xineru de 1978|cita=''EIA alcordó modificar la primitiva redaición de cuenta que nos estatutos actuales apaez como oxetivu del partíu «la disolución del aparatu estatal de la burguesía n'Euskadi de cara a la constitución d'un Estáu»''}}</ref><ref group="nota">Precisamente la llegalización de tolos partíos políticos, xunto cola amnistía total, fuera una de les condiciones qu'[[Euskal Herriko Alderdi Sozialista|EHAS]], l'antecesor de HASI, punxera pa participar nes [[eleiciones xenerales d'España de 1977|eleiciones de 1977]]. El gobiernu presidíu por [[Adolfo Suárez]], por medrana a un golpe militar qu'acabara col procesu democratizador en cursu, nun s'atrevió a llegalizar a los partíos independentistes, republicanos y comunistes a la izquierda del [[Partíu Comunista d'España|PCE]]. Sicasí, les autoridaes fixeron gala d'una gran tolerancia a la de la presentación de candidatures eleutorales y tolos que lo quixeron pudieron presentase a les eleiciones. Asina, el [[Partíu del Trabayu d'España]] (PTE) y militantes d'[[Aición Republicana Democrática Española]] (AMBURA) presentar sol nome de [[Frente Democráticu d'Izquierdes]]; [[Esquerra Republicana de Catalunya]] (ERC) presentóse xunto al PTE sol nome d'[[Esquerra de Catalunya - Front Eleutoral Democràtic]]; y, nel mesmu País Vascu, [[Euskal Iraultzarako Alderdia|EIA]] y [[Movimientu Comunista d'Euskadi|EMK]] presentáronse xuntos col nome d'[[Euskadiko Ezkerra]].</ref> == Creación de Herri Batasuna == === La Mesa de Altsasu === En menos d'un añu la cambiante situación de la izquierda nacionalista vasca dio un entorno a favor del nuevu partíu. El trabayu conxuntu na [[Mesa de Altsasu]], entamada alredor de la denomada [[Alternativa KAS]], favoreció la formación de nueves aliances.<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=Izquierda Vasca Xunida, probable coalición pa les municipales|url=https://elpais.com/diario/1978/02/01/espana/255135636_850215.html|fechaaccesu=4 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=1 de febreru de 1978|cita=''taría compuestu poles organizaciones qu'integren la Mesa de Altsasu»: ANV (Aición Nacionalista Vasca), ESB (Partíu Socialista Vascu), HASI (Partíu Socialista Popular Revolucionariu) y LAIA (Partíu revolucionariu de Trabayadores Patriotes'')}}</ref> Cada ún de los partíos participantes formuló una propuesta organizativa. La de HASI consistía en formar una coalición con una direición unificada formada por representantes de los partíos integrantes y por independientes, que tomaría decisiones venceyantes por [[mayoría absoluta]]. Felicidad &laquo;unidá popular&raquo; participaría tantu na actividá institucional como en movilizaciones caleyeres. El so programa tendría de ser moderáu y nun s'identificaría cola &laquo;llucha armada&raquo; (lo cual yera bien distintu a pidir que se censurara tal mediu de llucha). La coalición nacionalista formaría una alianza colos partíos d'[[estrema izquierda]].{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}} [[Ficheru:Altsasuko Mahaia (1978).jpg|700px|thumb|centro|Imaxe de la [[Mesa de Altsasu]]. La so organización dexó formar la coalición [[Herri Batasuna]], de la que HASI foi miembru fundador. Nel rincón puede identificase a [[Txomin Ziluaga]], responsable de rellaciones esteriores de HASI.]] Como resultáu d'ello, el 27 d'abril de 1978 creóse la heteroxénea [[coalición política|coalición]] [[Herri Batasuna]] (HB), nome traducible como &laquo;Unidá Popular&raquo;, formada por HASI, [[Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia]] (LAIA), [[Aición Nacionalista Vasca]] (ANV) y [[Partíu Socialista Vascu]] (ESB-PSV). Los dos primeros partíos pidieren l'astención nes [[eleiciones xenerales d'España de 1977|eleiciones de 1977]]; ente que los dos últimos, más moderaos, participaren nel procesu con decepcionantes resultaos. Solo quedaron al marxe [[Euskal Iraultzarako Alderdia|EIA]], cada vez más comprometíu na aprobación d'un estatutu d'autonomía pal [[País Vascu]], y [[Euskal Sozialistak Elkartzeko Indarra|ESEI]], que la so participación na Mesa foi refugada.<ref>{{cita web |autor=Idoia Estornés Zubizarreta|títulu=Herri Batasuna. La Mesa de Altsasu|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/59231/43021|fechaaccesu=14 de xunetu de 2012|obra=Enciclopedia Vasca Auñamendi|fecha=2010}}</ref> Amás, por estes mesmes feches, LAIA propunxo oficialmente a HASI la fusión nun nuevu partíu que dirixera a la [[izquierda abertzale|izquierda ''abertzale'']].{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}}<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=HASI y LAIA unifíquense|url=https://elpais.com/diario/1978/05/23/espana/264722417_850215.html|fechaaccesu=4 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=23 de mayu de 1978}}</ref> El proyeutu de converxencia embaraxar por dambos partíos mientres un tiempu.<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=La llinia radical apodera'l partíu abertzale HASI|url=https://elpais.com/diario/1978/05/17/espana/264204038_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=17 de mayu de 1978|cita=''Los cuatrocientos delegaos asistentes al congresu estudiaron la posible converxencia con LAIA (Partíu de los Trabayadores Revolucionarios Patriotes) -que lo solicitaron oficialmente-, amosándose partidarios d'un procesu abiertu de fusión con esta organización y otros grupos políticu y popular asitiaos na izquierda abertzale''}}</ref> === Crisis en HASI === En mayu de 1978 celebróse el I Congresu ''constituyente'' de HASI. Mientres el mesmu, los asistentes cesaron a gran parte de l'antigua direición debíu al choque ente les dos postures predominantes al respeutive de la so rellación cola [[Koordinadora Abertzale Sozialista]] (KAS).<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=La llinia radical apodera'l partíu abertzale HASI|url=https://elpais.com/diario/1978/05/17/espana/264204038_850215.html|fechaaccesu=4 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=17 de mayu de 1978|cita=''la llinia dura del partíu llogró imponer como xeres básiques del mesmu la intensificación de la llucha de mases y l'ampliación de los métodos de llucha institucional, frente al sector partidariu d'invertir los términos''}}</ref> Les bases, al igual que [[ETA militar]], concebíen KAS como'l ''Bloque Dirixente'' onde cada integrante de KAS tendría asignada la so función. Sicasí, la mayor parte de la Direición, d'enclín [[eurocomunista]], consideraba a KAS única y puramente como un ''marcu d'alcuerdos preferenciales''; esto ye, que cada organización integrante podría tomar les sos propies decisiones si dientro de KAS nun s'algamar alcuerdos. Dellos d'estos antiguos dirixentes de HASI, encabezaos pol mesmu Alberto Figueroa, abandonaron el partíu y formaron el coleutivu [[Euskal Kidego Iraultzaile Abertzalea]] (EKIA), qu'acabaría más tarde integrándose n'[[Euskadiko Ezkerra]] (EE).{{Harvnp|Egaña|1996|p=391}} Según la so versión, en dicha asamblea hubo un auténticu golpe de mano contra la direición orquestado por ETA militar, postura sofitada por dellos historiadores qu'atribúin tal estratexa a ''[[Argala]]''.<ref>{{cita web |autor=Gaizka Fernández Soldevilla|títulu="Yá nun ye tou blancu o negru". ETA, la izquierda abertzale y el cambéu políticu n'España (1974-1977)|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=3313033&orden=0|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=II Congresu Internacional d'Historia d'El nuesu Tiempu|fecha=2010|cita=''"Argala decidió tomar el control del nuevu partíu y desbancar a la mayoría de la so direición, proveniente de EHAS, que quería averase a EIA. Llograr nel so I Congresu en mayu de 1978, onde los "independientes" de ETAm, entraos en tromba, consiguieron la mayoría absoluta. El partíu HASI convertir nel brazu políticu de ETAm, la coalición Herri Batasuna na so cobertoria eleutoral.''}}</ref> En setiembre de 1978 celebróse la segunda fase del I Congresu en [[Lequeitio]], onde [[Santiago Brouard]] foi escoyíu presidente y [[Txomin Ziluaga]], secretariu xeneral.<ref>{{cita web |autor=Jesús Ceberio|títulu=HASI reafita la so identificación política con KAS|url=https://elpais.com/diario/1978/10/03/espana/276217217_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=3 d'ochobre de 1978|cita=''espublizar na clausura un mensaxe grabáu d'ETA militar -d'unos diez minutos de duración-, nel que s'aportunaba na alternativa de KAS, presentada repetidamente como base mínima p'axustar un altu al fueu, col Gobiernu''}}</ref> === Primeros pasos de HB === La primer decisión importante qu'hubo d'encarar [[Herri Batasuna]] foi adoptar una postura común ante'l [[referendu pa la ratificación de la Constitución española|referendu]] convocáu pal 6 d'avientu de 1978 col fin de ratificar el proyeutu de nueva [[Constitución española de 1978|constitución]]. La posición negativa de HASI taba fuera de duldes dada la so naturaleza revolucionaria y les decisiones adoptaes por [[Koordinadora Abertzale Sozialista|KAS]]. Sicasí, otros partíos de la coalición, como [[Aición Nacionalista Vasca]] (ANV), caltuvieren posiciones más favorables a la negociación con otres fuercies. La esclusión de [[Navarra]] d'una eventual [[comunidá autónoma|autonomía]] vasca (siquier en primer instancia), acabó per unificar les posiciones, y HB sofitó'l votu negativu na consulta,<ref name="Entrevista con Txomin Ziluaga">{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu="Refugar el referendu ye defender l'autodeterminación del pueblu vascu"|url=https://elpais.com/diario/1978/11/29/espana/281142012_850215.html|fechaaccesu=5 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=29 de payares de 1978}}</ref> posición na que coincidió con [[Euskal Iraultzarako Alderdia|EIA]], el partíu patrocináu por [[ETA (pm)]],<ref>{{cita web |autor=Idoia Estornés Zubizarreta|títulu=Herri Batasuna, frente de refuga|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/59231/43023|fechaaccesu=31 d'agostu de 2012|obra=Enciclopedia Vasca Auñamendi|fecha=2010|cita=''Los componentes de HB y EIA van preconizar el non nel referendu constitucional del 6 d'avientu de 1978''}}</ref> y, por razones opuestes, cola [[estrema derecha]] [[franquismu|franquista]]. Magar ello, el votu afirmativu foi claramente mayoritariu nel [[País Vascu]] y [[Navarra]], magar en menor proporción que nel restu d'[[España]].<ref>{{cita web |autor=Congresu de los Diputaos|títulu=Referendu sobre'l Proyeutu de Constitución|url=http://www.congreso.es/consti/eleiciones/referendo/ref_consti.htm|fechaaccesu=31 d'agostu de 2012|obra=Congresu de los Diputaos}}</ref><ref group="nota">Nel total d'España, los votos a favor de la [[Constitución Española|Constitución]] supunxeron el 87,87% y los negativos, el 7,87%; n'Álava fueron el 71,39% y el 19,18%, respeutivamente; en Guipúzcoa, onde más sofitu tuvo'l refugu, el 63,82% contra'l 29,87%; en Vizcaya, el 71,62% y el 21,01%; en Navarra, la Constitución foi aprobada pol 75,70% de votos a favor frente al 16,95% en contra. Los datos pueden ser consultaos por aciu l'enllaz al Ministeriu del Interior asitiáu a la fin del artículu. HASI y los demás integrantes del denomináu [[Movimientu de Lliberación Nacional Vascu|MLNV]] siempres interpretaron los datos d'una forma peculiar: consideren que los votos negativos tienen de sumase colos ensin emitir (les astenciones) y calculen el porcentaxe de votu afirmativu sobre'l total del censu eleutoral. D'esta forma que, ello ye que suma tamién los votos nulos y en blancu a la causa del NON, conclúin que la Constitución tuvo un sofitu minoritariu nel País Vascu y, poro, que foi refugada polos ciudadanos vascos. Tan artificiosa construcción nun esplica por qué razón non se puede prauticar l'exerciciu contrariu y computar los votos negativos sobre'l total del censu eleutoral pa concluyir, conforme a la mesma lóxica, que namái una pequeña minoría del censu oponer a la Constitución.</ref> [[Ficheru:Batasuna.svg|200px|thumb|derecha|Bandera de [[Herri Batasuna]]. HASI foi fundador de la coalición y ayudó a que la [[Koordinadora Abertzale Sozialista|KAS]] controlar.]] Más complicáu foi encetar l'espinosu asuntu de la participación nes eleiciones a distintes instituciones que s'habríen de celebrar en 1979: nueves eleiciones a les [[Cortes Xenerales]] y primeres eleiciones [[conceyu d'España|municipales]], a [[diputación foral|diputaciones forales]], a [[Xuntes Xenerales|xuntes xenerales vasques]] y al [[Parllamentu Foral de Navarra|parllamentu navarru]]. La postura inicial de [[ETA (m)]], KAS, HASI y la mayoría de &laquo;independientes&raquo; yera caltener l'astencionismu{{Harvnp|Imaz|1999}} que [[EHAS]] (el partíu antecesor de HASI) yá sostuviera nes [[eleiciones xenerales d'España de 1977|eleiciones de 1977]] con probes resultaos, pos consideraben que'l nuevu réxime constitucional yera un meru allongamientu del [[franquismu]].<ref>{{cita web |autor=Feliciano Fidalgo|títulu=ETA militar: "Los votos de Herri Batasuna van dexar cuntar los nuesos simpatizantes|url=https://elpais.com/diario/1979/02/27/espana/288918034_850215.html|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=27 de febreru de 1979|cita=''Como yá manifestaron otros militantes, ETA recuerda qu'España sigue siendo «una dictadura antivasca», y que la UCD ye «un partíu fascista»''}}</ref><ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=Los diputaos de Herri Batasuna van adquirir la so condición de parllamentarios|url=https://elpais.com/diario/1979/03/04/espana/289350004_850215.html|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=4 de marzu de 1979|cita=''La propuesta de Herri Batasuna -señala Castells- ye de total rotura democrática p'acabar col franquismu''}}</ref> Sicasí, los otros trés partíos presentes en Herri Batasuna y dellos destacaos &laquo;independientes&raquo;, como'l navarru [[Patxi Zabaleta]], yeren firmes partidarios de la participación crítica nes instituciones.{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}} Per otru llau, HASI yera consciente de que l'[[astención]] significaba dexar el campu llibre al so gran rival, EIA, l'aliáu d'ETA (p-m), aquel día yá bien arreyáu na aprobación d'un [[Estatutu d'Autonomía del País Vascu de 1979|estatutu d'autonomía pal País Vascu]].<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=La defensa del Estatutu, puntu central de la PNV y Euskadiko Ezkerra|url=https://elpais.com/diario/1979/02/13/espana/287708427_850215.html|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=13 de febreru de 1979|cita=''El nucleu central de los mítines de la PNV y de Euskadiko Ezkerra foi la defensa del Estatutu ellaboráu pola Asamblea de Parllamentarios vascos, en que la so redaición participaron dambes fuercies''}}</ref> Finalmente llegóse a una precaria y contradictoria solución entemedia: la coalición participaría en tolos procesos eleutorales, pero los sos candidatos electos namái tomaríen posesión y desempeñaríen los sos cargos nes instituciones forales navarres y nos conceyos, boicotiando les instituciones propies d'[[Álava]], [[Guipúzcoa]] y [[Vizcaya]].<ref>{{cita web |autor=Idoia Estornés Zubizarreta|títulu=Herri Batasuna: qué facer colos votos|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/59231/43024|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=Enciclopedia Vasca Auñamendi|fecha=2010|cita=''La entrada nos primeros Conceyos democráticos nun paez ufiertar duldes. Non asina nos organismos provinciales y supraprovinciales, en redol a los cualos la división d'opiniones rescampla llegándose al contradictoriu resolución d'entrar nes instituciones navarres pero non nes restantes.''}}</ref> L'alcuerdu demostraríase conflictivu al mediu plazu. La coalición independentista tuvo un inesperáu ésitu nes [[eleiciones xenerales d'España de 1979|eleiciones llexislatives de marzu de 1979]],<ref>{{cita web|títulu=Euzkadi: Ganó'l nacionalismu|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1961/02/22/pagina-11/33425458/pdf.html?search=ESB|fechaaccesu=10 de setiembre de 2012|obra=[[La Vanguardia]]|fecha=3 de marzu de 1979|cita=''El mesmu Santíago Brouard, presidente de Hasi y senador escoyíu en Vizcaya pola coalición Herri Batasunta, dicía esta mañana al nuesu corresponsal (...) que nin ellos mesmos pudieren creer nuna respuesta tan enorme''|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190701103827/http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1961/02/22/pagina-11/33425458/pdf.html?search=ESB|fechaarchivu=2019-07-01}}</ref> nes que llogró trés diputaos y un senador pol País Vascu. Anque foi superada pol [[Partíu Nacionalista Vascu]] (7 diputaos), [[Partíu Socialista d'Euskadi-PSOE]] (5) y [[Unión de Centru Democráticu]] (5), batió llargamente al so más direutu rival nel nacionalismu d'izquierdes, [[Euskadiko Ezkerra]], que namái consiguió un diputáu. Les eleiciones municipal y foral del mes siguiente confirmaron la nueva correllación de fuercies.{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}} == Bracéu con EIA == Mientres los años de la [[Transición Española|transición]], y tres el xiru dau por HASI nel so I Congresu, esistió una dura y sordu bracéu ente HASI y [[Euskal Iraultzarako Alderdia|EIA]] pol predominiu na izquierda nacionalista vasca, cuntando'l primeru col sofitu d'[[ETA militar]]<ref>{{cita web |títulu=Nueves disensiones na izquierda nacionalista vasca|url=http://www.march.es/ceacs/biblioteca/proyecto/linz/Descargues/download.aspx?file=R-68729&busqueda=.pdf#Search=hasi|fechaaccesu=19 de setiembre de 2012|obra=[[Informaciones]]|fecha=7 de setiembre de 1977|cita=''un acontecimientu qu'apinó estes divisiones foi la publicación d'un comunicáu conxuntu de E.T.A militar y los grupos Bereciak de la caña políticu-militar criticando bien duramente a la direición de E.I.A. (...) pa terminar asegurando que namái L.A.I.A. y H.A.S.I. pueden reivindicar les sigles K.A.S.''}}</ref> y el segundu col d'[[ETA políticu militar]]. El tresvase de militantes ente dambos partíos y ente les sos respeutives coaliciones, [[Herri Batasuna]] y [[Euskadiko Ezkerra]], foi constante, como nel casu de los ex-dirixentes de HASI yá mentaos o nel del diputáu [[Francisco Letamendía]]. La llucha estender a diversos frentes<ref>{{cita web |autor=Patxo Unzueta/Javier Angulo|títulu=El País Vascu, ente la hexemonía, PNV-PSOE y los dos opciones abertzales|url=https://elpais.com/diario/1979/02/28/espana/289004434_850215.html|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=28 de febreru de 1979|cita=''otros dos batalles parciales, pero de gran importancia, van llibrase nes urnes del País Vascu: (...) y la que va resolver cuál de les dos coaliciones de la izquierda abertzale (Herri Batasuna o Euskadiko Ezkerra) ye capaz de capitalizar l'heriedu políticu d'ETA''}}</ref> nun combate que [[Mario Onaindia]] describiría como una partida d'axedrez xugada ente él mesmu y ''[[Argala]]''.{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}} El conflictu estender al [[sindicatu]] [[Langile Abertzaleen Batzordeak]] (LAB), creáu en 1977 ya integrante de la [[Koordinadora Abertzale Sozialista]]. En 1978, EIA tenía mayoría na Secretaría Nacional de LAB y consiguió imponer l'abandonu de KAS y la participación na negociación de convenios coleutivos.<ref>{{cita web |autor=Igor Ahedo Gurrutxaga|títulu=Sindicatu LAB|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/100885|fechaaccesu=27 d'agostu de 2012|obra=Enciclopedia Vasca Auñamendi|fecha=2011|cita=''per un estrechu marxe, impónense los postulaos de los sectores allegaos a ETA-pm, de forma que LAB va decidir abandonar KAS. A esti respectu, tien de sorrayase que l'ascendencia de los simpatizantes del sector polimili marcara la nacencia del sindicatu dende los sos oríxenes.''}}</ref> Sicasí, al tar cada vez más centráu na participación institucional, foi perdiendo terrenal nel sindicatu frente a l'actividá de los militantes de HASI. N'abril de 1980, cada faición del sindicatu celebró'l so propiu congresu, evidenciando la rotura. El sector allegáu a EIA, yá minoritariu, optó por xunir se a [[ELA-STV]],<ref>{{cita web|títulu=Langile Abertzaleen Batzordeak|url=http://www.enciclopedianavarra.biz/navarra/langile-abertzaleen-batzordeak/10564/|fechaaccesu=27 d'agostu de 2012|obra=Gran Enciclopedia Navarra|cita=''Nel II, trunfó la llinia pro-KAS, lo que llevó a la radicalización política del sindicatu y al abandonu del mesmu per parte de dellos afiliaos qu'empobinaron la so vocación sindicalista escontra ELA-STV, ente ellos parte del secretariáu provincial; políticamente, el trunfadores atopábense en redol a la Mesa de Altsasu (darréu HB) y los derrotaos dirixir escontra Euskadiko Iraultzako Alderdia o EIA (anguaño EE).''|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190701211640/http://www.enciclopedianavarra.biz/navarra/langile-abertzaleen-batzordeak/10564/|fechaarchivu=2019-07-01}}</ref> el sindicatu próximu al [[Partíu Nacionalista Vascu]]. Los partidarios de HASI, sofitaos pol líder sindical y miembru de Herri Batasuna [[Jon Idígoras]], caltuvieron les sigles y la organización del sindicatu. Unos meses más tarde, LAB se reintegraba en KAS.{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}}{{Harvnp|Bustillo Kastrexana|2007|pp=6-8}} Otru focu de conflictu foi'l [[prensa escrita|diariu]] ''[[Egin]]'', d'enclín nacionalista y progresista y primero plural. La competencia d'otros medios, y particularmente de ''[[Deia]]'', venceyáu al [[PNV]], causó-y problemes financieros qu'esixíen una ampliación de capital pa la so sobrevivencia. Ello dio llugar a aportaciones económiques de dambos bandos coles mires de controlar el periódicu. Una vegada más HASI foi más eficaz y el diariu adoptó a partir d'avientu de 1978 una llinia informativa allegada a HB,<ref>{{cita web |autor=Idoia Estornés Zubizarreta|títulu=Herri Batasuna. La mesa de Altsasu contra'l Preautonómicu|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/59231/43022|fechaaccesu=15 de setiembre de 2012|obra=Enciclopedia Vasca Auñamendi|fecha=2010|cita=se entabla la llucha pol poder dientro del periódicu "Egin" que, fundáu por miembros y cuentapartícipes pertenecientes a tola izquierda abertzale, va acabar siendo férreamente controláu por HB|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131005005708/http://www.euskomedia.org/aunamendi/59231/43022|fechaarchivu=5 d'ochobre de 2013}}</ref> callando pasu ente pasu les voces non yá de EIA, sinón tamién d'[[Partíu Socialista Vascu|ESB-PSV]], [[Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia|LAIA]] y [[Aición Nacionalista Vasca|ANV]]. La cobertoria informativa de ''Egin'' foi determinante pal trunfu eleutoral de Herri Batasuna sobre Euskadiko Ezkerra.{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}} == Llucha pol control de Herri Batasuna == El cada vez más evidente respaldu de [[ETA (m)]] a HASI reforzó'l poder del partíu dientro de la coalición. La inminente aprobación d'un [[Estatutu d'Autonomía del País Vascu de 1979|Estatutu d'Autonomía pal País Vascu]] aprobáu pola [[Asamblea de Parllamentarios Vascos]] y la proximidá d'unes nueves eleiciones al futuru [[Parllamentu Vascu]] alicaron les diferencies colos otros partíos al respeutive de si'l creciente númberu de cargos electos d'[[Herri Batasuna|HB]] tenía de participar o non nes instituciones.<ref>{{cita web |autor=Patxo Unzueta|títulu=Importantes diverxencies internes en Herri Batasuna|url=https://elpais.com/diario/1979/05/18/espana/295826401_850215.html|fechaaccesu=4 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=18 de mayu de 1979|cita=''ETA militar ye contraria a la participación de los representantes electos de Herri Batasuna nes xuntes xenerales, diputaciones y Parllamentu Foral Navarro, a diferencia de ANV, ESB y LAIA''}}</ref><ref>{{cita web |autor=Patxo Unzueta|títulu=ANV pide autonomía dientro de Herri Batasuna|url=https://elpais.com/diario/1980/05/22/espana/327794428_850215.html|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=22 de mayu de 1980|cita=''L'alderique plantegáu nel so día sobre esta cuestión nel senu de la coalición atayóse provisionalmente con un criteriu contrariu a la presencia nes corporaciones provinciales, quedando pendiente d'un futuru alderique la resolución respeuto al Parllamentu''}}</ref> A ello sumábase l'alderique al respeutive de si la coalición tenía de ser dirixida polos partíos o pola [[Koordinadora Abertzale Sozialista]]. HASI sofitaba la postura de KAS, oponiéndose a la participación nes instituciones vasques non municipales. Per otru llau, la propuesta de fusión fecha en 1978 por [[Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia|LAIA]] fuera interpretada por ETA militar como un cuestionamientu del so lideralgu, lo que concluyó col abandonu del proyeutu y la espulsión d'esi partíu del KAS. Foi la última vegada qu'ETA (m) atopó oposición dientro de la &laquo;coordinadora&raquo;.{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}}<ref>{{cita web |autor=Europa Press/El Mundo.es|títulu=L'ex etarra Soares Gamboa afirma qu'ETA y KAS "siempres fueron lo mesmo"|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2006/05/08/espana/1147093300.html|fechaaccesu=13 de setiembre de 2012|obra=[[El Mundo (España)|El Mundo]]|fecha=8 de mayu de 2006|cita=''la que realmente dirixía les aiciones de la coordinadora abertzale yera ETA, yá que KAS "siempres cumplía les sos direutives"''}}</ref> [[Ficheru:Santi Brouard.jpg|thumb|175px|[[Santiago Brouard]], presidente de HASI. La so importancia vien dada per ser tamién un destacáu dirixente de [[Herri Batasuna]] y de la [[Koordinadora Abertzale Sozialista]] y por caltener escelentes contactos cola direición de [[ETA (m)]].{{Harvnp|Egaña|1996|p=116}} Foi asesináu por sicarios de los [[Grupos Antiterroristes de Lliberación|GAL]].]] Tou ello desaguó nun intentu de los otros trés partíos por espulsar a HASI de [[Herri Batasuna]] pa quedase coles sigles de la coalición ensin tutelar d'ETA (m).{{Harvnp|Imaz|1999}} Sicasí, nel congresu qu'[[Aición Nacionalista Vasca|ANV]] celebró en xunetu de 1979, el so secretariu xeneral, [[Valentín Solagaistua]], dimitió y dio pasu a una nueva direición favorable a partir d'esi momentu a les tesis de HASI.<ref>{{cita web |autor=Maite Albiz|títulu=Josu Aizpurúa, escoyíu secretariu xeneral de ANV|url=https://elpais.com/diario/1979/07/17/espana/301010417_850215.html|fechaaccesu=13 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=17 de xunetu de 1979}}</ref> Solagaistua dixo años más tarde que ANV fuera infiltrada por militantes de HASI.<ref>{{cita web |autor=Ander Landaburu|títulu="Con esta ANV nun puede dise nin a misa"|url=https://elpais.com/diario/2008/05/18/domingo/1211082755_850215.html|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=18 de marzu de 2008|cita=''Lo qu'asocede entós ye que ANV, como partíu pequeñu de la izquierda nacionalista, nun foi capaz de superar una serie d'acontecimientos pola so propia debilidá. Xente de HASI y demás radicales entraron a sacu y apoderáronse del partíu y de les sos sigles.''}}</ref> Ensin el sofitu de ANV, los otros dos partíos vieron la so estratexa albortada y fueron ganaos na batalla pol control de HB. El pulsu saldóse definitivamente en febreru de 1980 col abandonu de la coalición per parte d'[[Partíu Socialista Vascu|ESB-PSV]] y [[Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia|LAIA]], amás d'un sector de ANV. Munchos historiadores y analistes políticos consideren que, a partir d'esti momentu, Herri Batasuna convertir nuna organización controlada por ETA(m).{{Harvnp|Fernández Soldevilla|2010}} Inclusive la biografía más cualificada y emponderadora del líder d'ETA (m) ''[[Argala]]'' sostién qu'ésti foi fundamental na conceición y puesta en práutica de la coalición.{{Harvnp|Casanova|Asensio|2006|p=301}} Sicasí, los dirixentes de HB siempre sostuvieron que nun había rellación ente dambes organizaciones y que namái esistía una coincidencia nos oxetivos políticos que dambes buscaben.<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu="Herri Batasuna ye la cristalización d'un nuevu movimientu patrióticu vascu, socialista y revolucionariu" [Entrevista con Francisco Letamendía]|url=https://elpais.com/diario/1979/03/09/espana/289782009_850215.html|fechaaccesu=15 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=9 de marzu de 1979|cita=''Hai coincidencies, tanto al curtiu plazu, como a nivel estratéxicu, de los oxetivos que se planteguen ETA y HB. No que difieren una y otra ye que nós vamos tratar de consiguir los nuesos oxetivos per medios puramente pacíficos. Nós nun vamos tomar les armes.''}}</ref> === L'Estatutu d'Autonomía pal País Vascu === El nuevu Estatutu d'Autonomía, sofitáu por casi toles fuercies polítiques vasques, foi sometíu a [[referendos n'España#Resultaos de los referendos pa l'aprobación d'estatutos d'autonomía|referendu]] el 25 d'ochobre de 1979. Ante la previsión de que pudiera recibir un sofitu masivu, [[Herri Batasuna]], sumida nel conflictu internu ya imponiendo les tesis de HASI y KAS, optó por un refugu indireutu pidiendo l'[[astención]].<ref>{{cita web |autor=Javier Angulo|títulu=Herri Batasuna va defender l'astención "activa" nel referendu del Estatutu vascu|url=https://elpais.com/diario/1979/08/21/espana/304034401_850215.html|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=21 d'agostu de 1979|cita=''El representante de ESB, quien recordó que'l so partíu taba pol «non al referendu», pero asumía l'astención decidida pol conxuntu de HB''}}</ref> El sofitu al Estatutu superó'l 90% de los votos emitíos,<ref>{{cita web |autor=Congresu de los Diputaos|títulu=Referendu sobre'l proyeutu d'Estatutu d'Autonomía pal País Vascu|url=http://www.congreso.es/consti/eleiciones/referendo/ref_p_vascu.htm|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=Congresu de los Diputaos|fecha=2003}}</ref><ref group="nota">Pueden consultase los resultaos de la consulta por aciu l'enllaz esternu asitiáu a la fin del artículu que coneuta cola páxina web del Gobiernu Vascu</ref> pero HB reivindicó como propiu'l 40% d'astención magar ser ésta inferior a la de les previes eleiciones municipales.<ref>{{cita web |autor=Patxo Unzueta|títulu=Ciertu retrocesu de la vía radical nel eleutoráu vascu|url=https://elpais.com/diario/1979/10/27/espana/309826807_850215.html|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=27 d'ochobre de 1979|cita=''Nes eleiciones municipales, l'astención foi n'Euskadi d'un 42%. Si a esi porcentaxe añade'l llográu polos partíos que, como HB, EMK y LKI, participaron entós y abstuviéronse agora, el nivel previsible d'astención asitiárase ente'l 53% y el 55%.''}}</ref> El 9 de marzu de 1980 tuvieron llugar les [[eleiciones al Parllamentu Vascu de 1980|primeres eleiciones al Parllamentu Vascu]] con LAIA y ESB faciendo campaña en contra de Herri Batasuna. Ello fizo que la coalición baxara nun 3,93% el so porcentaxe de votos con al respeutive de les pasaes [[eleiciones a les Xuntes Xenerales del País Vascu de 1979|eleiciones a les xuntes xenerales]];<ref group="nota">Pueden comparase los resultaos de dambes consultes por aciu l'usu del enllaz esternu asitiáu a la fin del artículu, que coneuta cola páxina web del Gobiernu Vascu.</ref> un resultáu asumible pa HASI en cuenta de desfacer de la oposición interna. Amás, magar el so descensu, la menguada coalición convertir en segunda fuercia parlamentario tres el cada vez más poderosu [[Partíu Nacionalista Vascu]], consiguiendo once de los sesenta asientos. La unanimidá presidió la celebración del II Congresu del partíu en setiembre de 1983 n'[[Errenteria]],<ref>{{cita web |autor=Patxo Unzueta|títulu=La unanímidad preside'l segundu congresu de HASI, principal componente de Herri Batasuna|url=https://elpais.com/diario/1983/09/26/espana/433378807_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=26 de setiembre de 1983}}</ref> onde s'aprobó una ponencia relativa al papel de [[Koordinadora Abertzale Sozialista|KAS]] como &laquo;bloque dirixente&raquo; conteniendo propuestes pa la so reorganización.<ref>{{cita web|títulu=II Congresu de HASI (añu 1983)|url=http://www.forocomunista.com/t19120-ii-congresu-de-hasi-anu-1983|fechaaccesu=18 de setiembre de 2012|obra=Reproducíu en "Foru Comunista"|fecha=12 d'abril de 2012|cita=Reproducción d'entrevista con Santiago Brouard}}</ref> Daquella, el so control de la coalición yera total y la so evolución posterior escurre en paralelu a la de Herri Batasuna.{{Harvnp|Egaña|1996|p=392}} == Asesinatu de Santiago Brouard == Mientres la tarde del 20 de payares de 1984, dos homes armaos entraron na consulta [[pediatría|pediátrica]] que [[Santiago Brouard]] tenía nel centru de [[Bilbao]] y asesináronlu de dellos disparos.<ref>{{cita web |autor=Javier García|títulu=Fallaron cuatro disparos a tres metros|url=https://elpais.com/diario/1984/11/25/espana/470185206_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=25 de payares de 1984|cita=''Los dos asesinos, consideraos auténticos profesionales contrataos, fallaron a bien poca distancia del dirixente de HB cuatro disparos''}}</ref> Les investigaciones posteriores dexaron esclariar que se trataba de pistoleros contrataos polos [[Grupos Antiterroristes de Lliberación]],<ref>{{cita web |autor=Julio M. Lázaro|títulu=Supremu confirma les penes al asesín de Santiago Brouard|url=https://elpais.com/diario/1995/04/26/espana/798847220_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=26 d'abril de 1995|cita=''refuga la nulidá del procesu pol fechu de que l'asesinatu fora reivindicáu polos GAL y, sicasí, el xuiciu nun se viera na Audiencia Nacional''}}</ref> organización de la que, años más tarde, súpose fuera financiada por altos funcionarios del [[Ministeriu del Interior (España)|Ministeriu del Interior]] pa desenvolver un [[contraterrorismu]] [[crime#Crime y delitu|criminal]] contra [[ETA]] y los sos simpatizantes. La muerte del so presidente supunxo un duru impautu pa HASI, pos Brouard yera ún de los principales dirixentes de [[Herri Batasuna]] y de la [[Koordinadora Abertzale Sozialista]], y caltenía escelentes contactos cola direición d'ETA.<ref>{{cita web |autor=Javier García|títulu=Brouard yera pieza clave na negociación con ETA|url=https://elpais.com/diario/1984/11/25/espana/470185201_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=25 de payares de 1984|cita=''El papel d'intermediariu y decisivu interlocutor na negociación del Gobiernu con ETA del asesináu Santiago Brouard ye absolutamente acotáu por Jon Idígoras, quien precisa que "Santi foi un home verdaderamente comprometíu en buscar la paz n'Euskadi. Tomaba contactos con ETA y col Gobiernu pa buscar la negociación"''}}</ref> El fechu tuvo tamién una gran repercusión social dada la so condición de miembru del [[Parllamentu Vascu]].<ref>{{cita web |autor=Patxo Unzueta|títulu=Multitudinaria asistencia al entierru de Santiago Brouard|url=https://elpais.com/diario/1984/11/23/espana/470012401_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=23 de payares de 1984|cita=''El llamamientu a la fuelga xeneral de toles fuercies políticu y sindical vasques en repulsa pol asesinatu, el pasáu martes del dirixente de Herri Batasuna Santiago Brouard llogró ayeri una amplia respuesta, comparable a la rexistrada tres l'asesinatu del senador socialista Enrique Cases''}}</ref> Xunto col asesinatu unos meses antes del [[Senáu d'España|senador]] [[Partíu Socialista Obreru Español|socialista]] [[Enrique Cases]] polos [[Comandos Autónomos Anticapitalistes]], marcó un saltu cualitativu nel clima de violencia esistente.<ref>{{cita web |autor=Tonia Etxarri|títulu=HB piensa que l'atentáu "ye obra del aparatu parapolicial de la nueva democracia española"|url=https://elpais.com/diario/1984/11/22/espana/469926014_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=22 de payares de 1984|cita=''El clima de baturiciu en diverses llocalidaes del País Vascu, incluyendo apedriadures a delles sedes del PSE-PSOE, reflexaben la tensión que s'alienda n'Euskadi tres l'asesinatu de Santiago Brouard. El lendakari, Carlos Garaikoetxea, qu'allegó al veloriu de la víctima, foi faltáu por un grupu de simpatizantes abertzales.''}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Tres l'asesinatu d'un dirixente de Herri Batasuna, la situación nes provincies vasques faise esplosiva|publicación=[[ABC (periódicu){{!}}ABC]]|fecha=21 de payares de 1984|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1984/11/21/005.html|fechaaccesu=17 d'avientu de 2012|cita=''grupos de militantes de HB concentrar na Alamea de Recalde, onde taba la consulta de Brouard; cortaron el tráficu y coriaron berros contra'l Gobiernu y a favor de la banda terrorista ETA''}}</ref> == Últimes crisis y desapaición == [[Ficheru:KAS Logo.PNG|thumb|left|110px|Anagrama de [[Koordinadora Abertzale Sozialista|KAS]], na que HASI acabó eslleiéndose.]] === Última crisis === En [[1987]] hubo fuertes discutinios dientro de KAS sobre si ETA tendría de subordinar les sos aiciones armaes a les direutrices de HASI, o si esti papel correspondía-y a [[Koordinadora Abertzale Sozialista|KAS]].{{Harvnp|Egaña|1996|pp=391 y ss}} L'intentu de [[Txomin Ziluaga]] y los sos partidarios de reponer l'autonomía del partíu frente a [[ETA]] y KAS<ref>{{cita web|autor=[[Germán Yanke]]|títulu=Batasuna, l'aparatu fiel|url=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-21-01-2007/abc/Opinion/batasuna-l'aparatu fiel_1631031204775.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=ABC|fecha=21 de xineru de 2007|cita=''En 1983 y 1987 queda palmariamente claro cuando'l partíu HASI, que forma parte de la coordinadora, pretende aldericar críticamente el documentu «Ponencia KAS Bloque Dirixente» (nel qu'ETA tien el papel de dirixente del procesu»)''}}</ref> y la so crítica —non pública— del brutal [[atentáu d'Hipercor]]<ref>{{cita web |autor=J. Pagola|títulu=Les "otres víctimes" d'Hipercor|url=https://www.abc.es/20120619/espana/abci-hipercor-ziloaga-hasi-201206181938.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=ABC|fecha=19 de xunu de 2012|cita=''Poco dempués de la matanza d'Hipercor, que causó la muerte a 21 persones, ente elles dellos neños, y mancaes a más de 40, Txomin Ziluaga, entós secretariu xeneral de Hasi, el partíu sobre'l que se sofitaba Herri Batasuna, suxirió a ETA que se tomara unes vacaciones''»}}</ref><ref>{{cita web|autor=Redaición|títulu=HASI, el nucleu duru de Herri Batasuna, redefinió nel so congresu'l papel futuru d'ETA|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2000/11/13/pagina-15/33010247/pdf.html?search=HASI|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=La Vanguardia|fecha=22 d'avientu de 1987|cita=''Les crítiques formulaes por Txomin Ziluaga —siempres nel ámbitu internu de HASI y ensin que l'asuntu trescendiera a la opinión pública— sentaron mal nos destinatarios de les mesmes y nel sector más duru del propiu partíu''|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161229032828/http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2000/11/13/pagina-15/33010247/pdf.html?search=HASI|fechaarchivu=2016-12-29}}</ref> terminó col cese d'aquél como secretariu xeneral nel III Congresu celebráu n'avientu en [[Cestona]].<ref>{{cita web |títulu=El fundador de HB que s'atrevió a ser críticu con ETA|url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/20121024/mas-actualidad/politica/fundador-atrevio-critico-eta-201210241152.html|fechaaccesu=17 d'avientu de 2012|obra=[[El Correo]]|fecha=24 d'ochobre de 2012}}</ref> Unos meses más tarde, Ziluaga y los suyos seríen espulsaos del partíu, magar permaneceríen en [[Herri Batasuna]].<ref>{{cita web |autor=El País|títulu=El principal partíu de HB espulsa a dirixentes que criticaron a ETA|url=https://elpais.com/diario/1988/04/30/portada/578354401_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=30 d'abril de 1988|cita=''Les crítiques al atentáu d'Hipercor arramaes por Txomin Ziluaga nuna asamblea de HASI celebrada en xunu del pasáu añu foi unu de los elementos utilizaos polos sos oponentes pa llograr el so descreitu políticu nel conxuntu de HB y d'ETA''}}</ref><ref>{{cita web |autor=Victorino Ruiz de Azua|títulu=El bracéu pol control de Herri Batasuna remata con una depuración nel so principal partíu|url=https://elpais.com/diario/1988/04/30/espana/578354408_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=30 d'abril de 1988|cita=''Ziluaga y los sos compañeros de la direición saliente defendíen nel senu de KAS (Coordinadora Abertzale Socialista) una concepción marxista-leninista clásica. Según esta corriente, la direición política de HB y de la mesma coordinadora, integrada por ETA, HASI y otres organizaciones menores, correspondería al partíu. La pretensión de dirixir políticamente ETA y HB amenó rocees en dambes organizaciones.''}}</ref><ref>{{cita web|autor=Redaición|títulu=Txomin Ziluaga foi espulsáu de HASI pol sector duru del partíu|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1986/11/18/pagina-20/33040846/pdf.html?search=HASI|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=La Vanguardia|fecha=29 d'abril de 1988|cita=''A raigañu del congresu, Txomin Ziluaga sumió de la vida pública por completu''|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190701135317/http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1986/11/18/pagina-20/33040846/pdf.html?search=HASI|fechaarchivu=2019-07-01}}</ref> Una vegada más quedó clara la supremacía d'ETA tantu dientro de KAS como de HASI.<ref>{{cita publicación |apellíu=Zuloaga|nome=J.M.|autor2=Olave, C.|títulu=ETA obliga a HB a atayar la so crisis cola espulsión de Ziloaga y la so banda de los cinco|publicación=ABC|fecha=30 d'abril de 1988|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1988/04/30/015.html|fechaaccesu=17 d'avientu de 2012|cita=''"(...) la organización tuvo que vetar dicha práutica porque asemeyáu llastre yera inaceptable pa facer nuevos progresos"''}}</ref><ref>{{cita web |autor=Tonia Etxarri|títulu=El principal partíu de HB reconoz que realizó una purga de más de 100 militantes|url=https://elpais.com/diario/1989/03/01/espana/604710001_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=1 de marzu de 1989|cita=''La pretensión de Txomin Ziluaga nel congresu d'avientu de 1987 de convertir a HASI nel nucleu de la direición política de Herri Batasuna y del restu d'organizaciones integraes nel bloqie KAS, topetó colos otros sectores del treme abertzale. Ente otres razones, esa propuesta ponía en cuestión la direición política que vieno desempeñando ETA en rellación a toles organizaciones qu'integren el bloque KAS y Herri Batasuna.''}}</ref><ref>{{cita web |autor=El País|títulu=ETA impunxo la nueva direición del principal partíu de HB|url=https://elpais.com/diario/1987/12/23/portada/567212401_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=23 d'avientu de 1987|cita=''ante la imposibilidá de llegar a alcuerdu dalgunu ente los casi 400 delegaos al congresu, una delegación treslladar al sur de Francia con oxetu d'entrar en contautu direutu cola direición d'ETA, qu'aprobó l'escabezamientu de la direición saliente y el vetu a dalgunos de los sos miembros''}}</ref> Nun Congresu Estraordinariu celebráu n'avientu de 1988 en Cestona, la nueva direición censuró a Ziluaga y los suyos, calificándolos de &laquo;dixebra&raquo; y comparando la so postura cola que nel so día defendieron [[ETA políticu-militar]] y [[Euskal Iraultzarako Alderdia|EIA]], solo que con elementos ideolóxicos non [[eurocomunismu|eurocomunistes]].<ref>{{cita web|autor=Redaición|títulu=HASI depuró nel so últimu congresu a tola vieya direutiva por intentar configuralo como un partíu|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2002/07/29/pagina-14/33056290/pdf.html?search=HASI|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=La Vanguardia|fecha=1 de marzu de 1989|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190630195650/http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2002/07/29/pagina-14/33056290/pdf.html?search=HASI|fechaarchivu=2019-06-30}}</ref> Tamién hai nicios de que, nel mesmu III Congresu, el partíu aldericó una posible flexibilización de la tradicional [[Alternativa KAS]]. Concretamente propúnxose la sustitución del tradicional pidimientu d'una nueva [[amnistía]] por una socesión d'[[indultu|indultos]] individuales; ya igualmente, l'aceptación de que nun eventual [[referendu]] pa decidir alrodiu de la incorporación de [[Navarra]] al [[País Vascu]] solo votaren los ciudadanos navarros, y non el conxuntu d'habitantes del País Vascu y Navarra como siempre defendieren ETA, KAS y HB. Dambes propuestes fueron rotundamente refugaes por ETA.<ref>{{cita publicación |apellíu=Zuloaga|nome=J.M.|autor2=Olave, Carlos|títulu=ETA refugó dos propuestes de HASI que plantegaben cesiones sobrer presos y Navarra|publicación=ABC|fecha=29 de febreru de 1988|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1988/02/29/015.html|fechaaccesu=17 d'avientu de 2012}}</ref> === Conversaciones d'Arxel === En 1988, mientres ETA y el [[Gobiernu d'España]] axustaben n'[[Arxel]], HASI ellaboró un documentu nel que plantegaba la estratexa a siguir una vegada algamáu un alcuerdu ente dambes partes. El fin de la estratexa yera consiguir un Estáu vascu independiente gobernáu por Herri Batasuna. Yá entós, el partíu amosaba la so esmolición por una posible illegalización de HB,<ref>{{cita publicación |apellíu=J.Z.|títulu=HB pretende crear un exércitu popular vascu dempués de les conversaciones Gobierno-ETA|publicación=ABC|fecha=12 d'abril de 1988|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1988/04/12/019.html|fechaaccesu=17 d'avientu de 2012|páxina=19}}</ref> fechu que llegaría a producise en 2003, cuando HASI y HB yá dexaren d'esistir.<ref>{{cita web |autor=[[Tribunal Supremu d'España]]|títulu=Sentencia d'illegalización de los partíos políticos Herri Batasuna, Euskal Herritarrok y Batasuna|url=http://estaticos.elmundo.es/documentos/2003/03/espana/batasuna.pdf|fechaaccesu=17 d'avientu de 2012|obra=El Mundo|fecha=27 de marzu de 2003|cita=''Declaramos la illegalidá de los partíos políticos demandaos, esto ye, de Herri Batasuna...''}}</ref> === Disolución del partíu === El IV Congresu celebrar n'avientu de 1990 y escareció de relevancia dau'l sometimientu del partíu a les direutrices d'ETA y KAS.<ref>{{cita web |autor=Aurora Intxausti|títulu=La mocedá vasca pierde conciencia nacionalista, según el partíu HASI|url=https://elpais.com/diario/1991/04/25/espana/672530409_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=25 d'abril de 1991|cita=''Cree HASI que los mozos vascos adoptaron modelos que son ayenos a la especificidá nacional d'Euskadi''}}</ref> Darréu, y siguiendo aquélles, plantegóse inclusive la mesma desapaición de HASI y la integración de los sos militantes nuna remocicada KAS.<ref>{{cita web |autor=Pedro Gorospe|títulu=La reestructuración de la redolada d'ETA provoca la disolución del partíu HASI|url=https://elpais.com/diario/1991/11/25/espana/691023601_850215.html|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=El País|fecha=25 de payares de 1991|cita=''A partir de la so disolución, KAS va tar formada por ETA, ASK (movimientos sociales), el sindicatu LAB, y les organizaciones xuvenil (Jarraí) y feminista (Egizan). En HB, al sumir HASI, unu de los partíos participantes na Mesa Nacional xunto a Aición Nacionalista Vasca, va ser KAS direutamente la que llamada a ocupar el so llugar.''}}</ref><ref>{{cita web|autor=Redaición y axencies|títulu=KAS intenta la marxinación de los sectores radicales cercanos a ETA|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1986/11/18/pagina-12/33492147/pdf.html?search=HASI|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=La Vanguardia|fecha=25 de payares de 1991|cita=''La Koordinadora Abertzale Sozialista (KAS), qu'arrexunta a numberoses organizaciones de la izquierda radical vasca, entré elles a ETA, estudia anguaño la desapaición de la estructura del partíu Hasi''|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190701164415/http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1986/11/18/pagina-12/33492147/pdf.html?search=HASI|fechaarchivu=2019-07-01}}</ref> El partíu nun tenía yá cabida na estructura ETA-KA-HB: magar qu'ETA proclamaba la so naturaleza puramente &laquo;militar&raquo; y pretendía tar fuera del alderique &laquo;políticu&raquo;,<ref>{{cita web |autor=Gaizka Fernández Soldevilla|títulu=Ellos y nós. El cume de Chiberta y otros intentos de crear un frente abertzale na Transición.|url=http://www.argumentoslibertad.org/articulos/ellos.htm|fechaaccesu=18 de setiembre de 2012|obra=Historia del presente, nº 13|fecha=2009|cita=''en setiembre de 1974, ETA fraccionar en dos nueves organizaciones. Per un sitiu ETAm (ETA militar), so la direición de José Miguel Beñaran (Argala). Los sos activistes, conocíos como milis, dicíen pasar a convertise na vanguardia revolucionaria» con dedicación esclusiva a la llucha armada». Por tanto, ETAm se automarginaba oficialmente de la llucha política, que tenía de quedar en manes de «los grupos obreru y popular independentistes»''|editor=Universidad del País Vascu|páxines=97-132}}</ref> controlara a HASI cada vez qu'ésti amosara deseos d'autonomía; ETA apoderaba la [[Koordinadora Abertzale Sozialista]] dende la espulsión de [[Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia|LAIA]]; y na antigua coalición Herri Batasuna namái subsistía una sometida [[Aición Nacionalista Vasca|ANV]]. El procesu de disolución dar por rematáu nel V Congresu, celebráu en [[Vitoria]] en febreru de 1992.<ref>{{cita web|autor=Axencies|títulu=El partíu HASI eslleir ya intégrase nel bloque KAS|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1986/11/25/pagina-10/33506173/pdf.html?search=HASI|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|obra=La Vanguardia|fecha=19 de febreru de 1992|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190701151512/http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1986/11/25/pagina-10/33506173/pdf.html?search=HASI|fechaarchivu=2019-07-01}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=HASI integrar en HB: "Los mesmos perros, con distintos collares"|publicación=ABC|fecha=19 de febreru de 1992|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1992/02/19/023.html|fechaaccesu=17 d'avientu de 2012}}</ref> HASI nun aportara a llegalizáu en nengún momentu dende l'alloñada y clandestina creación del so antecedente [[Eusko Alderdi Sozialista|EAS]] en payares de 1974,<ref>{{cita web |autor=Victorino Ruiz de Azua|títulu=El bracéu pol control de Herri Batasuna remata con una depuración nel so principal partíu|url=https://elpais.com/diario/1988/04/30/espana/578354408_850215.html|fechaaccesu=22 de setiembre de 2012|obra=El País|fecha=30 d'abril de 1988|cita=''"Pa nós HASI tamién ye una organización clandestina, enterámonos de munches de les sos coses polos periódicos" señaló un representante de Herri Batasuna''}}</ref> antes de la muerte del [[Francisco Franco|xeneral Franco]]. == Ver tamién == {{columnes}} * [[Euskadi Ta Askatasuna]] (ETA) * [[Euskal Herriko Alderdi Sozialista]] (EHAS) * [[Partíu Socialista Vascu]] (ESB-PSV) * [[Eusko Sozialistak]] (YE) * [[Herri Batasuna]] (HB) * [[Izquierda abertzale|izquierda ''abertzale'']] * [[Koordinadora Abertzale Sozialista]] (KAS) * [[Movimientu de Lliberación Nacional Vascu]] (MLNV) {{nueva columna}} * [[Santiago Brouard]] * [[Jokin Gorostidi]] * [[Antton Morcillo]] * [[Iñaki Ruiz de Pinedo]] * [[Patxi Zabaleta]] * [[Txomin Ziluaga]] {{nueva columna}} * [[Asesinatos cometíos por ETA dende la muerte de Francisco Franco]]<ref group="nota">El presente enllaz asítiase equí dada la rellación que fontes ideolóxicamente bien diverses establecen ente HASI y [[ETA militar]], según pola actitú qu'aquel partíu caltuvo al respeutive de los atentaos de la organización terrorista (nunca llegó a condergar nengunu y cuando'l so propiu secretariu xeneral criticó'l [[atentáu d'Hipercor]] nuna xunta a puerta zarrada, destituyó-y). La so inclusión equí nun intenta establecer un xuiciu moral o xurídicu alrodiu de si HASI tuvo dalguna responsabilidá nos atentaos d'ETA militar, sinón dexar al llector consultar cuál foi l'actuación d'ésta organización terrorista mientres el periodu tratáu nel presente artículu. Los tribunales españoles nunca llegaron a illegalizar a HASI (partíu nunca inscritu nel rexistru de partíos políticos), cosa que sí fixeron dempués con [[Herri Batasuna]] y cola [[Koordinadora Abertzale Sozialista]], organizaciones ambes a les que HASI perteneció hasta la so desapaición.</ref> {{final columnes}} == Notes == {{llistaref|group=nota}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía utilizada == * {{cita llibru |apellíos=Bustillo Kastrexana|nome=Joxerra|títulu=Historia del sindicatu LAB II|añu=2007|editorial=Txalaparta|isbn=978-84-8136-481-1|páxines=94|allugamientu=Tafalla|url=https://books.google.es/books?id=flzAHGiXr0cC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=3 d'abril de 2013}} * {{cita llibru |apellíos=Casanova|nome=Iker|títulu=Argala|añu=2006|editorial=Editorial Txalaparta|isbn=84-8136-142-9|páxines=376|apellíos2=Asensio|nome2=Paul|allugamientu=Tafalla (Navarra)|url=https://books.google.es/books?id=WVxYBtry3vsC&printsec=frontcover&hl=es&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=8 d'avientu de 2012}} * {{cita llibru |apellíos=Egaña|nome=Iñaki|títulu=Diccionariu históricu-políticu de Euskal Herria|añu=1996|editorial=Editorial Txalaparta|isbn=84-8136-041-4|páxines=761|allugamientu=Tafalla (Navarra)|url=https://books.google.es/books?id=CYMd8V4o2kEC&printsec=frontcover&hl=es&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=8 d'avientu de 2012}} * {{cita publicación|apellíu=Fernández Soldevilla|nome=Gaizka|títulu=El compañeru ausente y los aprendices de bruxu: oríxenes de Herri Batasuna (1974-1980)|publicación=Revista d'Estudios Políticos|añu=2010|mes=abril - xunu|númberu=148|páxines=71-103|url=http://www.argumentoslibertad.org/articulos/bruxu.htm|nome-editor=Centro d'Estudios Políticos y Constitucionales|issn=0048-7694|fechaaccesu=8 d'avientu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110725013546/http://www.argumentoslibertad.org/articulos/bruxu.htm|fechaarchivu=25 de xunetu de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725013546/http://www.argumentoslibertad.org/articulos/bruxu.htm|archivedate=2011-07-25}} * {{Enllaz rotu|1=Un aproximamientu al socialismu abertzale ( I ) |2=http://www.euskonews.com/0058zbk/gaia5805ye.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita web |autor=VV.AA.|títulu=Enciclopedia Vasca Auñamendi|url=http://www.euskomedia.org/aunamendi?idi=es}} * [[Hemeroteca|Hemeroteques]] de los diarios [[ABC (periódicu)|''ABC'']], ''[[El Correo]]'', [[El Mundo (España)|''El Mundo'']], ''[[El País]]'', ''[[Informaciones]]'' y ''[[La Vanguardia]]''. == Enllaces esternos == * [http://www.euskadi.net/elecciones/ Archivo de resultaos eleutorales del Gobiernu Vascu] * [http://www.infoelectoral.mir.es/min/ Web eleutoral del Ministeriu del Interior: resultaos de toles eleiciones y referendos nacionales celebraos n'España dende 1976] * [http://www.euskomedia.org/aunamendi/53028/43037 Herri Alderdi Sozialista Iraultzailea], en ''Enciclopedia Vasca Auñamendi'' (delles páxines) * {{Enllaz rotu|1=Herri Alderdi Sozialista Iraultzailea |2=http://www.enciclopedianavarra.biz/navarra/herriko-alderdi-sozialista-iraultzailea/8992/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, en ''Gran Enciclopedia Navarra'' {{Tradubot|Herri Alderdi Sozialista Iraultzailea}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Partíos políticos del País Vascu]] [[Categoría:Partíos políticos de Navarra]] [[Categoría:Partíos nacionalistes vascos]] [[Categoría:Partíos políticos desapaecíos d'España]] [[Categoría:Partíos comunistes desapaecíos]] [[Categoría:Partíos independentistes d'España]] [[Categoría:Partíos políticos fundaos en 1977]] [[Categoría:Partíos políticos disueltos en 1992]] [[Categoría:Herri Batasuna]] [[Categoría:Izquierda abertzale]] lehx5mb8lsx28hz92twt8khemqxpf48 0 118360 4775520 4579246 2026-11-03T12:28:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775520 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Fogars de la Selva''' ye un [[conceyu]] de la [[comarca]] de [[Selva (contorna)|La Selva]], na [[provincia de Barcelona]], [[comunidá autónoma]] de [[Cataluña]]. El conceyu figura con otros nomes oficiales en censos anteriores: Fogás y Ramino (1842), Fogás de Tordera (1857-1981), Fogars de Tordera (1991). Dende 2001 Fogars de la Selva, con arreglu al alcuerdu del Plenu del Conceyu de Fogars de la Selva de 20 d'ochobre de 1997 d'empecipiar los trámites pal cambéu de nome, aprobáu finalmente por resolución de 8 de xunu de 1998 del Departamentu de Gobernación.<ref>[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-1998-19097 [[BOE]] 187 de 6/8/1998]</ref> Ta formáu por dos parroquies: San Cebrián de Fogás y San Andrés de Ramió. == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 32,28&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{Cita web|editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|08082}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|08082|32.28}}&nbsp;hab./km². {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=680|color_17=blue|nome=Fogars de la Selva|1842|329 |1877|584 |1887|497 |1897|474 |1900|505 |1910|486 |1920|458 |1930|449 |1940|473 |1950|443 |1960|369 |1970|244 |1981|252 |1991|397 |2001|806 |2011|1517 |{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|08082|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{Cita web|fechaaccesu=1 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}}.<ref>{{Cita web|fechaaccesu = 1 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = | Partíu_5 = | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = | Partíu_7 = | Alcalde_8 = Josep Vilá Camps | Partíu_8 = | Alcalde_9 = | Partíu_9 = | Alcalde_10 = Josep Vilá Camps<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 1 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = IF }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|1469 |2009|1347 |2010|1198 |2011|1050 |2012|1339 |2013|1435 |2014|1133 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 749,10 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Economía == Agricultura de regadío, ganadería y avicultura. == Historia == La ilesia de San Cebrián apaez documentada per primer vegada en 922 col nome ''Sant Cypriani et Santa Xusta in villa Falgars''. == Llugares d'interés == * Ilesia de San Cebrián * Ilesia de San Andrés de Ramió, d'estilu románicu modificáu. * Ermita de la Virxe de la Sierra, d'orixe románicu. * El Molinot (Valle de Ramió) :Centru de Sensibilización y Agroecoloxía "El Vergel de les Faes" == Intereses == De la mesma manera que conceyos catalanes como [[Viladrau]] o [[Vidrá]], en [[Osona]], esti conceyu tien una particularidá alministrativa: pertenecer a una [[provincia]] distinta de la de la mayoría de los conceyos de la so redolada, yá que, anque Fogars ye un conceyu de la Selva, pertenez a la [[provincia de Barcelona]]. == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru |autor= Varios |títulu= Guía de Catalunya: todos los pueblos y todas las comarcas. |añu= 1989 |editorial= Barcelona, Caixa de Catalunya |id= ISBN 84-87135-01-3 }} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Fogars de la Selva}} * [https://web.archive.org/web/20080414184633/http://www.fogarsdelaselva.org/ Páxina web del Conceyu] (en catalán) * [http://www10.gencat.net/pls/municat/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=0808260009 Información de la Xeneralidá de Cataluña] (en catalán) * [http://www.idescat.es/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=08082 Información del Institutu d'Estadística de Cataluña] (en catalán) * (http://www.vergeldelashadas.com (páxina de l'Asociación El Vergel de les Faes) {{Tradubot|Fogás de Tordera}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Barcelona]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Barcelona]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a exónimos en castellán]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 6s2jpzdnwssvtc6ocb26wlkaber6x83 0 119124 4775584 4543061 2026-11-03T18:29:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775584 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Genevilla''' ye una [[villa (población)|villa]] y un [[conceyu]] [[España|español]] de la [[Comunidá Foral de Navarra]], asitiáu na [[Merindad de Estella]], na comarca d'[[Estella Occidental]], y a 80 [[km]] de la capital de la comunidá, [[Pamplona]]. La so población ye de {{persones|unidá=habitantes}}. == Símbolos == === Escudu === L'[[escudu d'armes]] de la villa de Genevilla tien el siguiente blasón: {{cita|''Trai de gules y un palombu de plata posada de perfil. surmontada d'una creciente ranversada, tamién de plata.''}} Asina apaez nes vidreres del [[Palaciu de Navarra]].<ref>{{cita llibru |autor= Jesús Lorenzo Otazu Ripa|títulu=Heráldica Municipal Merindad de Estella (I),pg 27 Navarra. Temes de Cultura Popular nᵘ268|editorial=Gobiernu de Navarra|añu=1999|id=ISBN 84-235-0040-3}}</ref> == Xeografía física == === Situación === La llocalidá de Genevilla asítiase na parte occidental de la [[Comunidá Foral de Navarra]]. El so [[términu municipal]] tien una superficie de 8,64 km² y llinda al norte y este col conceyu [[Santa Cruz de Campezo]] na provincia d'[[Álava]] ([[País Vascu]]), al sur col d'[[Aguilar de Codés]] (Navarra) y al oeste colos de [[Cabredo]] (Navarra) y [[Bernedo]] (Álava). == Demografía == == Evolución de la población == {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Genevilla|1842|318 |1877|347 |1887|315 |1897|303 |1900|341 |1910|334 |1920|336 |1930|339 |1940|376 |1950|372 |1960|296 |1970|190 |1981|169 |1991|115 |2001|111 |2011|77 |{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|31116|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}}.<ref>{{cita web |fechaaccesu = 29 d'ochobre de 2015|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} == Política y alministración == === Alministración municipal === L'alministración política realizar dende [[1979]] al traviés d'un [[Conceyu]] de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por [[sufraxu universal]]. El censu eleutoral ta compuestu por tolos residentes empadronaos nella mayores de 18 años con nacionalidá [[España|española]] y de los otros países miembros de la [[Xunión Europea]]. Según lo dispuesto na Llei del Réxime Eleutoral Xeneral,<ref>{{cita web | url = http://www.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1985/11672 | títulu = Ley Orgánica 5/1985, de 19 de xunu, del Réxime Eleutoral Xeneral. | fecha = 1985 | editor = Xefatura del Estáu (BOE n. 147 de 20/6/1985 | fechaaccesu = 13 de xunetu de 2009 }}</ref> qu'establez el númberu de [[conceyal]]es elegibles en función de la población del conceyu, la Corporación Municipal ta formada por 3 [[conceyal|conceyales]]. La sede del consistoriu ta emplazada na cai Mediudía, 3. ==== Resultaos eleiciones municipales 2011 ==== Nes eleiciones municipales de 2011, [[Unión del Pueblu Navarro]] (UPN) consiguió 2 [[conceyal]]es ente que [[Nafarroa Bai]] (Na-bai) un conceyal. {| {{tablaguapa}} align="center" style="font-size: 90%; text-align:center;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Eleiciones municipales en Genevilla<ref>{{cita web |url=http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU1331911699_L1.htm |títulu=Reultados eleiciones municipales 2011 Genevilla |editor=Ministeriu del interior |fechaaccesu=24 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190913064953/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU1331911699_L1.htm |fechaarchivu=2019-09-13 }}</ref> |-style="background:#eee" !rowspan="2"|Partíu políticu |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2011|2011]] <!--|colspan="2"|[[Eleiciones municipales españoles de 2007|2007]]--> |- style="background:#eee" || Votos %||Conceyales<!--|| Votos %||Conceyales--> |- | align="left" bgcolor="#6495ED" | '''[[Unión del Pueblu Navarro]] (UPN)''' | 59,09% | 2 |- | align="left" bgcolor="#FFA07A" | '''[[Nafarroa Bai]] (Na-Bai)''' | 34,85% | 1 |} === Alcaldes === {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = | Partíu_5 = | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = | Partíu_7 = | Alcalde_8 = | Partíu_8 = | Alcalde_9 = Esteban Echagoyen Arriaga | Partíu_9 = [[Unión del Pueblu Navarro|UPN]] | Alcalde_10 = Alberto Arriaga Ruiz d'Infante<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 29 d'ochobre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[A.I.Y.Y.]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|80 |2009|69 |2010|58 |2011|41 |2012|57 |2013|47 |2014|36 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 473,68 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Arte, monumentos y llugares d'interés == === Monumentos relixosos === La ilesia parroquial de San Esteban, foi construyida nel añu [[1200]] y modificada nel [[sieglu XVI]] alquiriendo elementos arquiteutónicos propios del [[Arquiteutura gótica|góticu]]-[[Arquiteutura de la Renacencia|renacentista]]. Hai que destacar el so retablu mayor consideráu, xunto col de [[Lapoblación]], como una de les obres maestres de Navarra n'estilu [[manierista]]. El retablu foi executáu ente 1549 y 1563, debiéndose trazar arquitectónica a [[Martín Gumet]]. De la obra escultórica encargar el entallador guipuzcoanu [[Andrés de Araoz]], maestru del taller que s'encargó de la contratación de la obra en 1549, y el imaginero flamencu [[Arnao de Bruxeles]]. Bien posterior ye'l doráu y policromado, del que s'encargaron ente 1763 y 1770 Santos de Cuerres Foronda y Francisco de Acedo. == Ver tamién == * [[Llista de conceyos de Navarra]] * [[Merindad de Estella]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Genevilla}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Navarra]] [[Categoría:Llocalidaes de Navarra]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] e9bym99pwetoazps8pvmryqo96gcd1g 0 119370 4775636 4700887 2026-11-04T03:50:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775636 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Gúdar''' ye una llocalidá y [[conceyu]] de la comarca [[Gúdar-Javalambre]] na [[provincia de Teruel]], na [[Comunidá Autónoma]] d'[[Aragón]], [[España]]. Tien un [[área]] de 60,77 [[quilómetru cuadráu|km²]] con una [[población humana|población]] de 73 habitantes ([[INE (España)|INE]] [[2016]]) y una [[densidá de población|densidá]] de 1,20 hab/km². Asitiar na ''[[Sierra de Gúdar]]'' == Historia == Mientres la [[Edá Media]] y tol [[Antiguu réxime]], hasta la división provincial de 1833, foi tierra de [[realengu]], quedando encuadrada dientro de la [[comunidá d'aldegues de Teruel]] na [[sesma del Campu de Monteagudo]] La situación de la llocalidá camudó dende los sos oríxenes. Mientres el sieglu XVI, la población vivía na peña Madalena, pero col tiempu, fueron baxando hasta onde, anguaño, ta asitiáu'l pueblu. Ente'l sieglu: XIV y XV, había ente 170 y 230 habitantes. En Gúdar hai una lleenda llamada: Les pisaes del caballu blancu de Santiago. La lleenda cunta qu'un caballu metanes una guerra asustar al tirar una bomba y saltu d'una roca hasta l'otru monte, con dellos metros de llargor dexando la so buelga marcada na piedra na que saltu. == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 60,77&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{Cita web|editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|44121}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|44121|60.77}}&nbsp;hab./km². Según fontes del conceyu, en 2016, viven en Gúdar 76 habitantes, pero empadronaos hai 78. Antes de la [[Guerra Civil Española]] vivíen unos 500 habitantes. {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Gúdar|1842|431 |1877|786 |1887|768 |1897|744 |1900|730 |1910|689 |1920|657 |1930|508 |1940|437 |1950|308 |1960|286 |1970|151 |1981|98 |1991|89 |2001|75 |2011|79 |{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|44121|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{Cita web|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}}.<ref>{{Cita web|fechaaccesu = 7 d'ochobre de 2015|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} == Política llocal == === Últimos alcaldes de Gúdar === {| {{tablaguapa}} |- ! Periodu !! Alcalde !! Partíu |- | [[1979]]-[[1983]] || Salvador Izquierdo García<ref>{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}</ref> || [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style="width: 5px" bgcolor=orange align="center" | |- | [[1983]]-[[1987]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1987]]-[[1991]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1991]]-[[1995]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1995]]-[[1999]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1999]]-[[2003]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[2003]]-[[2007]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[2007]]-[[2011]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[2011]]-[[2015]] || Alberto Izquierdo Vicente<ref>[https://web.archive.org/web/20110907160459/http://www.mpt.gob.es/areas/politica_local/alcaldes_2011/parrafo/00/document_es/Aragon.pdf Alcaldes d'Aragón de les eleiciones de 2011]</ref> || [[Partíu Aragonés|PAR]] || style="width: 5px" bgcolor=#FFCC66 align="center" | |- | [[2015]]-[[2019]] || Alberto Izquierdo Vicente<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 7 d'ochobre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> || [[Partíu Aragonés|PAR]] || style="width: 5px" bgcolor=#FFCC66 align="center" | |} === Resultaos eleutorales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |- | colspan="9" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleiciones municipales'''<ref>{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=30 de setiembre de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}</ref></center> |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | align="right" | '''2003''' | align="right" | '''2007''' | align="right" | '''2011''' | align="right" | '''2015''' |- | bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]''' | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 3 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2 |- | bgcolor="#1e90FF" | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]''' | bgcolor="#87CEFA" align="right" | - | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1 |- | bgcolor="#FF4500" | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]''' | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | 1 | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | |- | bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]''' | | bgcolor="#99CC66" align="right" | - | | |- | bgcolor="#e34234" | '''[[Izquierda Xunida d'Aragón|IX]]''' | | bgcolor="#FF6666" align="right" | - | | |- bgcolor="#EEEEEE" | '''''Total''''' | align="right" | '''''1''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''3''''' | align="right" | '''''3''''' |} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|278 |2009|266 |2010|248 |2011|236 |2012|222 |2013|200 |2014|178 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 2.342,11 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Patrimoniu históricu == Ente la so arquiteutura destaquen la Ilesia de Santa Bárbara ([[sieglu XVIII]]) y la Ermita de la Madalena ([[sieglu XII]]). ERMITA DE LA MADALENA Asociada al primer allugamientu d'esta aldega de la comunidá de Teruel.Tres el desplazamientu de la población a la vaguada na qu'anguaño s'asitia, esti templu pasó a desempeñar les funciones d'ermita, magar se caltuvo la función de campusantu, davezu avezáu a les parroquies so medievales, dando llugar a la esistencia de dos campusantos(ésti y l'asociáu a l'actual ilesia parroquial), yá documentaos por Pascual Madoz en 1847.Nesti templu calteníu tien elementos de traza gótica y pudo alzase nes últimes décades del sieglu XIV o yá en sieglu XV, posiblemente sobre los restos de les ilesia documentada nel sieglu XIII. Esti templu presenta múltiples fases constructives, pudiéndose considerar que la parte antigua del mesmu correspuende cola zona de la portada y de los pies.El templu perdió siquier un tramu de l'antigua ilesia gótica, alcontráu no qu'anguaño ye'l campusantu. Dende los tiempos más remotos, hai presencia de la constancia humana nes sierres de Gúdar-Javalambre, y na so redoma. La dómina neolítica presenta les sos muertes en Abejuela, Formiche Baxu, Mora de Rubielos, o pintures rupestres, d'influencia llevantina, nel ribayu de Valtuerta y nel de Gilbert en Mosqueruela. Anque ye más tarde, yá na Edá del Bronce, cuando s'estableció una población dedicada a l'agricultura y a la ganadería, de la que se caltienen xacimientos como los de Albentosa, Alcalá de la Selva, Formiche Altu y Formiche Baxu, Manzanera, Mosqueruela y Olba; xunto colos de la primer Edá del Fierro na Rambla de les Truches de Osicerda en Mosqueruela. Sicasí, la información aumenta col procesu de iberización, con asentamientos en Mosqueruela y buelgues de la so estancia en Albentosa, Arcos de las Salinas, Manzanera y los xacimientos del Cuetu de les Mayaes (El Castellar), Los Castillejos (La Puebla de Valverde), Mas Royo (Puertomingalvo), Cabezo del Rul (Rubielos de Mora) o en Sarrión. La ilesia parroquial, destaca nel gruesu del cascu urbanu. Ta dedicada a Santa Bárbara y ye un edificiu neoclásicu, de mampostería y cantería, construyíu nel sieglu XVIII.La Torre campanariu alzar a los pies, nel llau del Evanxeliu, y consta de dos cuerpos de mampostería, con chapitel y bella veleta de fierro nel remate. Guapa llocalidá que val la pena visitar; tanto pel branu, pol so clima, como pel hibiernu pola cercanía a la Estación d'Esquí de Valdelinares.Si fixéramos un vuelu rasante percima del pueblu de Gúdar, llamaríanos l'atención la bayura depinares y de pacionales, que componen esti paisaxe típico de monte con rincones pintorescos y derrotu d'abondoses fontes. Estos manantiales cola so contorna conxugar pa crear paraxes como la fonte de los Caños, cita obligada de los escursionistes, o la fonte del Cura, xunto al ríu Alfambra o la Devesa, un merenderu allugáu ente pinares. CASTILLO MORU: Esti castiellu allugó la corte d'un gran caudiellu árabe que gobernó tola sierra. Esta lleenda nun ye totalmente ayena anque se caltién diversos restos arqueolóxicos. == Festividaes == Gúdar celebra les sos fiestes patronales el [[24 de xunu]], coincidiendo cola festividá de [[Xuan el Bautista|San Xuan]]: Faise una enramada, na cual , los homes solteros corten cañes de chopu y poner a les muyeres solteres, primero que se llevanten por cuenta de pidimientu d'amor. Tamién se celebren fiestes n'agostu, que son les fiestes de l'Amistá. Pa dar la bienvenida a les fiestes d'agostu fai un chupinazo, la comisión poner nel balcón del conceyu y tira confeti, carambelos etc… y depués los neños faen una guerra d'agua. Dempués del chupinazo hai concursu popular de tortielles y tamién otru d'amarutes infantiles. El sábadu de fiestes, nel barriu baxu” faise una foguera xigante pa rustir chuletes, que depués se dan en bocaos nel centru cultural y pártense pa tolos socios. [[Ficheru:GUDAR 2001.jpg|miniaturadeimagen]] Ye bien típicu y bien tradicional qu'haya bastantes festexos taurinos, porque en Gúdar la mayoría de la xente por non dicir toes son taurines, pela mañana, pela tarde, y pela nueche.es una tradición bien bien frecuente en Gúdar. Dempués de los toros pela nueche les orquestes actúen nel escenariu de la carpa, y cuando se termina la orquesta un DJ del pueblu fai una discomóvil nel centru cultural. Tamién ye típicu que nes fiestes haya concursos de parchís y guiñote, pero tamién hai de más coses como frontón y too eso, depués pol pueblu los "festeros" realicen dalgún xuegu pa tolos neños pol pueblu peles tardes de normal. Una cosa bien típica tamién ye pela mañana que faigan pa los más pequeños unes colchonetes. En toes estes actividaes y xuegos pueden participar xente de toles edaes. Tamién a les muyeres siempres se-yos suel facer una cena y alleguen toles muyeres del pueblu y tienen siempres un entretenimientu, pero solo pueden dir muyeres.Pero tamién hai otra comida pero nun cena sinón comida y ye esta ye solo pa los homes y suelse facer debaxo de la carpa que monten nuna plaza. Les fiestes varien la fecha ente l'antepenúltima y la última selmana d'agostu. Na nueche del sábadu tamién ye típicu y tradicional qu'haya un concursu de morra que ye bien famosu porque Gúdar ye un pueblu amigu de la morra. Na plaza, ponse una carpa de primeres de les fiestes onde'l domingu suelse celebrar una comida popular. == Flora y fauna == Flora: en Gúdar la flora qu'hai son: Árgomes, Chopos, Sabina, Pinu Negru, Pinu Albar, Enebros, Boxe, Sauces y Álamos. Cogordes: Rebollones, Colmenillas, Bujarones, Cogordes De Cardu. Fauna:En Gúdar los animales selvaxes son: Xabalinos, llebres, foines, perdices, .Tamién hai utres, que ye bien frecuente velos nel cielu cuando andes pol pueblu. Tamién hai corzos, cabres que dacuando se suelen ver pela carretera.Y al meyor puedes ver tamién(la pita ciega) ye una pita que se paez a una periz == Ver tamién == * [[Llista de conceyos de la provincia de Teruel]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru| autor = Ibáñez González, Javier (coord.) | títulu = Las Hoces del Mijares y los Caminos del Agua | añu = 2009 | editorial = Qualcina. Arqueoloxía, Cultura y Patrimoniu | id = ISBN 978-84-937190-0-5}} * {{cita llibru| autor = Ibáñez González, Javier & Casabona Sebastián, José F. | títulu = Castillos, murallas y torres. La arquitectura fortificada de la Comarca de Gúdar-Javalambre | añu = 2013 | editorial = Qualcina. Arqueoloxía, Cultura y Patrimoniu | id = ISBN 978-84-937190-5-0}} == Enllaces esternos == * [http://www.sierradegudar.com Sierra de Gúdar] * [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?idloc=372&tipu=0 Ficha de la población] {{ORDENAR:Gudar}} {{Tradubot|Gúdar}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Teruel]] [[Categoría:Conceyos de Teruel]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] m9va0thwgw6yn42ir50c8ih5inevwar 0 119696 4775729 4773046 2026-11-04T11:01:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775729 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Ibi''' ye una población de la [[Comunidá Valenciana]], [[España]]. Asitiada nel interior de la [[provincia d'Alicante]], na [[Hoya d'Alcoi]], ye la más grande de la [[comarca]] xeográfica de la [[Hoya de Castalla]]. Cuenta con una población de 23.365 habitantes<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2012/l0/&file=mun03.px&type=pcaxis&L=0 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304084217/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2012/l0/&file=mun03.px&type=pcaxis&L=0 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> ([[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] [[2016]]). == Xeografía == La villa de Ibi atopar a 755<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170718090606/http://signa.ign.es/signa/ |fechaarchivu=2017-07-18 |url=http://signa.ign.es/signa/ |títulu=Archived copy}}</ref> metros d'altitú sobre'l nivel del mar (acordies colos datos del SIGNA-Ministeriu de Fomentu), lo que la convierte nún de los conceyos más altos de tola [[provincia]]. Ibi ta asitiáu nel estremu noroeste de los valles que configuren la [[Hoya de Castalla]] y al nordeste de la [[cuenca hidrográfica|cuenca]] del [[Monnegre]], conocíu tamién como Ríu Verde o de Castalla, concretamente xunto a les sierres Teixereta y de Biscoy. Na so parte norte y nordeste parte con un gran arcu montascosu formáu poles sierres de ''Biscoy, Teixereta, Cuartel, Cabezo Corbó'' y ''la Tallada'', el so picu más eleváu ye'l Menejador, con 1.356 m d'altitú. Dicha monte atópase dientro del parque natural de la Font Colorada que pertenez a los términos municipales de '''Ibi''' y [[Alcoi]]. La población ta enclavada ente dos cuetos sobre los cualos allúguense respeutivamente les ermites de Santa Lucía y San Miguel. Comunicar con Alicante y Valencia pela autovía [[A-7]]. == Clima == El clima de Ibi ye un [[clima mediterraneu]] (clasificación climática de Köppen CSa) con influyencies continentalizadas, anque'l clima entra dientro del clima conocíu como [[clima mediterraneu típicu]]. La ciudá esfruta d'un clima bien especial debíu al [[Efeutu Föhn]], una y bones el [[iviernu]] presenta unos valores bien nidios teniendo en cuenta l'altitú de la ciudá. Los iviernos son templaos, ente que les xelaes son pocu frecuentes, anque asoceden delles vegaes al añu. Los branos son templaos y secos. La ciudá presenta una temperatura medio añal de 14.3ºC y una precipitación media averada de 500 mm, concentrándose les agües principalmente na seronda (anque bien variable a lo llargo de les estaciones y de un añu a otru). {{Clima |metric_first=y |single_line=y |llugar= Ibi nel periodu 1961-2010 |Xin_Hi_°C = 11.9 |Feb_Hi_°C = 12.5 |Mar_Hi_°C = 15.2 |Abr_Hi_°C = 17.2 |May_Hi_°C = 20.8 |Xun_Hi_°C = 25.1 |Xnt_Hi_°C = 28.9 |Ago_Hi_°C = 29.1 |Set_Hi_°C = 25.8 |Och_Hi_°C = 20.8 |Pay_Hi_°C = 16.1 |Avi_Hi_°C = 12.8 |Year_Hi_°C = |Xin_Lo_°C = 2.3 |Feb_Lo_°C = 2.6 |Mar_Lo_°C = 4.4 |Abr_Lo_°C = 6.5 |May_Lo_°C = 9.8 |Xun_Lo_°C = 13.6 |Xnt_Lo_°C = 16.7 |Ago_Lo_°C = 17.4 |Set_Lo_°C = 14.3 |Och_Lo_°C = 10.3 |Pay_Lo_°C = 3.1 |Avi_Lo_°C = 3.5 |Year_Lo_°C = |Xin_MEAN_°C = 7.1 |Feb_MEAN_°C = 7.5 |Mar_MEAN_°C = 9.8 |Abr_MEAN_°C = 11.8 |May_MEAN_°C = 15.3 |Xun_MEAN_°C = 19.3 |Xnt_MEAN_°C = 22.8 |Ago_MEAN_°C = 23.2 |Set_MEAN_°C = 20.0 |Och_MEAN_°C = 15.5 |Pay_MEAN_°C = 11.1 |Avi_MEAN_°C = 8.1 |Year_MEAN_°C = 14.3 |xin_precip_cm = |xin_precip_mm = 34 |feb_precip_cm = |feb_precip_mm = 39 |mar_precip_cm = |mar_precip_mm = 42 |abr_precip_cm = |abr_precip_mm = 51 |may_precip_cm = |may_precip_mm = 46 |xun_precip_cm = |xun_precip_mm = 33 |xnt_precip_cm = |xnt_precip_mm = 13 |ago_precip_cm = |ago_precip_mm = 21 |set_precip_cm = |set_precip_mm = 49 |och_precip_cm = |och_precip_mm = 72 |pay_precip_cm = |pay_precip_mm = 58 |avi_precip_cm = |avi_precip_mm = 48 |añal_precip_cm = |añal_precip_mm = 506 |source = Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente y Climate-Data.org.<ref>http://es.climate-data.org/location/57024/</ref> Datos de precipitación pal periodu 1961-2010 y de temperatura pal periodu 1990-2014 en Ibi.<ref>{{Cita web|url=http://sig.magrama.es/93/ClienteWS/siga/default.aspx?nome=CH_EST_INFORMES&claves=CLAVE&valores=8028|títulu=Programa SIGA. Permedios climáticos de Ibi|fechaaccesu=25 d'abril de 2015}}</ref> }} == Llocalidaes estremeres == El términu de Ibi llenda colos términos municipales d'[[Alcoi]], [[Castalla]], [[Xixona]] y [[Onil]]. <center> {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" width="25%" align="center" |- | width="35%" align="center"|&nbsp; | width="30%" align="center"|'''Norte:''' [[Onil]], [[Alcoi]] | width="35%" align="center"|&nbsp; |- | width="35%" align="center"|'''Oeste:''' [[Onil]], [[Castalla]] | width="30%" align="center"|'''Ibi''' | width="35%" align="center"|'''Este:''' [[Alcoi]], [[Xixona]] |- | width="35%" align="center"|&nbsp; | width="30%" align="center"|'''Sur:''' [[Xixona]], [[Castalla]] | width="35%" align="center"|&nbsp; |} </center> == Historia == Ibi nun se constitúi como una villa hasta'l sieglu XVII, frutu d'un llargu procesu históricu empecipiáu na Edá Media cola conquista y repoblación cristiana. Pero antes de too eso, el territoriu foi ocupáu por otres cultures y yá se-y conocía como territoriu independiente nel sieglu IV. [[Ficheru:Lavadero de Ibi.jpg|left|thumb|250px|Llavaderu de Ibi de 1903, asitiáu al llau del Molí de Paper]] === Edá Antigua === ==== ''Dómina ibérica'' ==== Nos sieglos VI-III e.C. , el puntu xeográficu que güei conocemos por Ibi topar nel territoriu de la [[Contestania]], que s'asitia al sur del [[ríu Júcar]]. Llindaba al norte colos [[edetanos]] y al sur colos [[bastetanos]]. Los estudios realizaos na [[Hoya de Castalla]] definen la mesma como espaciu de transición ente los distintos territorios contestanos de la comarca de la Hoya d'Alcoi, el Campu d'Alicante y el Vinalopó al nun asitiase na zona un gran pobláu cercáu del que puedan depender el restu de xacimientos redoma y al tener menor cantidá que'l restu de la Hoya d'Alcoi y les otres contornes citaes. En Ibi, de dómina ibérica plena son los xacimientos de la Cova de la Moneda y Fernoveta. De dómina ibérica tardía paecen les cerámiques atopaes en L´Horta de Pont Sur y Camino Viejo d'[[Onil]]. La '''Cova de la Moneda''' ye ún de los xacimientos de más sonadía de la Hoya de Castalla. Sicasí, tolos materiales arqueolóxicos vienen de actuaciones incontrolaes. Tien les carauterístiques comunes d'otres cueves-santuariu d'esta dómina: posición elevada con un ampliu dominiu visual, situación xunto a un camín de monte que comunica dos vertientes d'una sierra y apaición de materiales d'usu ritual. La '''Masía de Fernoveta''' ta ente'l cuetu de San Miguel y el Alt de Santa María, a lo cimero d'una collada. Yera una esplotación rural de la redolada inmediata, tenía próximos terrenos d'usu agrícola, recursos hídricos y un llugar d'enterramientu. Equí atopáronse vasos d'almacenaxe, tinajas y tinajillas de llabios moldurados, platos o páteras con decoración de círculos y círculos concéntricos, material informe de decoración xeométrica, cerámica de cocina representada por fragmentos d'olles de cantu saliente engrosáu. Coles mesmes, topáronse dos fragmentos de cerámica ática de barniz negru (lóxicamente d'importación). Esto xuníu a dellos fragmentos de pasta vítreo faen pensar nuna necrópolis ibérica na zona. El xacimientu del '''Camino Viejo de Onil''' asítiase dientro del nucleu urbanu de Ibi, xunto a San Miguel, na aguada sur, na exa tradicional de comunicación ente Ibi y Onil. Los restos son escasos y munchos sumieron arriendes de les intervenciones urbanístiques a partir de 1980. '''L´Horta del Pont Sur''' asitiar nun área abancalada ente les boques del Barranc dels Molins y de les Raboses. Ye un llugar pródigu en tierres fértiles y agua, lo cual favorez l'asentamientu humanu. Restos materiales: tinajas y tinajillas, llabios moldurados con decoración a bandes anches horizontales en colloráu vinosu y delles ases geminadas, dos fragmentos d'ánfora ibérica, páteras o platos de cantos exvasados n'ala recta, tamién de cantos vueltos al interior. La decoración ye xeométrica. La cerámica de cocina tópase representada por olla de saliente engrosáu. El xacimientu '''Camín de la Ermita de San Miguel''' atópase al pie del cuetu de la construcción homónima, na so aguada oriental. Foi afayáu en 2004, por cuenta de les obres pa la realización de la rotonda emplazada na unidá d'execución R-2. L'actuación arqueolóxica foi realizada ente'l 19 de xineru y el 16 de febreru de 2005 so la direición téunica de J. Lajara Martínez. Los materiales atopaos fueron depositaos nel Muséu Arqueolóxicu Municipal Camil Visedo Moltó d'Alcoi. El material arqueolóxico topáu nun ye abondosu, y amás ta bastante estazáu, sicasí, ye interesante, teniendo en cuenta que ye ún de los pocos xacimientos de dómina iberorromana escavaos nes contornes centrales de la provincia d'Alicante. Afayos: vasos de tresporte y almacenaxe (ánfores ibérequiers, de boques planes col llabiu pocu destacáu, tinajas y tinajillas de cantos exvasados y llabios moldurados, platos de parés curves y cantos vueltos al interior). La cerámica de cocina representada al traviés de la olla B. 1. 1 de Bonet-Matu. El color de los elementos decoraos ye de nuevu de tonu vinosu y los motivos representaos son de tipu xeométricu. Nun s'aprecien decoraciones de tipu vexetal nin figurada. Ye difícil concretar la cronoloxía dau lo recurrente del estilu xeométricu. Magar tou puede comparase el material atopao col repertoriu decorativu que vien dándose nos xacimientos de los ss. III-I e.C. nes contornes de centrales de la Provincia d'Alicante.<ref>LAJARA MARTÍNEZ, José. "El xacimientu del Camín de la Ermita de San Miguel y les evidencies del poblamientu ibero-romanu nel términu de Ibi (Alicante)". En: Recerques del Museu d´Alcoi, 15 (2006)</ref> ==== ''Dómina romana'' ==== Apocayá afayóse un pequeñu asentamientu romanu dedicáu a la esplotación agrícola y ganadero, datáu ente los sieglos I e.C. y I&nbsp;d.&nbsp;C. === Edá Media === Nos tiempos de Reconquistar, sería una o delles pequeñes alquerías. Por cuenta de los pautos contraíos col rei [[Xaime I d'Aragón]], [[Zayd Abu Zayd]], antiguu rei almohade de Valencia y aliáu del monarca aragonés, toma posesión d'esti territoriu, que ye cedíu al so xenru Eiximén Pérez d'Arenós. Per mediu d'un truecu pasaríen a poder del rei. Mientres el [[sieglu XIV]] perteneció a los señores feudales de [[Cocentaina]], [[Planes]] y otros, inclusive a los mesmos monarques nuevamente, siendo'l postreru de los sos propietarios Mosén Francisco Pertussa, quien lo vendió a la vecina llocalidá de Xixona. === Edá Moderna === Nel añu [[1578]] ye declarada Universidá por [[Felipe II d'España|Felipe II]] y, unos años más tarde, en [[1629]], llogra la emancipación definitiva al concedése-y la condición de Villa Real. Nel intre de la Guerra de Socesión, los pueblos de la Hoya de Castalla, manifestaron la so fidelidá al futuru rei Felipe V, lo que-y valió a Ibi los títulos de Noble, Fiel y Lleal. Amás dáse-y el privilexu por que pueda añader al escudu dalguna señal de fidelidá; asitióse'l perru. === Edá Contemporánea === [[Ficheru:Pozo de Nieve del Canyo (Ibi).jpg|right|thumb|250px|Pozu de Nieve del Canyo, unu de los munchos neveros qu'esisten nes sierres colindantes]] Hasta'l sieglu XIX la principal fonte d'ingresos fuera l'agricultura de secanu, a la que se xunió la industria artesanal como la xeladería y el comerciu de la nieve. Foi mientres esta dómina cuando se construyeron la mayor parte de los pozos de nieve, que güei día perduren nes sierres aledañas a la llocalidá. Trátase de depósitos circulares construyíos na fastera d'un monte, sobre la cual construyíase un muriu de mampostería y el cual tenía una cubierta denominaes de falsa cúpula por aciu fileres de piedres. Les puertes d'estes construcciones solíen ser de piedra de sillería, y teníen una barra de fierro o madera pa colgar la carrucha. D'esta última actividá derivaría la industria xeladero que tuvo una rápida crecedera, por tola xeografía nacional y gran parte del estranxeru, a partir de finales del sieglu XIX. A partir de los años 40 y 50 Ibi empezó a esperimentar una gran crecimientu económicu gracies a la espansión y puxanza del sector xugueteru. Grandes fábrequiers como Payá o Ricu cuntaben con plantíes de centenares de trabayadores qu'aceleraron la crecedera de la llocalidá. Mientres estes décades el sector xugueteru de Ibi, y de la Hoya de Castalla, gociaron d'una gran actividá y el númberu d'empreses xugueteres multiplicóse. Sicasí, a partir de 1975 el sector empezó a trate afeutáu pola apertura d'España al esterior y la fuerte competitividá d'otros mercaos. D'esta miente, Xuguetes Payá y Xuguetes Ricu cerraron les sos puertes nel añu 1984. Tres esti periodu de crisis, Ibi empezó a abrir escontra otros sectores, como la siderurxa, el tratamientu de plásticos y metales, envasado ya industria auxiliar, ente otros. Gracies a esta diversificación, Ibi caltuvo una crecedera constante na so industria y anguaño tien el tercer polígonu industrial más estensu de la [[provincia d'Alicante]], namái superáu polos polígonos d'[[Alicante]] y d'[[Elx]]. == Demografía == Según el censu [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] [[2012]], Ibi cuenta con 23.616 habitantes, polo que ye'l 21º conceyu de la provincia en númberu d'habitantes. Na siguiente tabla pueden apreciase les variaciones demográfiques de Ibi hasta la fecha. Hasta la década de los 60, Ibi foi una villa fundamentalmente agrícola, d'ende que la población creciera bien amodo o inclusive escayera en determinaes dómines como en 1940. Ye a partir de la década de los 60, y especialmente de los 70 cuando la población de Ibi empieza a crecer, llegando a triplicar el so tamañu n'apenes 20 años (1960-1981). Esta dómina coincide con una gran espansión económica qu'esperimenta la industria del conceyu, sobre manera el sector del xuguete. A partir de los años 90, coincidiendo cola crisis del sector y el zarru de munches de les sos fábrequiers (Payá y Ricu, ente otres), reparar como la población de Ibi crez de forma bien paulatina, hasta algamar el máximu históricu de 24.113 habitantes nel añu 2009, en plena [[Crisis económica de 2008-2012|crisis económica]]. Les consecuencies de dicha crisis empiecen a reparase a partir del añu 2010, cuando población de Ibi empieza a escayer amodo. Anguaño la cayida paez habese moderáu y en 2016 rexistróse una leve medría. {| {{tablaguapa}} border="1" !bgcolor=black colspan=21 style="color:black;"|Evolución demográfica de Ibi<ref>Población de fechu según l'Institutu Nacional d'Estadística d'España. [https://web.archive.org/web/20090311233825/http://www.ine.es/intercensal/index Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842,] [http://www.ine.es/inebase2/lleer.jsp?L=0&divi=DPOP&his=0 Series de población de los conceyos d'España dende 1996.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813054947/http://www.ine.es/inebase2/lleer.jsp?L=0&divi=DPOP&his=0 |date=2009-08-13 }}</ref> |- ! !! [[1857]] !! [[1887]] !! [[1900]] !! [[1910]] !! [[1920]] !! [[1930]] !! [[1940]] !! [[1950]] !! [[1960]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1991]] !! [[2000]] !! [[2005]] !! [[2010]] !! [[2013]] !! [[2014]] !! [[2015]] !! [[2016]] !! |- | Población|| align=center| 3.004 || align=center| 3.601|| align=center| 3.653 || align=center| 3.549 || align=center| 3.533 || align=center| 4.104 || align=center| 3.929 || align=center| 4.081 || align=center| 6.129 || align=center| 13.916 || align=center| 19.846 || align=center| 20.452 || align=center| 21.293 || align=center| 23.059|| align=center| 23.861|| align=center| 23.634|| align=center| 23.456|| align=center| 23.321|| align=center| 23.365|| align=center| |} == Economía == Ibi ye un conceyu onde les industries recíclense de cutio p'afaese a los nuevos mercaos. Dende'l sieglu pasáu, el negociu del [[xeláu]] xeneró munchos puestos de trabayu. Tamién ye conocida pola so producción de [[xuguete]]s que nos años 70 y 80 centraben a casi tola población activa. Anguaño Ibi ye una de les llocalidaes más industrializaes de la provincia, pero les empreses de xuguetes tán siendo reemplazaes por fábrequiers de metal y de plásticu polo xeneral, aumentando tamién el sector d'importación y esportación. Anguaño la industria de Ibi concentrar nos sos polígonos industriales, siendo'l de mayor estensión L'Alfaç III. En total hai más de 2.5 millones de metros cuadraos destinaos a usu industrial y un total de más de 500 empreses.<ref>{{Cita web |url=http://www.ibilonjavirtual.com/index.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180215151717/http://www.ibilonjavirtual.com/index.php |fechaarchivu=2018-02-15 }}</ref> Ente elles destaquen: INJUSA, Xuguetes Picó S.L., Unimasa, ColorBaby, S.L. Moltó S.A., Flejes Industriales S.A., Acteco S.L., Xuguetes y H. JOAL S.A., etc.<ref>https://web.archive.org/web/20141217134758/http://www.valenciaplaza.com/rankings/llista?orde_usuariu=Ranking%2Fventas2010%20DESC</ref> Amás la multinacional [[Smurfit Kappa]] tien una factoría nel polígonu de recién creación asitiáu al otru llau de l'[[A-7]].<ref>http://www.diarioinformacion.com/alcoy/2012/09/05/smurfit-kappa-empecipiara-ochobre-obres-factoria/1290995.html</ref> Les mayores exes comerciales de la ciudá son L'Avenida de la Paz, callar Constitución y l'Avenida Xuan Carlos I. == Política == <center> {| {{tablaguapa}} |-----bgcolor="#A9A9A9" | colspan="7" | <p align="center">[[Ficheru:Escut d'Ibi.svg|70px]] |-----bgcolor="#A9A9A9" | colspan="7" |<p align="center">'''[[Eleiciones municipales d'España de 2015|Eleiciones municipales del 24 de mayu de 2015]]''' |----- bgcolor="#D8D8D8" | colspan="2" | '''Partíu''' | '''Candidatu''' | colspan="2" | <center>'''Votos'''</center> | colspan="2" | '''Conceyales''' |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''[[Partíu Popular de la Comunidá Valenciana|Partíu Popular]]''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:People's Party (Spain) Logo (2008-2015).svg|30px|link=Partíu Popular de la Comunidá Valenciana]] | Rafael Serralta Vilaplana | 4&nbsp;301 | 33,64 % | 8 | [[Ficheru:Red Arrow Down.svg|10px]] <small>2</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''[[Partíu Socialista del País Valencianu]]-PSOE''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|30px|link=Partíu Socialista del País Valencianu]] | Susana Hidalgo Vidal | 3&nbsp;627 | 28,37 % | 7 | [[Ficheru:Green Arrow Up.svg|10px]] <small>1</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''Alternativa Democrática Independiente de Ibi''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | | Ana Belén Tello Salvador | 1&nbsp;475 | 11,54 % | 2 | [[Ficheru:Yellow Arrow Right.svg|10px]] <small>0</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''[[Coalició Compromís|Compromís]]''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:Compromís (isotip).svg|30px|link=Compromís]] | Félix Matías Moreno Arranz | 1&nbsp;114 | 8,71 % | 2 | [[Ficheru:Green Arrow Up.svg|10px]] <small>2</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''[[Esquerra Unida del País Valencià]]:[[Acord Ciutadà]]''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | | Noemí García Torregrosa | 1&nbsp;014 | 7,93 % | 1 | [[Ficheru:Red Arrow Down.svg|10px]] <small>1</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''[[Ciudadanos – Partíu de la Ciudadanía|Ciudadanos]]''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:Ciudadanos-icono.svg|35px|link=Ciudadanos – Partíu de la Ciudadanía]] | Ascensión García Fajardo | 864 | 6,76 % | 1 | [[Ficheru:Green Arrow Up.svg|10px]] <small>1</small> |----- |-bgcolor="DCDCDC" | colspan="7" |<center> Fonte: Ministeriu del Interior (España).<ref name=eleiciones_015>{{cita web |url=http://resultadoslocales2015.interior.es/99MU/DMU1703907999_L1.htm?d=1800&y=0 |títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 2015 |fechaaccesu=26 de mayu de 2015 |nome=Ministeriu del Interior - Subsecretaría Direición Xeneral de Política Interior }}</ref></center> |} </div> </center> {{Alcalde_España | Alcalde_1 = Salvador Miró Sanjuán | Partíu_1 = [[Ficheru:Union de Centro Democratico (logo).svg|20px]] [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] | Alcalde_2 = Vicente Luis García Pascual | Partíu_2 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista del País Valencianu|PSPV-PSOE]] | Alcalde_3 = Vicente Luis García Pascual | Partíu_3 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_4 = Vicente Luis García Pascual | Partíu_4 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_5 = Vicente Luis García Pascual | Partíu_5 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_6 = Vicente Luis García Pascual | Partíu_6 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_7 = María Teresa Parra Almiñana | Partíu_7 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] [[Partíu Popular de la Comunidá Valenciana|PP]] | Alcalde_8 = María Teresa Parra Almiñana | Partíu_8 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] PP | Alcalde_9 = María Teresa Parra Almiñana (hasta 2013)<br />Rafael Serralta Vilaplana | Partíu_9 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] PP | Alcalde_10= Rafael Serralta Vilaplana | Partíu_10= [[Ficheru:PP.svg|20px]] PP }} == Símbolos == Pueden destacar dos elementos simbólicos bien importantes na villa de Ibi, como son l'escudu y la bandera. En dambos elementos cabo resaltar l'apaición de les dos torres, antiguos castiellos yá sumíos. * '''Escudu''' L'escudu heráldicu municipal queda entamáu de la siguiente forma: ''"Escudu de forma española. Partíu y cortáu, en primeru y segundu cuartel de plata, una torre de gules ajurada de plata; tercer cuartel, en campu d'oru, un perru rampante de sable. Nel centru del xefe, escusón en losange con cuatro palos de gules en campu d'oru. A derecha y izquierda de la punta, fora del escudo dos L mayúscules, d'oru. Sol escudu y fora d'él, una banda o fimbria de plata, cola lleenda Ibi Regii Patrimonii, en gules. Timbrado de la corona real d'España, zarrada, con ocho diademás de les que son visibles cinco". '' Publicáu nel [[DOGV]] 29-05-1987, páxs. 2624,2625. Trátase de les armes tradicionales de la villa, a les cualos añader el perru nel sieglu [[XVIII]], n'alcordanza de la so llealtá al bandu borbónicu na [[Guerra de Socesión española|guerra de Socesión]]; tamién faen referencia a la so condición lleal, los dos '''L''' de los llaos. Nel escudu, les dos torres recuerden los dos castiellos que se construyeron mientres la dominación árabe, el "'''Vell'''" nel Ribayu de los Molinos; y el "'''Vermell'''", nel cuetu de Santa Lucía. El rombu coles barres mariellu y coloráu simbolicen la so condición de villa Real, reflexada tamién na lleenda escrita en llatín na parte inferior del escudu: "''IBI REGII PATRIMONII''" * '''Bandera''' Con estos colores reconoz la bandera de Ibi, según la resolución dictada pola Conselleria de Xusticia'l 28 de xineru de [[2003]]: Tres el dictame del Conseyu Téunicu d'Heráldica y acorde coles normes autonómiques reguladores de los símbolos, tratamientos y honores de les entidaes llocales de la Comunidá Valenciana, la bandera adoptada pol conceyu de Ibi va quedar entamada de la siguiente manera: ''“Bandera de proporciones 2:3. Terciada al estil. Al estil, d'oru o mariellu, una torre colorada abierta y mazonada de sable. A la batiente, de plata o gris perlla, otra torre del mesmu color, tamién abierta y mazonada de sable. Ente los campos, centráu, un cuadráu sofitáu sobre una punta coles armes reales d'Aragón”. '' == Colexos == Ibi tien colexos distribuyíos pol pueblu. Hai 7 (2 alcordaos y 5 públicos). === Alcordaos === Son la Fundación San Juan y San Pablo y los Salesianos. === Públicos === Son el Teixereta, el Nou Derramador, el Pla y Beltrán, el Cervantes y la Felicidad Bernabeu. == Institutos == Ibi tien 3 institutos bien cercanos al polideportivu municipal: el Nou Derramador, la Foia y el Frai Ignacio Barrachina. == Monumentos, museos y llugares d'interés == [[Ficheru:Iglesia de Ibi (Alicante).jpg|left|thumb|250px|Ilesia de la Tresfiguración del Señor]] [[Ficheru:Monumento a los Reis Magos.jpg|left|thumb|250px|Monumentu a los Reis Magos]] * '''Ilesia parroquial de la Tresfiguración'''. Edificiu d'interés arquiteutónicu. La so construcción data de principios del sieglu XII, destaquen les torres allugaes nos llaterales, y la cúpula asitiada sobre'l cruceru, cubierta con texa azul. Nel so interior, alluga frescos del artista [[Joaquín Oliet]], según les talles d'El Salvador y la Virxe de los Desamparaos. * '''La Tartana'''. Un carru tiráu por un caballu foi ún de los primeros xuguetes que se fabricó en Ibi. A principios de sieglu, los sos habitantes dedicar a les xeres del campu y a la fabricación de los xelaos. Tamién esistía un pequeñu taller de hojalatero onde se facíen llecheres, aceiteres, recipientes pa los xeladeros... Nesti taller Rafael Payá fixo a los sos fíos una pequeña tartana con cachos de lata, col tiempu apaeció la primer fábrica de xuguetes de Ibi: [[Payá Hermanos]]. D'ende'l significáu tan especial que tien la "Tartana" y cuenta con una plaza en Ibi. Amás el máximu gallardón que concede la Villa de Ibi güei ye la Tartana. * '''Monumentu al ''Fester''''' (al festero). El monumentu representa la imaxe de la Virxe, a los sos pies, sol so mantu, un festero moru y otru cristianu. Ye obra del escultor [[Vicente Ferrero]].Foi'l primer monumentu que se dedicó a la Fiesta de Moros y Cristianos y a la so patrona, de tolos conceyos que celebren esti tipu de festexos. * '''Monumentu ''dels Geladors''''' (xeladores). Monumentu n'homenaxe a los "xeladeros ibenses", enclaváu nel parque "''dels Geladors''", que representa los avatares y trasiegos d'una familia de xeladeros, modelu de tantes otres que fueron trashumando pola xeografía española y tamién del estranxeru, como precursores d'esta importante industria actual. Ye obra del artista gallegu [[Magin Picallo]]. El monumentu ta esculpíu en granitu negru de gran calidá y granu finu, que estrayer de les meyores canteres de Moraña (Galicia), una y bones el mesmu axunta importantes carauterístiques como son: color negru buxu, durez abonda pa perdurar nel tiempu y granu apropiáu pa llograr les distintes téuniques y calidaes que la obra requier. Les midíes son d'una llongura de 3,15 metros, un anchu de 1,60 metros, d'altu sobre 3,50 metros, quedando les figures un pocu mayores que de tamañu natural. Na escultura apaecen cinco figures que representen de la mesma, la despidida simbolizada con un abrazu, que tanto carauteriza a los xeladeros en Ibi, y distintes figures efectuando les correspondientes xeres del xelador de finales del sieglu XIX. El grupu rematar cola figura orixinaria del xeladeru ambulante y voceador de la mesma dómina presentando los dos instrumentos orixinales, la xeladora manual que sirvía pa facer y tresportar el líquidu granizao y ajofaina onde tresportaben los vasos y l'agua con que se llavaben. * '''[[Monumentu a los Reis Magos (Ibi)|Monumentu a los Reis Magos]]'''. Na plaza a la que da nome atopa l'únicu monumentu conocíu nel mundu dedicáu a la figura de los trés Reis Magos d'Oriente, tan entroncados cola industria xuguetero de fuerte implantación en Ibi. Foi inauguráu'l día cinco de xineru de 1975 y ye obra en piedra d'Aurelio López Azaustre. * Muséu '''[[Casa de los Reis Magos]]'''.<ref>[https://web.archive.org/web/20131011094748/http://www.ibi.es/visitaibi/ibi__la casa_de_los reis magos-227.html Casa de los Reis Magos]</ref><ref>http://web.buzonreyesmagos.com/</ref> * '''Ribayu de los Molinos'''. Paraxa natural de gran valor medioambiental. Nél esistíen (quedando inda dalgunu, anque non en funcionamientu) dellos molinos fariñeros y pa la ellaboración de papel. Tamién tien una zona recreativa y una interesante escuela d'esguilada, fornida pol escalador local Miguel Muñoz. * '''Monumentu al Centenariu del Xuguete'''. Monumentu allugáu na Plaza del Centenariu, nel centru de la ciudá. Representa los actos realizaos en 2006 pa festexar el centenariu de la creación del primer xuguete en Ibi. * '''Casa Gran''' (grande). L'edificiu llamáu “Casa Gran” sirvió de see al [[Muséu valencianu del xuguete]]. Trátase d'una vivienda de calter señorial del sieglu XVIII, de forma perfeutamente rectangular. Na planta baxa, esíbense les obres d'arte aconceyáu por don Juan Pablo Pérez a lo llargo de la so esistencia. Ye na planta alta de la Casa Gran, onde s'esibía'l Muséu Valencianu del Xuguete. Esti Muséu axunta una variada muesta de 444 xuguetes, realizaos en ibi dende los sos principios nesta industria. EL Muséu Valencianu del Xuguete ta pendiente d'un allugamientu definitivu. Al pie de esti edificiu había unos xardinos, a los que s'aportaba por un arcu de piedra que daba a la plaza de la iglésia o direutamente dende l'edificiu, que yeren conocíos como "xardinos de la Casa Gran". nellos había un cenciellu y pequeñu auditoriu al campu nel que se realizaben distintos actos rellacionaos col colexu vecín, según otros actos rellacionaos coles fiestes de Moros y Cristianos. Estos xardinos, según l'arcu que los sirvía d'accesu y que'l pueblu tenía en gran estima, fueron destruyíos apocayá pa encajonar un pequeñu polideportivu concedíu n'usufructu pol consistoriu al colexu de monxes vecín de la Casa Gran. Asina tenemos dando fachada a la plaza de la iglésia a: la mesma iglésia de la Tresfiguración, el polideportivu (en construcción), y la Casa Gran qu'alluga el, un pocu escaecíu, muséu del xuguete. * [[Muséu valencianu del xuguete]] == Fiestes y tradiciones locales == [[Ficheru:Teatro Río, Ibi.jpg|left|thumb|250px|El Teatru Río xunto a la Ermita de San Vicente]] [[Ficheru:Moros y Cristianos Ibi 1.JPG|left|thumb|250px|''Filà'' de Moros mientres les fiestes de 2010]] [[Ficheru:Moros y Cristianos Ibi 2.JPG|left|thumb|250px|''Filà'' de Moros mientres les fiestes de 2009]] [[Ficheru:Enfarinats.JPG|left|thumb|250px|[[Fiesta de los enharinados]].]] <!-- Por orde cronolóxicu del mes nel que se celebren --> * '''''Fiestes de los [[Reis Magos]]'''''. Al ser ún de los pueblos xugueteros y tener el primer [[Monumentu a los Reis Magos (Ibi)|monumentu]] mundial dedicáu a los Reis Magos, en xineru'l pueblu celebra esta fiesta de forma especial. Nos víspores pártense, polos monumentos y sitios singulares, telegrames xigantes onde s'anuncia la inminente llegada de los Reis Magos (Melchor, Gaspar y Baltasar). El día 4, l'heraldu va allegar en pequeñu desfile hasta la plaza de los Reis Magos a recoyer les cartes de los neños, y dacuando non tan neños, p'apurrir estes a les sos maxestaes los Reis Magos d'Oriente. Yá'l día 5, entra en Ibi la gran caravana de los Reis Magos colos sos paxes y "los negros", aquellos que con escalera en mano, xuben polos balcones pa partir los regalos que los neños de Ibi pidieron nes sos cartes. Hai que dar una mención especial al gran interés de la población nueva pa salir de "negru", dando llugar a llistes d'espera de dellos años. * '''''Día de los Xeladeros'''''. En febreru, tradicionalmente, intentando nun coincidir cola feria del xeláu, celébrase un día nel que los xeladeros de Ibi, conocíos internacionalmente polos sos xelaos artesanales dende'l [[sieglu XIX]], faen participes a tol pueblu de Ibi, especialmente a los neños, a pasar un prestosu día, nel cual pela mañana efectuar una serie de xuegos infantiles bien risonderos, que rematen col sortéu de dos oxetos de valor pa los mozos, como pueden ser una bicicleta y un ordenador personal o daqué asemeyáu, pa lo cual pártense un día antes polos colexos unos tiques de participación pa efectuar el sortéu. Esta fiesta se continua pela tarde con una gran repartu de xelaos, de forma gratuita, al cual allega tol pueblu a tastiar esta entrañable llambionada, acompañaos de música na plaza dedicada a los xeladeros, la Plaza ''de los Xeladeros''.El domingu sigue con una solemne misa con ufrienda a la "Mare de Deu dels Desamparats" dedicada a los xeladeros que se colen a los sos respeutivos llugares de trabayu por tola xeografía d'España, y rematar con una comida d'Hermandá. * '''''Día de l'Avís''''' ('avisu'). Ye un predesfile de les fiestes patronales de moros y cristianos (un "avisu" de que yá s'averen) y celébrase el sábadu anterior al segundu domingu de mayu. * '''''Romería de San Pascual'''''. La romería de San Pascual celébrase'l sábadu posterior al 17 de mayu (día de [[Pascual Baylón|San Pascual]]) y consiste na xubida a la ermita dedicada a esti santu en romería, con xuegos, paelles y charangues. * '''''Nueches de Baille''''' (''Nits de Ball''). Mientres los meses de branu (xunu, xunetu y agostu) los martes y xueves na ''Plaza la Palla'' pela nueche báillense les dances ibenses. * '''''[[Moros y Cristianos]]'''''. '''Declaraes d'Interés Turísticu Provincial'''. Pasaos 9 díes del primer miércoles del mes de setiembre empiecen les sos fiestes patronales de Moros y Cristianos n'honor a la Virxe de los Desemparados. Nestes fiestes la xente ver de ropes asemeyando les tropes mores y les cristianes, enfréntense siguiendo un guión, que se repite tolos años, nel que los cristianos, previa conquista mora del castiellu de Ibi, reconquisten el pueblu. Hai un total de 14 Comparses, la metá del Bandu Cristianu (Almogávares, Cides, Contrabandistes, Guerreros, Maseros, Mozárabes, Caballeros Templarios) y la otra metá del Bandu Moru (Almorávides, Argelianos, Beduinos, Moros Chumberos, Mudéxares, Pirates, Tuareg). Cada Bandu ta encabezáu por un Capitán. Cada Comparsa ta representada pola so Abanderada, cargu que cada añu ostenta una muyer de forma voluntaria. L'actu más llamativu ye la Entrada, desfilando los Cristianos pela mañana y los Moros pela tarde. A otru día, sábadu, celébrase un desfile infantil, una batalla d'arcabucería, denomada "alardo" y una Embaxada Mora tres la que los Moros apodérense, simbólicamente, del Castiellu de la Villa, d'últimes la "Ufrienda Floral". El domingu, tres una guerrilla celebra'l "Xuiciu Sumarísimu y fusilamiento del moru traidor" actu entamáu pola Comparsa de Moros Chumberos, yá pela tarde y tres un segundu alardo, celébrase una Embaxada Cristiana y recupérase el Castiellu. De siguío, les persones que quieren comprometese pa ostentar cargos de Capitán o d'Abanderada pal añu siguiente, realicen la llamada "Vuelta al Castillo", onde comparsa tres comparsa van dir dando la vuelta acompañaos de tola xente que participe con ellos el próximu añu y la fiesta remata con una solemne Procesión na que la imaxe de la Virxe de los Desamparaos percuerre les cais de la Villa Xuguetera. * '''''[[Fiestes d'iviernu de Ibi|Fiestes d'iviernu]]'''''. El 28 d'avientu celebra la fiesta de "Los Enharinados" ("Els [[Fiesta dels enfarinats|enfarinats]]"), na que, a golpe de petardos y farina, los insurxentes consiguen rindir a la población sol so mandatu. El nuevu alcalde de los “Enfarinats” toma varar de mandu ficticiu de manes del alcalde de la llocalidá. Tres tomar de posesión simbólica del nuevu Gobiernu llocal de Els Enfarinats, el nuevu orde imponer en Ibi a golpe de engarraes y batalles de güevos, farina y cohetes borrachos. Escontra'l mediudía, l'absurdu y les escentricidaes d'esti grupu d'homes afatiaos coles más estrafalaries vistimientes, estender por tol centru urbanu de la llocalidá xuguetera onde, per un solu día, riolen a los sos deleres, tendiendo emboscaes y enfrentándose a la oposición nuna batalla épica, que se repite tolos años, y a la que tán espuestos non yá los milicianos de los enharinados ('enfarinats'), sinón tamién los viandantes que inocentemente crucien los dominios de los golpistes. Los ciudadanos que s'atreven a cruciar pola plaza de la Ilesia, cuartel xeneral de los enfarinats, y osen incumplir les sos esbarriaes órdenes, acaben rebozados en farina y güevu. El centru urbanu de Ibi cubrir d'una gran nube blanca na qu'apenes se puede acolumbrar a los protagonistes, qu'espleguen tolos sos efectivos bélicos y tomen la plaza de la Ilesia, últimu bastión nel que se decide la batalla con "cohetes borrachos". A la fin de la "encarnizada" llucha, la oposición torar a los invasores, ante que'l so meyora nun tien más remediu que replegase nes escalinates de la ilesia de la Tresfiguración del Señor. El final de la batalla vien precedíu pola anunciada derrota de la oposición que, finalmente, ríndese ante la superioridá de los "enharinados", ensin qu'haya que llamentar baxes en nengún de los dos bandos. Cola rindición de la oposición, llega l'armisticiu pol que se xunen los dos bandos engarraos y xuníos, a la fin, por una causa común: recaldar fondos pal asilu de anciano San Joaquín de Ibi. La recaldación del "impuestu revolucionariu" realizar ente los establecimientos comerciales de la llocalidá. Por esti motivu, según l'alguacil de los "enharinados", "la xente paga les multes con muncho gustu". La xornada va rematar cola "danza", nes que van participar muyeres vistíes con luxosos traxes, homes cubiertos con elegantes capes, y otros peculiares personaxes conocíos como "los tapaos", que van amarutaos de les formes más variopintas y cubiertos con capa y mázcares. La danza va empecipiar tres recibir el permisu del alcalde de los enfarinats, nel últimu actu del so mandatu, pela nueche tien llugar nel Pabellón del Polideportivu'l "baille del Virréi" nel que se representen los bailles rexonales y que va tener un segundu actu tamién el día 30 d'avientu. Les fiestes d'iviernu de Ibi tienen munchos más protagonistes como son ''els fadrins, els casats y els amantats. :Tán declaraes '''Fiestes d'Interés Turísticu Autonómicu'''. * '''''El correfocs'''''. Trátase d'una festividá que la so temática tratar de la representación de los diaños procedentes del infiernu. A les 23.00h a mediaos de xunu, los espectadores d'esta fiesta, preparar pa interactuar con dichos personaxes y formar parte del espectáculu de fueu y llocura qu'invade la llocalidá esa nueche. * '''''Mercáu de los Reis Magos'''''. El Mercáu de los Reis Magos de Ibi ye un nuevu conceutu de mercáu navidiegu pa la llocalidá. Celebrar a mediaos del mes d'Avientu sol nome "Onde viven los suaños", ésti mercáu amuesa a la ciudadanía y visitantes la maxa de la Navidá destacando la figura de los Reis Magos. Gastronomía, comerciu, animación, artesanía y rutes dirixíes que nos devolverán a la infancia, xuguetes, ilusión, lluces y muncho más ye lo que podrá atopase nesti mercáu qu'aspira a convertise nun referente de la provincia. == Persones destacaes == * [[Pascual Pla y Beltrán]]. Poeta. * [[José Nomdedeu]]. Militar. * [[Ramón Valls|Ramón Valls Figuerola]]. Políticu comunista. * [[Rubén Plaza]]. Ciclista. [[Campeonatu d'España de ciclismu en ruta Campeón d'España en ruta]] los años 2003 y 2009 * [[Gregorio de Ibi|Fray Gregorio de Ibi]]. == Ver tamién == * [[Fiestes d'iviernu de Ibi]] * [[Fiesta dels enfarinats]] * [[Monumentu a los Reis Magos (Ibi)|Monumentu a los Reis Magos]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|}} * [http://www.ibi.es/ Conceyu d'Ibi] * [https://web.archive.org/web/20071007042054/http://www.just.gva.es/pls/civisc/p_civis.municipios?codcat=03079 Ibi nel Rexistru d'Entidaes Llocales de la Xeneralidá Valenciana] * {{FVMP}} * [http://www.morosycristianosibi.com/ Páxina de la comisión de fiestes de moros y cristianos, historia, semeyes, comunicaos, múscia, videos...] * [http://www.museojuguete.com/ Portal sobre'l muséu del xuguete de Ibi] * [http://www.ibiantifeixista.blogspot.com/ Contrainformación y axenda de conciertos] {{Tradubot|Ibi}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Alacant]] [[Categoría:Conceyos d'Alacant]] [[Categoría:Ibi]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 63plro6wj9rzkt5bxmjbyvob2n4fbrw 0 119957 4775631 4772406 2026-11-04T03:19:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775631 wikitext text/x-wiki {{otrosusos|Toros de Guisando|los bracos de piedra allugaos nel términu municipal d'El Tremezo}} {{llocalidá}} '''Guisando''' ye un [[conceyu]] d'[[España]] perteneciente a la [[provincia d'Ávila]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Lleón]]. La llocalidá, asitiada na zona central de la [[península ibérica]], ta emplazada na cara sur de la [[sierra de Gredos]]{{refn|group=nota|El techu municipal ye'l picu de [[Mirar]] (2343&nbsp;m)}} a una altitú de 760&nbsp;metros. El conceyu tien un clima mediterraneu d'iviernos nidios y branos templaos, con temperatures cimeres a les de la cara norte de la sierra de Gredos; la [[precipitación (meteoroloxía)|precipitación]] media añal, que supera los 1700&nbsp;mm, ye bien elevada. En {{Población|ES|añu}} cuntaba con una población de {{Población|ES|05089}} habitantes. El nucleu de población tuvo d'aniciase a finales de la Edá Media, casi con toa seguridá consistió nun primer momentu nun asentamientu de pastores. Mientres la Baxa Edá Media y casi tola Edá Moderna'l territoriu actual del conceyu formó parte alministrativamente del Señoríu d'Arenas. Foi en 1760 cuando, so reináu de [[Carlos III d'España|Carlos III]], l'aldega consiguió'l títulu de villa independizándose d'Arenas de San Pedro. El cascu urbanu de la llocalidá, nel que destaquen les viviendes vernácules encaladas, foi declaráu [[Bien d'Interés Cultural (España)|Bien d'Interés Cultural]] cola categoría de [[Conxuntu históricu-artísticu|conxuntu-históricu]] en 1976. Guisando ta incluyíu tamién dientro de la zona de proteición del [[parque rexonal de la Sierra de Gredos]]. Les fiestes populares n'honor al so patrón, San Miguel, celébrense'l 29 de setiembre. Na llocalidá predomina'l [[sector terciariu]] —sobre manera l'actividá turística—, anque'l sector primariu inda guarda cierta importancia. Si esclúyese la construcción el sector secundariu ye marxinal. L'alcalde del conceyu ye Eduardo Tremezo González, del [[Partíu Popular]]. == Toponimia y gentilicio == {{Caja de cita|El Gargüelu de Guisando ye bon monte d'osu en tiempu de branu. Et son les vocerías, la una por visu del cuetu de Don Guerrero enriba catante á el Gargüelu de Santa María, et que tengan les cares contra Arenas: et la otra pol cume de la sierra hasta'l Puertu del Pion (...)|Llibru de la Montería d'[[Alfonsu XI de Castiella|Alfonsu XI]]<ref name="Llibru de_1">{{cita llibru|títulu=Llibru de la montería d'Alfonsu XI|url=http://www.archive.org/stream/librodelamonter01alfogoog/librodelamonter01alfogoog|añu=sieglu XIV}}</ref>|alliniación=esquierda|anchu=210px}} El topónimu surde na Edá Media pos en 1274 yá se fala d'un camín ganaderu «en Guisando», nun documentu nel que l'autoridá conceyil d'Ávila concedía diversos permisos a los habitantes d'[[Arenas de San Pedro|Arenas]];{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=21}} un sieglu más tarde el ''[[Llibru de la montería]]'' del rei [[Alfonsu XI de Castiella|Alfonsu XI]] anota l'abondosa población d'[[Osu pardu|osos]] mientres el periodu branizu nel gargüelu de Guisando».<ref name="Llibru de_1">{{cita llibru|títulu=Llibru de la montería d'Alfonsu XI|url=http://www.archive.org/stream/librodelamonter01alfogoog/librodelamonter01alfogoog|añu=sieglu XIV}}</ref>{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=22}} Propúnxose que l'orixe etimolóxicu del topónimu «Guisando» pudiera tener un orixe [[Llingües xermániques|xermánicu]]. Sería una composición de los términos ''Wis'' (sabiu) y ''Sanths'' o ''Sanps''{{Harvnp|Mangues Manjarrés|Solana Sainz|1985|p=142}} («verdaderu»); depués Guisando podría traducise como «verdá sabia» o «sabiu verdaderu».<ref>{{cita web|url=http://www.guisando.net/historia.php|títulu=Historia de Guisando|editor=Conceyu de Guisando|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506034552/http://www.guisando.net/historia.php|fechaarchivu=6 de mayu de 2013}}</ref><ref name="fichaCajaEspana">{{cita web|url=http://internotes.cajaespana.es/pubweb/decyle.nsf/6C13480742BA0985C12578720023A378/$File/05089.PDF?OpenElement|editor=Caja España|títulu=Ficha municipal de datos económicos y sociales 2012 – Guisando}} Consultáu'l 1 de xineru de 2013.</ref> El xentiliciu de la llocalidá ye «guisanderos».<ref name="fichaCajaEspana" /><ref name="WIS">{{cita web|títulu=Guisando|url=http://www.turismoavila.com/es/guisando.html|editor=Páxina oficial de Turismu de la Provincia d'Ávila|fechaaccesu=2 de xineru de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131019043451/http://www.turismoavila.com/es/guisando.html|fechaarchivu=2013-10-19}}</ref> == Símbolos == La representación [[heráldica]] del escudu y la bandera del conceyu aprobar de manera oficial el 30 de xineru de 2001. L'escudu se [[Blasón|blasona]] de la siguiente manera: [[Ficheru:Escudo de Guisando (Ávila).svg|Escudu de Guisando|120px|left]] {{Cita|Partíu y mantelado en punta. 1º de gules rollu de plata. 2º de plata, monte de sinople. En mantel d'oru, cabeza de cabra de sable. Al timbre corona real zarrada.|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ 34 de 16 de febreru de 2001<ref name="symbol">{{cita web|url=http://bocyl.jcyl.es/boletines/2001/02/16/pdf/BOCYL-D-16022001-13.pdf|títulu=ALCUERDO d'aprobación del Escudu Heráldicu y Bandera Municipal d'esti Conceyu.|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ 34|fecha=16 de febreru de 2001|editor=Xunta de Castiella y Lleón}}</ref>}} El color oro del mantel alude a la riqueza cinexética del conceyu; el rollu del primer cuartel correspuende al [[Rollu (alministración)|rollu]] de la villa; el monte verde del segundu fai referencia a los montes que configuren el relieve del conceyu.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=396}} La descripción de la bandera ye la siguiente: {{Cita|Bandera rectangular de proporciones 2:3, formada por un pañu de gules, con un triángulu blancu con castañal verde, que tien los sos vértices nos estremos del estil y nel centru de la bandera.|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ 34 de 16 de febreru de 2001<ref name="symbol" />}} == Xeografía == === Allugamientu === La llocalidá de Guisando atopar a 760&nbsp;[[msnm]]<ref>{{cita web|url=http://www.aemet.es/en/eltiempo/prediccion/municipios/guisando-id05089|títulu=Información llograda de l'Axencia Estatal de Meteoroloxía (AEMET)- Fonte orixinal: Institutu Xeográficu Nacional (IGN)}}</ref> nel sur de la [[provincia d'Ávila]], enclavada nun valle arrodiáu de cumes, ente les que s'atopen la [[Cabeza del Covacho]] (un monte de 1566&nbsp;[[metru|m]] d'altor), [[Mirar]], [[Cabeza del Cervunal]] (2114&nbsp;msnm), [[Cabeza de Arbillas]] (1595&nbsp;msnm) o la [[Los Galayos|Cuerda de los Galayos]].{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=11}} El valle ta constituyíu pol gargüelu que forma'l ríu Pelayo y los sos cursos tributarios al nacer nes cercaníes de los cumes de [[Mirar]] y [[los Galayos]]. Atopar a escasos seis quilómetros del conceyu más pobláu y capital de la comarca (Arenas de San Pedro) y a 88&nbsp;km d'[[Ávila]].<ref>Google maps.</ref> El puntu más altu del conceyu<ref name="dipu">{{cita web|editor=Diputación d'Ávila|títulu=Conceyu de Guisando|url=http://www.diputacionavila.es/municipios/index.php?089|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160308021501/http://diputacionavila.es/municipios/index.php?089|fechaarchivu=2016-03-08}}</ref> ye'l picu de [[Mirar]], de 2343&nbsp;m d'altor, que comparte colos conceyos d'Arenas de San Pedro, [[Hoyos del Espino]] y [[El Hornillo (Ávila)|El Hornillo]].<ref>{{cita publicación |títulu= Mapa guía del Macizu Central de Gredos 1:50.000 |publicación= |volumen= |número= |páxina= |ubicación= Madrid|editorial= Ministeriu d'Obres Públiques, Tresportes y Mediu Ambiente - Centru Nacional d'Información Xeográfica (CNIG)|issn= |url= |fechaaccesu=15 de payares de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://sigpac.mapa.es/fega/visor/|títulu=Visor SigPac|editor=Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100910011642/http://sigpac.mapa.es/fega/visor/|fechaarchivu=2010-09-10}}</ref> {{Allugamientu xeográficu | Norte = [[Hoyos del Espino]] | Nordeste = [[El Hornillo (Ávila)|El Hornillo]] | Este = [[Arenas de San Pedro]] | Sureste = [[Arenas de San Pedro]] | Sur = [[Arenas de San Pedro]] | Suroeste = [[Arenas de San Pedro]] | Oeste = [[Arenas de San Pedro]] | Noroeste = [[Arenas de San Pedro]] y [[San Juan de Gredos]] }} === Xeoloxía === [[Ficheru:Los Galayos.JPG|right|thumb|[[Los Galayos]].]] El [[Sistema Central]], del cual forma parte la [[sierra de Gredos]] ye un cordal que los sos materiales provienen de la [[Oroxenia varisca|oroxenia hercínica]] —hai aproximadamente 300 millones d'años—. Sicasí'l relieve actual data de la [[oroxenia alpina]] —hai aproximadamente 30 millones d'años—, cuando'l cordal alzóse percima del pandu, formada del mesmu tipu de material. Ta compuesta principalmente de roques [[roca metamórfica|metamórfiques]] y [[roca plutónica|plutóniques]]. Nel casu particular de Guisando, anque arrodiáu d'un suelu de [[granitu|granitos]] [[biotita|biotíticos]], bona parte del términu municipal —incluyendo la mesma llocalidá asítiase sobre terrenales onde predominen les [[micacita|micacites]], les [[cuarcita|cuarcites]] y los [[esquistu|esquistos]] del [[Cambrianu]] Inferior.<ref name ="IGME">{{cita web|url=http://info.igme.es/cartografia/magna50.asp?fueya=578|títulu=Magna 50 (2ª serie) - Fueya 578 (Arenas de San Pedro)|editor=Institutu Xeolóxicu y Mineru d'España}}</ref> Nel [[Periodu Cuaternariu|Cuaternariu]] l'aguada meridional de la [[sierra de Gredos]] —al contrariu que la septentrional— nun sufrió fenómenos glaciares d'importancia; nella son los fenómenos de tipu enchente, influyíos pola importante pluviometría, los que determinaron principalmente'l relieve de l'aguada.{{Harvnp|Troitiño Vinuesa|1995|p=128}}<ref>{{cita publicación |apellíu=Iglesias López |nome=María Teresa |enllaceautor= |añu=2002 |títulu=Efecto de les quemes forestales sobre les propiedaes del suelu nun pinar de repoblación (pinus pinaster), n'Arenas de San Pedro |publicación=UCM (Tesis doctoral) |url=http://eprints.ucm.es/3736/ |fechaaccesu=5 de payares de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130221071537/http://eprints.ucm.es/3736/ |archivedate=2013-02-21 }}</ref> {{VT|Sistema Central|Sierra de Gredos|Oroxenia Alpina}} === Hidrografía === [[Ficheru:Río en Guisando.jpg|thumb|right|Gargüelu del ríu Pelayos al so pasu pola llocalidá.]] El principal cursu que traviesa'l conceyu ye'l ríu Pelayos, afluente del río Arenal, tributariu de la mesma del [[Ríu Tiétar|Tiétar]], que pertenez a la [[cuenca hidrográfica del Tajo]].<ref name="mapamacizo">{{Cita publicación|títulu=Mapa guía 1:50.000 del Macizu Central de Gredos|editor= Centro Nacional d'Información Xeográfica (CNIG) - Institutu Xeográficu Nacional (IGN)}}</ref> El Pelayos formar a partir de la confluencia de distintes riegues que baxen de la sierra col gargüelu de los Galayos.<ref name="mapamacizo" /> El regueru Cobacho crucia'l nucleu urbanu.<ref>{{cita web|url=http://www.chtajo.es/Informacion%20Ciudadanu/Calidá/AguasSup/ZonasProtegidas/Documents/rede_prepotables/Informes_Prepotables.html|editor=Confederación Hidrográfica del Tajo|títulu=Tabla de cursos del conceyu de Guisando}}</ref> El Riocuevas o río Cueves, otru tributariu del río Arenal y qu'enagües embaxo se represa nel banzáu d'Arenas de San Pedro, tamién tien parte del so cursu pol conceyu. === Clima === [[Ficheru:GUISANDO FLICKR 003-13.jpg|thumb|right|Fuerte agua pela redolada de Guisando.]] Guisando presenta unos niveles de [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitación]] añal bien alzaos —nel periodu 1960-1996 la estación pluviométrica de Guisando-El Risquillo foi la más «lluviosa» de la provincia—.<ref name="magrama">{{cita llibru|editor=Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente|títulu=Carauterización de les Contornes Agraries d'España: Tomu 8. Provincia d'Ávila|url=http://www.magrama.gob.es/es/ministerio/servicio/publicaciones/TOMO_8_Avila._Primeres_p%C3%A1ginas_tcm7-213538.pdf|fechaaccesu=16 de xineru de 2014|páxina=14|isbn=978-84-491-1167-9}}</ref> Asitiada abellugada de los vientos del norte pola sierra de Gredos y el Cabezo del Covacho, la llocalidá tien un réxime térmicu con temperatures más nidies que l'aguada norte{{Harvnp|Garcinuño González|2007|p=83}} qu'incluyiría al conceyu dientro d'un clima de tipu ''Csa''{{refn|group=nota|Tomando como referencia los datos de temperatura de la estación termométrica d'Arenas de San Pedro nel periodu 1961-1980,<ref>{{cita web|url=http://sig.magrama.es/93/ClienteWS/siga/default.aspx?nome=CH_EST_INFORMES&claves=CLAVE&valores=3416|títulu=Programa SIGA. Permedios climáticos na estación 3408 d'Arenas de San Pedro|fechaaccesu=20 de febreru de 2014|editor=Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente.}}</ref> llocalidá asitiada a 4 km, y los datos de precipitación de la estación pluviométrica de Guisando,<ref name="pluvio-guisando" /> el clima ye ''Csa'' (templáu con branu secu y calorosu)<ref name="VV_1">{{Cita llibru|url=http://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/publicaciones/Atles-climatologico/Atles.pdf|autor=VV.AA.|formatu=pdf|páxines=79|editor=[[Axencia Estatal de Meteoroloxía]]|títulu=Atles climáticu ibéricu|añu=2011|isbn=978-84-7837-079-5}}</ref> según la clasificación de Köppen, al superar los 22&nbsp;°C de media de temperatures nel mes más templáu.<ref name="critchfield" />}} según la [[clasificación climática de Köppen]].<ref name="VV_1">{{Cita llibru|url=http://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/publicaciones/Atles-climatologico/Atles.pdf|autor=VV.AA.|formatu=pdf|páxines=79|editor=[[Axencia Estatal de Meteoroloxía]]|títulu=Atles climáticu ibéricu|añu=2011|isbn=978-84-7837-079-5}}</ref><ref name="critchfield">{{cita web|url=http://snow.cals.uidaho.edu/Clim_Map/koppen_criteria.htm|apellíu=Critchfield|nome=H.J.|añu=1983|obra=Xeneral Climatology|editorial=Prentice Hall|edición=4|títulu=Criteria for classification of major climatic types in modified Köppen system|editor=University of Idaho|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090930221104/http://snow.cals.uidaho.edu/Clim_Map/koppen_criteria.htm|fechaarchivu=30 de setiembre de 2009}} Consultáu'l 2 d'avientu de 2012.</ref> Los máximos de precipitación recuéyense na seronda ya iviernu. {{Clima |metric_first=y |single_line=y |llugar= Guisando (El Risquillo) nel periodu 1981-2010 |Xin_Hi_°C = |Feb_Hi_°C = |Mar_Hi_°C = |Abr_Hi_°C = |May_Hi_°C = |Xun_Hi_°C = |Xnt_Hi_°C = |Ago_Hi_°C = |Set_Hi_°C = |Och_Hi_°C = |Pay_Hi_°C = |Avi_Hi_°C = |Year_Hi_°C = |Xin_Lo_°C = |Feb_Lo_°C = |Mar_Lo_°C = |Abr_Lo_°C = |May_Lo_°C = |Xun_Lo_°C = |Xnt_Lo_°C = |Ago_Lo_°C = |Set_Lo_°C = |Och_Lo_°C = |Pay_Lo_°C = |Avi_Lo_°C = |Year_Lo_°C = |Xin_MEAN_°C = |Feb_MEAN_°C = |Mar_MEAN_°C = |Abr_MEAN_°C = |May_MEAN_°C = |Xun_MEAN_°C = |Xnt_MEAN_°C = |Ago_MEAN_°C = |Set_MEAN_°C = |Och_MEAN_°C = |Pay_MEAN_°C = |Avi_MEAN_°C = |Year_MEAN_°C = |xin_precip_cm = |xin_precip_mm = 194.0 |feb_precip_cm = |feb_precip_mm = 137.9 |mar_precip_cm = |mar_precip_mm = 120.5 |abr_precip_cm = |abr_precip_mm = 180.8 |may_precip_cm = |may_precip_mm = 142.6 |xun_precip_cm = |xun_precip_mm = 50.2 |xnt_precip_cm = |xnt_precip_mm = 19.3 |ago_precip_cm = |ago_precip_mm = 24.2 |set_precip_cm = |set_precip_mm = 86.9 |och_precip_cm = |och_precip_mm = 246.6 |pay_precip_cm = |pay_precip_mm = 263.4 |avi_precip_cm = |avi_precip_mm = 300.3 |añal_precip_cm = |añal_precip_mm = |Xin_Sun= |Feb_Sun= |Mar_Sun= |Abr_Sun= |May_Sun= |Xun_Sun= |Xnt_Sun= |Ago_Sun= |Set_Sun= |Och_Sun= |Pay_Sun= |Avi_Sun= |Year_Sun= |Xin_Rain_days = |Xin_Snow_days = |xin_precip_days = |Feb_Rain_days = |Feb_Snow_days = |feb_precip_days = |Mar_Rain_days = |Mar_Snow_days = |mar_precip_days = |Abr_Rain_days = |Abr_Snow_days = |abr_precip_days = |May_Rain_days = |May_Snow_days = |may_precip_days = |Xun_Rain_days = |Xun_Snow_days = |xun_precip_days = |Xnt_Rain_days = |Xnt_Snow_days = |xnt_precip_days = |Ago_Rain_days = |Ago_Snow_days = |ago_precip_days = |Set_Rain_days = |Set_Snow_days = |set_precip_days = |Och_Rain_days = |Och_Snow_days = |och_precip_days = |Pay_Rain_days = |Pay_Snow_days = |pay_precip_days = |Avi_Rain_days = |Avi_Snow_days = |avi_precip_days = |fonte = AEMET. Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente. Valores normales de precipitación mensual pal periodu 1981-2010 en Guisando<ref name="pluvio-guisando">{{cita web|url=http://sig.mapa.es/siga/|url=http://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/publicaciones/Valores_mensuales_1981_2010/Normales_mensuales_1981_2010.zip|títulu=Valores normales de precipitación mensual 1981-2010|editor=[[Axencia Estatal de Meteoroloxía]]|fechaaccesu=24 de mayu de 2013|formatu=zip}}</ref> }} === Fauna y vexetación === [[Ficheru:Spanish Ibex Portrait.jpg|thumb|right|220px|Exemplar machu de ''[[Capra pyrenaica victoriae|Capra pyrenaica]]'' na sierra de Gredos.]] {{AP|Parque rexonal de la Sierra de Gredos}} En función de l'altitú puede describise distintos pisos bioclimáticos. Nel primer nivel con un altor máximu nel conceyu alredor de los 800&nbsp;[[msnm]], asitiaríase'l pisu mesomediterráneo onde los árboles predominantes son la encina (''[[Quercus ilex]]'') y la sufrera (''[[Quercus suber]]''), amás del [[Juniperus communis|enebro]] y del [[Crataegus monogyna|majuelo]]. Tamién tán presentes delles especies relictas propies d'un monte de [[laurisilva]] como'l [[lauroceraso]] (loru) o'l [[Arbutus unedo|yérbadu]].<ref name="fyf" /> [[Ficheru:Monte nº 10. Sierra de Gredos, Ávila..jpg|thumb|240px|left|Trupos montes de ''[[Pinus pinaster]]'' pela redolada de la llocalidá]] Nel pisu darréu cimeru, el supramediterráneo —nel que se enclava la llocalidá y que na zona ta rellacionáu a una precipitación y mugor ambiental bien alzada— la especie dominante anguaño ye'l ''[[Pinus pinaster]]'', frutu de les repoblaciones llevaes a cabu mientres el sieglu XIX con oxetu de reforestar la zona.{{Refn|group=nota|La [[vexetación clímax]] taría sicasí compuesta fundamentalmente por árboles caducifolios y [[marcescente]]s, complementaos pol pinu resinero (''[[Pinus pinaster]]'').<ref name="fyf" />}} Llegaría hasta los 1600&nbsp;msnm.<ref name="fyf" /> Enriba d'esti atopa'l pisu oromediterráneo, carauterizáu pol [[piornal]] y exemplares esvalixaos de ''[[Pinus sylvestris]]''. Percima de los 2200&nbsp;msnm atópase'l pisu criomediterráneo, con temperatures medies añales per debaxo de los 4&nbsp;°C; nésti prodígense'l [[cervunal]] y los liquen y mofos de monte.<ref name="fyf">{{cita web|url=http://www.guisando.net/fauna.php|títulu=Fauna y Flora|apellíu=González Jiménez|nome=Marcos|editor=Conceyu de Guisando|fechaaccesu=2 de xineru de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506034542/http://www.guisando.net/fauna.php|fechaarchivu=6 de mayu de 2013}}</ref> Esta variopinta flora vese acompañada por una avifauna que presenta rapazos como'l [[Accipiter|azor]] o les utres [[utre negra|negres]] y [[utre lleonada|lleonaes]]; amás d'otres especies como la [[cigüeña negra]], [[Parus major|carboneros]], [[Cyanistes caeruleus|herrerillos]] o [[Garrulus glandarius|glayos]]. Ente los mamíferos atopen el [[Herpestes ichneumon|meloncillo]], el [[Sus scrofa|xabalín]], el [[Capreolus capreolus|corzu]], el [[Cervus elaphus|venáu]], la [[Capra pyrenaica victoriae|cabra montés]] y el [[Vulpes vulpes|foín]]; tocantes a reptiles tán presentes el [[llagartu ocelado]] y les llagarteses [[llagartesa colilarga|colilarga]] y [[llagartesa colirroja|colirroja]], ente otres especies.<ref name="fyf" /> == Historia == Nun se conocen buelgues qu'indiquen la presencia de los [[vetonos]] nel términu municipal, nin tampoco [[Antigua Roma|romanos]] o [[visigodos]].{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|pp=19-20}} Considérase probable sicasí la población del territoriu por pastores d'orixe bereber.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=20}} [[Ficheru:Comunidades de Villa y Tierra.svg|thumb|right|200px|En verde claru territoriu ocupáu pol conceyu d'Ávila nel sieglu XIII]] Dempués de la [[Reconquista]] el territoriu del valle del Tiétar repoblar con naturales d'[[Ávila]] amás de xentes del norte de la península ibérica, como gallegos o navarros. A partir del [[sieglu XIII]] la estensión del [[Tierra d'Ávila|conceyu d'Ávila]] al sur del Sistema Central convertir nun territoriu ricu en recursos naturales que dexaba un aprovechamientu variáu, tanto por aciu la ganadería, la minería de fierro{{refn|group=nota|L'actividá minera dio nome al propiu territoriu na Edá Media: «Les Ferrerías d'Ávila».{{Sfn|Jara García|et al.|2008|p=20}}}} y otres actividaes agraries como l'[[apicultura]] y la [[silvicultura]].{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=20}} La fundación del nucleu actual de Guisando como tal nun ta tan clara. Propónse que tuvo de fundase a empiezos del sieglu XV{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=23}} —sobre un asentamientu ganaderu orixinal—{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=22}} anque ye en 1576 cuando s'anota per primer vegada l'aldega nun documentu, una partida bautismal. L'actual territoriu nel que s'asitia'l pueblu formó parte del señoríu y arciprestalgu d'Arenas de San Pedro, en poder del [[ducáu del Infantado]], que tuvo nel sur de l'actual provincia d'Ávila importantes posesiones tantu nel territoriu d'Arenas como alredor de [[San Martín de Valdeiglesias]].{{Harvnp|Jiménez Ballesta|1996|p=55}} [[Ficheru:Charles III of Spain high resolution.jpg|thumb|left|160px|[[Carlos III d'España|Carlos III]] otorgó'l títulu de villa de Guisando en 1760.]] Guisando, de nuevu como aldega del señoríu d'Arenas de San Pedro, pasó a pertenecer por cuenta de los avatares del poder señorial y non el criteriu xeográficu de la provincia d'Ávila a la provincia de Guadalaxara en [[1587]].{{Harvnp|Jiménez Ballesta|1996|pp=55-56}} D'alcuerdu al censu del Marqués de la Ensenada de 1752, Guisando cuntaba con 110 vecinos, 445 habitantes y 120 viviendes entós daquella.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|pp=23-24}} So reináu de [[Fernandu VI d'España|Fernandu VI]], la llocalidá —como otres aldegues del señoríu y la mesma Arenas— pasó a formar parte del partíu de Talavera en 1752 por cuenta de la división alministrativa del ''Repertoriu de la Renta del Tabacu''.{{Harvnp|Jiménez Ballesta|1996|p=58}} Nesos mesmos años, nel catastru del [[marqués de la Ensenada]]{{refn|group=nota|Curiosamente, el Catastru d'Ensenada, anque contemporaneu, establecía una partición ente provincies de la contorna actual distinta a la de la ''Renta del Tabacu'', anque nun afectó a Guisando.{{Sfn|Jiménez Ballesta|1996|pp=58-59}}}} informar d'una población de 445 vecinos.{{Harvnp|Trasierra|2009|p=145}} [[Ficheru:Rollo de Guisando.JPG|thumb|right|200px|Rollu de la villa]] El censu de Floridablanca confirma l'aumentu poblacional de la llocalidá, pos señalaba una población de 588 individuos pa 1782.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=28}} El 6 d'agostu de 1760 la llocalidá consiguió la declaración de villa col sofitu de la titular del ducáu del Infantado, [[Francisca Hurtado de Mendoza]]—{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=24}} nun procesu paralelu al qu'esperimentaron otra aldegues del señoríu como [[El Arenal (Ávila)|El Arenal]], [[El Hornillo (Ávila)|El Hornillo]] y [[Poyales del Hoyo]] ente los sieglos XVII y XVIII—{{Harvnp|Fuente González|2008|p=66}}. Consiguir por aciu la concesión d'una ''Carta de Villazgo'' per parte del rei [[Carlos III d'España|Carlos III]] en favor de la so independencia alministrativa d'Arenas de San Pedro{{Harvnp|Trasierra|2009|p=143}}<ref name="BOE">[http://www.boe.es/boe/dias/1976/06/25/pdfs/A12434-12434.pdf Boletín Oficial del Estáu del 25 de xunu de 1976] Real Decretu 1488/1976, de 23 d'abril.</ref> nuna disposición roblada pol monarca del 29 de xunetu d'esi mesmu añu.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=24}} Entós daquella la llocalidá cuntaba con 441 habitantes.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=24}} Cerca de la plaza del Conceyu atopa'l rollu, un monumentu de piedra que fai referencia a esta separación. En 1834, cola organización territorial de Javier de Burgos y les nueves provincies, Guisando volvió como'l restu de llocalidaes de l'actual contorna del valle del Tiétar a la provincia d'Ávila.{{Harvnp|Trasierra|2009|p=143}}{{Harvnp|Jiménez Ballesta|1996|pp=63-64}} Mientres los sieglos XVIII y XIX tuvo importancia como actividá económica la industria del [[viérbene de seda]].{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=14}} [[Pascual Madoz]] describir nel so [[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar|diccionariu xeográficu-estadísticu-históricu]] de 1850 como una llocalidá asitiada nuna fonda fondalada, en terrén aspru y llenu d'altos cuetos, abellugada de los vientos del norte, sur y oeste».{{Harvnp|Madoz (v. IX)|1850|p=135}} Tamién indica que cuntaba nesa dómina con ente 200 a 240 cases de dos pisos, una plaza nel centru de la población con portalaes de madera (na que taba la casa del conceyu), cárcel y la escuela d'instrucción primaria compartida ente dambos sexos (de 80 alumnos).{{Harvnp|Madoz (v. IX)|1850|p=135}} {{Cita|Villa con conceyu de la provincia y diocésis d'Ávila, partíu xudicial d'Arenas de San Pedro, c. g. de Castiella la Viega. Asitiada nuna fonda fondalada, en terrén aspru y llenu d'altos cuetos; ta abellugada de los ventes N, S, y O. El so clima ye fríu, pero sanu, careciéndose nel estivu delles tercianas: tien de 200 a 240 cases de dos pisos y regular distribución interior; 7 cais estreches y escures, una plaza nel centru de la población con portalaes de madera, na que ta la casa de conceyu, cárcel y el llocal pa la escuela: esta, que lo ye d'instrucción primaria comun á dambos sexos vese allegada d'unos 80 alumnos, que se topen á cargu d'un maestru dotáu con 2,000 reales, de los fondos de propios y la retribucíon de los sos discípulos; una fontes de escelentes agües, de les que s'utilicen los vevinos pa los sos usos y una ilesia parroquial (la Purísima Concepcion), sirvida por un párrocu que'l so curato ye d'entrada, de presentación de S M, nos meses apostólicos y del obispu nos orfinarios: el campusantu ta asitiáu al Oeste, en parage que nun ofiende la salú pública. El términu se estiende dende 1/2 leg. á 2, y confina N. Arenal y Navacepeda de Tormes, esta última villa del partíu xudicial de Piedrahíta; Y de Arenas de San Pedro; S. Poyales del Hoyo y O. Candeleda: Entiende sobre 4000 fanegas de tierra, pero d'elles 3000 cubiertes de montes altos de pinos y carbayos, y baxos de jaras y otres maleces: broten nél innumberables manantiales, (que formen considerables gargüelos), y traviésa-y el regueru Guevacho o Cuevacho, el que pasa tocando á les cases y desagua nel ríu Arenas o Arenal. El terrén ye no xeneral d'inferior calidá. CAMINOS: los que dirixen á los pueblos estremeros, en mala traza: el CORRÉU recibir de la cabeza del partíu por un encargáu del conceyu. PROD: poco trigu y centenu, munches hortolices, miel, aceite, llinu, vinu, y frutes; caltién un gran númberu de ganáu cabrío, algun vacunu y de gocha; cría, caza de coneyos, llebres, perdices, corzas y xabalinos; nos gargüelos abondosos truches. IND y COMERCIU: l'agrícola, grangeria de ganáu cabrio, vacunu y de gocha; llabrar madera de pinos, recoyer y purificar les materies resinosa y esportacion de lo sobrante é importacion de los art. de qu'escarez la villa. POBL: 120 vecinos, 473 alm: CAP. PROD. 856,000 reales, IMP.: 34,240: IND. Y FABRIL 6,800, CONTR: 9,446. 6 mrs.|[[Pascual Madoz]], ''[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]''}} [[Ficheru:Garganta de los Galayos.JPG|thumb|right|160px|Gargüelu de los Galayos; al empiezu d'esti valle atopa l'Abellugu Victory de monte.]] Ye reseñable la diferencia neta positiva ente la población de fechu y la de derechu mientres el final del sieglu XIX y los empiezos del sieglu XX. Esti déficit» de guisanderos qu'en realidá nun habitaben nel conceyu deber a que'l predominiu del pinu como especie forestal obligó a los pastores de caprino a buscar camperes fuera del conceyu. Delles llocalidaes del [[valle del Tiétar]] recibieron a estos habitantes dientro de los sos términos.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|pp=30-31}} Nes [[eleiciones municipales del 12 d'abril de 1931]] salió escoyíu como alcalde de la llocalidá'l conservador Demetrio García Serrano,{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=67}} qu'en 1932 presentó la so dimisión y foi sustituyíu pol tamién conservador Fermín Fraile Fernández.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=69}} [[Ficheru:Crucero, Guisando.JPG|thumb|left|160px|Cruceru xunto a la ilesia]] Nel cursu de la [[Guerra Civil Española]], el 11 de setiembre de 1936 producióse tomar pacífica de la llocalidá poles tropes [[Bandu subleváu|sublevaes]] montaes del [[Reximientu Farnesio]], acompañaes darréu de soldaos d'infantería y de falanxistes.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=76}} Los líderes del comité llocal pa la defensa de la [[II República Española|República]] nomaos pol xeneral [[Julio Mangada]] fuxeren al monte con anterioridá o se despintaren en viviendes.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|pp=75-76}} Dalgunos d'ellos llograron 10 meses más tarde fuxir a la zona republicana ya incorporase al exércitu republicanu.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=78}} Yá acabada la Guerra Civil, en 1945 se produjó la cesión d'una pequeña parcela a la [[Real Sociedá d'Alpinismu Peñalara]] pa la construcción del [[Abellugu Victory]] de monte {{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=81}} y l'apaición de grupos de [[Maquis (guerrilla antifranquista)|maquis]] —guerrilleros antifranquistes— na sierra de Gredos y nel conceyu,{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=81}} que cuntaron cola ayuda de parte de la población.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=82}} La segunda metá del [[sieglu XX]] carauterizar pol fuerte cayente poblacional, rellacionáu tamién cola emigración d'un importante númberu de guisanderos a otros puntos del estáu y al estranxeru.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=32}} La menor rentabilidá de les actividaes madereres, debida a la depreciación de la [[resina de pino|resina]] y de la mesma madera provocaron —al pie de l'amenorgamientu de la ganadería— un decrecimiento xeneral de l'actividá económica.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=15}} El [[turismu]] foi l'únicu sector que consiguió exercer un efeutu positivu sobre la economía llocal.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=15}} == Economía == [[Ficheru:Plaza de la Fuente (Guisando).jpg|thumb|right|155px|Plaza de la Fuente en Guisando.]] El principal sector económicu del conceyu ye'l [[Sector servicios|terciariu]] (42,7&nbsp;% de los trabayadores en 2007) con una gran importancia del [[turismu]].<ref name="fichaCajaEspana" />En 2011, en plena [[Crisis económica española de 2008-2012|crisis económica]], el númberu total de [[Desemplegu|paraos]] yera de 39 persones (12,2&nbsp;% sobre la población activa).<ref name="fichaCajaEspana" /> === Sector primariu === El [[sector primariu]] entá guarda cierta importancia na economía municipal. Según datos de 2007 l'[[agricultura]] y la [[ganadería]] ocupaben el 25,2&nbsp;% de la población activa (26 persones). El 50,56&nbsp;% de la superficie de les esplotaciones agrícola y ganaderu (1866,9&nbsp;[[hectárea|ha]]) dedicar a les camperes.<ref name="fichaCajaEspana" /> Un 3,64&nbsp;% de la superficie de les esplotaciones (13,5&nbsp;hai) dedicar a cultivos maderizos, siendo'l 55,3&nbsp;% d'éstos [[Olea europaea|olivares]] (74,7&nbsp;hai) y el 42,73&nbsp;% [[Árbol frutal|frutales]] (57,5&nbsp;hai).<ref name="fichaCajaEspana" /> El 40,27&nbsp;% de la superficie de les esplotaciones (1487,0&nbsp;hai) yeren dedicaes al aprovechamientu forestal, destacando una importante actividá silvocultural.<ref name="fichaCajaEspana" /> [[Ficheru:GUISANDO RIVER.jpg|205px|thumb|left|La redolada de la llocalidá ye unu de los sos activos turísticos]] === Sector secundariu === El [[sector secundariu]], si escluyir a la [[construcción]], tien una implantación práuticamente nula nel texíu granible. En 2007, en plena puxanza de la [[Burbuya inmobiliaria n'España|burbuya inmobiliaria]], la construcción ocupaba al 31,1&nbsp;% de los trabayadores (32 persones). Nesi mesmu periodu la [[industria]] concentraba al 1,0&nbsp;% del mercáu llaboral (un únicu trabayador).<ref name="fichaCajaEspana" /> === Sector terciariu === Ye'l principal sector económicu del conceyu ocupando'l 42,7&nbsp;% (44 persones) de los trabayadores, con una gran importancia del turismu. En 2011 el conceyu cuntaba con siete establecimientos comerciales (con un descensu de dos respectos al 2010), dos restoranes, 10 chigres (con un aumentu de trés al respective de 2010), una farmacia y un hostal.<ref name="fichaCajaEspana" /> == Patrimoniu históricu artísticu == {{Ficha de bien d'interés cultural |nome = Conxuntu Históricu Artísticu la Villa de Guisando y la so Redolada<ref name="BOE"/> |imaxe = Guisando 01 by-dpc.jpg |declaración = 23 d'abril de 1976 |figura = Conxuntu Históricu |códigu = R.I.-53-0000205-00000 |allugamientu = Guisando, Ávila |coordenaes = non |entamu = |final = Actualidad |estilo = Popular }} * '''Conxuntu históricu artísticu de Guisando''' L'arquiteutura tradicional de Guisando —que presenta un bon grau de caltenimientu—, xunida a la redolada natural nel que ta allugáu'l pueblu, tien un notable valor monumental. Arriendes d'ello, la llocalidá foi declarada por aciu Real Decretu [[Conxuntu Históricu Artísticu]] nel añu 1976 nomando como méritos «el perfectu estáu de caltenimientu y l'harmoniosa axuntadura ente les construcciones y el paisaxe, pola singularidá de la so arquiteutura popular». El decretu de declaración destaca tamién la uniformidá del estilu urbanísticu y les chimenees y balconaes de les viviendes, de fachada blanca principalmente.<ref name="boeha">{{cita publicación|url=http://www.boe.es/boe/dias/1976/06/25/pdfs/A12434-12434.pdf|publicación=[[Boletín Oficial del Estáu]]'' nᵘ 152 de 25 de xunu de 1976''.|títulu=REAL DECRETU 1488/1976, de 23 d'abril, pol que se declara conxuntu históricu-artísticu y pintorescu la villa de Guisando, col redolada que la arrodia na provincia d'Ávila|editor=[[Axencia Estatal Boletín Oficial del Estáu]]|issn=0212-033X}}</ref> L'escritor [[Camilo José Cela]] espresó d'esta manera nel so llibru ''Xudíos, moros y cristianos'' la so almiración pola redolada de Guisando: {{cita|Al pie de los Galayos, ye quiciabes el pueblecito de más belles vistes de toa España.|[[Camilo José Cela]]<ref name="CELA">{{cita llibru|apellíu=Cela|nome=Camilo José|enllaceautor=Camilo José Cela|títulu=Xudíos, moros y cristianos: notes d'un vagabundaje per Ávila, Segovia y les sos tierres|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012|edición=1|idioma=castellanu|añu=1956|editorial=Ediciones Destino|páxina=273|cita=Guisando, xunto a los Galayos, ye quiciabes el pueblecito de más belles vistes de toa España.|OCLC=253832376}}</ref> }} [[Ficheru:Iglesia en Guisando.JPG|left|thumb|Ilesia de la Purísima Concepción]] {{VT|Casa tradicional abulense}} * '''Ilesia de la Purísima Concepción'''. La ilesia de la llocalidá ye moderna. Sustituyó a l'antigua ilesia, construyida nel sieglu XV y d'estilu góticu tardíu, baltada definitivamente na década de 1970, xustu antes de la declaración del cascu urbanu como conxuntu históricu en 1976.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|pp=34, 357-358}} Foi reconstruyida, xunto col so restauráu retablu, na década de 1980.<ref name="WIS" /> * '''Rollu''' Símbolu del privilexu de villazgo, atópase protexíu pol decretu xenéricu de proteición de rollos y picotas del 14 de marzu de 1963.<ref>{{cita web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1963/03/30/pdfs/A05363-05363.pdf|páxina=5363|títulu=DECRETO 571/1963, de 14 de marzu, sobre proteición de los escudos, emblemes, piedres heráldiques, rollos de xusticia, cruces de términu y pieces similares d'interés históricu-artísticu|obra=[[Boletín Oficial del Estáu]]'' nᵘ 77 de 30 de marzu de 1963''.|editor=[[Gobiernu d'España]]|issn=0212-033X|formatu=pdf}}</ref><ref name="bicjcyl" /> El cenciellu monolitu, construyíu a partir de la independencia de la llocalidá del señoríu d'Arenas en 1760, ta formáu por trés tambores remataos por una picota.<ref name="bicjcyl">{{cita web|títulu=Catálogu de Bienes protexíos de la Xunta de Castiella y Lleón. Descripción del rollu.|editor=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|url=http://servicios.jcyl.es/pweb/datos.do?numero=869&tipo=inmueble&ruta=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304194442/http://servicios.jcyl.es/pweb/datos.do?numero=869&tipo=inmueble&ruta=|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> == Patrimoniu natural == {{VT|Parque rexonal de la Sierra de Gredos}} [[Ficheru:Curso de agua urbano - Guisando.jpg|thumb|right|165px|El regueru Cobacho o Covacho traviesa la llocalidá.]] Bona parte del términu municipal tópase enclaváu dientro del [[parque rexonal de la Sierra de Gredos]]. Esa situación constitúi un motivu d'interés turísticu que se ve reforzáu poles distintes instalaciones esistentes nel conceyu pa esplotar esti curiosu natural. Dellos exemplos d'estes instalaciones y llugares específicos d'interés son: * '''Nozal del Ribayu'''. Engaramáu na parte elevada del gargüelu de los Galayos percima del conceyu, atópase l'aparcamientu de la Nozal del Ribayu. Constitúi un importante puntu d'accesu al [[parque rexonal de la Sierra de Gredos|parque rexonal]] y supón l'empiezu de la ruta a cuerpu escontra [[Mirar]] y [[Los Galayos]]. El Galayar ye un allugamientu de primer orde de la práutica de la [[esguilada clásica]] nel centru peninsular.<ref>{{Cita publicación|títulu=Galayos - Dominiu de la Vertical|apellíu=Zorrilla|nome=Juanjo|apellíu2=Martín|nome2=Gabriel|apellíu3=Gordín|nome3=José Isidro|apellíu4=Corral|nome4=Ángel Pablo|publicación=GAME Magacín: Anuariu del Grupu d'Altu Monte Español|númberu=16|url=http://www.fedme.es/salaprensa/upfiles/288_F_ye.pdf}}</ref> {{VT|Los Galayos}} [[Ficheru:Guisando.jpg|thumb|left|La llocalidá ta arrodiada de pinares]] * '''Casa del parque del Risquillo'''. Nel conceyu llevanta una de les dos cases del [[parque rexonal de la Sierra de Gredos]] (la otra ta asitiada en [[Hoyos del Espino]]). Incorpora un centru d'interpretación de la naturaleza de l'aguada sur de la sierra.<ref name="WIS" /><ref>{{cita web|url=http://www.patrimonionatural.org/descargar.php?id_casa=1&id_ficheru=477|títulu=Casa del Parque El Risquillo, Guisando|editor=Patrimoniu Natural de Castiella y Lleón}}</ref> Al pie de ella atopa'l parque d'aventures n'árboles del Risquillo.<ref>{{cita web|url=http://www.patrimonionatural.org/parques_aventura.php?id_casa=31|títulu=Parque d'Aventures del Risquillo|editor=Patrimoniu Natural de Castiella y Lleón|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627042624/http://www.patrimonionatural.org/parques_aventura.php?id_casa=31|fechaarchivu=2012-06-27}}</ref> * '''Pinos singulares'''. Destaquen ente los árboles del conceyu una pareya d'exemplares singulares: el conocíu como «Pinu Bartolo» —un exemplar tricentenario de ''[[Pinus nigra]]'' de 41&nbsp;m d'altor—<ref>{{cita web|url=http://www.turismoavila.com/es/arbol-pinu-bartolo.html|editor=Páxina oficial de Turismu de la Provincia d'Ávila|títulu=Pinu Bartolo}}</ref> y el Pinu de la Víbora», un ''[[Pinus pinaster]]'' de más de doscientos años d'edá y 31,5&nbsp;m d'altor.<ref>{{cita web|url=http://www.turismoavila.com/es/arbol-pinu-de-la-vibora.html|editor=Páxina oficial de Turismu de la Provincia d'Ávila|títulu=Pinu de la Víbora}}</ref> * '''Coto de Pesca del ríu Pelayo'''. En cuanto la pesca, el ríu Pelayo constitúi un [[Coto de pesca|coto]] ricu en [[trucha|truches]].<ref>{{cita noticia|títulu=El Conceyu sortea los nuevos permisos pal cotu de Guisando|obra=[[Diario de Ávila]]|fecha=15 de xineru de 2009|nome=D.J.|apellíos=Sañudo|url=http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Valle%20d'el%20Ti%C3%A9tar/20090115/conceyu/sortea/nuevos/permisos/cotu/guisando/D67B1C2C-1A64-968D-59B56EBADB9376ED|títulu=El Conceyu sortea los nuevos permisos pal cotu de Guisando}}</ref> == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 37,38&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web|editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos - Ávila|url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t43/a011/a1998/densidá/a2008/l0/&file=t10039.px&type=pcaxis&L=0|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131002103202/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2008%2Fl0%2F&file=t10039.px&type=pcaxis&L=0|fechaarchivu=2 d'ochobre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|05089}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|{{Población|ES|05089|formatu=non}}|37.38}}&nbsp;hab./km². La perda d'habitantes del conceyu foi continua a lo llargo de los sieglos XX y XXI y ta enmarcada dientro del fenómenu de la despoblación rural. {{Pirámide de población 2 | añu = 2012 | publicación =<ref>{{cita web|url= http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/y245/p05/a2012/l0/&file=00005001.px&type=pcaxis&L=0|títulu= Revisión del Padrón municipal 2012. Datos por conceyos. Población por sexu, conceyos y edá (grupos quinquenales). Candeleda|editor= Institutu Nacional d'Estadística, España|fechaaccesu= 21 de xineru de 2013}}</ref> | población=564 | vmax=8 | mmax=8 | testu=sí | 2| 6| 10 | 11| 9| 12|7 | 19| 30| 28 | 26| 17| 17| 19 | 25 | 19 | 6 | 1 | 5 | 13 | 12 | 7| 13 | 6| 8| 12 | 17| 27| 13 | 19 | 14 | 23 |22 | 24 | 13 | 8 | 2 }} <center> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=600|color_1=Green|color_2=Green|color_3=Green|color_4=Green|color_5=Green|color_6=Green|color_18=blue|color_19=blue|1842|473|1857|852|1860|910|1877|1099|1887|1077|1897|1178|1900|1216|1910|1358|1920|1274|1930|1265|1940|1284|1950|1234|1960|1208|1970|1012|1981|952|1991|759|2001|635|2011|571|{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|05089|formatu=non}}|notes=<small> {{lleenda|#008000|[[Población de derechu]] (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye [[población de fechu]]) según los censos de población del sieglu XIX.<ref name="ine" />}} {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref name="ine">{{cita web|url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=05&codigoMunicipio=089&btnBuscarCod=Consultar+selecci%F3n|títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842 - Guisando|editor=Institutu Nacional d'Estadística (España)}}</ref> }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2011<ref>{{cita web|url=http://www.ine.es/pob_xls/pobmun11.xls|títulu=Cifres oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de xineru de 2011|editor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref> y de {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}</small>}} </center> == Alministración y política == [[Ficheru:Rollo de Guisando.JPG|thumb|right|Fachada de la casa consistorial]] Macario Blázquez García, d'[[Unión de Centru Democráticu|UCD]], foi escoyíu como alcalde nes eleiciones municipales de 1979 —les primeres na vuelta de la democracia—.<ref>{{cita web|url=http://www.seap.minhap.gob.es/dms/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario/parrafo/08/Alcaldes79-Castiella-Leon.xls|editor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques - Gobiernu d'España|títulu=Alcaldes de Castiella y Lleón nes eleiciones municipales de 1979|fechaaccesu=4 d'avientu de 2013|formatu=.xls|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131112203728/http://www.seap.minhap.gob.es/dms/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario/parrafo/08/Alcaldes79-Castiella-Leon.xls|fechaarchivu=12 de payares de 2013}}</ref> L'alcalde actual del conceyu ye Ana Isabel Fernández Blázquez, perteneciente al [[Partíu Popular]].<ref>{{cita web|url=https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes|títulu=Información de conceyales 2015|editor=[[Secretaría d'Estáu d'Alministraciones Públiques]] - [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques]]|fechaaccesu=2 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes|fechaarchivu=2019-04-11}}</ref> {{VT|Eleiciones municipales en Guisando}} {{Alcalde_España <!--Alcaldía ente 1979 y 1983--> | Alcalde_1 =Macario Blázquez García | Partíu_1 = [[Unión de Centru Democráticu|UCD]]<!--Alcaldía ente 1983 y 1987--> | Alcalde_2 = Augusto Blázquez{{refn|group=nota|A fecha de 10 d'agostu de 1984.<ref>{{cita web|títulu=Un campamentu xuvenil marxista-leninista, desallugáu pol Gobiernu Civil d'Ávila|fecha=10 d'agostu de 1984|url=https://elpais.com/diario/1984/08/10/espana/460936815_850215.html|fechaaccesu=16 d'avientu de 2913|obra=[[El País]]}}</ref>}} | Partíu_2 = [[Centru Democráticu y Social|CDS]]<!--Alcaldía ente 1987 y 1991--> | Alcalde_3 = | Partíu_3 = <!--Alcaldía ente 1991 y 1995--> | Alcalde_4 =Julián Palacios {{refn|group=nota|A fecha de 29 de xineru de 1994.<ref>{{cita web|obra=Boletín Oficial de la Provincia d'Ávila|fecha=16 de febreru de 1994|númberu=13|páxina=16|editor=Diputación Provincial d'Ávila|títulu=Decreto d'alcaldía|url=http://www.diputacionavila.es/bop/bops/1994/16-02-1994.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923214942/http://www.diputacionavila.es/bop/bops/1994/16-02-1994.pdf|fechaarchivu=2015-09-23}}</ref>}}| Partíu_4 = <!--Alcaldía ente 1995 y 1999--> | Alcalde_5 =Julio Blázquez {{refn|group=nota|A fecha de 17 de xunu de 1996.<ref>{{cita web|obra=Boletín Oficial de la Provincia d'Ávila|fecha=11 d'ochobre de 1996|númberu=127|páxina=13|editor=Diputación Provincial d'Ávila|títulu=Decreto d'alcaldía|url=http://www.diputacionavila.es/bop/bops/1996/11-10-1996.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923214946/http://www.diputacionavila.es/bop/bops/1996/11-10-1996.pdf|fechaarchivu=2015-09-23}}</ref>}}| Partíu_5 = <!--Alcaldía ente 1999 y 2003--> | Alcalde_6 =Miguel Ángel Pérez García{{refn|group=nota|A fecha de 5 de xunetu de 1999.<ref>{{cita web|obra=Boletín Oficial de la Provincia d'Ávila|fecha=2 d'agostu de 1999|númberu=132|páxina=10|editor=Diputación Provincial d'Ávila|títulu=Decreto d'alcaldía|url=http://www.diputacionavila.es/bop/bops/1999/02-08-1999.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923214950/http://www.diputacionavila.es/bop/bops/1999/02-08-1999.pdf|fechaarchivu=2015-09-23}}</ref>}}| Partíu_6 = <!--Alcaldía ente 2003 y 2007--> | Alcalde_7 = José Luis Blázquez Jara{{refn|group=nota|A fecha de 2005.<ref>{{Cita web|url=http://2004.ccyl.es/SIRDOC/PDF/PUBLOFI/BO/CCL/6L/BOCCL6L00155A.pdf|formatu=pdf|editor=Cortes de Castiella y Lleón|títulu=Boletín de les Cortes de Castiella y Lleón nᵘ. 155 de 25 d'abril de 2005|fechaaccesu=30 d'avientu de 2014|páxina=10985|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304121324/http://2004.ccyl.es/SIRDOC/PDF/PUBLOFI/BO/CCL/6L/BOCCL6L00155A.pdf|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref>}}| Partíu_7 =<!--Alcaldía ente 2007 y 2011--> | Alcalde_8 = Eduardo Tremezo González{{refn|group=nota|A fecha de 17 d'avientu de 2007.<ref>{{Cita web|url=http://www.guisando.net/xunta?id=24&action=download|formatu=pdf|editor=Conceyu de Guisando|títulu=Acta de la Xunta de Gobiernu Llocal del Conceyu de Guisando|fecha=17 d'avientu de 2007|fechaaccesu=30 d'avientu de 2014}}</ref>}}| Partíu_8 = PP<!--Alcaldía ente 2011 y 2015--> | Alcalde_9 = Eduardo Tremezo González| Partíu_9 = PP<!--Alcaldía ente 2015--> | Alcalde_10 = Ana Isabel Fernández Blázquez| Partíu_10 = PP}} == Equipamientu social == Pa la impartición de la [[Educación Primaria]] el conceyu cunta con un Colexu Rural Arrexuntáu nomáu CRA Camilo José Cela que tamién dispón d'instalaciones nos conceyos d'[[El Arenal (Ávila)|El Arenal]] y [[El Hornillo]].<ref>{{cita web|títulu=CRA Camilo José Cela|editor=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|url=http://cracamilojosecela.centros.educa.jcyl.es/sitio/index.cgi?wid_seccion=1#|fechaaccesu=17 d'avientu de 2013}}</ref> Los institutos d'[[Enseñanza Secundaria]] acomuñaos (IES Valle del Tiétar y IES Juana de Pimentel) atopar nel conceyu d'[[Arenas de San Pedro]].<ref>{{cita web|títulu=Guía del estudiante. Ufierta educativa cursu 2010/2011 - Ávila|url=http://www.educa.jcyl.es/educacyl/cm/educacyl/images?idMmedia=210446.|fecha=xineru de 2010|editor=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|formatu=pdf|fechaaccesu=17 d'avientu de 2013}}</ref> La llocalidá dispón tamién d'un consultoriu médicu local, dependiente del serviciu de sanidá de Castiella y Lleón ([[Sacyl]]).<ref name="consultoriu">{{cita web|títulu=Detalle de centru: Guisando|url=http://www.msssi.gob.es/ciudadanos/centros.do?metodo=realizarDetalle&tipu=centro&numbero=121232|fechaaccesu=19 d'avientu de 2013|obra=Prestaciones y centros sanitarios|editor=[[Ministeriu de Sanidá, Servicios Sociales ya Igualdá]]}}</ref> == Comunicaciones == ;Rede de carreteres: La única carretera d'importancia dientro del términu municipal ye la carretera de la rede llocal denomada AV-P-713. Comunica a la llocalidá con Arenas de San Pedro.{{refn|group=nota|La información sobre carreteres y sobre alloñes kilométriques pue ser oldeada en mapes en llinia como [[OpenStreetMap]]<ref>[http://www.openstreetmap.org/#map=12/40.2065/-5.1095 OpenStreetMap.org]</ref> o [[Google mapes]]<ref>[https://maps.google.es/ Google mapes]</ref>}} <center> {| {{tablaguapa}} border="1" ! Numberación !! Nome !! Itinerariu !! Datos |- align=center |{{Identificador carretera española|tipu=autonomica3|id=AV-P-713}}||Carretera de Guisando || [[Arenas de San Pedro]] - Guisando - Interseición con {{Identificador carretera española|tipu=autonomica2|id=AV-924}} || |} </center> ;Aeropuertos y ferrocarriles: El conceyu nun cunta con nengún aeropuertu. La ruta más curtia en tiempu al [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|aeropuertu internacional de Madrid-Barajas]] tien un percorríu de 185&nbsp;km per carretera. Guisando tampoco dispón de nenguna vía ferrial. == Fiestes populares == [[Ficheru:Fundación Joaquín Díaz - Baile - Guisando (Ávila).jpg|Bailles tradicionales de la llocalidá colos guisanderos vistíos de serranos na primer metá del sieglu XX|thumb|right|240px]] Les fiestes patronales n'honor a [[San Miguel Arcángel|San Miguel]] celébrense'l 29 de setiembre;{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=129}}<ref name="tradiciones">{{cita web|títulu=Tradiciones de Guisando|url=http://www.guisando.net/tradiciones|editor=Conceyu de Guisando|fechaaccesu=17 d'avientu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171229183643/http://www.guisando.net/tradiciones|fechaarchivu=2017-12-29}}</ref> tiense constancia de la so celebración a lo menos dende 1750.{{Harvnp|Jara García|et al.|2008|p=129}} Tamién son importantes les fiestes de San Pedro, el 29 de xunu.<ref name="tradiciones" /> Nes fiestes pueden reparase en delles ocasiones el costume de los locales de vistir traxes tradicionales de serranos.<ref name="tradiciones" /> Mientres el [[Antroxu]] realízase una celebración na ermita de San José.<ref name="tradiciones" /> El 1 de payares, [[Día de Tolos Santos]], marca la celebración de la moragá o [[calbotada]], que consiste na salida al campu y l'asáu de castañes.<ref name="tradiciones" /> == Ver tamién == * [[Conceyos de la provincia d'Ávila]] * [[Sierra de Gredos]] * [[Valle del Tiétar]] * [[Parque rexonal de la Sierra de Gredos]] == Notes == <references group=n./> {{llistaref|group=nota}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita publicación|apellíu=Trasierra|títulu=Reseñes (reseña de ''AA.VV Guisando. Itinerariu pintorescu pol paisanaje y el tiempu'' pola revista Trasierra).|publicación=Revista Trasierra|fecha=2009|añu=2009|númberu=8|url=http://www.sevatrasierra.org/n8/Trasierra%20PDF/Resenas.pdf|fechaaccesu=2 d'avientu de 2012}} * {{Enllaz rotu|1=L'anexón de la Parra a Arenas de San Pedro en 1934 |2=http://www.sevatrasierra.org/n7/Anexon_LaParra.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Garcinuño González}}|nome=Luis|títulu=Alrodiu de Gredos y la so redolada|publicación= Trasierra: boletín de la Sociedá d'Estudios del Valle del Tiétar|añu=2007|númberu=6|páxines=81-100|url=http://www.sevatrasierra.org/n6/EntornoGredos.pdf|fechaaccesu=1 de xineru de 2013|ISSN=1137-5906}} * {{cita llibru|apellíu={{Versalita|Jara García}}|nome=Jesús|apellíu2=et al.|añu=2008|llugar=Guisando|editorial=Conceyu de Guisando|títulu=Guisando: itinerariu pintorescu pol paisanaje y el tiempu|OCLC=733798492}} * {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Jiménez Ballesta}}|nome=Juan|añu=1996|publicación=Revista Trasierra:boletín de la Sociedá d'Estudios del Valle del Tiétar|ISSN=1137-5906|páxines=51-66|url=http://www.sevatrasierra.org/n1/PartidoArenas.pdf|númberu=1|títulu=El partíu d'Arenas de San Pedro: organización política, alministrativa, eclesiástica y réxime dominical. s.XVI-XX}} * {{cita llibru|títulu=Historia de Castiella y Lleón. Tomu II. Romanización y Xermanización del Pandu Norte.|apellíu={{Versalita|Mangues Manjarrés}}|añu=1985|nome=Julio|apellíu2=Solana Sainz|nome2=José María|editorial=AMBITO ediciones|isbn=8486047471}} * {{Cita enciclopedia|apellíu={{Versalita|Madoz}}|nome=Pascual|enllaceautor=Pascual Madoz|añu=1850|títulu=Guisando|enciclopedia=[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]'', tomu IX''.|llugar=[[Madrid]]|editorial=Imprenta del Diccionariu xeográficu-estadísticu-históricu de D. Pascual Madoz|páxina=135|url=https://books.google.es/books?id=tQS6pjhctOIC&hctOIC&pg=PA135,M1#v=onepage&q&f=false}} * {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Troitiño Vinuesa}}|nome= Miguel Ángel|enllaceautor= |añu= 1998|títulu=Sierra de Gredos: Dinámica socioterritorial y parque rexonal|publicación=Observatorio medioambiental|númberu=1|issn= 1139-1987|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2012|url=http://revistas.ucm.es/index.php/OBMD/article/download/OBMD9898110141A/22120}} == Bibliografía adicional == * {{cita llibru|títulu=Atles de conxuntos históricos de Castiella y Lleón|apellíu={{Versalita|de les Rivas}}|nome=Juan Luis|apellíu2={{Versalita|Cieza}}|nome2=Inés|apellíu3={{Versalita|Encina}}|nome3=Javier|apellíu4={{Versalita|Fernández}}|nome4=Esther|llugar=[[Valladolid]]|editorial=Xunta de Castiella y Lleón|añu=2008|serie=Documentos PAHIS|ISBN=9788497185653 849718565X}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Guisando}} {{rellación OSM|342858}} * [[Ficheru:Escudo de Guisando (Ávila).svg|15px|]] [http://www.guisando.net/ Páxina web oficial del conceyu] {{Tradubot|Guisando}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de la provincia d'Ávila]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Ávila]] [[Categoría:Bienes d'interés cultural de la provincia d'Ávila]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] qyu3sbvk98y807hbdqtsghlku5uxq9m 0 119963 4775667 4693089 2026-11-04T09:15:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775667 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Horcajo de las Torres''' ye un conceyu d'[[España]] perteneciente a la [[provincia d'Ávila]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Lleón]]. Asitiáu na parte norte de la provincia, forma parte de la comarca tradicional de [[La Moraña]]. En {{Población|ES|añu}} cuntaba con una población de {{Población|ES|05099}} habitantes (304 homes y 237 muyeres). == Símbolos == [[Ficheru:Escudo de Horcajo de las Torres.svg|left|60px|Escudu de Horcajo de las Torres]] L'escudu [[Heráldica|heráldicu]] y la bandera que representen al conceyu fueron aprobaos oficialmente'l {{fecha|20|3|1996}}. L'escudu se [[blasón|blasona]] de la siguiente manera: {{Cita|''«Escudu cortáu. Primero de sinople perlla de planta ondeada y centrada n'abilsu. Segundu de gules, un castiellu d'oru donjonado de tres torres, mazonado de sable y esclariáu d'azur. Al timbre Corona Real d'España.»''|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ77 de {{Fecha|22|4|1996}}<ref name=bocylsim>{{cita web |url=http://bocyl.jcyl.es/boletines/1996/04/22/pdf/BOCYL-D-22041996-15.pdf|títulu=DECRETO de la Presidencia de la Diputación Provincial d'Ávila, pol que s'aprueba l'Escudu Heráldicu y Bandera Municipal del Conceyu de Horcajo de las Torres.|fecha={{Fecha|22|4|1996}}|formatu=pdf|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ77|editor=Xunta de Castiella y Lleón}}</ref>}} La descripción testual de la bandera ye la siguiente: {{Cita|''Bandera rectangular de proporciones 2:3, formada por un pañu blancu con orla danchada con dientes coloraos y blancos alternaos. Al centru l'escudu municipal.»''|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ77 de {{Fecha|22|4|1996}}<ref name=bocylsim />}} == Xeografía == El términu municipal tien 47,32&nbsp;km² de superficie. Ta percorríu pol calce del ríu [[Trabancos]], que pasa xunto al nucleu urbanu, ente les paraxes de les Cañaes y los Carcabones. El so calce suel tar secu. El términu municipal ta travesáu tamién de sur a norte pel ríu Regamón, ríu que conflúi nel Trabancos na llende del términu municipal de Madrigal, y que al igual que l'otru ríu suel tar secu salvu en periodos lluviosos del iviernu y parte de la primavera. La llocalidá ta asitiada a una altitú de 820&nbsp;[[msnm]].<ref name=altitú>{{cita web |url=http://www.aemet.es/es/eltiempo/prediccion/municipio/horcajo-de-les torres-id05099|editor=Axencia Estatal de Meteorología |títulu=Datos d'altitú pa Horcajo de las Torres na páxina de previsión meteorolóxica de AEMET provenientes del Nomenclátor xeográficu de conceyos y entidaes de población del Institutu Xeográficu Nacional}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.aemet.es/es/eltiempo/prediccion/municipios/ayuda|editor=Axencia Estatal de Meteorología |títulu=Interpretación: Predicción por conceyos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140318150717/http://www.aemet.es/es/eltiempo/prediccion/municipios/ayuda |fechaarchivu=18 de marzu de 2014}}</ref> <center> {| {{tablaguapa}} width ="40%" border = 2 align="center" |----- | width ="20%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Cantalapiedra]] ([[provincia de Salamanca]]) | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Madrigal de las Altas Torres]] | width ="20%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Madrigal de las Altas Torres]] |----- | width ="20%" align="center" | ''Oeste:'' [[Palaciosrubios]] ([[provincia de Salamanca]]) | width ="30%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="20%" align="center" | ''Este:'' [[Madrigal de las Altas Torres]] |----- | width ="20%" align="center" | ''Suroeste:'' [[Zorita de la Frontera]] ([[provincia de Salamanca]]) | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Rágama]] ([[provincia de Salamanca]]) | width ="10%" align="center" | ''Sureste:'' [[Rasueros]] |} </center> El clima ye bastante estremu, tratándose d'un [[Clima mediterraneu|clima Mediterraneu]], que carauterízase por ser calorosu pel branu y fríu pel hibiernu, coles mesmes carauterístiques de la [[Meseta Norte|pandu]]. == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 47,32&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos - Ávila|url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t43/a011/a1998/densidá/a2008/l0/&file=t10039.px&type=pcaxis&L=0 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131002103202/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2008%2Fl0%2F&file=t10039.px&type=pcaxis&L=0 |fechaarchivu=2 d'ochobre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|05099}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|{{Población|ES|05099|formatu=non}}|47.32}}&nbsp;hab./km². <center> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=600|color_1=Green|color_2=Green|color_3=Green|color_4=Green|color_5=Green|color_6=Green|color_18=blue|color_19=blue|1842|490|1857|705|1860|829|1877|982|1887|1036|1897|997|1900|991|1910|1075|1920|1113|1930|1193|1940|1336|1950|1553|1960|1555|1970|1285|1981|1093|1991|961|2001|748|2011|613|{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|05099|formatu=non}}|notes=<small> {{lleenda|#008000|[[Población de derechu]] (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye [[población de fechu]]) según los censos de población del sieglu XIX.<ref name=ine />}} {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref name=ine>{{cita web |url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Forcayu+de+les+Torres&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n |títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842 - Horcajo de las Torres|editor=Institutu Nacional d'Estadística (España)}}</ref> }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2011<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/pob_xls/pobmun11.xls|títulu=Cifres oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de xineru de 2011|editor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref> y de {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}</small>}} </center> == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = | Partíu_5 = | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = | Partíu_7 = | Alcalde_8 = Álvaro Ortega Alonso | Partíu_8 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] | Alcalde_9 = | Partíu_9 = | Alcalde_10 = Álvaro Ortega Alonso<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 17 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|50 |2009|2 |2010|0 |2011|0 |2012|0 |2013|0 |2014|0 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 0 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Comunicaciones == Atopar a 80 km de la [[Ávila|capital provincial]] y tien una comunicación bien llindada, per carretera con [[Madrigal de las Altas Torres]], a 8 km, y con [[Rasueros]], a 5 km. La llocalidá atopar a 820 m d'altor sobre'l nivel del mar. {{ensin referencies|Va unos años el camín de concentración parcelaria que xunía la llocalidá col conceyu salmantino de Palacios Rubios foi asfaltáu na so totalidá, atopándose'l firme en perfectu tao anguaño.}} == Turismu == Ta incluyíu na [[Ruta de Carlos V]]. El 9 de Xineru celebra la fiesta de Santuyano, el 15 de Mayo San Isidro y el fin de selmana del 24 d'agostu celebren les fiestes de La nuesa Señora del Horcajuelo. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Horcajo de las Torres}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de la provincia d'Ávila]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Ávila]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] cqogrgz0x39cc13sjr9fdsb8eo4i0fv 0 120503 4775550 4739341 2026-11-03T14:55:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775550 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Fuentelapeña''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]]<ref name="Dipu"/> y de la comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. El conceyu asítiase na comarca de [[La Guareña]], territoriu carauterizáu por ser una [[Altiplanu|altiplanicie]] con una cota media d'ente 800-820 [[msnm|m]] con delles pequeñes elevaciones y un ampliu valle por onde escurre'l [[ríu Guareña]], arrodiáu de campos agrícoles dedicaos al cultivu de cebera de secanu, cultivos de regadío y viñeos. Fuentelapeña cunta con una superficie de 58,23&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]] y, según datos del padrón municipal {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]], cuenta con una población de {{Población|ES|49080|formatu=non}} habitantes. Esisten evidencies de la presencia humana nesti territoriu que se remonten al Paleolíticu inferior, pasando poles diverses dómines como la árabe a la que pertenez el recién descubrimientu d'un [[qanat]] del [[sieglu IX]]. Na actualidá, y al marxe de la so arquiteutura tradicional, nel so cascu urbanu destaquen la ilesia parroquial de Santa María de los Caballeros», d'estilu renacentista y declarada [[bien d'interés cultural]] en 1983, y la ermita del Santísimu Cristu de Méjico» asitiada xunto al campusantu. Caltién un ricu folclor, puestu de manifiestu nos sos diversos actos culturales y festivos, ente los que destaquen les fiestes relixoses de [[Roque|San Roque]], la romería y la [[Selmana Santa]]. Asítiase nel espaciu protexíu denomináu "[[Llanures del Guareña]]" del sureste de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]] y vertebraes pol [[ríu Guareña]]. La so especial importancia mora na notable población reproductora d'[[Otis tardienta|avutarda común]], que la so presencia tien relevancia a nivel nacional ya internacional. Tamién pola presencia d'otres aves como'l [[Circus cyaneus|aguilucho pálidu]] y el [[Tetrax tetrax|sisón común]]. La presencia d'estes aves fizo que fuera declaráu [[ZEPA]], col códigu ES0000208. L'espaciu llinda al este cola ZEPA "Tierra de Campos".<ref>[http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/Formularios%20oficiales/PDF%20ZEPA%20resumen/ES0000208.pdf ES0000208 Llanuras del Guareña]</ref> == Topónimu == El topónimu Fuentelapeña ye frutu de la unión de los vocablos llatinos "fons, -ntis", col significáu de manantial d'agua que brota de la tierra, y de "pinna" col significáu de piedra grande ensin llabrar, según producir la naturaleza. Esto ye, que etimolóxicamente indica la esistencia d'un "manantial d'agua que brota d'una gran peña" y que la tradición popular venceya col actual «Cañu Viejo». == Símbolos == L'escudu heráldicu del conceyu de Fuentelapeña foi aprobáu por aciu alcuerdu de la Comisión de Gobiernu de la [[Diputación de Zamora]] de 3 de setiembre de 1993, quedando blasonado de la siguiente forma:<ref>{{cita web |url=http://bocyl.jcyl.es/boletines/1993/09/16/pdf/BOCYL-D-16091993-6.pdf|fecha=16 de setiembre de 1993|editor=BOCyL|obra=BOCyL Nᵘ179/1993}}</ref> {{cita|«Escudu partíu. Primero de gules con una cruz de Malta de plata. Segundu d'oru con una peña del so color puesta sobre ondes d'azur y plata. Timbrada de Corona Real».}} == Xeografía física == ;Allugamientu Atopar al sur de la [[provincia de Zamora]], dientro de la comarca de la comarca de [[La Guareña]]. Les llocalidaes estremeres son: [[Guarrate]], [[Fuentesaúco]], [[La Bóveda de Toro]], [[Vadillo de la Guareña]], [[Castrillo de la Guareña]] y [[Cañizal]]. <center> {| {{tablaguapa}} border = 2 align="center" |----- | width ="35%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Guarrate]] | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[La Bóveda de Toro]] | width ="35%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Vadillo de la Guareña]] |----- | width ="10%" align="center" | ''Oeste:'' [[Fuentesaúco]] | width ="35%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[Castrillo de la Guareña]] |----- | width ="35%" align="center" | ''Suroeste:'' [[Villaescusa (Zamora)|Villaescusa]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Cañizal]] | width ="35%" align="center" | ''Sureste:'' [[Castrillo de la Guareña]] |}</center> Asítiase a 46 [[km]] de [[Zamora]] —la capital provincial— y 45 [[km]] de [[Salamanca]], allugada sobre una fastera a 735 m d'altitú. == Historia == {{VT|Historia de la provincia de Zamora}} [[Ficheru:Cross of the Knights Hospitaller.svg|thumb|Emblema de la [[Orde de San Xuan de Xerusalén]], a la que perteneció Fuentelapeña ente los sieglos XII y XIX]] [[Ficheru:Spain & Portugal 1864 Keith Johnston detalle reino de leon.jpg|thumb|Detalle del mapa ''Spain & Portugal'', realizáu en 1864 por Keith Johnston, nel que puede reparase Fuentelapeña]] La so historia remontar al Paleolíticu inferior, como se constata col descubrimientu en 1993 d'un xacimientu arqueolóxicu en Valdeagún con numberoses pieces lítiques de la cultura achelense.<ref>{{cita publicación |apellíu=Casabó i Bernad |nome=Josep A. |títulu=La esfera de Cova Foradada (Xàbia, Marina Alta), un oxetu singular de los entamos del paleolíticu cimeru |añu= |publicación= |volume= |númberu= |issn= |url=http://repositori.uji.es/xmlui/bitstream/handle/10234/114183/Quad_preh_arq_cast_32_2014_1-1.pdf?sequence=1 |cita=Nel xacimientu de Valdeagún, en Fuentelapeña (Zamora) tamién se recoyeron una bona cantidá de boles, delles similares a la qu'equí se presenta. Lamentablemente estes pieces recoyer en superficie, y por tanto ensin estratigrafía, anque'l restu de la industria recuperada asitiaríanos nun contestu achelense |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170812100842/http://repositori.uji.es/xmlui/bitstream/handle/10234/114183/Quad_preh_arq_cast_32_2014_1-1.pdf?sequence=1 |archivedate=2017-08-12 |fechaaccesu=2018-03-07 }}</ref><ref>[http://www.torguvi.com/localidad.asp?id=3&l=t Torguvi]</ref> Tuvo un pasáu árabe como amuesa'l recién descubrimientu d'un [[qanat]] árabe del [[sieglu IX]]. Esta ye una canalización d'agües soterrañes construyida polos árabes y que s'atopa escavada en piedra arenisca. La infraestructura pudo ser construyida pa reconducir les agües soterrañes escontra la fonte conocida como «fonte la peña» que dio orixe y nome a esta llocalidá.<ref>[http://www.laopiniondezamora.es/comarcas/1744/topáu-qanat-arabe-sieglu-ix/182729.html Topáu un qanat árabe del sieglu IX. La estructura soterraña de más de cien metros, escavada en piedra arenisca, foi afayada polos trabayadores que construyíen una cabiana pa la conducción d'agua potable.]</ref><ref>[http://www.webislam.com/noticias/48272-topen_en_fuentelapena_zamora_una estructura_subterranea_arabe_d'el_s_ix.html Topen en Fuentelapeña (Zamora) una estructura soterraña árabe del s. IX]</ref><ref>[http://www.laopiniondezamora.es/portada/1996/qanat-fuentelapena-estudiu-nacional-galeriasdrenantes/223884.html El qanat de Fuentelapeña, nun estudiu nacional sobre galeríes drenantes] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=El qanat de Fuentelapeña, nun estudiu nacional sobre galeríes drenantes |2=http://www.laopiniondezamora.es/portada/1996/qanat-fuentelapena-estudiu-nacional-galeriasdrenantes/223884.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Fuentelapeña tuvo bien venceyáu a la [[orde de San Xuan de Xerusalén]] dende'l 3 de xunu de 1116, cuando la reina [[Urraca I de Lleón]] venció a estos caballeros [[La Bóveda de Toro]] con toles sos aldegues. Donación qu'en 1125 foi confirmada por [[Alfonsu VII de Lleón]]. Los sanjuanistas exercieron un dominiu cuasi absolutu en tou esti territoriu, calteniendo en dellos casos conflictos d'intereses col obispáu de Zamora, como en 1186, cuando l'obispu Guillermo y el prior del Hospital Pedro Areis, llegaron a un alcuerdu sobre los derechos eclesiásticos de les ilesies sanjuanistas na zona. Esta situación de dependencia caltener hasta 1875, en que por aciu la ''bulda Quos diversa'' estes ilesies del Hospital pasaron a depender de la diócesis de Zamora. Amás, la situación de conflictu tamién esistió cola'l conceyu de [[Toro (Zamora)|Toro]], cuando los vecinos de dellos sitios sanjuanistas -ente ellos los de Fuentelapeña- negar a emprestar serviciu militar xunto colos toresanos, reticencia que se caltuvo hasta 1246, cuando l'infante Alfonso -futuru rei [[Alfonsu X el Sabiu]]- obligó-yos a emprestalo.<ref>{{Cita web |url=http://www.romanicodigital.com/detalle-Pdf.aspx?archivo=LLAMERA%20DE%20LA%20GUARE%C3%91A&localidad=ZAMORA |títulu=Románicu Dixital: Olmo de la Guareña |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200813030502/http://www.romanicodigital.com/detalle-Pdf.aspx?archivo=LLAMERA%20DE%20LA%20GUARE%C3%91A&localidad=ZAMORA |fechaarchivu=2020-08-13 }}</ref> El primitivu hábitat de Fuentelapeña tuvo entamáu alredor de dos nucleos: la fortaleza y el templu parroquial. El castiellu pudo llevantase na segunda metá del sieglu XII, como un baluarte defensivu más del reinu lleonés. El so valor estratéxicu xustifica'l so alzáu nuna pequeña elevación de terrén, nel llugar llamáu Tesu de la Talaya. La ilesia asítiase na otra marxe del ríu, xunto a les cases vecinales y otros edificios de valor económicu. En 1208, apaez citada ente los templos hospitalarios de la Guareña.<ref>[http://www.fuentelap.com/historia/pdfs/CAPITULO3B.pdf ENCAMIENTA DE FUENTELAPEÑA ]</ref> Darréu, la documentación medieval caltenida de Fuentelapeña apaez principalmente venceyada a la [[Orde de Malta|orde de San Xuan de Xerusalén]] y la esistencia nesti conceyu d'un conventu de monxes qu'en 1534 foi treslladáu a [[Zamora]] por [[Diego Ribera de Toledo|fray Diego de Toledo]].<ref>[http://www.ayto-zamora.org/documentos/RevisionDelPlanGeneralDeOrdenacionUrbana/0_DOCUMENTOS/3_CATALOGO/DR_CATALOGO_ARQUEOLOGICO.pdf Catálogu arqueolóxicu de Zamora]</ref> Fuentelapeña foi, dende les Cortes lleoneses de 1188, una de les llocalidaes representaes pela ciudá de Toro en Cortes, pasando a integrar na Edá Moderna la [[provincia de Toro]], na que se caltuvo hasta'l sieglu XIX.<ref>{{cita llibru |apellíu= Gómez de la Torre|nome= Antonio |títulu= Corografía de la Provincia de Toro. Tomu I |idioma= castellanu |añu= 1802 |editor= Imprenta de Sancha (Madrid)|url=https://books.google.es/books?id=fQVnM4SzXTwC&pg=PA255&dq=}}</ref> En xunetu de [[1812]] na redolada de Fuentelapeña tuvo llugar la conocida como [[batalla de Castrillo]] y la posterior [[Marcha Paralela]], una serie de combates y engarraes ente les tropes aliaes del Xeneral [[Duque de Wellington|Wellington]] y les tropes napoleóniques mientres la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra d'Independencia]], previos a la famosa [[batalla d'Arapiles]].<ref>{{cita web |url= http://marchaparalela.asoproca.org/los combates-de-canizal-y-la marcha paralela-dos-acontecimientos-de-la guerra-de-la independencia-espanola/ |títulu= Los combates de Cañizal y la Marcha Paralela. Dos acontecimientos de la Guerra de la Independencia Española. |fecha= 30 de xunu de 2010 |editor= Asociación Pro Cañizal |fechaaccesu= 13 d'ochobre de 2016 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://luistorrecilla.es/la contorna-de-la-guarena-unida-por-la-historia/ |títulu=La contorna de la Guareña xunida pola hestoria|fecha= 13 d'agostu de 2012 |editor= Luis Torrecilla |fechaaccesu= 13 d'ochobre de 2016}}</ref> Cola creación de les actuales provincies en 1833, Fuentelapeña pasó a formar parte de la [[provincia de Zamora]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]], que, como toles rexones españoles de la dómina, escarecía de competencies alministratives.<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> Tres la [[Constitución española de 1978|constitución de 1978]], Fuentelapeña pasó a formar parte en 1983 de la [[Castiella y Lleón|comunidá autónoma de Castiella y Lleón]], en tanto conceyu perteneciente a la [[provincia de Zamora]].<ref>{{cita web |url=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf|títulu {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf%7Ct%C3%ADtulu |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} =Ley Orgánica 14/2007, de 30 de payares, de reforma del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón|autor={{versalita|Alministración del Estáu editorial=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|fecha=30 de payares de 2007|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]]{{ensin cursiva|, suplementu al núm. 234, de 3 d'avientu de 2007}}|ubicación=Madrid}}</ref> == Patrimoniu == {{VT|Bienes d'interés cultural de la provincia de Zamora|l1=Bienes d'interés cultural de la provincia de Zamora}} Del so patrimoniu, destaca la ilesia parroquial de Santa María de los Caballeros», d'estilu renacentista y declara bien d'interés cultural en 1983, con categoría de monumentu. La so autoría atribuyóse a Juan del Valle, un apareyador de [[Rodrigo Gil de Hontañón]] que, ente [[1563]] y [[1567]], edificó la parte más antigua del templu. Tocantes a la so fachada monumental, fabricada n'arenisca, la so arquiteutura foi atribuyida a Hernando de Nates. Cuenta con baxorrelieves de la escuela de Gregorio Hernández y una torre añadida en 1880 que foi mandada construyir pol ministru [[Claudio Moyano]], nacíu nesta llocalidá. Na so interior cuenta notable patrimoniu, ente'l que destaquen los sos retablos —principalmente'l retablu mayor— xunto coles sos talles y pintures.<ref>{{Cita web |url=http://servicios.jcyl.es/pweb/downloadDocumento.do?numbien=16606&numdoc=66444 |títulu=La ilesia parroquial de Santa María de los Caballeros, según José Ramón Nieto González |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304203815/http://servicios.jcyl.es/pweb/downloadDocumento.do?numbien=16606&numdoc=66444 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Fuentelapeña cunta tamién cola ermita del Santísimu Cristu de Méjico» asitiada xunto al campusantu y na que s'atopa la venerada imaxe del Cristu que-y da'l so nome. Esta ermita ye protagonista en setiembre d'una popular romería. == Economía == {{VT|Tierra del Vinu de Zamora}} La so población vive principalmente de l'agricultura (ceberes, garbanzos, espárragos, y viñéu acoyíu a la [[denominación d'orixe]] de [[Tierra del Vinu de Zamora]]) y de la ganadería (porcín, y daqué de vacunu y ovín), a que'l so amparu desenvolver un sector servicios formáu por una farmacia, consultoriu médicu, supermercaos, tiendes, piscina municipal, chigres y discoteca. == Demografía == {{Gráfica d'evolución |tipu=demográfica |anchor=500 |posición_1=2 |1900|2364|1910|2188|1920|2102|1930|2007|1940|2035|1950|2357|1960|2097|1970|1384|1981|1146|1991|1029|2000|1051|2017|24=729 |notes=Fonte Institutu Nacional d'Estadística d'España - Ellaboración gráfica por Wikipedia. }} == Fiestes == {{VT|Romeríes na provincia de Zamora|l1=Romeríes na provincia de Zamora}} [[Roque|San Roque]], la romería y la [[Selmana Santa]], son los trés principales actos festivos d'esti conceyu. San Roque ye la correspondiente al so patrón, y tien llugar a mediaos d'agostu. El programa festivu suel incluyir actos taurinos (corríes, encierres y novilladas) musicales, deportivos, culturales, gastronómicos y relixosos. La romería del Santísimu Cristu de Méjico, tien llugar a mediaos de setiembre. Consiste nuna procesión na que la imaxe —popularmente conocida como de los melones— ente la ilesia y la ermita, tres la que se puyen andar y una sandía. Les Selmana Santa de Fuentelapeña ye arropada por dos cofradía —Xesús Nazarenu y la Del Señor— y por seis imáxenes de Xesús arreyáu a la columna, Jesús cola Cruz arrecostines, El Santu Sepulcru, La Doliosa, La Soledá y El Cristu de la guía. Reseñables son tamién los actos festivos que protagonicen los mozos del pueblu como «les enramaes» cuando sale y entra el Cristu nel templu o la de «llantar el mayu». Tamién son destacables los pasucáis qu'entama'l grupu de xigantes y cabezudos del conceyu, con «les gigantillas» —formaos por un rei y una reina cristianos— y «los cabezudos formaos pol diañu y el toreru—. == Persones destacaes == * [[Claudio Moyano Samaniego]] (Fuentelapeña, [[1809]] - [[Madrid]], [[7 de marzu]] de [[1890]]), foi un [[políticu]] d'[[ideoloxía]] [[lliberalismu|lliberal]] qu'evolucionó de posiciones tibiamente [[progresista|progresistes]] hasta averase al [[Partíu Moderáu]]. En 1841 foi escoyíu alcalde de [[Valladolid]] y en 1843 [[Rector]] de la so universidá y [[diputáu]] a [[Cortes Xenerales|Cortes]]. En 1844 foi escoyíu diputáu por [[Zamora]] y, en 1846, por [[Toro (Zamora)|Toro]]. En 1853 entró nel gobiernu ocupando la cartera del [[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]], puestu dende'l qu'impulsó la reforma del sistema educativu español al traviés de la llei pola que ye más conocíu, la [[Llei Moyano]]. Tamién impulsó la rápida aprobación de los espedientes de [[ferrocarril]]es. * [[Juan Soldevila|Juan Soldevila y Romero]] (Fuentelapeña, [[20 d'ochobre]] de [[1843]] - [[Zaragoza]], [[4 de xunu]] de [[1923]]), foi un eclesiásticu y políticu. Sacerdote, promovíu a canónigu de [[Valladolid]], obispu de [[Tarazona]], alministrador apostólicu de [[Tudela]] y arzobispu de [[Zaragoza]], onde recibió la púrpura cardenalicia. Foi [[senador]], puestu dende'l que defendió los [[regadíos]], polo que se fixo bien popular ente los aragoneses. Morrió asesináu nun atentáu terrorista atribuyíu al grupu anarquista [[Los Solidarios]], del que formaba parte [[Bonaventura Durruti]], nel marcu de les lluches sociales de la dómina. * [[José María de Reyna Frías de la Torre]] (Fuentelapeña, [[1822]] - [[Madrid]],[[1887]]) foi un [[militar]] y [[políticu]] [[España|español]] d'ideoloxía [[moderáu|moderada]], miembru del [[Partíu Moderáu]], diputáu nes [[Cortes]] y conde de Oricáin. == Ver tamién == * [[Ríu Guareña]] * [[La Guareña]] * [[Llanures del Guareña]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Fuentelapeña}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] [[Categoría:Conceyos de Zamora]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 7uinn1x2bgpoeh97jlcjpzarw6646wz 0 120504 4775555 4738202 2026-11-03T15:03:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775555 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Fuentes de Ropel''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la [[provincia de Zamora]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]].<ref>[http://www.diputaciondezamora.es/index.asp?MP=7&MS=12&MN=2&accion=si&lletra=F&pag=10&id=117 Diputación de Zamora]</ref> Asítiase na comarca de [[Benavente y Los Valles]]. Del so cascu urbanu destaca la ilesia de San Pedro Apóstol, de la que llama especialmente l'atención la so torre de piedra, nel esterior, y el Cristu de les Indies o de los Cepeda, nel interior.<ref>[http://www.inforural.com/vermunicipio/zamora/fuentesderopel Info Rural: Fuentes de Ropel]</ref> Parte del so términu municipal intégrase dientro de la [[ZEPA]] [[Penillanuras-Campos Sur]]. == Allugamientu == Fuentes de Ropel asítiase na comarca de [[Benavente y Los Valles]], al nordeste de la [[provincia de Zamora]]. El so accesu más rápidu ye pola [[autovía del Noroeste]], en tomando la salida 257 y siguir pola [[N-610]] en direición [[Palencia]] hasta llegar a Fuentes de Ropel. Cuenta con dos carreteres comarcales que xune Fuentes de Ropel con [[Villafer]] y con [[Valderas (Lleón)|Valderas]], dambes de la [[provincia de Lleón]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ropelanas.es/AFUENTES/index.htm |títulu=Asociación cultural Iniciatives Ropelanas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160410010912/http://www.ropelanas.es/AFUENTES/index.htm |fechaarchivu=2016-04-10 }}</ref> == Historia == {{VT|Historia de la provincia de Zamora}} Los primeros asentamientos de población no que güei ye'l términu municipal de Fuentes de Ropel remontar a más de 2000 años. Dexando a un llau la era [[prehistoria|prehistórica]], na qu'hubo presencia dende'l [[Neolíticu]], destaca l'asentamientu de población de Morales, ún de los xacimientos arqueolóxicos más importantes de la dómina [[Imperiu romanu|romana]], y que pudo ser l'asentamientu de la casona romana ''Brigecio'', como defenden dellos historiadores. La presencia del home de forma entamada nesta zona créese qu'empezó nel añu [[500 e.C.]] D'esta dómina queda como heriedu más importante la coleición de pieces que s'atopa nel [[Muséu de Zamora]] y una ponte romana.<ref name=ref_duplicada_1>{{Cita web |url=http://www.ropelanas.es/AFUENTES/historia.htm |títulu=Asociación cultural Iniciatives Ropelanas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130711130727/http://www.ropelanas.es/AFUENTES/historia.htm |fechaarchivu=2013-07-11 }}</ref> [[Ficheru:Detalle mapa 1841 lizars.jpg|thumb|left|Detalle del mapa ''Part of Europe'', publicáu en 1841 por W. H. Lizars, nel que puede reparase Fuentes de Ropel trescritu como ''Ropel'']] Tres la [[Reconquista]] d'esti territoriu, apaez la que se considera como primer noticia de la esistencia del asentamientu, un documentu de los [[Reinu de Lleón|reis lleoneses]], de fecha 14 de marzu de [[1017]], onde ta citáu como ''Barrio de Fuentes''. Nesa dómina, concretamente'l 2 de setiembre de [[1038]], méntase como ''Fuentes de Rauperio''. Nel [[sieglu XII]] el nome de la villa evoluciona escontra ''Fuentes de Roper'', adoptando la so denominación actual alredor de los sieglos [[sieglu XIV|XIV]] o [[sieglu XV|XV]]. La razón d'esta denominación hai que buscala na importante presencia d'agua nel subsuelu, que facía que fora una zona de gran importancia estratéxica na vida medieval.<ref name=ref_duplicada_1></ref> Mientres la Edá Moderna, Fuentes de Ropel tuvo integráu na provincia de Lleón, tal que recueye nel sieglu XVIII Tomás López en ''Mapa xeográficu d'una parte de la Provincia de Lleón''.<ref>{{cita llibru |apellíu= López|nome= Tomás |títulu= Mapa xeográficu d'una parte de la Provincia de Lleón |idioma= castellanu |añu= 1786 |editor= Biblioteca Dixital Real Academia de la Historia|url=http://bibliotecadigital.rah.es/dgbrah/es/consulta/registro.cmd?id=12657}}</ref> Sicasí, al reestructurase les provincies y crease les actuales en 1833, Fuentes de Ropel pasó a formar parte de la [[provincia de Zamora]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]], que, como toles rexones españoles de la dómina, escarecía de competencies alministratives.<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> Tres la [[Constitución española de 1978|constitución de 1978]], Rabanales pasó a formar parte en 1983 de la [[Castiella y Lleón|comunidá autónoma de Castiella y Lleón]], en tanta llocalidá d'un conceyu integráu na [[provincia de Zamora]].<ref>{{cita web |url=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf|títulu {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf%7Ct%C3%ADtulu |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} =Ley Orgánica 14/2007, de 30 de payares, de reforma del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón|autor={{versalita|Alministración del Estáu editorial=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|fecha=30 de payares de 2007|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]]{{ensin cursiva|, suplementu al núm. 234, de 3 d'avientu de 2007}}|ubicación=Madrid}}</ref> == Demografía == {{Gráfica d'evolución |tipu=demográfica |anchor=500 |posición_1=2 |1900|1259|1910|1288|1920|1308|1930|1294|1940|1380|1950|1523|1960|1335|1970|1091|1981|800|1991|623|2000|575|2010|505|2017|26=393 |notes=Fonte: Institutu Nacional d'Estadística d'España - Ellaboración gráfica por Wikipedia. }} == Patrimoniu == De la dómina de fundación de Fuentes de Ropel merez ser destacada la ilesia de Santa María d'Arbas, que la so construcción empecipiar a finales del sieglu XII, con sobrios murios y una pimpana torre. Pola so dómina de construcción entemez elementos d'un [[Arquiteutura románica|románicu]] tardíu con un incipiente [[Arquiteutura gótica|góticu]], nun amiestu de la que namái una parte llegó hasta l'actualidá. D'esta mesma dómina ye la parroquia de San Pedro. En dichu templu, y en dómina relativamente recién afayóse un [[artesonado]], posiblemente del sieglu XV. Ésti atópase ocultu pola construcción actual.<ref name=ref_duplicada_1></ref> Anguaño la ilesia que s'atopa activa ye la de San Pedro, ente que la de Santa María topar en ruines. Ente les places de la llocalidá cabo destacar la d'Alfonsu XIII, nel centru del pueblu. == Servicios == Cuenta amás con una escuela d'infantil y primaria, una guardería, un ambulatoriu, una farmacia y una residencia de día pa vieyos.<ref name=ref_duplicada_1></ref> == Fiestes == Les fiestes principales son les d'El Cristu de les Indies (el tercer domingu de setiembre), San Blas (3 de febreru) y la festividá de la virxe de Cantimbriana (30 de mayu). La más importante d'elles ye la popularmente conocida como "El Cristu". La Cantimbriana ta basada nuna procesión dende la ilesia de San Pedro hasta'l ríu, onde se lleva la virxe de la Cantimbriana y una vegada ellí celébrase una misa al campu. Tamién ye bien popular la festividá de San Blas, tamién conocida popularmente como "los quintos" na que se realiza una carrera de cintes a caballu protagonizaes polos quintos del pueblu pa dempués entamar grandes velaes de baille.<ref>{{Cita web |url=http://www.aytofuentes.es/es/fiestes/ |títulu=Ayuntamiento de Fuentes de Ropel |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250709224039/http://www.aytofuentes.es/es/fiestes/ |fechaarchivu=2025-07-09 }}</ref> == Personaxes pernomaos == *[[Gaspar de Cepeda]]. Capitán español nacíu en Fuentes de Ropel a finales del sieglu XV y que morrió en [[San Salvador]] nel añu [[1559]]. Bien nuevu embarcar escontra América onde algamaría diversos cargos de relevancia, como alcalde de San Salvador o comendador de pueblos indíxenes na zona de [[Guatemala]]. Dende estos cargos y posición social amasó una gran fortuna cola que fizo grandes obres nel so pueblu natal. Pola so importancia pal desenvolvimientu de la llocalidá destaca en primer llugar el ''Pósito''. Fundáu por Gaspar de Cepeda en [[1558]], puede definise como un ''Bancu de Granu'', nel cual los llabradores podíen facer depósitos de granu y pidir empréstamos d'ésti que van devolver al recoyer les colleches. Estes operaciones dexaron una meyor organización de la vida agrícola. Esta institución permaneció mientres más de 400 años enraigonada en Fuentes de Ropel, y entá güei caltiénse la edificación del ''Pósito'' na plaza Mayor. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Fuentes de Ropel}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Zamora]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] qs8cj9c8crmqn4hdsp5y6dosxd9xd3k 0 120505 4775556 4613780 2026-11-03T15:05:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775556 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Fuentesaúco de Fuentidueña|el conceyu segovianu}} {{llocalidá}} '''Fuentesaúco''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la [[provincia de Zamora]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. Asítiase al sureste de la provincia de Zamora, nun llateral del valle del [[ríu Guareña]], asitiáu a 803 m d'altitú sobre una nidia fastera que baxa escontra'l cursu del Regueru de San Pedro, a 41,4 km de la ciudá de Zamora y a 34,2 km de Salamanca, afechiscamente comunicáu a dambes ciudaes por aciu una rede d'autobuses qu'opera de llunes a vienres. Fuentesaúco ta asitiáu na comarca de [[La Guareña]], na que centraliza munchos de los servicios de la mesma, polo que ta considerada como cabeza comarcal. == Topónimu == El topónimu d'esta llocalidá apigura los vocablos fonte, derivada de la pallabra llatina "fons-fontis" cola que se noma al manantial d'agua, y [[Sambucus|sabugu]], especie arbórea que da una flores blanques que s'usen na medicina como diaforético y escuédigu. El nome sufrió variaciones a lo llargo de los años y antes de llegar al actual hanse documentáu diverses versiones como "Fuentelsauco", "Fonte del Sauco o del Sabuco", ente otros.<ref>[http://www.torguvi.com/localidad.asp?id=15&l=g Fuentesaúco en Torguvi]</ref> == Símbolos == [[Ficheru:Escudo_de_Fuentesaúco.svg|left|125px|Escudu de Fuentesaúco.]] ;Escudu Escudu de plata, una águila exployada de sable y picada de gules, superada d'una corona real zarrada y a cada llau d'ésta un estandarte de gules y plata cornino d'oru. Bandera Cuadrada, bandada vertical de mariellu, colloráu, negru, colloráu y mariellu. El negru representando a l'águila, el colloráu los sos picos y garres y el mariellu al esmalte del campu del escudu. L'estil termináu nel so estremu cimeru por una Corona Real d'España o por un pomo. Sobre la superfecie del Estandarte va dir l'Escudu d'Armes del Conceyu. Fecha del Boletín: 30-04-1992 NᵘBoletín: 82 / 1992 == Xeografía == === Allugamientu === Fuentesaúco ta asitiáu al sureste de la provincia de Zamora y enclaváu nun llateral del valle del [[ríu Guareña]], alcontrándose'l nucleu urbanu nuna nidia fastera que baxa escontra'l cursu del Regueru de San Pedro, a 803 metros d'altitú. <center> {| {{tablaguapa}} border = 2 align="center" |----- | width ="35%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Villamor de los Escuderos]] | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Guarrate]] | width ="35%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Fuentelapeña]] |----- | width ="10%" align="center" | ''Oeste:'' [[Villamor de los Escuderos]] | width ="35%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[Villaescusa (Zamora)|Villaescusa]] |----- | width ="35%" align="center" | ''Suroeste:'' [[Aldeanueva de Figueroa]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Aldeanueva de Figueroa]] | width ="35%" align="center" | ''Sureste:'' [[Villaescusa (Zamora)|Villaescusa]] |}</center> === Hidrografía === Al pie de Fuentesaúco flúi'l regueru de San Pedro, que pasa xunto al nucleu urbanu na so parte oeste y acaba desaguando nel [[ríu Guareña]] cerca de [[La Bóveda de Toro]]. == Historia == {{VT|Historia de la provincia de Zamora}} === Dómina romana === Fuentesaúco cunta con dellos xacimientos documentaos nel so términu municipal, como son «Carrelinares» con restos d'asociaos a la dómina [[Altu Imperiu romanu|romana altoimperial]], la «Tierra de la Sepultura» de adscripción cultural [[Baxu Imperiu romanu|tardorromana]] y [[Pueblu visigodu|visigoda]]; y la Casa del Pastor» con restos [[Pueblu visigodu|visigodos]].<ref>[http://www.fuentesauco.es/web/RecursosWeb/DOCUMENTOS/4/0_181_1.pdf Plan parcial del sector V-A en Fuentesaúco]</ref> === Edá Media === La primer noticia histórica escrita que se caltién relativa a l'actual localicad de Fuentesaúco ye un documentu de [[1128]] nel que'l [[Reinu de Lleón|rei de Lleón]] [[Alfonsu VII de Lleón|Alfonsu VII]] y la so esposa [[Berenguela de Barcelona|Berenguela]] donaron el cotu redondu del mesmu nome al [[Diócesis de Zamora|obispu de Zamora]] [[Bernard de Périgord]].<ref>{{cita web |url=http://www.archivoscastillayleon.jcyl.es/web/jcyl/ArchivosCastillaYLeon/es/Plantiya100Detalle/1259064411465/_/1257803665837/Archivu?titulo=clasificador|títulu=Conceyu de Fuentesaúco|fechaaccesu=16 de febreru de 2015|obra=Archivo Históricu Provincial de Zamora|editor=Xunta de Castiella y Lleón|ubicación=España|idioma=Castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150217004846/http://www.archivoscastillayleon.jcyl.es/web/jcyl/ArchivosCastillaYLeon/es/Plantiya100Detalle/1259064411465/_/1257803665837/Archivu?titulo=clasificador|fechaarchivu=17 de febreru de 2015}}</ref> Pocos años dempués, en [[1133]], dichu obispu otorgaba'l derechu de [[fueru]] a los sos habitantes, ''popvlatores de Fonte de Savvgo'',{{Harvnp|Sánchez Herrero|2002|p=703}} fechu del cual deduzse qu'en dicha fecha yá tenía d'esistir un conxuntu humanu significativu.{{Harvnp|Vaca Lorenzo|2002|p=446}} Col fin de favorecer l'atracción de mayor númberu de xentes pa reforzar la so repoblación, [[Alfonsu IX de Lleón]] dio en [[1224]] un documentu de exención de too [[Pechu (tributu)|pechu]] a los nuevos pobladores que s'asitiaren en Fuentesaúco.<ref>{{cita llibru |apellíu= Bonu Domínguez|nome= María Luisa |títulu= Historia de Zamora: Zamora de los sieglos XI-XIII |idioma= castellanu |añu= 1988 |editor= Fundación "Ramos de Castro" pal Estudiu y Promoción del Home |páxines= 257 |url=https://books.google.es/books?id=WCErAQAAMAAJ&q= |cita=El rei D. Alfonsu IX excuda de tributación a toos aquellos que fueren poblar Fuentesauco en beneficiu del obispu de Zamora, a quien pertenecía la mesma por concesión real.}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://humanidades.cchs.csic.es/ih/paginas/fmh/47.htm |títulu=Exenciones de Fuentesaúco |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171030230953/http://humanidades.cchs.csic.es/ih/paginas/fmh/47.htm |fechaarchivu=2017-10-30 }}</ref> === Edá Moderna === [[Ficheru:1800 detalle Salamanca.jpg|thumb|Detalle del mapa ''Nouvelle Carte d'Asturie, Galice et Leon'', de principios del sieglu XIX, en que puede reparase Fuentesaúco.]] Mientres la Edá Moderna Fuentesaúco foi una de les llocalidaes integraes na [[provincia de Toro]], dependiendo de dicha ciudá pal votu en Cortes.<ref>{{cita llibru |apellíu= Salgado Fuentes|nome= Carlos Javier |títulu= La evolución de la identidad regional en los territorios del antiguo Reino de León (Salamanca, Zamora y León) |idioma= castellanu |añu= 2016 |editor= Universidá de Salamanca|páxines= 152 |url=https://books.google.es/books?id=D0OwDAAAQBAJ&pg=PA152&dq=}}</ref> Per otru llau, no eclesiástico Fuentesaúco constituyía la cabecera d'un arciprestalgu dende 1499.<ref>{{cita llibru |apellíu= Sánchez Herrero|nome= José |títulu= Les diócesis del reinu de Lleón: sieglos XIV y XV |idioma= castellanu |añu= 1978 |editor= Centro d'Estudios ya Investigación 'San Isidoro'|páxines= 42 |url=https://books.google.es/books?hl=es&id=0A1pAAAAIAAJ&dq=}}</ref> Darréu, en 1597, la villa de Fuentesaúco foi mercada por Pedro de Deza,<ref>{{cita llibru |títulu= Boletin de la Real Academia de la Historia. Tomu CC. Cuadiernu II. |idioma= castellanu |añu= 2003 |editor= Real Academia de la Historia |páxines= 131 |url=https://books.google.es/books?id=EG5dt-71K14C&pg=PA131&dq= |cita=Tres llicencia concedida por S. M. en 1597 pa redimir un censu de 36.000 ducaos la villa de Fuentesaúco ye mercada por D. Pedro de Deza, arcedianu de Calatrava y canónigu de la catedral de Toledo.}}</ref> a quien-y dio'l [[Condáu de la Fuente del Sabugu]] el rei [[Felipe III d'España]] en 1612, que primero foi rexíu dende'l palaciu qu'estos condes teníen en Toro.<ref>[http://www.laopiniondezamora.es/toro/2009/09/04/vida-toresana-condes-fuentesauco/381621.html La vida toresana de los Condes de Fuentesaúco]</ref> === Edá Contemporánea === Yá na Edá Contemporánea, Fuentesaúco quedó adscritu por aciu la [[división provincial de 1833]], a la [[provincia de Zamora]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]], que, como toles rexones españoles de la dómina, escarecía de competencies alministratives.<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> En 1834 constituyóse como cabecera de partíu xudicial,<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/obra/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Subdivisión en partíos xudiciales de la nueva división territorial de la Península ya islles axacentes / aprobada por S. M. nel real decretu de 21 d'abril de 1834</ref> fechu que s'enllargó hasta 1983, cuando foi suprimíu'l mesmu ya integráu nel [[Partíu Xudicial de Zamora]].<ref>[http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=1B837DA690FA2439870C0D9A2319BC56.inebaseweb01?td=85893&ext=.pdf INE: Provincia de Zamora. Entiende esta provincia los siguientes conceyos por partíos xudiciales]</ref><ref>[https://boe.es/datos/pdfs/BOE/1983/064/R07639-07936.pdf Real Decretu 529/1983, de 9 de marzu, pol que se determinen los Partíos Xudiciales de cada provincia, a considerar a efeutos de les eleiciones de Diputaos provinciales.]</ref> Tres la [[Constitución española de 1978|constitución de 1978]], Fuentesaúco pasó a formar parte en 1983 de la [[Castiella y Lleón|comunidá autónoma de Castiella y Lleón]], en tanto conceyu integráu na [[provincia de Zamora]].<ref>{{cita web |url=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf|títulu {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf%7Ct%C3%ADtulu |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} =Ley Orgánica 14/2007, de 30 de payares, de reforma del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón|autor={{versalita|Alministración del Estáu editorial=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|fecha=30 de payares de 2007|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]]{{ensin cursiva|, suplementu al núm. 234, de 3 d'avientu de 2007}}|ubicación=Madrid}}</ref> == Demografía == {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=800|color_1=Green|color_2=Green|color_3=Green|color_4=Green|color_5=Green|color_6=Green|color_18=blue|color_19=blue|1842|2557|1857|3376|1860|3434|1877|3378|1887|3818|1897|3595|1900|3596|1910|3555|1920|3200|1930|2995|1940|3063|1950|3321|1960|3149|1970|2360|1981|2191|1991|1994|2001|1852|2011|1926|2017|1551|notes=<small> {{lleenda|#008000|[[Población de derechu]] (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye [[población de fechu]]) según los censos de población del sieglu XIX.<ref name=ine />}} {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref name=ine>{{cita web |url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=49&codigoMunicipio=081&btnBuscarCod=Consultar+selecci%F3n|títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842 - Fuentesaúco|fechaaccesu=16 de febreru de 2015|editor=Institutu Nacional d'Estadística (España)}}</ref> }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2011<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/pob_xls/pobmun11.xls|títulu=Cifres oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de xineru de 2011|fechaaccesu=16 de febreru de 2015|editor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref> y de 2017 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}</small>}} == Economía == [[Ficheru:Garbanzo de Sauco.jpg|thumb|right|[[Garbanzu de Fuentesaúco]].]] La economía de Fuentesaúco ta apoderada principalmente pol [[sector primariu]], en gran midida pola agricultura y na ganadería, dando llugar a la esistencia de ciertes empreses de la [[industria agroalimentaria]], centraes nel tresformamientu de productos cárnicos y lácteos. L'agricultura de la zona, principalmente, ye estensiva basada nos cultivos de secanu, sobre manera ceberes, anque tamién ye importante la cantidá de suelu dedicada al regadío. Tamién hai que destacar los [[garbanzu|garbanzos]], arrexuntaos na denominación d'orixe [[Garbanzu de Fuentesaúco]], según el cultivu del [[Asparagus officinalis|espárragu]], de más recién introducción. Ye tal l'enraigono de los garbanzos a esta tierra zamorana, que ye conocíu por toos el dichu qu'acompaña al pueblu, que nun ye otru que'l de ''"el bon garbanzu y el bon lladrón de Fuentesaúco son"''. La ganadería ta apoderada por instalaciones intensives nos sectores lácteo y porcín. == Tresporte y comunicaciones == === Carreteres === *La villa ye travesada pela carretera autonómica que [[CL-605]] que xune Zamora con Segovia. Amás esta vía de comunicación coneuta direutamente a la villa saucana cola autovía [[A-62]] y la [[N-620]] en [[Cañizal]], a 12 km, coneutando asina Fuentesaúco con Valladolid (a 90 quilómetros), amás de ser la ruta natural escontra'l País Vascu y Francia. *Otra importante carretera que traviesa la llocalidá ye la ZA-605, que coneuta Fuentesaúco con [[Toro (Zamora)|Toro]] y [[Salamanca]], y qu'atopa en Fuentesaúco el so puntu mediu ente estes dos ciudaes. *D'últimes taría la carretera provincial ZA-602, que s'estiende dende [[El Cubo del Vino]], onde coneuta cola autovía [[A-66]] y la [[N-630]]. == Cultura == === Fiestes === La fiesta más popular ye la de La Visitación, celebrada'l primer fin de selmana de xunetu. El so orixe remontar a hai más de 400 años y nella tienen llugar los tradicionales “axorices”, espectáculu taurín nel que participen toros, caballos, espantadores y encerradores, xunto col numberosu públicu rexuntáu nel prau de La Reguera. Atendiendo a la ordenanza municipal reguladora de festexos taurinos populares, cabo señalar que'l so orixe remontar al 17 de xunu de 1596, tres un intentu d'unificar les festividaes relixoses de los dos feligresíes esistentes entós daquella, les cuálos estremaben la villa. D'esta forma, les dos partes del conceyu, San Juan y Santa María xuníense proclamando la festividá: La Visitación de La nuesa Señora a la so prima Santa Isabel. D'esta forma, consiguíase aunir a les figures de San Juan, por aciu la so madre, Santa Isabel, y a Santa María. Ye ciertu que nos sos empiezos estes festividaes teníen un altu conteníu relixoso, al que nun tardó en sumase'l componente taurín, pos ye equí onde nacen axorizar de Fuentesaúco. Los conocíos Axorices, nacieron como un actu d'enfrentamientu social, relativu a los distintos niveles socioeconómicos de la llocalidá. Los ganaderos o posesores de caballos de la dómina, encargar de traer a los toros y cabestru dende la finca pa zarralos nes corrolades del pueblu, coles mires de ser toreaos pela tarde na plaza de toros. El pueblu llanu que nun podía esfrutar d'esos festexos taurinos na plaza, motiváu pol sentimientu sociu-cultural y de divertimento, esperaba a los reses na entrada del pueblu col fin de "axorizar" a la menada conducida polo caballistes, obligándo-yos a axuntar de nuevu la menada y volver intentar zarrala peles cais del pueblu. D'esta forma, cabo señalar que Los Axorices, basar nel desafíu esistente ente los que participen a cuerpu y los que participen a caballu, de forma que los caballeros quieren sacar del Prau de la Reguera la menada de toros, ente que los encerradores d'a pies torguen el pasu de los corninos, d'ende'l so nome. Anguaño, y pa siguir cola tradición, realícense trés axorices acaldía antes de zarralos nes corrolades asitiaes dientro del pueblu. Xunto a axorizar, tamién se celebren otros festexos taurinos en La Visitación, como son los encierres de cai y los festexos de plaza. Cabo señalar la diferenciación de les partes dientro del encierre mistu compuestu por de primeres l'encierre de prau (axorices y xubida) y en segundu llugar l'encierre de cai. La Feria de Los Santos ye otra de les tradicionales fiestes saucanas. El so orixe ye tamién inciertu, anque tuvo d'algamar una amplia notoriedá en reconociéndose la so oficialidá con una orde real de Carlos III del añu 1776. De magar, foi celebrada tolos martes y los seis primeros díes de payares. El so orixe foi ensin dulda una feria agroalimentaria, antaño denomada "feria del ayu" y que güei se convirtió nun puntu d'alcuentru y esposición de productos de la tierra. De sonadía ye tamién la Selmana Santa de Fuentesaúco, una de les más populoses de la provincia de Zamora. Entá caltién nos nuesos díes la so austera pureza y l'ampliu respaldu de los saucanos al traviés de los sos cinco cofraderíes como son: Cofradería del Ecce Homo, Hermandá de Xesús Nazarenu, Cofradería del Cristu de l'Agonía (Cofradería del Silenciu), Cofradería del Santu Entierru y Cofradería de la Virxe de la Soledá. Cuenta con un bon númberu de procesiones, nos que participen pasos de pervalible imaginería relixosa, roblaos por reputaos escultores como Juan de Montejo, ente otros. Los Quintos que, a pesar de sumir la mili, sigue siendo un acontecimientu popular promovíu polos mozos de la villa qu'entren en quintes. Trés son les principales festividaes, na que la quinta entera pa ser estremáu, va vistir con un monu del color escoyíu polo quintos, yá son munchos los colores utilizaos (mariellu, azul, verde, colloráu...). La primera coincide cola entrada en quintes de los mozos saucanos, la denomada fiesta de la enramada, que tien llugar en febreru. Consiste nel allugamientu, a lo llargo de la madrugada, d'enramaes nos balcones y puertes de les quintes, mientres estes señalen les puertes de les cases de los quintos varones con paya principalmente. La segunda fecha ye la xubida del mayu na nueche del 1 de mayu, llevada a cabu polos quintos con ayuda del restu del pueblu de forma manual con ayuda de tres soga. La tercera y última ye la fiesta de la caza onde los quintos van cazar xunto al restu del pueblu y na que se despiden del so añu de quintos cenando colos quintos del añu siguiente, venciéndo-yos asina'l testigu. Bien celebraes, y de rancia tradición, son tamién Les Águedas. Mientres esta festividá, la villa cunta con una nutrida cofradería, na que los sos componentes vistir coles sos meyores gales pa la particular procesión y posterior pasucáis. Nos últimos años adquirió notable puxanza la festividá del Saucano Ausente. Celebración del mes d'agostu consistente nuna romería popular y festivo que rexunta a los saucanos na paraxa d'El Cuáiz, pa compartir una tarde de merienda y de verbena campestre. Convirtióse nuna xornada na que los saucanos aúnan los sos venceyos, tantu los que moren na villa como aquellos que tuvieron qu'emigrar a otros llugares de la xeografía. == Patrimoniu Monumental == [[Ficheru:Iglesia Parroquial de Santa María del Castillo.jpg|thumb|right|[[Ilesia de Santa María del Castillo (Fuentesaúco)|Ilesia parroquial de Santa María del Castillo]].]] Ente los sos monumentos relixosos figuren: *[[Ilesia de Santa María del Castillo (Fuentesaúco)|Ilesia parroquial de Santa María del Castillo]]: un gran templu del [[sieglu XVI]], declarada [[Bien d'Interés Cultural (España)|B.I.C]] en 1973.<ref>[https://boe.es/boe/dias/1974/04/04/pdfs/A06951-06951.pdf Decreto 3441/1973, de 7 d'avientu, pol que se declara monumentu históricu-artísticu, de calter nacional, la ilesia de Santa María del Castillo, de Fuentesaúco (Zamora).]</ref> *[[Ilesia de San Xuan Bautista (Fuentesaúco)|Ilesia de San Xuan Bautista]]: que data del [[sieglu XVII]]. *[[Ermita de Los Dolores]] *[[Ermita de la Virxe de l'Antigua]]: acueye la talla relixosa de la patrona de la villa, la Virxe de l'Antigua. == Ver tamién == * [[La Guareña]] * [[La Guareña (mancomunidá)|Mancomunidá de la Guareña]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |títulu=Historia de Zamora. Tomu I. De los oríxenes a la fin del medievu otros=Juan Carlos Alba López (coord.)|edición=Segunda|añu=2002|ubicación=Zamora|editorial=Institutu d'Estudios Zamoranos "Florián de Ocampo"|isbn=84-86873-99-1|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/libro?codigo=533830#volume96718}} * {{cita llibru |apellíos=Maya Frades|nome=Antonio|enllaceautor=Antonio Maya Frades|títulu= Tradición y cambéu nel paisaxe rural zamoranu: El campu de La Guareña |añu=1994|ubicación=Zamora|editorial=[[Universidá de Lleón]] ya Institutu d'Estudios Zamoranos "Florián de Ocampo"|isbn=84-7719-420-3|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/libro?codigo=187558}} * {{cita publicación |apellíu=Regueras Grande |nome=Fernando |enllaceautor=Fernando Regueras Grande |títulu=Delles considerraciones sobre los mosaicos de la provincia de Zamora |añu=1991 |publicación=Boletín del Seminariu d'Estudios d'Arte y Arqueoloxía:BSAA |volume=57|páxines=163-177 |ubicación=Valladolid |issn=0210-9573 |url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2689039}} * {{cita publicación |apellíu=Rodríguez Marcos|nome=José A. |enllaceautor=José Antonio Rodríguez Marcos |apellíos2=Coloráu Guerra |nome2=Manuel A. |enllaceautor2=Manuel Ángel Colorado Guerra |apellíos3=Sanz Mínguez|nome3=Carlos|enllaceautor3=Carlos Sanz Mínguez|apellíos4=del Val Recio|nome4=Jesús M.|enllaceautor4=Jesús M. del Val Recio|títulu=Poblamiento romano en el Valle de La Guareña |añu=1981 |publicación=Revista del Club Amigos de Fuentesaúco |volume=Vol.III |páxines=13|ubicación=Salamanca|isbn= |url=https://www.academia.edu/1946449/RODR%C3%8DGUEZ_MARCOS_J.A._ROJO_GUERRA_M.A._SANZ_M%C3%8DNGUEZ_C._y_VAL_RECIO_J.Ma_del_1981_Poblamiento_romano_en_el_Valle_del_Guare%C3%B1a._Club_Amigos_de_Fuentesa%C3%BAco_III_Salamanca}} * Estatutos ACT Axorices de Fuentesaúco. * Ordenanza municipal reguladora de les "Fiestes de Visitación". == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Fuentesaúco}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] [[Categoría:Conceyos de Zamora]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 956qpjse37ggo3ulivaznm9che1jezr 0 120508 4775566 4767478 2026-11-03T16:59:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775566 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Galende''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. Atópase allugáu na comarca de [[Senabria]], al noroeste de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]]. Nel so términu municipal atópense les llocalidaes de Cubiellu o [[Cubeillu]]<ref name=":0">https://tierraalantre.wordpress.com/2010/08/10/que-facemos-cola-toponimia-de-zamora/</ref>, Galende, [[Eilanes]], [[Al Pobláu]], [[Pedrazales]], [[La Ponte (Zamora)|La Ponte]], [[Rabaniellu]], [[Riballagu]], [[Riballagu Nuevu]], [[Samartín de Castañeda]] y [[Vigu (Zamora)|Vigu]]<ref>https://tierraalantre.wordpress.com/2010/08/10/que-facemos-cola-toponimia-de-zamora/</ref>.<ref>[http://www.diputaciondezamora.es/index.asp?MP=7&MS=12&MN=2&accion=si&lletra=G&pag=&id=121 Galende na páxina de la Diputación de Zamora] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Galende na páxina de la Diputación de Zamora |2=http://www.diputaciondezamora.es/index.asp?MP=7&MS=12&MN=2&accion=si&lletra=G&pag=&id=121 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name=":1">[http://www.furmientu.org/01Documentos/9999999996BalbuenaToponimia.pdf 2i_Fernando ALVAREZ-BALBUENA.pdf] Páxina 10.</ref> Galende asítiase en plenu [[Parque natural del Llagu de Senabria y Alrededores|parque natural del Llagu de Senabria]], el mayor [[llagu]] d'orixe [[glaciar]] de la [[península ibérica]], con 318,7 [[Hectárea|ha]] y una fondura máxima de 53 [[m]], amás de ser un espaciu natural protexíu de gran curiosu turísticu. == Llocalización == Falta 118 km de [[Zamora]], la capital de la provincia, y a 24 km, aproximadamente, de tierres portugueses pertenecientes al distritu de [[Distritu de Bragança|Bragança]]. [[Ficheru:Molino de La Puente Galende abril 2010.jpg|thumb|left|Molín de La Ponte.]] El ríu [[ríu Tera |Tera]] crucia esta llocalidá, creando'l so especial paisaxe riberano. El pueblu atópase estremáu en tres barrios: ''Barrio Cima'' allugáu na zona de la carretera onde s'atopen los chigres, hostales, agospiamientos rurales, restoranes; ''Meillugar'' que s'atopa, como'l so nome indica, nel mediu del pueblu, onde ta la ilesia; y ''Barriu So'', allugáu na marxe derechu del ríu Tera, qu'a esi altor caltién una antigua presa molinera. == Historia == La primer referencia escrita a Galende data del añu 927, arriendes de un pleitu ente'l [[Monesteriu de Samartín de Castañeda]] y un tal Ranosindo por una pesquería y otres propiedaes que según un documentu posterior yá fueren vendíes nel 916 al monesteriu.<ref>{{cita llibru|apellíu=Martín Viso|nome=Iñaki|títulu=La feudalización del valle de Sanabria (sieglos X-XIII)|idioma=castellanu|añu=1993|editor=Universidá de Salamanca (Studia Histórica-Historia Medieval Vol.XI)|páxines=38|url=http://gredos.usal.es/xmlui/bitstream/handle/10366/69778/La_feudalizacion_del valle_de_Sanabria_(.pdf?sequence=1|cita=El primer documentu que figura nel TMC que trata sobre Senabria ye del añu 927 y fai referencia a un pleitu ente'l monesteriu y un tal «Ranosindo et suos gasalianes» sobre una pesquería y les sos tierres allugaes en Galende. Diches propiedaes fueren vendíes al monesteriu nel 916, según afírmase nun testimoniu posterior.}}</ref> Darréu, nel añu 990 dase la presencia del rei [[Bermudo II de Lleón]] en Galende, al qu'acompañaron los obispos y magnates del [[Reinu de Lleón]], comprobando la destrucción de la llocalidá poles razzias musulmanes.<ref>{{cita llibru|títulu=Les Cortes de Castiella y Léon na edá media|idioma=castellanu|añu=1988|editor=Cortes de Castiella y Lleón|páxines=113|url=https://books.google.es/books?hl=es&id=oJUkAQAAIAAJ&dq=|cita=L'añu 990 una escritura dada pol rei Vermudo II en favor del monesteriu bercianu de Carracedo fala de la presencia del monarca acompañáu de los sos obispos y de tolos magnates del reinu ''...et comparuimus cum episcopos nostros seu et omnes magnates regi [sic] nostri'' na villa senabresa de Galende que fuera destruyida poles razzias musulmanes.}}</ref> Mientres la Edá Moderna, Galende foi una de les llocalidaes que s'integraron na provincia de les Tierres del Conde de Benavente y dientro d'esta na receptoría de Senabria.<ref>{{cita llibru |apellíu= Salgado Fuentes|nome= Carlos Javier |títulu= La evolución de la identidad regional en los territorios del antiguo Reino de León (Salamanca, Zamora y León) |idioma= castellanu |añu= 2016 |editor= Universidá de Salamanca|páxines= 149-150 |url=https://books.google.es/books?id=D0OwDAAAQBAJ&pg=PA150&dq=}}</ref> Sicasí, al reestructurase les provincies y crease les actuales en 1833, Galende pasó a formar parte de la [[provincia de Zamora]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]], que, como toles rexones españoles de la dómina, escarecía de competencies alministratives.<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> Un añu dempués Galende foi adscrita al partíu xudicial de [[Puebla de Sanabria]].<ref>[http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=1B837DA690FA2439870C0D9A2319BC56.inebaseweb01?td=85893&ext=.pdf INE: Provincia de Zamora. Entiende esta provincia los siguientes conceyos por partíos xudiciales]</ref> Tres la [[Constitución española de 1978|constitución de 1978]], Galende pasó a formar parte en 1983 de la [[Castiella y Lleón|comunidá autónoma de Castiella y Lleón]], en tanto conceyu integráu na [[provincia de Zamora]].<ref>{{cita web|url=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf|títulu {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf%7Ct%C3%ADtulu |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} =Ley Orgánica 14/2007, de 30 de payares, de reforma del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón|autor={{versalita|Alministración del Estáu editorial=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|fecha=30 de payares de 2007|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]]{{ensin cursiva|, suplementu al núm. 234, de 3 d'avientu de 2007}}|ubicación=Madrid}}</ref> == Demografía == {| border="1" cellpadding="2" align="center" |+ Población municipal |- ! × !! align="right" | Total !! align="right" | Varones !! align="right" | Muyeres |- ! align="right" | 1996 | align="right" | 1.416 || align="right" | 698 || align="right" | 718 |- align="right" !1998 | 1.379 || 677 || 702 |- align="right" ! 1999 | 1.401 || 689 || 712 |- align="right" ! 2000 | 1.363 || 665 || 698 |- align="right" ! 2001 | 1.360 || 670 || 690 |- align="right" ! 2002 | 1.374 || 688 || 686 |- align="right" ! 2003 | 1.402 || 711 || 691 |- align="right" ! 2004 | 1.359 || 688 || 671 |- align="right" ! 2005 | 1.372 || 689 || 683 |- align="right" ! 2006 | 1.381 || 691 || 690 |- align="right" ! 2007 | 1.395 || 693 || 702 |- align="right" ! 2008 | 1.374 || 689 || 685 |- align="right" ! 2009 | 1.313 || 674 || 639 |- align="right" ! 2010 | 1.308 || 676 || 632 |- align="right" ! 2011 | 1.384 || 713 || 671 |- align="right" ! 2012 | 1.361 || 708 || 653 | colspan="3" | <small> Fonte: I.N.E. (España)''</small> |} {{Gráfica d'evolución |tipu=demográfica |anchor=500 |posición_1=2 |1900|1915|1910|2087|1920|1941|1930|2537|1940|2685|1950|2840|1960|2875|1970|1869|1981|1459|1991|1226|2000|1363|2010|1308|2017|26=1068 |notes=Fonte: Institutu Nacional d'Estadística d'España - Ellaboración gráfica por Wikipedia. }} === Nucleos de población === El conceyu estremar n'once nucleos de población, que teníen la siguiente población en 2017 según l'[[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]].<ref>{{Cita web|fechaaccesu = 19 de marzu de 2017|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref> {| {{tablaguapa}} align="center" ! Nome n'[[asturlleonés]] !Nome oficial ! Población |- | [[La Ponte (Zamora)|La Ponte]]{{Ensin referencies}} |El Puente |align="right" |340 |- | [[Vigu (Zamora)|Vigu]]<ref name=":1" /> |Vigo |align="right" |152 |- | [[Samartín de Castañeda]] |San Martín de Castañeda |align="right" |127 |- | '''Galende'''{{Ensin referencies}} |'''Galende''' |align="right" |107 |- |[[Riballagu Nuevu]] |Ribadelago Nuevo |align="right" |85 |- |[[Eilanes]]<ref name=":1" /> |Ilanes |align="right" |71 |- | Cubiellu o [[Cubiellu (Zamora)|Cubeillu]]<ref name=":0" /> |Cubelo |align="right" |65 |- |[[Pedrazales]]<ref name=":1" /> |Pedrazales |align="right" |50 |- |[[Rabaniellu]]<ref name=":1" /> |Rabanillo |align="right" |38 |- |[[Riballagu]]<ref name=":1" /> |Ribadelago |align="right" |30 |- |[[Al Pobláu]]<ref name=":1" /> |Moncabril |align="right" |3 |- |} == Arquiteutura == [[Ficheru:Casas del Meillugar abril 2007 Galende 008.jpg|thumb|left|Casa típica nel Meillugar.]] El so cascu antiguu ye un claru exemplu de l'arquiteutura sanabresa, con belles cases fabricaes en piedra del llugar y teyaos de cayuela. D'ente los sos inmuebles destaca la ilesia parroquial, dedicada a San Mamés, d'una sola nave y con un retablu com la imaxe del santu. Xunto al [[ríu Tera]] hai una pequeña presa artesanal y un molín. == Paisaxe == [[Ficheru:Sanabria The lake.jpg|190px|left|thumb|Vista del llagu de Senabria.]] Ún de los aspeutos más curiosos d'esta llocalidá ye'l paisaxe y la naturaleza que lu arrodia. El so ríu, llagos, llagunes, valles y praderíes convertir nun llugar aparente pa la contemplación y el descansu. D'esti territoriu destaca'l [[Parque natural del Llagu de Senabria y alrededores|parque natural del Llagu de Senabria]], espaciu natural que colos sos 22&nbsp;000 [[hectárees|ha]] afecta inclusive a les sierres [[Sierra Segundera|Segundera]] y [[Cabreira]]. Equí se dislumbra la morfoloxía creada polos glaciares que mientres el [[Cuaternariu]] afectaron a estes sierres como puede trate na mesma cuenca del [[llagu de Sanabria]] y del ríu [[Ríu Tera|Tera]]. D'esta forma, la comarca de [[Senabria]] conserva na actualidá'l mayor númberu de llagunes d'orixe glaciar de la península ibérica dempués de los Pirineos. Hasta 35 llagunes fueron contabilizaes, toes elles carauterizaes por tar asitiaes na altiplanicie (1600 [[msnm]]) y pola pureza de les sos agües, lo que redunda en beneficiu de la fauna y la flora específica que vive nesti hábitat. La consecuencia más notable d'esta glaciación, ye'l mesmu [[llagu de Sanabria|llagu de Senabria]]. Ésti foi escaváu pol xelu de la postrera [[glaciación de Würm]], algamando una fondura de 53 [[metru|m]] y un llargor que supera los 3 [[quilómetru|km]]. Estos datos conviérten-y nel mayor llagu glaciar de la Península. Pero amás atópase nuna bella paraxa que dio orixe a una particular [[Lleenda del Llagu de Sanabria|lleenda]], qu'asitia'l so orixe nuna maldición divina del pueblu que, anubiertu, fuelga so les sos agües y del que s'escucha'l tañimientu de les sos campanes cada nueche de [[Xuan Bautista|San Xuan]].<ref>{{Cita web |url=http://pueblos.elnortedecastilla.es/zamora/sanabria/galende/datos |títulu=Datos sobre Galende n'El Norte de Castiella |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130928121708/http://pueblos.elnortedecastilla.es/zamora/sanabria/galende/datos |fechaarchivu=2013-09-28 }}</ref> == Fiestes == Galende festexa Los Mártires, el 21 de xineru, y [[Mamés | San Mamés]], el 7 d'agostu. El pueblu tien dellos equipos de fútbol en distintes categoríes amateurs. Xuega nun tornéu que s'entama pa tou Senabria onde compiten otros pueblos de la comarca en dómina veraniega. == Ver tamién == {| width=70% |- valign ="top" |width=28%| * [[Llagu de Senabria]] * [[Lleenda del Llagu de Senabria]] * [[Llaguna de los Pexes]] * [[Llaguna de les Yegües]] * [[Ríu Tera]] * [[Ríu Negru (Zamora)| Ríu Negru]] * [[Ríu Castro]] * [[Ríu Bibei]] * [[Ríu Gamoneda]] * [[Tuela |Ríu Tuela]] * [[Banzáu de San Sebastián]] * [[Banzáu de Cernadiella]] * [[Banzáu de Vega de Tera]] |width=35%| * [[Sierra de la Cabrera (Lleón y Zamora) | Sierra de la Cabreira]] * [[Sierra Segundera]] * [[Sierra Gamoneda]] * [[Pena Trevinca]] * [[Moncalvo]] * [[Monte del Tejedelo]] * [[Ilesia de Santa María del Azogue (Puebla de Sanabria)|Ilesia de La nuesa Señora del Azogue]] * [[Monesteriu de Samartín de Castañeda]] * [[Santuariu de la Tuiza]] * [[la Alcobilla |Santuariu de la Alcobilla]] * [[Camín de Santiago Senabrés]] * [[Castro d'As Muradellas]] * [[GR-84]] |width=37%| * [[Castiellu de los Condes de Benavente]] * [[Cortello dos Llobos]] * [[Curru dos Llobos]] * [[Senabria]] * [[La Viella]] * [[As Portelas]] * [[Lubián]] * [[La Requejada]] * [[Catástrofe de Riballagu]] * [[Gastronomía de la provincia de Zamora]] * [[Contornes de la provincia de Zamora]] * [[Llista de conceyos de Zamora|Conceyos de la provincia de Zamora]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * {{Enllaz rotu|1=Informe socioeconómico de SODEZA sobre Galende |2=http://www.sodeza.es/Informes_Conceyos/Galende.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.cajaespana.es/pubweb/decyle.nsf/30964726y9725b85c1256b960062ae0c/411566424c798205c1256bb5003cc080/$FILE/49085.PDF Informe socioeconómicu de Caja España sobre Galende] {{Tradubot|Galende}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Zamora]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] d33pv0n08ysuvyx66cwnrtlf41rs4jc 0 120509 4775571 4692550 2026-11-03T17:24:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775571 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Gallegos del Río''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]].<ref>[http://www.diputaciondezamora.es/index.asp?MP=7&MS=12&MN=2&accion=si&lletra=G&pag=&id=123 Gallegos del Río na páxina web de la Diputación de Zamora]</ref> Atópase allugáu na comarca d'[[Aliste]], al oeste de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]] y cerca de la frontera con [[Portugal]]. El conceyu ta formáu pol territoriu correspondiente a los términos de [[Domez]], [[Flores (Zamora)|Flores]], Gallegos del Río, [[Lober]], [[Puercas]], [[Tolilla]] y [[Valer]]. La so mayor riqueza mora na so redolada natural, especialmente na zona bañada pel ríu[[ríu Aliste| Aliste]]. Del so cascu urbanu destaca la so ilesia parroquial, de la que sobresal la so cruz de plata y el so Cristu de les Inxuries. Tamién cuenta numberoses cases construyíes a la manera tradicional con piedra, dalgunes d'elles amuesen bellos grabaos.<ref>{{Cita web |url=http://pueblos.elnortedecastilla.es/zamora/aliste/gallegos_del_rio/datos |títulu=Gallegos del Río na páxina web d'El Norte de Castiella |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130802075549/http://pueblos.elnortedecastilla.es/zamora/aliste/gallegos_del_rio/datos |fechaarchivu=2013-08-02 }}</ref> == Toponimia == El so nome débese a que foi repobláu na Edá Media con xentes procedentes de [[Galicia]]. Esti fechu nun ye tan estrañu nes repoblaciones llevaes a cabu pola [[Reinu de Lleón|monarquía lleonesa]], yá que n'otres zones del so dominiu hai topónimos qu'indiquen la procedencia gallega de los sos repobladores, como asocede en [[Gallegos del Pan]], [[Gallegos del Campo]], [[Gallegos de Argañán]], [[San Felices de los Gallegos]], [[Galleguillos]] o [[Gallegos de Solmirón]]. == Xeografía == Nel términu municipal atópense les llocalidaes de: [[Domez]], [[Flores (Zamora)|Flores]], Gallegos del Río (capital del conceyu), [[Lober]], [[Puercas]], [[Tolilla]] y [[Valer]]. == Historia == {{VT|Historia de la provincia de Zamora}} Dientro del actual términu municipal, nel añu 1171 el rei [[Fernandu II de Lleón]] concedió la villa de Domez al [[Monesteriu de Moreruela]].<ref>{{cita llibru |apellíu= Bonu Domínguez |nome= María Luisa |títulu= El Monesteriu de Santa María de Moreruela, (1143-1300) |idioma= castellanu |añu= 1975 |editor= Caja de Ahorros Provincial de Zamora |páxines= 136, 231 |url=https://books.google.es/books?hl=es&id=B0FpAAAAIAAJ&dq= |cita= El rei Fernandu II dona a Moreruela la villa de Domez en tierra de Aliste (1171).}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu= Alfonso Antón |nome= Isabel |títulu= La Colonización cisterciense nel Pandu del Duero: L'Exemplu de Moreruela, sieglos XIII-XIV. |idioma= castellanu |añu= 1983 |editor= Universidad Complutense de Madrid |páxines= 164 |url=https://books.google.es/books?id=7G5KAQAAIAAJ&q= |cita= va incorporar heredaes diverses que la so valoración económica yá diximos ye práuticamente imposible cuantificar. En 1171 Fernandu II concederá-yos la villa de Domez}}</ref> Esta donación tuvo llugar nun contestu de dificultá, una y bones les contornes d'Alba y Aliste foron área de conflictu ente los reinos lleonés y portugués nos sieglos XII y XIII. Sicasí, tres el [[Tratáu d'Alcañices]] la situación aselóse y a principios del sieglu XIII, la zona quedó definitivamente integrada nel [[Reinu de Lleón]], pacificándose la frontera y rematando los conflictos medievales pol so control.<ref name=viso>{{cita llibru |apellíu= Martín Viso|nome= Iñaki |títulu= Poblamientu y estructures sociales nel norte de la Península Ibérica. Sieglos VI-XIII |idioma= castellanu |añu= 2000 |editor= Universidá de Salamanca|páxines= 349 |url=https://books.google.es/books?id=riAGnv4vUaYC&pg=PA349&dq= |cita=Mientres el periodu anterior (sieglos X-XI), l'occidente zamoranu integrárase nel reinu de Lleón. La escasez de noticies nel sieglu XI alimenta la hipótesis de que topamos ante un espaciu marxinal dientro de la formación lleonesa, al igual qu'asocede con otres de la periferia interior. La xénesis de la monarquía portuguesa fixo necesaria una delimitación fronteriza qu'estremaría rexones con similitud socio-económiques, polítiques y culturales, conformándose como zones de frontera. […] Los conflictos rematen a principios del XIII, cuando Nuño de Zamora, posiblemente Nuño Froilaz, repuebla Castro de Alcañices y los lleoneses controlen Aliste, en conquistando temporalmente dellos castiellos de la zona trasmontana oriental. La llinia fronteriza va quedar asina afitada hasta los nuesos díes}}</ref> Yá na Edá Contemporánea, cola creación de les actuales provincies en [[división provincial de 1833|1833]], Gallegos foi adscritu a la [[provincia de Zamora]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]], que, como toles rexones españoles de la dómina, escarecía de competencies alministratives.<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> Un añu dempués quedó integráu nel partíu xudicial d'[[Alcañices]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/obra/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Subdivisión en partíos xudiciales de la nueva división territorial de la Península ya islles axacentes / aprobada por S. M. nel real decretu de 21 d'abril de 1834]</ref> Coles mesmes, alredor de 1850, el términu de Gallegos del Río tomó la so actual estensión, al integrar nel so conceyu, les llocalidaes de [[Domez]], [[Flores (Zamora)|Flores]], [[Lober]], [[Puercas]], [[Tolilla]] y [[Valer]].<ref>[http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=gallegos+del+rio&btnBuscarDenom=Submit+selection Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842]</ref> Gallegos dependió del partíu xudicial d'[[Alcañices]] hasta qu'esti foi suprimíu en 1983 y los sos conceyos trespasaos pa engrosar el [[Partíu Xudicial de Zamora]].<ref>[https://boe.es/datos/pdfs/BOE/1983/064/R07639-07936.pdf Real Decretu 529/1983, de 9 de marzu, pol que se determinen los Partíos Xudiciales de cada provincia, a considerar a efeutos de les eleiciones de Diputaos provinciales.]</ref> Tres la [[Constitución española de 1978|constitución de 1978]], Gallegos pasó a formar parte en 1983 de la [[Castiella y Lleón|comunidá autónoma de Castiella y Lleón]], en tanto conceyu integráu na [[provincia de Zamora]].<ref>{{cita web|url=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf|títulu {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf%7Ct%C3%ADtulu |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} =Ley Orgánica 14/2007, de 30 de payares, de reforma del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón|autor={{versalita|Alministración del Estáu editorial=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|fecha=30 de payares de 2007|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]]{{ensin cursiva|, suplementu al núm. 234, de 3 d'avientu de 2007}}|ubicación=Madrid}}</ref> == Demografía == {{Gráfica d'evolución |tipu=demográfica |anchor=500 |posición_1=2 |1900|1204|1910|1484|1920|1537|1930|1636|1940|1723|1950|1790|1960|1698|1970|1412|1981|1170|1991|933|2000|850|2010|647|2017|26=514 |notes=Fonte: Institutu Nacional d'Estadística d'España - Ellaboración gráfica por Wikipedia. }} === Nucleos de población === El conceyu estrémase en siete nucleos de población, que teníen la siguiente población en 2016 según l'[[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]].<ref>{{Cita web|fechaaccesu = 12 de febreru de 2017|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref> {| {{tablaguapa}} align="center" ! Nucleu de población ! Población |- |[[Domez]] |align="right" |173 |- |[[Valir]] |align="right" |97 |- |Gallegos del Río |align="right" |96 |- |[[Puercas]] |align="right" |67 |- |[[Flores (Zamora)|Flores]] |align="right" |50 |- |[[Lober]] |align="right" |42 |- |[[Tolilla]] |align="right" |19 |- |} ==Llugares d'interés== Enclaváu nel corazón de la comarca d'[[Aliste]], y bañada pel ríu Aliste, la so mayor riqueza mora na so redolada, anque tamién ye digna de mención la so ilesia parroquial, de la que sobresal la so cruz de plata y el so Cristu de les Inxuries y, como non, l'arquiteutura de munches de les cases que s'asoceden nel cascu urbanu, construyíes en granitu y, en dellos casos, amosando unos bellos grabaos. == Economía == Los vecinos d'esta llocalidá zamorana dedicar a xeres agrícoles y ganaderes. ==Fiestes== Gallegos del Río celebra la festividá de San Isidro, el [[15 de mayu]], y San Pedro, el [[29 de xunu]]. == Ver tamién == *[[Domez]] *[[Flores (Zamora)|Flores]] *[[Lober]] *[[Puercas]] *[[Tolilla]] *[[Valir]] *[[Aliste]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080310220123/http://canales.nortecastilla.es/pueblos_zamora/078001.html Información tocante al pueblu.] {{Tradubot|Gallegos del Río}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] [[Categoría:Conceyos de Zamora]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] efxtip2lk3t7dxaybvf7rg8mbzyc5aa 0 120510 4775573 4773457 2026-11-03T17:33:06Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775573 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Gamones''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. == Xeografía física == === Allugamientu === [[Ficheru:Gamones.SVG|190px|thumb|left|Situación del conceyu de Gamones na [[provincia de Zamora]].]] Gamones asítiase nel suroeste zamoranu, a una distancia de 46 [[quilómetru|km]] de [[Zamora]], la capital provincial; 19 [[quilómetru|km]] de [[Bermillo de Sayago]], la cabecera comarcal; 32 [[quilómetru|km]] de [[Fermoselle]], la capital de los arribes zamoranos; y 15 [[quilómetru|km]] de [[Miranda de l Douro]], yá na vecina [[Portugal]]. Pertenez a la histórica y tradicional comarca de [[Sayago (España)|Sayago]]. Alministrativamente intégrase dientro de la [[Mancomunidá Sayagua]], el [[partíu xudicial de Zamora]] y la zona básica de salú de Sayago. El so términu municipal pertenez al [[parque natural d'Arribes del Duero]], un espaciu natural protexíu de gran curiosu turísticu, que dende'l 9 de xunu de 2015 foi declaráu [[reserva de la biosfera]] [[Reserva de la biosfera tresfronteriza|tresfronteriza]] pola [[Unesco]] so la denominación de [[Pandu Ibéricu]], xunto a otres zones protexíes españoles y portugueses.<ref name="s24hores">{{Cita web|url=http://salamanca24hores.com/provincia/09-06-2015-la-unesco-aprueba-por unanimidá-la-declaracion-de-el pandu-iberica-como-reserva-de-la biosfera-tresfronteriza|títulu=La Unesco aprueba por unanimidá que Les Apuertes sían Reserva de la Biosfera|obra=Salamanca 24 hores|fecha=9 de xunu de 2015|fechaaccesu=9 de xunu de 2015}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu= Llei 5/2002, de 11 d'abril, de Declaración del Parque Natural d'Arribes del Duero (Salamanca-Zamora) |fechaaccesu= 3 de marzu de 2011 |idioma= castellanu |añu= 2002 |publicación= Boletín Oficial del Estáu |url= http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/cl-l5-2002.html |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180702012807/http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/cl-l5-2002.html |archivedate= 2018-07-02}}</ref> <center> {| {{tablaguapa}} border = 2 align="center" |----- | width ="35%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Miranda de l Douro]] ([[Portugal]]) | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Torregamones]] | width ="35%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Moralina]] |----- | width ="10%" align="center" | ''Oeste:'' [[Badilla]] | width ="35%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[Moral de Sayago]] |----- | width ="35%" align="center" | ''Suroeste'': [[Argañín]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Monumenta]] | width ="35%" align="center" | ''Sureste:'' [[Luelmo]] |}</center> === Hidrografía === Dos regueros crucien la llocalidá, los Regueros y La Rivera, que nel so día alimentaron seis o siete molinos de los que perdura unu particular y dos comuñales.<ref>[http://www.aderisa.es/index.php/sayago/pueblo-a-pueblu/98-gamones Aderisa: Gamones] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Aderisa: Gamones |2=http://www.aderisa.es/index.php/sayago/pueblo-a-pueblu/98-gamones |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Toponimia == L'orixe del so nome paez remontase a dómines de la baxa edá media. La teoría más estendida afirma que Gamones tien el so orixe na presencia de [[asphodelus | asfódelos]] o gamones, un [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] de [[planta|plantes]] viviegues [[yerbácea|yerbácees]], biañales o perennes, naturales del sur y centru d'[[Europa]].<ref>[https://books.google.es/books?id=OgoCuCVy2awC&pg=PA36&lpg=PA36&dq=%22sierra+Gamoneda%22&source=bl&ots=YqAbu6VhZK&sig=UiMJEWfznTg-YRpsIEroWqwj3pA&hl=es&ei=bZd_Tr6NGKnE0QWMv5jMCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDYQ6AEwBDgK#v=onepage&q=%22sierra%20Gamoneda%22&f=false El dialeutu galaicu-portugués faláu en Lubián (Zamora): toponimia, testos ... Escritu por Luis Cortés Vázquez]</ref> == Historia == El so orixe ta venceyáu cuandoquier a la [[hispania romana|dómina romana]], yá que por Gamones pasaba una de les [[víes romanes]] más importantes que cruciaben [[Sayago (España)|Sayago]], la calzada Mirandesa que xunía la ciudá de [[Zamora]] con [[Miranda de l Douro|Miranda]]. Como testimoniu de la so esistencia, esta llocalidá caltién una cai llamada La Calzada. Na Edá Media, Gamones quedó integráu nel [[Reinu de Lleón]], dómina en que sería repobláu polos sos monarques nel contestu de les repoblaciones llevaes a cabu en Sayago, datando la so primer referencia escrita del sieglu XIII.<ref>{{cita llibru |apellíu= Martín Viso|nome= Iñaki |títulu= Una contorna periférica na Edá Media. Sayago, de l'autonomía a la dependencia feudal |añu= 1996 |editor= Universidá de Salamanca (Studia historica. Historia medieval, Nᵘ14) |páxines= 127 |url=http://campus.usal.es/~revistas_trabayu/index.php/Studia_H_Historia_Medieval/article/viewFile/4468/4485 }}</ref> Ye nesta dómina cuando la planta del gamón llegó a la [[Pandu Central Ibérica]], dempués de la llegada del [[Císter]], procedente de la Borgoña francesa. Los monxos traer consigo dende la so tierra d'orixe a mediaos del sieglu XII, polo que puede suponese que l'orixe del pueblu seya nesi periodu acomuñáu a dalguna propiedá eclesiástica.<ref name="MURAL">[http://www.jcyl.es/jcyl/patrimoniocultural/sayago/static/docs/Estudio_y_Documentacion_pintures_murales_de_Sayago_Zamora.pdf González Gruesu, Ana y del Cura Sancho, Raquel (2012); Estudiu y documentación de conxuntos de pintures murales na contorna de Sayago (Zamora)] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=González Gruesu, Ana y del Cura Sancho, Raquel (2012); Estudiu y documentación de conxuntos de pintures murales na contorna de Sayago (Zamora) |2=http://www.jcyl.es/jcyl/patrimoniocultural/sayago/static/docs/Estudio_y_Documentacion_pintures_murales_de_Sayago_Zamora.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Darréu, na Edá Moderna, Gamones tuvo integráu nel partíu de [[Sayago (España)|Sayago]] de la provincia de Zamora, tal que reflexaba en 1773 Tomás López en ''Mapa de la Provincia de Zamora''. Asina, al reestructurase les provincies y crease les actuales en 1833, la llocalidá caltener na provincia zamorana, dientro de la [[Rexón Lleonesa]],<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> integrándose en 1834 nel partíu xudicial de [[Bermillo de Sayago]],<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/obra/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Subdivisión en partíos xudiciales de la nueva división territorial de la Península ya islles axacentes / aprobada por S. M. nel real decretu de 21 d'abril de 1834]</ref> dependencia que s'enllargó hasta 1983, cuando foi suprimíu'l mesmu ya integráu nel [[Partíu Xudicial de Zamora]].<ref>[https://boe.es/datos/pdfs/BOE/1983/064/R07639-07936.pdf Real Decretu 529/1983, de 9 de marzu, pol que se determinen los Partíos Xudiciales de cada provincia, a considerar a efeutos de les eleiciones de Diputaos provinciales.]</ref> == Patrimoniu == La ilesia parroquial de la Purísima Concepción asítiase nuna pequeña pandiella, xunto a la carretera, y tien amestáu un pequeñu campusantu nel copstado norte. Trátase d'un edificiu cenciellu en piedra de granitu, con una interesada cabecera qu'empecipia cruceru, de manera que se conforma una planta en forma de T. Nel llau de la epístola abre un arcu escarzano y nel del evanxeliu, un arcu de mediu puntu. La nave estremar en tres tramos separaos por arcos de mediu puntu, y el de los pies en ojiva. L'edificiu sufrió diverses intervenciones y remodelaciones a lo llargo del tiempu, especialmente nel sieglu XVIII. La espadaña, asitiada a los pies, nun ye d'eleváu porte. Nel so interior destaquen una pequeña imaxe d'una [[Theotokos]] del sieglu XIII, una Piedá del sieglu XVII y unes pintures murales nel muriu de la epístola del primer tramu de la nave, amás d'una pequeña escena en intradós del arcu trunfal.<ref name="MURAL"></ref> Tamién destaca la ermita de Santolaya, asitiada sobre un cuetu al noroeste de la población, y conocida comúnmente por ermita de Santa Olay. Trátase d'un edificiu modesto y afecho a la redolada, destaca pol so accesu al traviés de los pies y so un porticado, posiblemente posterior, y nel so interior una armadura de madera con restos de policromía nos tirantes. Nel so interior destaca un Cristu crucificáu vistíu del sieglu XVI y una estridente rueda de campañillas, amás de muertes nel muriu testeru, so la capa de encalado, d'antigües pintures murales.<ref name="MURAL"></ref> La fonte del Pocirón, asitiada fora del cascu urbanu y a la qu'antes de la llegada del saniamientu diba buscase l'agua que se destinaba al consumu humanu. Yera tal la so bayura qu'inclusive esquitaba inclusive na dómina braniza.<ref name="MURAL"></ref> == Demografía == {{Gráfica d'evolución |tipu=demográfica |anchor=500 |posición_1=2 |1900|451|1910|444|1920|410|1930|376|1940|366|1950|350|1960|302|1970|233|1981|178|1991|110|2000|99|2017|24=98 |notes=Fonte Institutu Nacional d'Estadística d'España - Ellaboración gráfica por Wikipedia. }} == Intereses == La obra de [[Miguel Delibes]] titulada ''[[L'ayalga (novela)|L'ayalga]]'' ta ambientada nuna llocalidá rural llamada Gamones, que guarda dellos paralelismos col auténticu pueblo pero siendo les sos carauterístiques, paraxes y gente fruto de la imaxinación del escritor. == Ver tamién == {| width=100% |- valign ="top" |width=32%| * [[Sayago (España)|Sayago]] * [[Apuertes (xeografía)|Apuertes]] |width=32%| * [[Fala sayaguesa]] * [[Cortina (Comarca de Sayago)|Cortina sayaguesa]] |width=32%| * [[Parque Natural d'Arribes del Duero]] * [[Parque Natural del Duero Internacional]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Gamones}} * [http://www.diputaciondezamora.es/index.asp?MP=7&MS=12&MN=2&accion=si&testu=gamones&lletra=&pag=&id=124 Ficha de Gamones na páxina de la Diputación de Zamora] * [http://www.laopiniondezamora.es/comarcas/2014/10/14/gamones-recupera-ramu/795091.html Gamones recupera'l ramu. Los vecinos rescaten la tradición mientres la celebración del ofertorio tres seis años ensin ellaborase.] {{Tradubot|Gamones}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] [[Categoría:Conceyos de Zamora]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] m8abf7nag4xcapao2wvwn4w0yiyefkh 0 120514 4775648 4714846 2026-11-04T06:01:44Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775648 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Hermisende''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. Asítiase al noroeste de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]], xunto a la provincia [[Galicia|gallega]] d'[[provincia d'Ourense|Ourense]] y a la frontera con [[Portugal]], al altor de la rexón histórica de [[Trás-os-Montes]]. Pertenez a la denomianda [[Alta Sanabria]], una subcomarca de la comarca histórico y tradicional de [[Sanabria]]. Nel so términu municipal atópense les llocalidaes de [[Castrelos (Zamora) | Castrelos]], [[Castromil (Zamora)|Castromil]], [[Hermisende (Zamora) | Hermisende]], [[San Ciprián (Hermisende)|San Ciprián]] y [[La Teyera]]. == Historia == Atopáronse petroglifos na paraxa de «Pedra as Ferraduras», asitiáu bien cercanu a la frontera con Portugal y Galicia. Nesti asentamientu hai una covacha de pequeñes dimensiones y ensin muestres d'arte rupestre nel so interior, pero na so redoma hai numberoses cazoletas y grabaos nos abondosos aforamientos graníticos, munchos d'ellos d'orixe antrópico.<ref name=":0">[http://www.academia.edu/5428163/Estáu_de_conservaci%C3%B3n_del arte_esquem%C3%A1tico_en_la provincia_de_Zamora_situaci%C3%B3n_actual_y_midíes_de_protecci%C3%B3n_pa_la so_preservaci%C3%B3n Estáu de caltenimientu del arte esquemático na provincia de Zamora: situación actual y midíes de proteición pa la so preservación]</ref> La esistencia d'un castru de dómina tardoantigua en Hermisende confirma que la llocalidá tuvo tamién ocupada nel periodu final de la dómina de dominación romana y la llegada de los visigodos,<ref>{{cita llibru |apellíu= Martín Viso|nome= Iñaki |títulu= Poblamientu y estructures sociales nel norte de la Península Ibérica. Sieglos VI-XIII |idioma= castellanu |añu= 2000 |editor= Universidá de Salamanca|páxines= 54 |url=https://books.google.es/books?id=riAGnv4vUaYC&pg=PA54&dq= |cita=Al pie d'ellos, taría Hermisende, con muertes tamién de dómina tardoantigua o altomedieval. [...] Hermisende, que tien un castru d'ocupación tardoantigua y un topónimu xermánicu }}</ref> pudiendo datase l'orixe del so topónimu, d'orixe xermánicu, en dómina visigoda.<ref>{{cita llibru |apellíu= Martín Viso|nome= Iñaki |títulu= Poblamientu y estructures sociales nel norte de la Península Ibérica. Sieglos VI-XIII |idioma= castellanu |añu= 2000 |editor= Universidá de Salamanca|páxines= 99 |url=https://books.google.es/books?id=riAGnv4vUaYC&pg=PA99&dq= |cita=la pertenencia a la estructura política goda pudo tar nel orixe del cambéu de nome de ciertes llocalidaes como Hermisende }}</ref> Nesti sentíu, la esistencia de nomes femeninos similares nos ámbitos reales asturianu y lleonés na Alta Edá Media, podría rellacionar l'orixe del nome de la llocalidá de Hermisende con dalguna de les muyeres asina llamaes, como [[Ermesinda]], esposa d'[[Alfonsu I d'Asturies]], o Ermesenda, segunda esposa d'[[Ordoñu II de Lleón]]. Tres la nacencia del [[Reinu de Lleón]] nel añu 910, Hermisende quedó integráu nél, siendo apostada la so dependencia dempués del sieglu XII, tres la independencia de Portugal, ente los reinos [[Reinu de Lleón|lleonés]] y [[Reinu de Portugal|portugués]].<ref name=viso>{{cita llibru |apellíu= Martín Viso|nome= Iñaki |títulu= Poblamientu y estructures sociales nel norte de la Península Ibérica. Sieglos VI-XIII |idioma= castellanu |añu= 2000 |editor= Universidá de Salamanca|páxines= 349 |url=https://books.google.es/books?id=riAGnv4vUaYC&pg=PA349&dq= |cita=Mientres el periodu anterior (sieglos X-XI), l'occidente zamoranu integrárase nel reinu de Lleón. La escasez de noticies nel sieglu XI alimenta la hipótesis de que topamos ante un espaciu marxinal dientro de la formación lleonesa, al igual qu'asocede con otres de la periferia interior. La xénesis de la monarquía portuguesa fixo necesaria una delimitación fronteriza qu'estremaría rexones con similitud socio-económiques, polítiques y culturales, conformándose como zones de frontera. […] Los conflictos rematen a principios del XIII, cuando Nuño de Zamora, posiblemente Nuño Froilaz, repuebla Castro d'Alcañices y los lleoneses controlen Aliste, en conquistando temporalmente dellos castiellos de la zona trasmontana oriental. La llinia fronteriza va quedar asina afitada hasta los nuesos díes, cola salvedá del territoriu de Hermisende, oxetu de disputes ente dambes monarquíes}}</ref> Esti fechu fai qu'en delles dómines la historiografía nun atribuya una adscripción territorial clara a Hermisende. Asina, dellos autores atribúin Hermisende a [[Portugal]] hasta la [[Guerra de Restauración portuguesa]] (1640-1668), xustificando'l so pasu a España nun supuestu refugu vecinal a la sulevación de la Casa de Bergancia contra'l rei [[Felipe IV d'España]]. Esti fechu motivaría que, al acabar la guerra, el nuevu rei portugués, [[Xuan IV de Portugal|Xuan IV]], col vistu bonu de los habitantes de la provincia de [[Trás-os-Montes]], tresfiriera la soberanía de Hermisende, San Ciprián y La Teyera a [[España]], a la que permanecen venceyaes na actualidá.<ref name=":0" /> Sicasí, otra parte de la historiografía recueye la pertenencia de Hermisende al [[Reinu de Lleón]] antes de la Guerra de Restauración portuguesa, alegando la esistencia de documentación coetanea que recueye esti fechu, como la esistencia de pleitos na [[Real Chancillería de Valladolid]] en que se recueye explícitamente la pertenencia de Hermisende al Adelantamientu del Reinu de Lleón.<ref>{{cita llibru |apellíu= Salgado Fuentes|nome= Carlos Javier |títulu= La evolución de la identidad regional en los territorios del antiguo Reino de León (Salamanca, Zamora y León) |idioma= castellanu |añu= 2016 |editor= Universidá de Salamanca|páxines= 153 |url=https://books.google.es/books?id=D0OwDAAAQBAJ&pg=PA150&dq= |cita=en 1639 na 'Ejecutoria del pleitu litigado polos conceyos y vecinos de La Teyera y Hermisende, colos conceyos y vecinos de Lubián y Padornelo', llocalidaes toes elles de 'As Portelas', recuéyese explícitamente la so pertenencia al Adelantamientu del Reinu de Lleón, fechu qu'acota'l restu de documentación. A ello hai qu'añader el fechu de qu'en 1594 esta zona apaecía formando parte de la Tierra de Sanabria, adscrita al Reinu de Lleón}}</ref> En tou casu, de lo que non cabo dulda ye de que tres la Guerra de Restauración portuguesa Hermisende pertenez a [[España]], habiéndose integráu, al crease en 1833 les actuales provincies, na [[provincia de Zamora]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]], magar esta postrera escarecía de cualquier tipu de competencia o órganu común a les provincies qu'arrexuntaba, teniendo un meru calter clasificatorio, ensin pretensiones d'operatividad alministrativa.<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> Tres la [[Constitución española de 1978|constitución de 1978]], y la diversa normativa que la desenvuelve, Hermisende pasó a formar parte en 1983 de la [[Castiella y Lleón|comunidá autónoma de Castiella y Lleón]], en tanto conceyu adscritu a la provincia de Zamora.<ref>{{cita web |url=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf|títulu {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.jcyl.es/web/jcyl/binarios/195/628/ESTATUTU%20DE%20AUTONOMIA.pdf%7Ct%C3%ADtulu |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} =Ley Orgánica 14/2007, de 30 de payares, de reforma del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón|autor={{versalita|Alministración del Estáu editorial=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|fecha=30 de payares de 2007|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]]{{ensin cursiva|, suplementu al núm. 234, de 3 d'avientu de 2007}}|ubicación=Madrid}}</ref> == La fala == Ún de los aspeutos más llamativos d'esti conceyu ye la singularidá de la so fala, surdida de resultes de factores históricos y socioculturales derivaos de la so posición fronteriza con [[Galicia]] y [[Portugal]], y qu'anguaño amuesa clares evidencies d'una notable influyencia recibida de la llingua gallega y portuguesa.<ref name=":0"/> Esti allugamientu xeográficu, xeneró una fala que la so procedencia xenera duldes a los mesmos habitantes del conceyu y sorpresa a los visitantes que reparen la so notable singularidá, con clares influyencies gallegues y portugueses, constituyendo asina, toa esa zona, una complexa rexón d'encruz de traces gallegu-portugueses y lleoneses. Dellos estudiosos trataron d'encuadrar la fala d'esta llocalidá nún o otru idioma, especialmente nel gallegu,<ref>[https://books.google.com/books?ei=h-ElTLaiDqCdOI_PsfUC&ct=result&id=N7kbAQAAIAAJ&dq=llingua+gallega%2C+Bierzo%2C+Cacabelos&q=Cacabelos#search_anchor El plurillingüismu n'España. María Teresa Turell, 2007. p 154]</ref> pero cunta con carauterístiques llingüístiques propies, xeneraes a lo llargo de los sieglos pola so condición de territoriu de frontera.<ref>[http://www.hermisende.com/ La fala de Hermisende y Anexos]</ref> La peculiaridá de la fala de Hermisende y los sos anexos ([[La Teyera]], [[San Ciprián (Hermisende)|San Ciprián]], [[Castrelos (Zamora)|Castrelos]] y [[Castromil (Zamora)|Castromil]]) llevó a dellos llingüistes a encasillarlo en dalguna de les formes de dialeutu posibles, ensin qu'esista na actualidá una unidá doctrinal.<ref name=":0" /> La formación d'esta fala remontar a la [[Edá Media]], y tien el so orixe nel calter fronterizu del so territoriu, en constante disputa ente los reinos de [[Reinu de Lleón|Lleón]] y [[Reinu de Portugal|Portugal]],<ref name="viso" /> situación que provocó un continuu desplazamientu de la llinia de frontera y que, en más d'una ocasión, asitió a esti territoriu como tierra de naide. Tamién hubo múltiples intentos por algamar una delimitación oficial y definitiva, como l'acaecida mientres el reináu d'[[Alfonsu IV de Portugal]] (1325-57), col nomamientu de comisiones pa la delimitación fronteriza hispano-lusa.<ref name=":0" /> Con posterioridá, y básicamente consecuencia de les interrellaciones de les llocalidaes d'esti conceyu coles sos poblaciones vecines, tanto españoles como portugueses, foise conformando una situación llingüística particular que perduró hasta los nuesos díes. Nesti sentíu, Clarinda da Azevedo Maia diz que “les variedaes dialeutales rellacionaes unes con otres ensin casi inesistentes puntos de transición, constituyíen un verdaderu continuum dialeutal, constituyendo asina, toa esa zona, una complexa rexón d'encruz de traces gallegu-portugueses y lleoneses”.<ref name=":0" /> == Fiestes == * El Sagráu Corazón de Xesús, una selmana dempués del Corpus Christi. * Fiestes n'honor de la Virxe de l'Asunción y San Roque, los díes 15 y 16 d'agostu. * Tadicional vuelta al pueblu y carrera popular, el 14 d'agostu. * Magosto, nel [[día de Tolos Santos]]. == Demografía == [[Ficheru:Iglesia de Hermisende .jpg|alt=Ilesia de Hermisende|miniaturadeimagen|Ilesia de Hermisende]] {{Gráfica d'evolución |tipu=demográfica |anchor=500 |posición_1=2 |1900|1487|1910|1551|1920|1511|1930|1384|1940|1359|1950|1298|1960|1183|1970|848|1981|683|1991|510|2000|444|2017|24=253 |notes=Fonte Institutu Nacional d'Estadística d'España - Ellaboración gráfica por Wikipedia. }} === Nucleos de población === El conceyu estremar en cinco nucleos de población, que teníen la siguiente población en 2016 según l'[[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]].<ref>{{cita web |fechaaccesu = 19 de marzu de 2017|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref> {| {{tablaguapa}} align="center" ! Nucleu de población ! Población |- |[[Castromil (Zamora)|Castromil]] |align="right" |94 |- |Hermisende |align="right" |85 |- |[[San Ciprián (Hermisende)|San Ciprián]] |align="right" |29 |- |[[La Teyera]] |align="right" |25 |- |[[Castrelos (Zamora)|Castrelos]] |align="right" |18 |- |} == Ver tamién == {| width=70% |- valign ="top" |width=28%| * [[Llagu de Sanabria]] * [[Lleenda del Llagu de Sanabria]] * [[Llaguna de los Pexes]] * [[Ríu Tera]] * [[Ríu Negru (Zamora)| Ríu Negru]] * [[Ríu Castro (Zamora) | Ríu Castro]] * [[Ríu Bibei]] * [[Tuela | Ríu Tuela]] * [[Ríu Gamoneda]] * [[Banzáu de San Sebastián]] * [[Banzáu de Cernadilla]] * [[Banzáu de Vega de Tera]] |width=35%| * [[Sierra de la Cabrera (Lleón y Zamora) | Sierra de la Cabrera]] * [[Sierra Segundera]] * [[Sierra Gamoneda]] * [[Peña Trevinca]] * [[Monte del Tejedelo]] * [[Ilesia de Santa María del Azogue (Puebla de Sanabria)|Ilesia de La nuesa Señora del Azogue]] * [[Monesteriu de San Martín de Castañeda]] * [[Santuariu de la Tuiza]] * [[la Alcobilla | Santuariu de la Alcobilla]] * [[Camín de Santiago Sanabrés]] * [[Castro d'As Muradellas]] |width=37%| * [[Castiellu de los Condes de Benavente]] * [[Cortello dos Llobos]] * [[Curru dos Llobos]] * [[Sanabria]] * [[Puebla de Sanabria]] * [[Alta Sanabria]] * [[Lubián]] * [[Gastronomía de la provincia de Zamora]] * [[Contornes de la provincia de Zamora]] * [[Conceyos de la provincia de Zamora]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Hermisende}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Zamora]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] r9wcdyyuxc55mxtfpgsvun69caqx4ta 0 120717 4775523 4736521 2026-11-03T12:45:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775523 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu = Medina de Rioseco }} '''Fontihoyuelo''' ye un conceyu y llocalidá de la comarca de [[Tierra de Campos]], nel norte de la [[provincia de Valladolid]] a 78 km de la so capital, na comunidá autónoma [[España|española]] de [[Castiella y Lleón]]. Ye travesáu pol [[Camín de Santiago de Madrid]]. == Topónimu == Provién del términu ''Fonte Foyolo'' que significaría n'antiguu [[idioma lleonés|lleonés]] ''fonte nel fuexu'', polo que se trataría d'un amiestu d'[[Toponimia d'España#Tipos de topónimos|hidrotopónimo]] y [[Toponimia d'España#Tipos de topónimos|ortotopónimo]] que fadríen referencia a una descripción física, yá que el pueblu alcontrar nuna fondalada y tien delles fontes naturales. A lo llargo de la historia'l términu foi evolucionando, encontándonos n'escritos de distintes dómines con ''Fuent - Fuyuelo'', ''Ontiyuelo'', ''Ontioyuelo'', ''Ontigüelo'', ''Fonte Ôyuelo'', ''Fontefoyuelo'', ''Fuentehoyuelo'', ''Fuentihoyuelo'', ''Fontihoyuelos'' hasta llegar nel [[sieglu XIX]] al actual ''Fontihoyuelo''. En dellos testos apaez siguíu por ''de Campos'' faciendo referencia a la comarca. Nel títulu ''Marqués de Fuentehoyuelo'' caltiénse una forma arcaica del topónimu. Ye bien probable que tengan el so orixe nesti topónimu los apellíos ''Hontiyuelo'' y ''Ontiyuelo''. == Historia == [[Ficheru:Ferdinand Leonsky.jpg|thumb|[[Fernandu I de Lleón]], según una miniatura medieval de la catedral de Lleón, quién dexó Fontihoyuelo a los condes de Grajal nel [[sieglu XI]].]] El so orixe data a lo menos del [[sieglu XI]], momentu nel que s'atopen les primeres referencies sobre'l pueblu en códices del Archivu de la [[Catedral de Lleón]],<ref>https://books.google.es/books?id=LENmAAAAMAAJ&dq=ontiyuelo&q=fontihoyuelo#search_anchor</ref> tales como que na primer metá del [[sieglu XI]] fueron donaos los llugares de Fontihoyuelo y [[Gordaliza de la Llomba]] pol rei [[Fernandu I de Lleón]] a los hermanos Gutier y Munio Alfonso, Condes de [[Grajal de Campos|Grajal]].<ref>Archivu de la Catedral de Lleón, códiz 11, Balto Legionense, f. 35r - 35v</ref> Munio casar en segundes nupcias cola condesa Mumadonna, dexando -y la cuarta parte de la villa de Fontihoyuelo, pero ella en [[1066]] donar a la [[Diócesis de Lleón]] xunto cola villa de Penilla. Mientres la [[Edá Media]] formó parte de la [[merindad de Carrión]] y foi llugar solariego de la familia Cabeza de Vaca. Nel [[Magüetu de les Behetrías de Castiella]], códiz medieval del [[sieglu XIV]] que describe delles llocalidaes castellanes, atópase lo siguiente: {{cita|lang=es|Fuent - Fuyuelo. En el obispado de Leon. Este lugar es solariego de Ruy Diaz Cabeza de baca e de Doña Teresa muger que fue de Joan Rodriguez de Cisneros e del Maestre de Santiago e de Pedro Fernandez Cabeza de baca e del Abad de Sant Hagund e de Johan Fernandez Cabeza de baca; e que á ý Ruiz Diaz ocho vasallos e Doña Teresa tres vasallos e del Maestre de Santiago nueve pecheros e Pedro Fernandez tres pecheros e del Abad uno e Johan Fernandez tres vasallos. Derechos del Rey. Pagan al Rey serviçios e monedas e non pagan fonsadera nin yantar porque nunca lo pagaron. Derechos del señor. Dan cada año por el San Martin cada uno por infurçion a su señor quince dineros. Dan al Meryno del Rey cada año de entrada VI maravedis. |[[Magüetu de les Behetrías de Castiella]]<ref>http://pares.mcu.es/ParesBusquedas/servlets/Control_servlet?accion=2&txt_id_fondu=184171 {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://pares.mcu.es/ParesBusquedas/servlets/Control_servlet?accion=2&txt_id_fondu=184171 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>}} Otru manuscritu nel qu'atopamos una descripción del pueblu, nesti casu muncho más completa, ye nel [[Catastru d'Ensenada]]<ref>{{Cita web |url=http://pares.mcu.es/Catastro/servlets/ServletController |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250808163945/http://pares.mcu.es/Catastro/servlets/ServletController |fechaarchivu=2025-08-08 }}</ref> del [[sieglu XVIII]], na que se encuetra información de la dómina sobre los habitantes, xeografía, impuestos, tierres, propiedaes y rentes ente otres coses. En [[1847]] [[Pascual Madoz]] publica'l so [[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar|Diccionariu Xeográficu]] y nel tomu VIII describe esti pueblu de la siguiente manera: {{cita|lang=es|Fontihoyuelo: Villa con ayuntamiento en la provincia, audiencia territorial y capitanía general de Valladolid, partido judicial de Villalón, diócesis de León: SITUADO en un hondo, le combaten principalmente los vientos del norte y goza de CLIMA sano: tiene 70 CASAS; la consistorial en la que hay una buena y espaciosa sala con balcón en la fachada meridional; escuela de instrucción primaria, frecuentada por 32 alumnos de ambos sexos, a cargo de un maestro dotado con 1100 rs.; una hermosa y abundante fuente de buenas aguas, que surte al vecindario para beber y demás usos domésticos; un oratorio en una casa particular, y una iglesia parroquial de entrada (San Salvador), servida por un cura de presentación de los vecinos, 2 beneficiarios con el cargo de ''ad curam animarum'' y un capellán sin obligación de residir; el cementerio se encuentra al sur en un punto elevado que ocupó una iglesia demolida en 1842 por su estado ruinoso: Confina el TÉRMINO norte Villacarralón y Santhervás, este Bohadilla de Rioseco; sur Villalón, y oeste Villanueva; dentro de él se encuentran varios manantiales: El TERRENO participa de quebrado y llano, comprende un prado que se riega con los arroyuelos que se desprenden de los indicados manantiales. CAMINOS: los de pueblo a pueblo en mediano estado. CORREO: se recibe y despacha en Villalón. PRODUCCIÓN: trigo, cebada, y uva, se cría ganado lanar y mular. INDUSTRIA: la agrícola y recriación de muletas: dedícanse también algunos vecinos a hacer quesos. COMERCIO: exportación del sobrante de cerales para Villalón y Santander, y de ganados, lana y quesos para diferentes puntos; importándose en cambio los artículos de consumo que faltan. POBLACIÓN: 44 vecinos, 131 almas. CAPACIDAD PRODUCTIVA: {{Formatnum|558043}} rs. IMPUESTOS: {{Formatnum|57429}} rs. CONTRIBUCIÓN: 9113 rs. 27 mrs. PRESUPUESTO MUNICIPAL: 1300 rs., se cubre por reparto entre los vecinos. |[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]<ref>http://www.juntadeandalucia.es/cultura/bibliotecavirtualandalucia/catalogo/consulta/resultaos_busqueda.cmd?id=675&posicion=1&forma=</ref>}} Al igual que toa'l so [[Tierra de Campos|contorna]], mientres los años 60 y 70 del [[sieglu XX]] sufrió una fuerte emigración principalmente a [[Valladolid]], [[País Vascu]] y [[Madrid]]. === Señores y Marqueses de Fontihoyuelo === Nel tomu VI de los '''Añales de la Real Academia Matritense d'Heráldica y Xenealoxía'''<ref>https://books.google.es/books?id=gyWlj4M3L4EC&pg=PA88&dq=fontihoyuelo&hl=es&ei=3m57TZzOE8TBtAa6qPDyBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDoQ6AEwAw#v=onepage&q=fontihoyuelo&f=false</ref> faise una descripción bien detallada del llinaxe de los señores y [[Marquesáu de Fuentehoyuelo|marqueses de Fontihoyuelo]], de siguío preséntase un resume: * En dalgún momentu ente [[1037]] y [[1042]] el monarca [[Fernandu I de Lleón]] vence a los hermanos ''Gutier'' y ''Munio Alfonso'', condes de [[Grajal de Campos|Grajal]], delles villes ente les que s'atopa Fontihoyuelo. Los descendientes de Munio Alfonso fueron heredando a lo llargo de les distintes xeneraciones les sos posesiones, siendo ún de los sos descendientes ''Fernán Ruiz'', que naz alredor del añu 1200 y ye'l primeru del llinaxe en llevar l'apellíu ''Cabeza de Vaca'' (familia que tuvo cañes qu'algamaron gran notoriedá). Supónse que los sos socesores ostentaron el títulu de ''Señor de Fontihoyuelo'', pero hasta'l [[sieglu XIV]] nun s'atopen evidencies d'un ''Señor de Fontihoyuelo'' reconocíu como tal, siendo esti ''Juan Fernández Cabeza de Vaca'', que de la mesma ye bisagüelu de ''Ruy Fernández (o Díaz) Cabeza de Vaca'' quien ostenta'l títulu cuando s'escribe'l [[Magüetu de les Behetrías de Castiella]]. * El señoríu siguió pasándose de padres a fíos y en [[1693]] l'herederu ''Francisco Cabeza de Vaca Quiñones y Guzmán'' foi nomáu ''primer Marqués de Fontihoyuelo''. El so tresnietu, el IV Marqués de Fontihoyuelo ''Pedro Fernández de Villarroel'' recibió'l títulu de ''Grande d'España''. La fía d'esti postreru (quinta Marquesa) morrió ensin descendencia, pasando los sos honores al so sobrín nietu. A partir d'esti momentu'l títulu de Marqués de Fontihoyuelo cai en desusu. * En [[1922]] el títulu foi rehabilitáu recallendo en ''Jaime de Silva y Mitjans'' (XXVIII [[Ducáu de Lécera|Duque de Lécera]]), siendo la so nieta ''Ana María de Silva y Mora'' l'actual XI Marquesa de Fontihoyuelo. Hai que tener en cuenta que tanto los señores como los marqueses de Fontihoyuelo ostentaron paralelamente más títulos, esto fai que la rellación que tuvieron cola villa a lo llargo de les xeneraciones fuera de distintu grau, dende morar nella (incluyíu dalgún marqués) hasta nun triala na vida. La mayoría vivieron pela zona hasta la segunda metá del [[sieglu XVII]], a partir d'esi momentu treslladar a ciudaes como [[Lleón (España)|Lleón]], [[Valladolid]] o [[Madrid]] para nun volver mas. El nome oficial del títulu ye Marqués de Fuentehoyuelo, calteniendo ún de los topónimos arcaicos. En [[Lleón (España)|Lleón]] esiste la cai ''Marqués de Fontihoyuelo'', por cuenta de que ''Francisco Cabeza de Vaca Quiñones y Guzmán'' foi archiveru de la ciudá y ellaboró un importante inventariu. === Venerable orde tercer de N. S. P. San Francisco de la villa de Fontihoyuelo === ''Frai Atanasio López'', historiador franciscanu, escribe en [[1904]] en ''L'ecu franciscanu'' l'artículu '''Memoria histórica de la Venerable Orde Tercer de N. S. P. San Francisco de la Villa de Fontihoyuelo''',<ref>http://www.franciscanos-santiago.org/a/hipolitus/atanasiolopez.htm</ref> nel que rellata la historia de la orde, diciendo en llinies xenerales lo siguiente: * En [[1745]] los misioneros franciscanos ''José de San Antonio'' y ''Nicolás Pérez'' del ''Colexu-Seminariu de Sahagún'' crearon una [[Tercer orde de San Francisco|orde tercer franciscana]] en Fontihoyuelo. Tuvo ésta una esistencia difícil ente otres coses porque nun se-y concedió una ilesia pa los exercicios, lo que la llevó a tar a puntu de sumir. En [[1783]] los hermanos ''Francisco Mamblona'' y ''Joaquín Zamora'' del mesmu colexu-seminariu optaron por refundarla creando nuevos estatutos y faciéndola dependiente del ''Conventu de Santa María de Xesús de [[Villalón de Campos|Villalón]]''. L'[[Diócesis de Lleón|obispu de Lleón]] nomó a la ''ilesia de San Salvador'' como la so sede. El párrocu de la ilesia, ''Alonso Conde'', foi designáu como Ministru de la orde y ''Antonio Coloráu'' como Discretu. Hubo problemes cola sede central de los franciscanos en [[Santiago de Compostela]], por errores nel protocolu de fundación de la orde, pero acabó llegándose a un entendimientu y aprobáronse los estatutos. Supónse que nun debió de durar munchos años porque en [[1841]] el llibru onde se rexistraba tou lo relativo a la orde empezó a usase pa la inscripción de partíes de bautismos, y dexóse constancia de qu'asina se faía porque dicha orde (a la que llamen ''cofradería de penitentes'') yá nun esistía. * En [[1899]] los flaires ''Manuel Torres'' y ''Cándido Abellás'' del ''Conventu de [[Castroverde de Campos]]'' empiecen una misión en Fontihoyuelo, [[Villacarralón]], [[Villanueva de la Condesa]], [[Bustillo de Chaves]] y [[Gordaliza de la Llomba]]. Esto ye aprovecháu pa refundar en [[1901]] la orde, faciéndola esta vegada dependiente del conventu de Castroverde y estableciendo de nuevu la sede na ilesia de San Salvador. Tolos párrocos de los mentaos pueblos ingresen na orde, siendo'l de Fontihoyuelo, ''Juan Pérez'', nomáu Visitador. Esta nueva orde duró solamente unos años. == Gobiernu municipal == [[Ficheru:ayntamientofontihoyuelo.JPG|thumb|300px|left|Conceyu de Fontihoyuelo.]] {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Llista d'alcaldes dende les eleiciones democrátiques de 1979<ref>http://www.infoelectoral.mir.es/min/</ref><ref>http://www.mpt.es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/bancu_de_datos/cargos_representativos/30_aniversario {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.mpt.es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/bancu_de_datos/cargos_representativos/30_aniversario |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ! style="background:#efefef;" | Mandatu !style="background:#efefef;" | Nome del [[Alcalde (España)|alcalde]] ! style="background:#efefef;" | [[Partíu políticu]] |- | align="center"|1979–1983 | {{{Alcalde_1|Emilio Panero Mancebo}}} | {{{Partíu_1|[[Coalición Democrática|CD]]}}} |- | align="center"|1983–1987 | {{{Alcalde_2|Madalena Sánchez Herrrero}}} | {{{Partíu_2|[[Alianza Popular|AP]]}}} |- | align="center"|1987–1991 | {{{Alcalde_3|Madalena Sánchez Herrrero}}} | {{{Partíu_3|[[Alianza Popular|AP]]}}} |- | align="center"|1991–1995 | {{{Alcalde_4|Madalena Sánchez Herrrero}}} | {{{Partíu_4|[[Partíu Popular|PP]]}}} |- | align="center"|1995–1999 | {{{Alcalde_5|Madalena Sánchez Herrrero}}} | {{{Partíu_5|[[Partíu Popular|PP]]}}} |- | align="center"|1999–2003 | {{{Alcalde_6|Madalena Sánchez Herrrero}}} | {{{Partíu_6|[[Partíu Popular|PP]]}}} |- | align="center"|2003–2007 | {{{Alcalde_7|Madalena Sánchez Herrrero}}} | {{{Partíu_7|[[Partíu Popular|PP]]}}} |- | align="center"|2007–2011 | {{{Alcalde_8|José Felipe González González}}} | {{{Partíu_8|[[Partíu Popular|PP]]}}} |- | align="center"|2011–2015 | {{{Alcalde_9|Mariano Vaquerín Francos}}} | {{{Partíu_9|[[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]}}} |- | align="center"|2015– | {{{Alcalde_10|Jorge González González}}} | {{{Partíu_10 |[[Partíu Popular|PP ]]}}} |- |} == Xeografía == Alcontrar na comarca de [[Tierra de Campos]], nel norte de la [[provincia de Valladolid]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. El términu municipal llinda al norte col de [[Villacarralón]], al este col de [[Boadilla de Rioseco]] ([[provincia de Palencia|Palencia]]), al sur col de [[Villalón de Campos]] y al oeste colos de [[Villanueva de la condesa]] y [[Vega de Ruiponce]]. Siguiendo dende'l pueblu les principales direiciones en llinia recta, apaecen los siguientes pueblos: <center> {| {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" <noinclude> width ="60%" border = 2 align="center" |----- | width ="35%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Santervás de Campos]] | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Villacarralón]] | width ="35%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Villacidaler]] ([[provincia de Palencia|Palencia]]) |----- | width ="10%" align="center" | ''Oeste:'' [[Vega de Ruiponce]] y [[Villanueva de la condesa]] | width ="35%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[Boadilla de Rioseco]] ([[provincia de Palencia|Palencia]]) |---- | width ="35%" align="center" | ''Suroeste'' [[Bustillo de Chaves]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Villalón de Campos]] | width ="35%" align="center" | ''Sureste:'' [[Herrín de Campos]] |}</center> === Mediu físicu === [[Ficheru:Paisaje_fontihoyuelo.JPG|thumb|Vista de Fontihoyuelo nel que s'aprecia un paisaxe típico primaveral de Tierra de Campos.]] [[Ficheru:carcabosfontihoyuelo.JPG|thumb|Tierres de llabranza con cárcavas al fondu.]] El conceyu ta enclaváu en plena [[Meseta Norte]], con un paisaxe [[Tierra de Campos|tierracampino]] característicu, constituyíu por amplies llanures llixeramente ondulaes destinaes al cultivu de ceberes. El pueblu alcontrar nuna especie de fondalada, tando arrodiáu per desniveles ascententes sacante nel so llau [[noroeste]] por onde se comunica con una zona igual d'ablayada pola qu'escurre'l ''regueru Fondu'' nel so camín escontra'l [[ríu Valderaduey]]. Dichos desniveles constitúin pequeñes cuesta nos llaos [[oeste]] y [[sur]], ente que pol [[norte]] y l'[[este]] son un pocu más abruptos formando pequeños ribayos, nos que la erosión debida al escurrimiento del agua de lluvia forma [[cárcava|cárcaves]]. Nel so términu municipal naz el [[ríu Navajos]], tamién conocíu como [[ríu Navajos|regueru Bustillo]] o [[ríu Navajos|Ahogaborricos]]. Concretamente naz na zona más elevada del conceyu (nel so [[suroeste]]), na llende col términu de [[Villanueva de la Condesa]], onde s'alcuentra'l [[vértiz xeodésicu]] Navajos (841´4 [[msnm]]), a escasos metros d'un depósitu d'agua qu'abastez a dellos pueblos de la zona. Nacen tamién delles regueras en distintos puntos del conceyu, a les traces puede dicise que les alcontraes nel oeste desaguan nel [[ríu Valderaduey]], les del este nel [[ríu Sequillo|Sequillo]] y les del sur nel [[ríu Navajos|Navajos]]. Esisten nel términu municipal dellos manantiales, dalgunos d'ellos abastecen a los llares y a la fonte d'agua potable y formen una pequeña llaguna permanente y delles estacionales. == Mediu natural == El términu municipal ta integráu dientro de la [[Zona d'especial proteición pa les aves]] denomada [[La Nava - Campos Norte (Zona d'especial proteición pa les aves)|La Nava - Campos Norte]]<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180310175807/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/ZEPA2.html |fechaarchivu=2018-03-10 |url=http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/ZEPA2.html |títulu=Archived copy}}</ref> perteneciente a la [[Rede Natura 2000]]. La inmensa mayoría de les tierres del conceyu destinar al cultivu de ceberes, cola esceición de dalgunos [[majuelos]]. La masa arbórea práuticamente acútase a les riberes de delles de les regueras del conceyu, destacando una estrecha franxa qu'escurre pel este y sureste del nucleu urbanu, y a que les sos zones norte y sur denominar ''alamea'' y ''güerta Lipe'' respeutivamente. == Demografía == Evolución demográfica según l'[[Institutu Nacional d'Estadística (España)|Institutu Nacional d'Estadística]]:<ref>http://www.ine.es/</ref> <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:700 height:350 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:450 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:50 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1857 text:1857 bar:1860 text:1860 bar:1877 text:1877 bar:1887 text:1887 bar:1897 text:1897 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2010 text:2010 bar:2012 text:2012 bar:2014 text:2014 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1857 from:0 till: 390 bar:1860 from:0 till: 356 bar:1877 from:0 till: 341 bar:1887 from:0 till: 390 bar:1897 from:0 till: 402 bar:1900 from:0 till: 409 bar:1910 from:0 till: 360 bar:1920 from:0 till: 357 bar:1930 from:0 till: 350 bar:1940 from:0 till: 347 bar:1950 from:0 till: 283 bar:1960 from:0 till: 259 bar:1970 from:0 till: 170 bar:1981 from:0 till: 86 bar:1991 from:0 till: 55 bar:2001 from:0 till: 39 bar:2010 from:0 till: 36 bar:2012 from:0 till: 34 bar:2014 from:0 till: 29 PlotData= bar:1857 at: 390 fontsize:s text: 390 shift:(-5,5) bar:1860 at: 356 fontsize:s text: 356 shift:(-5,5) bar:1877 at: 341 fontsize:s text: 341 shift:(-5,5) bar:1887 at: 390 fontsize:s text: 390 shift:(-5,5) bar:1897 at: 402 fontsize:s text: 402 shift:(-5,5) bar:1900 at: 409 fontsize:s text: 409 shift:(-5,5) bar:1910 at: 360 fontsize:s text: 360 shift:(-5,5) bar:1920 at: 357 fontsize:s text: 357 shift:(-5,5) bar:1930 at: 350 fontsize:s text: 350 shift:(-5,5) bar:1940 at: 347 fontsize:s text: 347 shift:(-5,5) bar:1950 at: 283 fontsize:s text: 283 shift:(-5,5) bar:1960 at: 259 fontsize:s text: 259 shift:(-5,5) bar:1970 at: 170 fontsize:s text: 170 shift:(-5,5) bar:1981 at: 86 fontsize:s text: 86 shift:(-5,5) bar:1991 at: 55 fontsize:s text: 55 shift:(-5,5) bar:2001 at: 39 fontsize:s text: 39 shift:(-5,5) bar:2010 at: 36 fontsize:S text: 36 shift:(-5,5) bar:2012 at: 34 fontsize:S text: 34 shift:(-5,5) bar:2014 at: 29 fontsize:S text: 29 shift:(-5,5) </timeline> {{clear|left}}''Los datos correspuenden a la [[población de derechu]], quitando los de 1857 y 1860 que son [[población de fechu]].'' Por cuenta de la emigración puede apreciase nel pueblu un descensu de la población paulatín dende l'añu 1900 que s'intensifica notablemente nes décades de los 60 y 70, llevándolo a convertise nún de los conceyos menos poblaos de la [[provincia de Valladolid|provincia]]. Ente 1910 y 2010, la población abrásase lliteralmente, pasando de 360 a 36 habitantes. Nes últimes décades el númberu de persones que moren tol añu nel pueblu ye menor que los habitantes censaos, anque mientres el branu asocede lo contrario por cuenta de la llegada de braniantes. Esti patrón puede aplicase, con bien poques esceiciones, al restu de pueblos de la [[Tierra de Campos|contorna]]. == Monumentos == [[Ficheru:Iglesia_del_salvador.JPG|thumb|Ilesia del Salvador.]] [[Ficheru:Ruinas_san_juan.JPG|thumb|Ruines de l'antigua ilesia de San Xuan.]] * [[Ilesia del Salvador (Fontihoyuelo)|Ilesia del Salvador]]<ref>Catálogu monumental de la provincia de Valladolid - Tomo XII - Antiguu partíu xudicial de Villalón</ref> (d'antiguo de San Salvador). Ye un templu [[barrocu]] d'una sola nave con planta en cruz llatina construyida nel [[sieglu XVI]] so la supervisión del arquiteutu [[Juan Riberu de Rada]]. Na segunda metá del [[sieglu XX]] decidió baltase la fachada [[este]] por cuenta del so mala traza y construyila unos metros más tras, ensin facer nengún esfuerciu por harmonizala col restu del edificiu, empeorando en gran midida la estética del mesmu. Destaca'l pórticu llateral, con pilastres de madera tallao con figures de blasones y vieires, por onde se realizaba, hasta la última reforma, l'accesu cotidianu al templu. * Fonte construyida pola familia Cabeza de Vaca va dellos sieglos y restaurada en [[2010]]. * La ilesia baltada que cita [[Pascual Madoz]] corresponder cola antigua ilesia de San Xuan. A empiezos del [[sieglu XXI]] foi robáu un arcu encontiáu que quedaba como muerte. Na actualidá, solo atópense los cimientos del recintu del templu. Tamién hubo ellí un campusantu hasta que se construyó unu más modernu pela rodiada de pueblu, por cuenta de esto al recintu conózse-y anguaño como'l "campusantu vieyu" y a la zona como "San Juan". El tamién citáu "oratoriu nuna casa particular" entá esiste nuna de les viviendes. * En dellos testos fai referencia a qu'esistió una [[ermita]] dedicada a [[Santa Marina]]. Tamién hai nel pueblu diversos exemplos de l'arquiteutura popular d'esta [[Tierra de Campos|contorna]]. Destacando ente ellos dellos [[palombar (aves)|palombares]], tanto de planta redonda como cuadrada, amás de múltiples bodegues y de diverses construcciones d'[[adobe]] como viviendes, paneres y casetes. <center><gallery> Image:fuente_fontihoyuelo.jpg|Fonte de Fontihoyuelo. Image:Palomares.JPG|Palombar en ruines. </gallery></center> == Fiestes == El [[18 de xunetu]] celébrase la fiesta de [[Santa Marina]], patrona del pueblu, con verbenes y la tradicional redondilla alredor de la ilesia. El [[16 d'agostu]] faise un votu de villa a [[Roque de Montpellier|San Roque]] por haber llibráu al pueblu de la peste na edá media. Antaño amás de la ceremonia relixosa tamién yera un día festivu de descansu. D'antiguo el [[15 de mayu]] celebrábase'l día de [[Isidro Llabrador|San Isidro]], patrón de los llabradores, realizando una procesión pelos caminos del pueblu pa bendicir los campos. Hubo delles [[cofradería|cofraderíes]] nesti pueblu como la de La nuesa señora de la Paz, la de les Fíes de María (muyeres solteres), la de la Virxe del Carmen y la del Sagráu Corazón de Xesús. == Economía == Ye un pueblu agrícola con 1630 hectárees de terrén. Tamién alluga una esplotación de ganáu ovín. Pa les compres y demás servicios como'l sanitariu, los habitantes mover a la vecina llocalidá de [[Villalón de Campos]]. == Personalidaes == * Hermanu [[Martín Panero Mancebo]]: Flaire marista miembru de l'[[Academia Chilena de la Llingua]], ensayista y estudiosu de diversos autores de la lliteratura castellana. * [[Theo Francos]]:<ref>https://www.elmundo.es/especiales/2006/07/espana/guerracivil/hist_francos.html</ref> Combatiente republicanu na [[guerra civil española]] y posterior héroe de guerra del bandu aliáu mientres la [[segunda guerra mundial]]. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Fontihoyuelo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Valladolid]] [[Categoría:Conceyos de Valladolid]] ciu6rhnecohnffodabdu0x5v26kukq7 0 120724 4775594 4501289 2026-11-03T19:11:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775594 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu = Valladolid }} '''Geria''' ye un [[conceyu]] d'[[España]] perteneciente a la [[provincia de Valladolid]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Lleón]]. En {{Población|ES|añu}} la so población xubía a {{Población|ES|47071}} habitantes. Geria atopar a 15 quilómetros al suroeste de la capital provincial. == Símbolos == [[Ficheru:Escudo de Geria (Valladolid).svg|left|120px|Escudu de Geria]] L'[[Escudu (heráldica)|escudu heráldicu]] y la bandera que representen al conceyu fueron aprobaos oficialmente la {{Fecha|8|8|1996}}. L'escudu sigue'l siguiente [[blasón]]: {{Cita|''«Escudu cortáu: Primero, de gules con castiellu d'oru, con trés donjones almenados, mazonado de sable y esclariáu d'azur. Segundu, d'oru con tres olmos del so color, dispuestos en faxa, sobre ondes d'azur y plata. Timbrado de la Corona Real d'España.»''|[[Boletín Oficial del Estáu]] nᵘ213 de {{Fecha|3|9|1996}}<ref name=boesim>{{cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/1996/09/03/pdfs/A26914-26914.pdf|obra=[[Boletín Oficial del Estáu]] nᵘ213 de {{Fecha|3|9|1996}}|formatu=pdf|editor=[[Gobiernu d'España]]|títulu=Resolución de 8 d'agostu de 1996, de la Diputación Provincial de Valladolid, pola que se fai pública l'aprobación del escudu heráldicu y la bandera del conceyu de Geria.}}</ref>}} La descripción testual de la bandera municipal ye la siguiente: {{Cita|''«Rectangular, de proporción 1/2, cortada de mariellu y azul celeste y brochante -al centru- l'escudu municipal, nos sos colores.»''|[[Boletín Oficial del Estáu]] nᵘ213 de {{Fecha|3|9|1996}}<ref name=boesim />}} == Xeografía == ;Allugamientu La llocalidá ta asitiada a una altitú de 719&nbsp;[[msnm]].<ref name=altitú>{{cita web |url=http://www.aemet.es/es/eltiempo/prediccion/municipios/geria-id47071|editor=Axencia Estatal de Meteorología|títulu=Datos d'altitú pa Geria na páxina de previsión meteorolóxica de AEMET provenientes del Nomenclátor xeográficu de conceyos y entidaes de población del Institutu Xeográficu Nacional}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.aemet.es/es/eltiempo/prediccion/municipios/ayuda|editor=Axencia Estatal de Meteorología|títulu=Interpretación: Predicción por conceyos|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140318150717/http://www.aemet.es/es/eltiempo/prediccion/municipios/ayuda|fechaarchivu=18 de marzu de 2014}}</ref> <center> {| {{tablaguapa}} width ="40%" border = 2 align="center" |----- | width ="20%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Robladillo]] | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Simancas]] | width ="20%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Simancas]] |----- | width ="20%" align="center" | ''Oeste:'' [[Velliza (Valladolid)|Velliza]] | width ="30%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="20%" align="center" | ''Este:'' [[Simancas]] |----- | width ="20%" align="center" | ''Suroeste:'' [[Tordesillas]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Tordesillas]] | width ="10%" align="center" | ''Sureste:'' [[Villanueva de Duero]] y [[Simancas]] |} </center> == Historia == {{referencies|t=20170314122312}} Los musulmanes fueron los que dieron nome a Geria. Pa unos derivaría de la espresión árabe 'Yar'a' que significa «llugar onde flúin les agües» por cuenta de la confluencia de los ríos Pisuerga y Duero nel conceyu. Pa otros, el topónimu tamién ye árabe pero procedente de la pallabra 'djezair': isla, muralla, alquería. El vocablu orixinal foi evolucionando, sufriendo una serie de tresformamientos, pasando por distintes grafíes: Xeria, Jeria hasta desaguar na actual Geria. La confluencia del ríu Pisuerga col Duero al sur del términu municipal de Geria foi dende la Prehistoria hasta'l final de la Edá Media la vía natural y camín obligáu por onde transitaron razias, invasores, exércitos, pueblos emigrantes y cultures llegaes a la submeseta Norte o irradiaron dende ésta a otres rexones. Los restos más antiguos de los que se tien noticia remontar al Neolíticu, asina lo confirma un amenorgáu númberu d'hachos de piedra apolazada recuperaes del so términu. Tuvo un pobláu vaccéu ente los sieglos VI-I e.C., Dada la posición estratéxica, enclave a la vera d'unu de los ríos más importantes del Pandu Norte, frontera y gran vía natural de comunicaciones, -l'antiguu Camín de Valladolid a Toro-, fueron munchos los Reis de Reconquistar los que visitaron el términu de Geria. A mediaos del sieglu XIV venceyar a San Benitu'l Real de Valladolid, la piedra de la muralla qu'había en Geria paez ser que sirvió pal claustru de la Hospedería. La Ilesia, ye de dómina del Descubrimientu, d'una sola nave, con una capiya nel llau del Evanxeliu. La torre nun ye la primera sinón la tercera, que se llevantó en 1650, pero'l chapitel tampoco ye l'orixinariu. El retablu foi realizáu a mediaos del sieglu XVI; Francisco Velasco, artista llocal, realizó la pieza central de la virxe de l'Asunción. De mediaos del sieglu XVIII ye'l grupu de la Piedá, con clares reminiscencies de Juan de Juni y Gregorio Fernández. La so obra más valorada atopar nel presbiteriu, tratar d'un bellu retablu renacentista (sieglu XVI), unu de los más bellos de Torozos, onde les pintures de Luis Aguirre y l'escultura de Jerónimo d'Amberes y Cobos de Flandes resalten l'harmonía del conxuntu. Nel sieglu XVI contabilizar nel términu ente 6 ermites: Santa Catherina, San Sebastián, San Pablo, Santa Polonia, San Blas y la ermita del Cristu del Humilladero, ésta última ye la única ermita que tien na actualidá. Ye un edificiu de planta cuadrada, de piedra de sillería, con pórticu delanteru sosteníu por dos columnes. Delantre hai una cruz de piedra, cola fecha de 1694. Geria foi centru d'atención de l'aristocracia vallisoletana, ente ellos tán los Verdesoto, Ayala, Zúñiga, De la Serna, Gallu, Díaz de Mendoza... Empecípiase una etapa que lleva a Geria a la categoría de polu de concentración d'artistes: los Tordesillas, Juan del Cañu, Alonso García, Alonso Coloráu, Francisco de Urueña, Juan de Torquemada... Geria celebra en febreru les fiestes en conmemoración del so patrón San Blas, y les d'agostu, n'honor a la virxe de l'Asunción. Ente los edificios mas históricos de Geria destaca con 120 años les sos escueles de la testamentaria de Gonzalez D'El Matu y Riaza, sol lema ¨Nihil dulcius quam laboris fructus¨ El conceyu cunta con un xacimientu arqueolóxicu —denomináu «La Mosquila»— nel qu'esiste una necrópolis medieval.{{Harvnp|Marcos Villán|Palomino Lázaro|1989|p=219-220}} == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 18,18&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos - Valladolid|url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t43/a011/a1998/densidad/a2008/l0/&file=t10080.px&type=pcaxis&L=0|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131016213223/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2008%2Fl0%2F&file=t10080.px&type=pcaxis&L=0|fechaarchivu=16 d'ochobre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|47071}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|{{Población|ES|47071|formatu=non}}|18.18}}&nbsp;hab./km². <center> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=700|color_1=Green|color_2=Green|color_3=Green|color_4=Green|color_5=Green|color_6=Green|color_18=blue|color_19=blue|1842|370|1857|656|1860|646|1877|662|1887|708|1897|644|1900|681|1910|696|1920|638|1930|555|1940|571|1950|667|1960|621|1970|452|1981|440|1991|424|2001|471|2011|493|{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|47071|formatu=non}}|notes=<small> {{lleenda|#008000|[[Población de derechu]] (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye [[población de fechu]]) según los censos de población del sieglu XIX.<ref name=ine />}} {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref name=ine>{{cita web |url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=47&codigoMunicipio=071&btnBuscarCod=Consultar+selecci%F3n|títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842 - Geria|editor=Institutu Nacional d'Estadística (España)}}</ref> }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2011<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/pob_xls/pobmun11.xls|títulu=Cifres oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de xineru de 2011|editor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref> y de {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}</small>}} </center> == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = Dimas Ortega | Partíu_1 = [[Alianza Popular|AP]] | Alcalde_2 = Dimas Ortega | Partíu_2 = [[Alianza Popular|AP]] | Alcalde_3 = Ángel Garrido | Partíu_3 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] | Alcalde_4 = Ángel Garrido | Partíu_4 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] | Alcalde_5 = José Luis Casado | Partíu_5 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_6 = Lourdes Lozano | Partíu_6 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_7 = Lourdes Lozano | Partíu_7 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_8 = Esau Sanchéz | Partíu_8 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_9 = Esau Sanchéz | Partíu_9 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_10 = Francisco José Ortega Coloráu<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | editor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 30 d'agostu de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Popular|PP]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|144 |2009|128 |2010|122 |2011|97 |2012|82 |2013|66 |2014|51 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 99,42 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Fiestes == Geria cuenta con dos fiestes, les de febreru n'honor a San Blas, el 3 de febreru, y les d'agostu n'honor a la Virxe de l'Asunción, el 15 d'agostu y el 16 San Roque cola tradicional pidida de la Tortiella.<ref>{{Cita web |url=http://www.geria.ayuntamientosdevalladolid.es/?q=node/12 |títulu=Fiestes y tradiciones. Páxina del Conceyu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171023230954/http://www.geria.ayuntamientosdevalladolid.es/?q=node/12 |fechaarchivu=2017-10-23 }}</ref> == Ver tamién == * [[Tresporte Metropolitanu de Valladolid]] * [[Gastronomía de la provincia de Valladolid]] * [[Economía de la provincia de Valladolid]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita publicación|títulu=La necrópolis medieval de "La Mosquila (Geria, Valladolid)|nome=Miguel Ángel|apellíos={{versalita|Marcos Villán}}|nome2=Ángel Luis|apellíos2={{versalita|Palomino Lázaro}}|publicación=Numantia: Arqueoloxía en Castiella y Lleón|issn=0213-7909|númberu=4|añu=1989|páxines=219-228|url=http://www.aratikos.com/docftp/1993_La_necr%C3%83%C2%B3polis_medieval_de_La_Mosquilla_Geria__Valladolid.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304131054/http://www.aratikos.com/docftp/1993_La_necr%C3%83%C2%B3polis_medieval_de_La_Mosquilla_Geria__Valladolid.pdf|archivedate=2016-03-04|fechaaccesu=2018-03-07}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Geria}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Valladolid]] [[Categoría:Conceyos de Valladolid]] bb66zoc50ml11uxvvjltxg4m8wq8un0 0 120864 4775575 4733983 2026-11-03T17:42:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775575 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Garray''' ye una [[llocalidá]] y tamién un [[conceyu]] de la [[provincia de Soria]], partíu xudicial de [[Partíu de Soria|Soria]], [[Comunidá Autónoma]] de [[Castiella y Lleón]], [[España]]. Pueblu de la [[Comarca de Soria]]. == Xeografía == [[Ficheru:Garray (Soria) Mapa.svg|220px|thumb|left|Términu municipal de Garray.]] Esta pequeña población de la [[comarca de Soria]] ta allugada nel centru de la [[provincia de Soria]], al norte de la capital, nel valle del ríu [[Duero]].<ref>[[Wikimapia]] [http://www.wikimapia.org/#lat=41.8167451&lon=-2.445488&z=15&l=0&m=h&v=2]</ref> * Pedaníes: [[Tardesillas]]. * Llocalidaes: [[Canredondo de la Sierra]], [[Chavaler]], [[Dombellas]] y [[Santervás de la Sierra]]. == Demografía == En [[2010]] la población xubía a 608 habitantes, 332 homes y 276 muyeres.<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2010/l0/&file=mun42.px&type=pcaxis&L=0 |títulu=INE, Soria: Población por conceyos y sexu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171024214429/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2010/l0/&file=mun42.px&type=pcaxis&L=0 |fechaarchivu=2017-10-24 }}</ref> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|color_12=blue|nome=Garray|1900|316 |1910|376 |1920|381 |1930|361 |1940|386 |1950|351 |1960|323 |1970|425 |1981| 286|1991|295|2001|459|2010| 608|notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2010 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }}</small>}} === Demografía recién del nucleu principal === Garray (llocalidá) cuntaba a 1 de xineru de 2010 con una población de 413 habitantes, 223 homes y 190 muyeres. {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|nome=Garray (llocalidá) |2000|286 |2001|299 |2002|317 |2003|324 |2004|331 |2005|332 |2006|328 |2007|344 |2008|367 |2009|383 |2010|413 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (2000-2010) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] a 1 de xineru de cada añu.<ref>[http://www.ine.es/nomen2/index.do INEbase / Nomenclátor. Rellación d'unidaes poblacionales.]</ref>}}</small>}} === Población por nucleu === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#C0C0C0" ! Nucleos ! Habitantes ([[2000]]) ! Habitantes ([[2010]])<ref>[http://www.ine.es/nomen2/index.do Nomenclátor INE]</ref> |- | '''Garray''' | align=right | 286 | align=right | 413 |- | [[Canredondo de la Sierra]] | align=right | 26 | align=right | 38 |- | [[Chavaler]] | align=right | 32 | align=right | 44 |- | [[Dombellas]] | align=right | 9 | align=right | 26 |- | [[Santervás de la Sierra]] | align=right | 19 | align=right | 25 |- | [[Tardesillas]] | align=right | 59 | align=right | 62 |} == Historia == [[Ficheru:NUMANTIA1.jpg|250px|thumb|Ruines de Numancia.]] El topónimu puede venir de la voz n'[[euskera]] Garay / Garai (que significa ente otres coses "llugar eleváu"; de "garai" = eleváu, alto) o Garri / Garre (nome común cola aceición de "llapada"). Foi l'estremu sur del [[reinu de Pamplona]] en tiempos de [[Sancho III el Mayor]], pero llueu pasó a Castiella. [[Llugar]] que mientres la [[Edá Media]] perteneció a la [[Comunidá de Villa y Tierra de Soria]] formando parte del [[Sexmo de Tera]].<ref>Asina consta nel [[Llibru de los Millones|Censo de Población de la Corona de Castiella]] del añu [[1594]].</ref> El Censu de Pecheros de [[1528]], nel que nun se cuntaben eclesiásticos, fidalgos y nobles, rexistraba la esistencia 20 ''pecheros'', ye dicir unidaes familiares que pagaben impuestos.<ref>[http://www.ine.es/ss/Satellite?L=es_ES&c=INEPublicacion_C&cid=1259924873541&p=1254735110606&pagename=ProductosYServicios%2FPYSLayout&tittema=Publicaciones+hist%C3%B3riques Censo de Pecheros. INE tomo II]</ref> A la cayida del [[Antiguu Réxime]] la llocalidá de constitúi en [[conceyu|conceyu constitucional]], conocíu entones como '''Garray y [[Garrejo]]''' na rexón de [[Castiella la Vieya]], [[partíu de Soria]],<ref>Conceyu Códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] -42094</ref> que nel censu de [[1842]] cuntaba con 56 llares y 22 vecinos. A finales del [[sieglu XX]]<ref>Ente'l Censu de 1970 y l'anterior</ref> crez el términu del conceyu, porque incorpora a [[Canredondo de la Sierra]], [[Chavaler]], [[Dombellas]] y [[Tardesillas]]. == Mediu ambiente == Nel so términu ya incluyíos na [[Rede Natura 2000]] figuren los siguientes llugares: * [[Llugar d'Interés Comuñal]] conocíu como [[Riberes del Ríu Duero y afluentes]], ocupando 163 hectárees, el 2% del so términu.<ref>[[Rede Natura 2000]] LIC YE4170083 [http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060633/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls |date=2016-03-04 }}</ref> * [[Llugar d'Interés Comuñal]] conocíu como [[Sierres de Urbión y Cebollera]] ocupando 53 hectárees, el 1% del so términu.<ref>[[Rede Natura 2000]] LIC YE4170116 [http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060633/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls |date=2016-03-04 }}</ref> == Patrimoniu == [[Ficheru:Ermita de los Mártires de Garray.JPG|thumb|Ermita de los Mártires]] [[Ficheru:Iglesia San Juan Bautista.Garray.Soria. (8093797729) (2).jpg|thumb|Ilesia de San Xuan]] * '''Ruines de l'antigua ciudá pre-romana de [[Numancia]]''': Declaraes [[Bien d'Interés Cultural (España)|Bien d'Interés Cultural]] na categoría de [[Zona Arqueolóxica]] dende'l 25 d'agostu de 1882. Atopar nun cuetu próximu a la llocalidá.<ref name="mcu_1">[http://www.mcu.es/bienes/cargarFiltroBienesInmuebles.do?layout=bienesInmuebles&cache=init&language=es Ministeriu de Cultura. Patrimoniu Históricu.]</ref> * '''Ilesia de San Xuan''': D'[[arquiteutura gótica]]. * '''Ermita de San Antonio''': ([[Garrejo]]). * '''Ermita de los Mártires de Garray''': Declarada [[Bien d'Interés Cultural (España)|Bien d'Interés Cultural]] na categoría de [[Monumentu]] dende'l 31 de mayu de [[1944]].<ref name="mcu_1"/> Ilesia [[Arquiteutura románica|románica]] del [[sieglu XII]]. * '''Ponte sobre'l Duero'''. Construyíu nel [[sieglu XVI]] sobre otru anterior. == Cultura == === Fiestes populares === * '''Santos Mártires de Garray''', 12 de mayu. * '''San Juan''', 24 de xunu. * '''Fiestes de Branu''', coincidiendo col últimu fin de selmana de xunetu. === Recreaciones históriques === * Dende 1999 coincidiendo con inauguración de l'Aula Arqueolóxica sobre "El cercu romanu de Numancia', empecipióse la representación escénica de los episodios de la '''Guerres Numantines''', cola participación como actores de los vecinos de Garray anguaño entamáu pola Asociación Cultural Celtibérica “Tierraquemada”. La fecha de la representación realiza'l primer sábadu d'agostu. === Eventos === * '''Numancia 2017''' na que se celebra'l 2.150 aniversariu de la xesta numantina contra Roma. == Economía == La economía básase na [[agricultura]] de secanu y na [[ganadería]] lanar, magar ye'l sector [[turismu|turísticu]] la mayor fonte d'ingresos. == Ver tamién == * [[Bienes d'interés cultural de la provincia de Soria]] * [[Llista de conceyos de Soria|Conceyos de la provincia de Soria]] * [[Llocalidaes d'entidá menor de la provincia de Soria]] * [[Provincia de Soria]] * [[Aeródromu de Garray-Soria]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Garray}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Garray]] [[Categoría:Conceyos de Soria]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 758hpmsf8zm54iv1jwgj0k2hkg3k0oq 0 120865 4775605 4548294 2026-11-03T22:16:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775605 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Golmayo''' ye un [[conceyu]] y [[llocalidá]] d'[[España]], na [[provincia de Soria]], partíu xudicial de [[Partíu de Soria|Soria]], [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Lleón]]. Llocalidá de la [[Comarca de Soria|Comarca de]] Soria y tien 2600 habitantes == Xeografía == [[Ficheru:Golmayo (Soria) Mapa.svg|220px|thumb|left|Términu municipal de Golmayo.]] === Estensión y población === Tien un [[área]] de 189,83 [[quilómetru cuadráu|km²]]. La medría añal de la población de Golmayo foi d'alredor del 7% nos últimos años, lo qu'asitia a esti conceyu ente aquellos de mayor dinamismu demográficu de la provincia. La so cercanía a la capital provincial haber convertíu nun verdaderu nucleu cuartu d'ésta. Llugares: [[Camparañón]], [[Carbonera de Frentes]], [[La Cuenca]], [[Les Fragües (Soria)|Les Fragües]], [[Fuentetoba]], [[La Mallona]], [[La Muela (Soria)|La Muela]], [[Nafría la Llana]], [[Nódalo]] y [[Villabuena (Soria)|Villabuena]]. == Demografía == En [[2010]] la población xubía a 2065 habitantes, 1079 homes y 986 muyeres.<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2010/l0/&file=mun42.px&type=pcaxis&L=0 |títulu=INE, Soria: Población por conceyos y sexu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171024214429/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e260/a2010/l0/&file=mun42.px&type=pcaxis&L=0 |fechaarchivu=2017-10-24 }}</ref> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|color_12=blue|nome=Golmayo|1900|185 |1910|199 |1920|175 |1930|215 |1940|240 |1950|284 |1960|279 |1970|857 |1981| 587|1991|420|2001|856|2010| 2065|notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2010 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }}</small>}} === Población por nucleu === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#C0C0C0" ! Nucleos ! Habitantes ([[2000]]) ! Habitantes ([[2009]]) ! Habitantes ([[2014]]) |- | [[Camaretas]] | align=right | N.Y. | align=right | N.Y. | align=right | 1585<ref>A partir de 2014 considérase nucleu de población independiente de Golmayo.</ref> |- | [[Camparañón]] | align=right | 38 | align=right | 32 | align=right | 29 |- | [[Carbonera de Frentes]] | align=right | 59 | align=right | 55 | align=right | 51 |- | [[Fuentetoba]] | align=right | 241 | align=right | 369 | align=right | 398 |- | '''Golmayo''' | align=right | 267 | align=right | 1.330 | align=right | 198 |- | [[La Cuenca]] | align=right | 18 | align=right | 16 | align=right | 13 |- | [[Les Fragües (Soria)|Les Fragües]] | align=right | 15 | align=right | 14 | align=right | 14 |- | [[La Mallona]] | align=right | 10 | align=right | 5 | align=right | 6 |- | [[La Muela (Soria)|La Muela]] | align=right | 12 | align=right | 7 | align=right | 7 |- | [[Nafría la Llana]] | align=right | 26 | align=right | 26 | align=right | 21 |- | [[Nódalo]] | align=right | 11 | align=right | 11 | align=right | 11 |- | [[Villabuena (Soria)|Villabuena]] | align=right | 68 | align=right | 59 | align=right | 58 |} == Alministración == {{Alcalde_España | Alcalde_1 = Santiago Risso Bado | Partíu_1 = -- | Alcalde_2 = María Risso Bado | Partíu_2 = PSOE | Alcalde_3 = Félix Cubillo Romera | Partíu_3 = PP | Alcalde_4 = Félix Cubillo Romera | Partíu_4 = PP | Alcalde_5 = Félix Cubillo Romera | Partíu_5 = PP | Alcalde_6 = Félix Cubillo Romera | Partíu_6 = PP | Alcalde_7 = Félix Cubillo Romera | Partíu_7 = PP | Alcalde_8 = Félix Cubillo Romera | Partíu_8 = PP-UPC | Alcalde_9 = Benito Serrano Mata | Partíu_9 = UPC | Alcalde_10 = Benito Serrano Mata | Partíu_10 = PP }} == Historia == [[Ficheru:Monasterio de la Monjía, Golmayo, Soria, España, 2017-05-26, DD 89.jpg|miniaturadeimagen|Monesteriu de la Monjía, Golmayo.]] El Censu de Pecheros de [[1528]], nel que nun se cuntaben eclesiásticos, fidalgos y nobles, rexistraba la esistencia 27 ''pecheros'', ye dicir unidaes familiares que pagaben impuestos.<ref>[http://www.ine.es/ss/Satellite?L=es_ES&c=INEPublicacion_C&cid=1259924873541&p=1254735110606&pagename=ProductosYServicios%2FPYSLayout&tittema=Publicaciones+hist%C3%B3riques Censo de Pecheros. INE tomo II]</ref> A la cayida del [[Antiguu Réxime]] la llocalidá de constitúi en [[conceyu|conceyu constitucional]] na rexón de [[Castiella la Vieya]], [[partíu de Soria]]<ref>Conceyu Códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] -42095</ref> que nel censu de [[1842]] cuntaba con 35 llares y 150 vecinos. A finales del [[sieglu XX]]<ref>Ente'l censu de 1970 y l'anterior</ref> crez el términu del conceyu, porque incorpora a [[Camparañón]], [[Carbonera de Frentes]], [[La Cuenca]], [[Les Fragües (Soria)|Les Fragües]], [[Fuentetoba]], [[La Mallona]], [[Nafría la Llana]], [[Nódalo]] y [[Villabuena (Soria)|Villabuena]]. [[Nafría la Llana|Nafría del Llanu]] incorpora a [[La Muela (Soria)|la Muela]]. == Mediu ambiente == Nel so términu ya incluyíos na [[Rede Natura 2000]] los siguientes llugares: * [[Llugar d'Interés Comuñal]] conocíu como [[Sabinares Sierra de Cabrejas]], ocupando 3.372 hectárees, el 18% del so términu.<ref>[[Rede Natura 2000]] LIC YE4170029 [http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060633/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/BASE%20DATOS/municipios%20en%20lic%20y%20zepa.xls |date=2016-03-04 }}</ref> Otros espacios naturales: * [[La Toba (Fuentetoba)|La Toba]]. * [[Encinar de Camparañón]]. == Patrimoniu == [[Ficheru:Iglesia de la Natividad en Nafria la Llana.JPG|thumb|Ilesia de la Natividá en Nafría la Llana]] * [[Monesteriu de la Monjía]] * [[La Cuenca Conxuntu etnolóxicu de La Cuenca]] * Ilesia [[románica]] de la primer metá del sieglu XII dedicada a la Natividá en [[Nafría la Llana]] * Conxuntu románicu de [[Villabuena]] formáu pola ilesia parroquial de San Miguel y les ermites de San Bartolo y Santolaya * Ponte Romana de Los Tres Güeyos en [[Camparañón]] * Ponte d'orixe romanu sobre'l ríu Golmayo xunto a carretera nacional N-122 PK 160,700 [[Ficheru:PUENTE DE GOLMAYO-SORIA 01.JPG|thumb|Ponticu d'orixe romanu sobre'l ríu Golmayo]] [[Ficheru:PUENTE DE GOLMAYO-SORIA 02.JPG|thumb|Ponticu d'orixe romanu sobre'l ríu Golmayo]] [[Ficheru:PUENTE DE GOLMAYO-SORIA 03.JPG|thumb|Ponticu d'orixe romanu sobre'l ríu Golmayo]] === Urbanismu === Anguaño la población viose amontada pola construcción de la urbanización [[Camaretas]] a 2 minutos de la capital de la provincia, pero que depende de Golmayo. De la mesma, construyóse un centru comercial, lo que ta revitalizando'l nucleu urbanu. Dende l'añu [[2014]], [[Camaretas]] considérase nucleu de población del [[conceyu]] de Golmayo.<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=camaretas&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |títulu=Nomenclátor. Rellación d'unidaes poblacionales. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190722082844/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=camaretas&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |fechaarchivu=2019-07-22 }}</ref> == Ver tamién == * [[Gastronomía de la provincia de Soria]] * [[Llista de conceyos de Soria|Conceyos de la provincia de Soria]] * [[Llocalidaes d'entidá menor de la provincia de Soria]] * [[Provincia de Soria]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{Tradubot|Golmayo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Soria]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] bc2s8jfwgvoixg7amitewvs5yuhm0p9 0 120965 4775557 4571337 2026-11-03T15:08:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775557 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Fuentesaúco de Fuentidueña''' ye una llocalidá de la [[provincia de Segovia]], [[Castiella y Lleón]], [[España]]. == Símbolos == {{AP|Escudu de Fuentesaúco de Fuentidueña|Bandera de Fuentesaúco de Fuentidueña}} [[Ficheru:Escudo de Fuentesaúco de Fuentidueña.svg|120px|left|Escudu de Fuentesaúco de Fuentidueña]] L'escudu [[Heráldica|heráldicu]] y la bandera que representen al conceyu fueron aprobaos oficialmente la {{Fecha|03|07|2002}}. L'[[Escudu de Fuentesaúco de Fuentidueña|escudu]] se [[blasón|blasona]] de la siguiente manera: {{Cita|''«Escudu cortáu y mediu partíu. 1º– De plata , fonte de tres arcos con un cañu en cada arcu , tou en azur. 2º– de plata, árbol sabugu arrincáu de plata. 3º– de sinople, fai de trés espiges d'oru. Al timbre corona real zarrada.»''|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ149/2002 de {{Fecha|02|08|2002}}<ref name="bocylsim">{{Cita web|url=http://bocyl.jcyl.es/boletines/2003/06/13/pdf/BOCYL-D-13062003-23.pdf|obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ149/2002 de {{Fecha|02|08|2002}}|títulu=ALCUERDU de Plenu del Conceyu de Fuentesaúco de Fuentidueña, de 3 de xunetu de 2002, pol que s'aprueba l'Escudu Heráldicu y Bandera d'esti conceyu.|formatu=pdf|editor=[[Xunta de Castiella y Lleón]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200823181306/http://bocyl.jcyl.es/boletines/2003/06/13/pdf/BOCYL-D-13062003-23.pdf|fechaarchivu=2020-08-23}}</ref>}} La descripción testual de la [[Bandera de San Miguel de Bernuy|bandera]] ye la siguiente: {{Cita|''«Bandera rectangular de proporciones 2:3, formada por un pañu blancu con una caña verde de sabugu na parte cimera y a 1/3 del estil, con una franxa azul ondada nel so centru, del estil a la batiente y de 1/5 del anchu de la bandera.»''|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ149/2002 de {{Fecha|02|08|2002}}<ref name="bocylsim" />}} == Historia == Integráu na [[Comunidá de Villa y Tierra de Fuentidueña]]. L'actual [[conceyu]] de '''[[Cozuelos de Fuentidueña]]''', incorporar al conceyu de '''Fuentesaúco de Fuentidueña''' en [[1969]].<ref name="Variaciones Municipio">{{cita web |url = http://www.seap.minhap.gob.es/dms/es/publicaciones/centro_de_publicaciones_de_la_sgt/Monografias0/parrafo/011113/text_es_files/Variación-INTERNET.pdf |títulu = Variaciones de los conceyos d'España dende 1842. |editor = [[Ministeriu d'Alministraciones Públiques]] |fechaaccesu = 9 de febreru de 2013 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121104150731/http://www.seap.minhap.gob.es/dms/es/publicaciones/centro_de_publicaciones_de_la_sgt/Monografias0/parrafo/011113/text_es_files/Variación-INTERNET.pdf |fechaarchivu = 4 de payares de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.boe.es/boe/dias/1970/01/14/pdfs/A00685-00685.pdf |títulu= Decreto 3406/1969, de 11 d'avientu, pol que s'aprueba la incorporación del Conceyu de Cozuelos de Fuentidueña al de Fuentesaúco de Fuentidueña, de la provincia de Segovia. |editor= [[Boletín Oficial del Estáu]] |fechaaccesu= 9 de febreru de 2013 }}</ref> En [[1972]]<ref>{{cita web |url= http://www.boe.es/boe/dias/1972/12/28/pdfs/A23156-23156.pdf |títulu= Decreto 3515/1972, de 14 d'avientu, pol que s'aprueba la constitución de la entidá llocal menor de Cozuelos de Fuentidueña, perteneciente al Conceyu de Fuentesaúco de Fuentidueña, de la provincia de Segovia. |editor= [[Boletín Oficial del Estáu]] |fechaaccesu= 9 de febreru de 2013 }}</ref> [[Cozuelos de Fuentidueña]] constituyir n'[[entidá llocal menor]], y, darréu, volvió constituyise en conceyu independiente en 1982.<ref name="Variaciones Municipio" /><ref>{{cita web |url= http://www.boe.es/boe/dias/1982/10/16/pdfs/A28589-28589.pdf |títulu= Real Decretu 2593/1982, de 1 d'ochobre, pol que s'aprueba la segregación de la Entidá Menor de Cozuelos de Fuentidueña, perteneciente al conceyu de Fuentesauco de Fuentidueña, provincia de Segovia, pa darréu constituyise nun nuevu ya independiente conceyu, cola denominación de Cozuelos de Fuentidueña, y teniendo la so capitalidad nel citáu nucleu de población. |editor= [[Boletín Oficial del Estáu]] |fechaaccesu= 9 de febreru de 2013 }}</ref> == Xeografía == === Allugamientu === La llocalidá de ''Fuentesaúco de Fuentidueña'' asítiase na zona central de la [[península ibérica]], nel estremu norte de la [[provincia de Segovia]], tien una [[Área|superficie]] de 25,85&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref name="ine_1">{{Cita web|editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos - Segovia|url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t43/a011/a1998/densidad/a2008/l0/&file=t10039.px&type=pcaxis&L=0|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131002103202/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2008%2Fl0%2F&file=t10039.px&type=pcaxis&L=0|fechaarchivu=2 d'ochobre de 2013}}</ref> y les sos coordenaes son {{coord|41|24|48|N|4|04|14|W|type:city|display=inline}}. <center> {| {{tablaguapa}} width ="40%" border = 2 align="center" |----- | width ="20%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Membibre de la Hoz]] | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Aldeasoña]] | width ="20%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Calabazas de Fuentidueña]] |----- | width ="20%" align="center" | ''Oeste:'' [[Membibre de la Hoz]] | width ="30%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="20%" align="center" | ''Este:'' [[Fuentepiñel]] |----- | width ="20%" align="center" | ''Suroeste:'' [[Vegafría]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Cozuelos de Fuentidueña]] | width ="10%" align="center" | ''Sureste:'' [[Fuentepiñel]] |} </center> === Clima === El clima de ''Fuentesaúco de Fuentidueña'' ye '''[[clima mediterraneu continentalizado|mediterraneu continentalizado]]''', de resultes de la elevada altitú y el so alloñamientu de la mariña, les sos principales carauterístiques son: * La temperatura medio añal ye de 11,40ºC con una importante [[oscilación térmica]] ente'l día y la nueche que puede superar los 20ºC. Los iviernos son llargos y fríos, con frecuentes borrines y xelaes, ente que los branos son curtios y calorosos, con máximes alredor de los 30 °C, pero mínimes fresques, superando llixeramente los 13 °C. El refrán castellanu ''"Nueve meses d'iviernu y trés d'infiernu"'' carauterizar a la perfeición. * Les precipitaciones añales son escases (451,60mm) pero distribuyir de manera relativamente permediada a lo llargo del añu sacante nel branu que ye la estación más seca (72,80mm). Los montes que delimitan la [[Meseta Norte|pandu]] retienen los vientos y les agües, sacante pol [[Oeste]], onde l'ausencia de grandes montes abre un pasiellu al [[Océanu Atlánticu]] pol qu'enfusen la mayoría de les precipitaciones que lleguen a ''Fuentesaúco de Fuentidueña''. <center> {| border="1" style="background:#ffffff" align="top" {{tablaguapa}} |- |colspan=5 style="background:gainsboro" align="center"|'''Precipitaciones per estación (mm)''' |- ! width="100 px"| Primavera !! width="100 px"| Branu !! width="100 px"| Seronda !! width="100 px"| Iviernu !! width="100 px"| TOTAL |- | align="center"|131,70 || align="center"|72,80 || align="center"|123,10 || align="center"|124,00 || align="center"|'''451,60''' |- |} </center> Na [[Clasificación climática de Köppen]]<ref>{{Cita web|url=http://snow.cals.uidaho.edu/Clim_Map/koppen_criteria.htm|apellíu=Critchfield|nome=H.J.|añu=1983|obra=Xeneral Climatology|editorial=Prentice Hall|edición=4|títulu=Criteria for classification of major climatic types in modified Köppen system|editor=University of Idaho|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090930221104/http://snow.cals.uidaho.edu/Clim_Map/koppen_criteria.htm|fechaarchivu=30 de setiembre de 2009}} Consultáu'l 25 de payares de 2015.</ref> corresponder con un clima [[Clasificación climática de Köppen#Clima C - Templáu/Mesotermal|''Csb'' (''oceánicu mediterraneu'')]], una transición ente'l [[Clasificación climática de Köppen#Clima C - Templáu/Mesotermal|''Csa'' (''mediterraneu'')]] y el [[Clasificación climática de Köppen#Clima C - Templáu/Mesotermal|''Cfb'' (''oceánicu'')]] productu de l'altitú. A diferencia del [[Clasificación climática de Köppen#Clima C - Templáu/Mesotermal|''mediterraneu'']] presenta un branu más nidiu, pero al contrariu que nel [[Clasificación climática de Köppen#Clima C - Templáu/Mesotermal|''oceánicu'']] hai una [[estación seca]] nos meses más templaos.<ref>[http://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/publicaciones/Atles-climatologico/Atles.pdf Axencia Estatal de Meteoroloxía], Atles climáticu ibéricu</ref> {{Clima |metric_first=y |single_line=y |llugar= Aldeasoña nel periodu 1966-2003 |xin_precip_mm = 44.00 |feb_precip_mm = 39.20 |mar_precip_mm = 30.70 |abr_precip_mm = 47.60 |may_precip_mm = 53.40 |xun_precip_mm = 33.40 |xnt_precip_mm = 18.60 |ago_precip_mm = 20.80 |set_precip_mm = 27.50 |och_precip_mm = 46.80 |pay_precip_mm = 48.80 |avi_precip_mm = 40.90 |añal_precip_mm = 451.60 |source = Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente. Datos de precipitación pal periodu 1966-2003 en Aldeasoña<ref>{{Cita web|url=http://sig.mapa.es/siga/|editor=Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente (Programa SIGA)|títulu=Promedios mensuales - Aldeasoña, ESP|fechaaccesu=23 de payares de 2015}}</ref> }} == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 25,85&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref name="ine_1"/> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|40089}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|{{Población|ES|40089|formatu=non}}|25.85}}&nbsp;hab./km². <center> {{Evolución demográfica | width = 500px | fonte = INE | 2000 = 325 | 2002 = 315 | 2004 = 310 | 2006 = 310 | 2008 = 302 | 2010 = 292 | 2012 = 278 | 2014 = 261 | 2016 = 242 }} </center> La [[población]] de ''Fuentesaúco de Fuentidueña'' foi esperimentando un importante descensu dende va años debíu al [[éxodu rural]], especialmente significativu foi'l periodu de 1960 a 1980, en que s'amenorgó a menos de la metá'l so númberu d'habitantes por cuenta de la [[emigración]] escontra les grandes ciudaes, especialmente [[Madrid]] y [[Valladolid]], sicasí, a partir de los [[años 1980|años ochenta]], esti descensu se desacelera debíu principalmente al amenorgamientu del ritmu migratoriu. <center> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=600|color_1=Green|color_2=Green|color_3=Green|color_4=Green|color_5=Green|color_6=Green|color_18=blue|color_19=blue|1842|272|1857|353|1860|351|1877|398|1887|387|1897|434|1900|444|1910|486|1920|497|1930|657|1940|736|1950|830|1960|880|1970|918|1981|788|1991|406|2001|307|2011|274|{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|40108|formatu=non}}|notes=<small> {{lleenda|#008000|[[Población de derechu]] (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye [[población de fechu]]) según los censos de población del sieglu XIX.<ref name="ine" />}} {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref name="ine">{{Cita web|url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=40&codigoMunicipio=089&btnBuscarCod=Consultar+selecci%F3n|títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842 - Fuentesaúco de Fuentidueña|editor=Institutu Nacional d'Estadística (España)}}</ref> }} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2011<ref>{{Cita web|url=http://www.ine.es/pob_xls/pobmun11.xls|títulu=Cifres oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de xineru de 2011|editor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref> y de {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}</small>}} </center> == Alministración== {{Alcalde_España | Alcalde_1 = Miguel Díez Galindo | Partíu_1 = [[Ficheru:Logo UCD.svg|20px|Unión de Centru Democráticu|link=Unión de Centru Democráticu]] [[Unión de Centru Democráticu (España)|UCD]] | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = Juan Antonio Villar Pecharromán | Partíu_5 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = Cándida Pesquera Reyes | Partíu_7 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] | Alcalde_8 = Cándida Pesquera Reyes | Partíu_8 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] | Alcalde_9 = Cándida Pesquera Reyes | Partíu_9 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] | Alcalde_10 = María Gozalo Rodríguez | Partíu_10 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] }} == Monumentos y llugares d'interés == * Ilesia de [[Domingo de Silos|Santu Domingu de Silos]] == Servicio == * Cuartel de la [[Guardia Civil]] * Centru Médicu * [[Educación primaria|Escuela de primaria]] * Piscina Municipal == Fiestes == * [[17 de xineru]], festividá de ''[[Antonio Abad|San Antón]]'' * [[2 de febreru]], festividá de les ''[[Fiesta de la Candelaria|Candeles]]'' * [[15 de mayu]], festividá de ''[[Isidro Llabrador|San Isidro Llabrador]]'' * [[21 de xunu]], festividá de la ''[[Virxe María na Ilesia católica|Virxe de la Olma]]'' * [[22 de xunu]], festividá de ''[[Eusebio de Samosata|San Eusebio]]'' * [[20 d'avientu]], festividá de ''[[Domingo de Silos|Santu Domingu de Silos]]'' == Ver tamién == * [[Señoríu de Fuentidueña]] * [[Condáu de Fuentidueña]] * [[Comunidá de Villa y Tierra de Fuentidueña]] * [[Diputación Provincial de Segovia]] * [[Llista de conceyos de Segovia|Conceyos de Segovia]] * [[Valtiendas (vinu)|VC - Valtiendas]] * [[Lechazo de Castiella y Lleón|IGP - Lechazo de Castiella y Lleón]] * [[Gochucu de Segovia|IGP - Gochucu de Segovia]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Fuentesaúco de Fuentidueña}} * [http://www.gruposactivos.com Asociación Cultural Grupos Activos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313142611/http://www.gruposactivos.com/ |date=2016-03-13 }} * [http://www.orquestatresolmas.com Orquesta de Pulsu y Púa Tres Olmas] {{Tradubot|Fuentesaúco de Fuentidueña}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Segovia]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Segovia]] [[Categoría:Fuentesaúco de Fuentidueña]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 9ptcmrp9zeok6s631nal7rznx8xlsj9 0 121167 4775543 4736379 2026-11-03T14:27:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775543 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu = Béjar }} {{estremar|el conceyu de [[Fresnedoso de Ibor]] na [[provincia de Cáceres]]}} '''Fresnedoso''' ye un [[conceyu]] y llocalidá [[España|española]] de la [[provincia de Salamanca]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. Intégrase dientro de la comarca de la [[Sierra de Béjar (contorna)|Sierra de Béjar]]. Pertenez al [[partíu xudicial de Béjar]] y a la [[Mancomunidá Ruta de la Plata]]. El so términu municipal ta formáu por un solu nucleu de población, ocupa una superficie total de 8,18&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]] y según los datos demográficos recoyíos nel padrón municipal ellaboráu pol [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] nel añu {{Población|ES|añu}}, cuenta con una población de {{Población|ES|37133|formatu=non}} habitantes. El so nome completu ye Fresnedoso, enantes y según los más vieyos del llugar, sería Fresnedoso de Béjar por ser Béjar la Villa de los señores que d'antiguo cobraben los impuestos al pueblu y a que'l so distritu pertenez anguaño (Facienda). Fresnedosino, -a. Coloquial y comarcalmente denominar a los sos habitantes «habilidosos, -as», paez ser que pol fechu de que'l campanariu de la so ilesia ta dixebráu d'ella, amás de les sos habilidaes reconocíes como canteros mientres sieglos. La población mayoritariamente son persones xubilaes y dedícase a l'agricultura y ganadería una pequeña parte y el restu trabayen na industria chacinera de [[Guijuelo]] o [[Ledrada]]. Nel pasáu vivir de l'agricultura y ganadería de subsistencia xunto cola estracción y corte del granitu, inclusive, los más vieyos del llugar inda recuerden que los camioneros dicíen-yos que'l granitu estrayíu unviar a Salamanca pal empedriáu de la [[Plaza Mayor de Salamanca]]. La denominación de "El ventorro de Fresnedoso" aplicar a un pequeñu grupu de cases asitiaes a 1 km del nucleu del pueblu que s'enllantaron ellí tiempu tras cómo puestu de refrescu de los correos y caballerizas que transitaben pola [[Vía de la Plata]] y darréu instaláronse los 2 hoteles -restoranes de carretera- de los cualos unos abandonar. Tamién esistíen dos clubes de carretera (queda 1) na carretera N-630. Al oeste y al fondu del valle inda puede vese los restos de la vía del tren que facía la Vía de la Plata. El trazáu de la vía inclúi 2 cortes al monte y una pequeña ponte nel camín a Sanchotello. En tiempos compartíen estación de tren col cercanu pueblu de Sanchotello. == Historia == La so fundación puede datase nes repoblaciones medievales, pasando a formar parte, tres la muerte d'[[Alfonsu VII de Lleón]], del conceyu castellanu d'Ávila. Tres la creación, en 1209, de la [[Comunidá de Villa y Tierra de Béjar]], Fresnedoso pasó a formar parte de la mesma. Como parte de la comunidá bejarana, tres la perda del votu en Cortes de Béjar y el so pasu a depender de Salamanca nesi aspeutu a partir de 1425, fechu favorecíu pol pasu de Béjar y el so territoriu a manes de los Zúñiga en 1391,<ref>Mínguez, José María (Coord.) (1997). Historia de Salamanca. II Edá Media. Salamanca: Centru d'Estudios Salamanquinos. Páx. 346</ref> Fresnedoso pasó a formar parte del [[Reinu de Lleón]], nel que se caltuvo nes divisiones territoriales de Floridablanca en 1785 y finalmente na de 1833 en que se crean les actuales provincies, quedando integráu Fresnedoso na [[provincia de Salamanca]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]].<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> == Demografía == {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Fresnedoso|1842|144 |1877|333 |1887|338 |1897|365 |1900|360 |1910|453 |1920|441 |1930|481 |1940|503 |1950|479 |1960|464 |1970|262 |1981|217 |1991|158 |2001|123 |2011|113 |2017|111 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web|fechaaccesu=24 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2017.<ref>{{cita web |fechaaccesu = 31 d'avientu de 2017|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = Leoncio Barreres Álvarez<ref>{{cita web | url = http://www.seap.minhap.es/ | títulu = Llistáu d'Alcaldes de 1979 | autor = Secretaría d'Estáu d'Alministraciones públiques | fechaaccesu = 24 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20221127060934/http://seap.minhap.es/ | fechaarchivu = 2022-11-27 }}</ref> | Partíu_1 = [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] | Alcalde_2 = | Partíu_2 = [[Alianza Popular|AP-PDP-UL]]<ref name="Secretaría de_1">{{cita web | url = http://www.seap.minhap.gob.es/web/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/dato_legislatura_1979_2015.html | títulu = Base de datos d'Alcaldes. Eleiciones 1979 - 2015 | autor = Secretaría d'Estáu d'Alministraciones públiques | fechaaccesu = 24 de febreru de 2016}}</ref> | Alcalde_3 = | Partíu_3 = [[Centru Democráticu y Social|UC-CDS]]<ref name="Secretaría de_1"/> | Alcalde_4 = Santiago Bermejo Mateos | Partíu_4 = [[Centru Democráticu y Social|CDS]] | Alcalde_5 = Santiago Bermejo Mateos | Partíu_5 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_6 = Rufina Mateos García | Partíu_6 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_7 = Rufina Mateos García | Partíu_7 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_8 = María Guadalupe Gómez González | Partíu_8 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_9 = María Guadalupe Gómez González | Partíu_9 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_10 = María Guadalupe Gómez González<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 24 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Popular|PP]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. Ente los años 2008 a 2014 esti conceyu nun tuvo delda viva.<ref>{{Cita web |url=http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx |títulu=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques. Delda Viva de les Entidaes Llocales |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160911085906/http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx |fechaarchivu=2016-09-11 }}</ref> == Cultura == === Patrimoniu === [[Ficheru:SA-Fresnedoso 15.jpg|thumb|Ilesia.]] [[Ficheru:SA-Fresnedoso 08.jpg|thumb|Campanariu.]] El pueblu tien una ilesia parroquial católica so la advocación de [[Antonio Abad (santu)|San Antonio Abad]], na [[Archidiócesis de Mérida-Badajoz]], [[Diócesis de Plasencia]], Arciprestalgu de Fontes de Béxar.<ref>Llistáu de parroquies per llocalidá de la [http://www.diocesisplasencia.org/parroquias/listarlocparr.asp Diócesis de Plasencia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130164819/http://www.diocesisplasencia.org/parroquias/listarlocparr.asp |date=2012-11-30 }}</ref> Ta asitiada a unos 300 metros del pueblu, nel entamu de la fastera del monte y tien el campanariu a unos 20 metros separáu de la mesma y un campusantu pegáu a ella. Tamién tien una capiella, cerca de la plaza mayor, que s'utiliza pa los oficios pel iviernu por ser más bono de calecer y caltener. === Fiestes === Fiestes patronales llocales el 17 de xineru y 14 de setiembre y d'asociaciones privaes el primer fin de selmana d'agostu. == Xeografía == La so llocalización xeográfica decimal ye: Llatitú 40.4430, Llargor -5.70; y la llocalización en graos: llatitú 40° 25' 58.7994" Llargor -5° 42' 0". Ta a 11 km de [[Béjar]], a 65 km (45 minutos) de [[Salamanca]] capital, a 17 km de [[Guijuelo]], a 40 min de [[Plasencia (Cáceres)|Plasencia]], a 2 hores y media de [[Madrid]] y 1 hora y media de [[Portugal]]. Ta nun pequeñu valle con orientación norte-sur lo que fai que presente dos ecosistemes totalmente distintos: per una parte la fastera norte ye una devesa de frondoso carbayu y la fastera sur carba baxu con gran cantidá de piedra de granitu visible. Pol fondu del valle y xunto al pueblu cuerre'l Regueru de Cimeros, que pasa xunto al pueblu y que se xune nel pueblu de Peromingo al ríu Sangusín que, de la mesma, conflúi nel ríu Alagón que desagüa nel ríu Tajo. Ta arrodiáu pelos siguiente conceyos: [[La Nava]], [[Ledrada]] y [[Sorihuela]] al norte, [[Vallejera]] y [[Valdesangil]] al sur, [[Sanchotello]] y Ledrada al oeste, [[Neila]] y Sorihuela al este. Les temperatures añales varien ente los -8&nbsp;°C pel hibiernu y unos 35&nbsp;°C pel branu nel típicu clima Castellanu (fríu y calor secu y con primaveres y serondes bien curties) pero anidiaos pola presencia de la Sierra de Béjar lo que provoca nueches fresques pel branu, nun puede salise ensin una chaqueta nes nueches d'agostu. N'asuntos de sanidá pertenez a Guijuelo, n'Educación y Facienda a Béjar. Magar la cercanía de la estación d'esquí de [[La Covatilla]] y les sos guapes vistes, nun se desenvolvió nenguna iniciativa turística. == Monumentos y llugares d'interés == El pueblu tien una Ilesia parroquial católica so la advocación de [[San Antonio Abá]] , na [[Archidiócesis de Mérida-Badajoz]], [[Diócesis de Plasencia]], Arciprestalgu de Fontes de Béjar.<ref>Llistáu de parroquies per llocalidá, [[Diócesis de Plasencia]], [http://www.diocesisplasencia.org/parroquies/listarlocparr.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130164819/http://www.diocesisplasencia.org/parroquies/listarlocparr.asp |date=2012-11-30 }}</ref> Amás d'esta ilesia dispón d'una pequeña capiya, la primera ta asitiada a unos 300 metros del pueblu, nel entamu de la fastera del monte y tien la particularidá de tener el campanariu a unos 20 metros separáu de la mesma (lo cual amena l'interés de los visitantes, anque na zona puede atopase exemplos similares en pueblos como Neila) y un campusantu pegáu a ella. Tocantes a la capiya ta asitiada nel pueblu, cerca de la Plaza Mayor y utilízase pa los oficios mientres l'iviernu por ser más bono de calecer y caltener. Pueden preparar rutes pel monte sur dende la que puede vese la sierra de Béjar y la Peña de Francia. Nesta mesmu monte hai un guapu senderu d'unos 3 km bien apreciáu polos prauticantes de mountain bike. == Ver tamién == * [[Provincia de Salamanca]] * [[Sierra de Béjar]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Fresnedoso}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Salamanca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Salamanca]] hfmopcqjn9z0q4h37ks55skrczf2x5x 0 121173 4775554 4568075 2026-11-03T15:03:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775554 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu = Ciudad Rodrigo }} {{otros usos|Fuentes}} '''Fuentes de Oñoro''' ye un [[conceyu]] y llocalidá [[España|española]] de la [[provincia de Salamanca]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. Intégrase dientro de la [[comarca de Ciudad Rodrigo]] y la subcomarca del [[Campu de Argañán]]. Pertenez al [[partíu xudicial de Ciudad Rodrigo]].<ref name=ref_duplicada_1>{{cita llibru |títulu= España estremada en provincies ya intendencies, y subdividida en partíos, correximientos, alcaldíes mayores, gobiernos políticos y militares, asina realengos como d'ordes, abadengo y señoríu |fechaaccesu= 22 de marzu de 2011 |idioma= castellanu |añu= 1789 |editor= Imprenta Real |url=https://books.google.es/books?id=Ru1uzmkKSbsC&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Argañán&f=false |cita= Páxina 24: [[Aldea del Obispo]]. Páxina 26: L'Aldea nueva de Azáva. Páxina 80: [[Puerto Seguro|Barba-de-puérco]] (Eximida). Páxina 84: Barquílla. Páxina 138: Campu redondo. Páxina 162: Castilléjo de Azáva. Páxina 162: Castillejo de dos cases. Páxina 162: [[Castillejo de Martín Viejo|Castilléjo de Martín vieyu]] (Campu de Camaces). Páxina 206: Cuéllar. Páxina 224: La Águila. Páxina 226: [[Campillo de Azaba|El Campíllo de Azáva]]. Páxina 226: [[Carpio de Azaba|El Cárpio]]. Páxina 228: El Gardón. Páxina 263: Fon séca. Páxina 276: Fuerte de la Concepciín. Páxina 282: Gallimázo. Páxina 230: El Manzáno. Páxina 245: [[Espeja|Espéja]]. Páxina 281: [[Gallegos de Argañán|Gallégos]]. Páxina 313: Fincapié. Páxina 323: Hurtáda. Páxina 335: [[Ituero de Azaba|Itúero de Azáva]]. Páxina 348: La Aldehuéla de Azáva. Páxina 348: La Atalayuéla. Páxina 349: [[La Bouza|La Boúza]] (Eximida) Páxina 347: [[La Alameda de Gardón|La Alaméda]]. Páxina 347: [[La Alamedilla]]. Páxina 347: [[La Alberguería de Argañán|La Alberguería]]. Páxina 351: La Dueña. Páxina 359: La Blima. Páxina 359: La Moéda. Páxina 363: [[Puebla de Azaba|La Puébla de Azáva]]. Páxina 364: La Puentecílla. Páxina 369: '''Las Fuentes de Oñoro'''. Páxina 408: Manzaníllo. Páxina 411: Mari-alba. Páxina 412: Marti-Hernando. Páxina 412: Martillán. Páxina 426: Mezquíta. Páxina 505: Palacios. Páxina 515: Pasqual-Farina. Páxina 535: Pizarrál. Páxina 618: [[Saelices el Chico|San Felices el Chico]] (Eximida). Páxina 632: San Pedro'l Viejo. Páxina 664: Serraníllo. Páxina 665: Sexmíro. Páxina 781: [[Villar de Ciervo|Villar de Ciérvo]]. Páxina 782: [[Villar de la Yegua]]. Páxina 783: [[Villar de Argañán|Villar de Puerco]]}}</ref><ref name=ref_duplicada_2>{{cita llibru |apellíu= Llorente Maldonado |nome= Antonio |enllaceautor= Antonio Llorente |títulu= Les contornes históricu y actual de la provincia de Salamanca |url=https://books.google.es/books/about/Las_comarcas_históricas_y_actuales_de_l.html?id=wZQtAQAAIAAJ |idioma= castellanu |añu= 1976 |editor= Centru d'Estudios Salamanquinos |páxines= 157 |fechaaccesu= 2 d'abril de 2013 |cita= La contorna conocida pol nome de Campu o Campos de Argañán ta presente na conciencia de los habitantes de toa o cuasi tola provincia (...) Ocupa l'estremu occidental de la provincia, ente la ribera del Azaba y la frontera de Portugal dende Camporredondo hasta La Alberguería (...) Tola metá oriental del vieyu Campu de Argañán ye conocida güei como Campu y Ribera de Azaba, precisamente'l valle d'esti regatu dende la so nacencia hasta la so confluencia col Águeda, cerca de Gallegos de Argañán (páxina 68)}}</ref> El so términu municipal ta formáu poles llocalidaes de Colonia de la Estación, Fuentes de Oñoro y Nuevu Pobláu, ocupa una superficie total de 57,19&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]] y según el padrón municipal ellaboráu pol [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] nel añu {{Población|ES|añu}}, cuenta con {{Población|ES|37140|formatu=non}} habitantes. == Símbolos == [[Ficheru:Escudo de Fuentes de Oñoro.svg|left|120px|Representación heráldica del blasón aprobáu]] === Escudu === L'[[Escudu (heráldica)|escudu heráldicu]] que representa al conceyu foi aprobáu'l 9 d'ochobre de 1955 col siguiente [[blasón]]: {{Cita|''«Primer cuartel: Cruz d'Oru en campu de Gules (colloráu) na parte cimera de la Cruz: JHS y el palu tresversal nel palu la lleenda: Santa Bárbara. La cruz de santa Bárbara nel tesu al que dio nome foi probablemente'l monumentu alzáu en conmemoración de la Batalla y n'aición de gracies a la patrona de l'Artillería pola victoria. Segundu cuartel: Lleón rampante en Gules sobre campu de Plata. Ye'l símbolu del heroísmos demostráu na Batalla. Tercer cuartel: sobre Campu d'Azur(azul), castiellu n'Oru, símbolu de la Victoria contra les tropes napoleóniques. Cuartu Cuartel: sobre campu d'Oru (Mariellu) tres árboles en sinople (verde), alcordanza de los trés álamos qu'esistíen a la puerta de la ilesia parroquial, onde fueron ataos y fusilaos dellos enemigos. Escudu central: Un copón d'Oru, sobre campu azur. Ye l'alcordanza de la fazaña del Párrocu Don Luis Silva, que'l 3 de mayu de 1.811 introducir ente les bales a salvar la Eucaristía caltenida nun Copón»''|[[Boletín Oficial del Estáu]] nᵘ225 de 9 d'ochobre de 1955<ref>{{cita publicación |publicación=[[Boletín Oficial del Estáu]]|añu=1955|formatu=pdf|url=http://ayuntamientofuentesdeonoro.com/?contenido=fuentesdeonoro&seccion=historia|títulu=Conceyu de Fuentes de Oñoro}}</ref>}} === Bandera === La bandera municipal foi aprobada'l 23 d'agostu de 1996 cola siguiente descripción testual: {{Cita|''«Bandera cuadrada, de proporción 1:1, de color blancu con dambos lladrales d'azul, de 1/5 del anchor, y cargada nel so centru del Escudu Municipal de Fontes de Onoro, nos sos colores y col so timbre, cola proporción de 3/5 del altor»''|[[Boletín Oficial del Estáu]] nᵘ225 de 26 de setiembre de 1996<ref>{{cita publicación |publicación=[[Boletín Oficial del Estáu]]|añu=1996|formatu=pdf|url=http://www.boe.es/boe/dias/1996/09/26/pdfs/A28803-28803.pdf|títulu=Resolución 29 d'agostu de 1996, de la Diputación Provincial de Salamanca, pola que se fai pública la aprobaciôn de la bandera del conceyu de Fuentes de Oñoro |fechaaccesu= 25 de setiembre de 2014 }}</ref>}} == Xeografía == === Allugamientu === Fuentes de Oñoro asítiase nel área occidental de la [[provincia de Salamanca]] y fai frontera con [[Portugal]]. Nel términu municipal esiste un pasu fronterizu y una [[aduana]], que permanez abierta y ensin restricciones a la circulación dende [[1995]]. === Tresportes === Ye un importante nucleu dende un puntu de vista de comunicaciones. Per una parte, atópase trevesáu pela carretera [[N-620]], principal vía de comunicación de [[Portugal]] con [[Europa]]. Asina mesmu, la [[Estación de Fuentes de Oñoro]] ye un importante enclave ferroviariu. == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 57,19&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|37140}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|37140|57.19}}&nbsp;hab./km². {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Fuentes de Oñoro|1842|560 |1877|903 |1887|1342 |1897|1099 |1900|1209 |1910|1382 |1920|1287 |1930|1213 |1940|1389 |1950|1514 |1960|1341 |1970|1080 |1981|1182 |1991|1537 |2001|1534 |2011|1174 |2017|1208 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web|fechaaccesu=8 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2017.<ref>{{cita web |fechaaccesu = 31 d'avientu de 2017|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} Hasta 1857 denominábase Fonte de Oñoro. === Población por nucleu === Desglose de población según el Padrón Continuu por Unidá Poblacional del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#C0C0C0" ! Nucleos ! Habitantes ([[2016]])<ref> {{cita web | url = http://www.ine.es/nomen2/index.do | títulu = Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional | autor = [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|Institutu Nacional d'Estadística]] | fechaaccesu = 24 d'avientu de 2017}}</ref> ! Homes ! Muyeres |- | Colonia de la Estación | align=right | 343 | align=right | 162 | align=right | 181 |- | '''Fuentes de Oñoro''' | align=right | 204 | align=right | 114 | align=right | 90 |- | Nuevu Pobláu | align=right | 511 | align=right | 268 | align=right | 243 |} == Historia == La fundación de Fuentes de Oñoro remontar a la Edá Media, obedeciendo a les repoblaciones efectuaes polos [[Reinu de Lleón|reis lleoneses]] na Alta Edá Media, quedando encuadráu dientro del Obispáu de Ciudad Rodrigo tres la creación d'este pol rei [[Fernandu II de Lleón]] nel sieglu XII, dientro del Campu de Argañán. Mientres la primavera de 1811, nel marcu de la [[Guerra Peninsular]], tuvo llugar la [[Batalla de Fuentes de Oñoro]], na cual los exércitos Británicos-portugueses comandados por [[Duque de Wellington|Wellington]] entablaron combate colos exércitos franceses del Mariscal [[Masséna]]. Cola creación de les actuales provincies en 1833, Fuentes de Oñoro quedó integráu na [[provincia de Salamanca]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]].<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> == Alministración y política == === Eleiciones municipales === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 90%; text-align:center;" align="center" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Resultaos de les eleiciones municipales en Fuentes de Oñoro<ref>{{cita web |url=http://resultados.elpais.com/elecciones/2011/municipales/08/37/140.html|títulu=Resultáu Eleiciones Municipales en Fuentes de Oñoro |publicación=El País|añu=2011}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/especiales/2003/05/espana/25m/resultados/municipales/37/fontes20de20of1oru.html|títulu=Resultáu Eleiciones Municipales en Fuentes de Oñoro |publicación=El Mundo|añu=2003}}</ref> |- style="background:#eee" !rowspan="2"|Partíu políticu |colspan="3"|[[Eleiciones municipales d'España de 2003|2003]] |colspan="3"|[[Eleiciones municipales d'España de 2007|2007]] |colspan="3"|[[Eleiciones municipales d'España de 2011|2011]] |colspan="3"|[[Eleiciones municipales d'España de 2015|2015]] |- style="background:#eee" ||%||Votos||Conceyales||%||Votos||Conceyales||%||Votos||Conceyales||%||Votos||Conceyales |- |align="left"|[[Partíu Popular|Partíu Popular (PP)]] | style="background:#D3D3D3" |52,09 || style="background:#D3D3D3" |349 || style="background:#D3D3D3" |5 | style="background:#D3D3D3" |43,01 || style="background:#D3D3D3" |289 || style="background:#D3D3D3" |4 || 33,61 || 205 || 3 | style="background:#D3D3D3" |66,81 || style="background:#D3D3D3" |308 || style="background:#D3D3D3" |6 |- |align="left"|[[Partíu Socialista Obreru Español|Partíu Socialista Obreru Español (PSOE)]] || 44,93 || 301 || 4 || 19,94 || 134 || 2 || 16,07 || 98 || 1 || 30,37 || 104 || 3 |- |align="left" | Agrupación d'Electores de Ciudadanos Oñorenses (ACO) || - || - || - || 36,01 || 242 || 3 | style="background:#D3D3D3" |49,18 || style="background:#D3D3D3" |300 || style="background:#D3D3D3" |5 || - || - || - |- | align="left"|[[Unión del Pueblu Salmantino|Unión del Pueblu Salmantino (UPSa)]] || 1,49 || 10 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - |} === Alcaldes === {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = Evangelina Hernández Sánchez<ref>{{cita web | url = http://www.seap.minhap.es/web/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html | títulu = Llistáu d'Alcaldes de 1979 | autor = Secretaría d'Estáu d'Alministraciones públiques | fechaaccesu = 24 de febreru de 2016 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160302111404/http://www.seap.minhap.es/web/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html | fechaarchivu = 2016-03-02 }}</ref> | Partíu_1 = [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] | Alcalde_2 = | Partíu_2 = [[Alianza Popular|AP-PDP-UL]]<ref name = "ALC">{{cita web | url = http://www.seap.minhap.gob.es/web/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/dato_legislatura_1979_2015.html | títulu = Base de datos d'Alcaldes. Eleiciones 1979 - 2015 | autor = Secretaría d'Estáu d'Alministraciones públiques | fechaaccesu = 24 de febreru de 2016}}</ref> | Alcalde_3 = | Partíu_3 = [[Alianza Popular|AP]]<ref name = "ALC"/> | Alcalde_4 = | Partíu_4 = [[Partíu Popular|PP]]<ref name = "ALC"/> | Alcalde_5 = | Partíu_5 = [[Partíu Popular|PP]]<ref name = "ALC"/> | Alcalde_6 = | Partíu_6 = [[Partíu Popular|PP]]<ref name = "ALC"/> | Alcalde_7 = Jesús Llanches Rivero | Partíu_7 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_8 = Isidoro José Alanis | Partíu_8 = [[Agrupación d'Electores de Ciudadanos Oñorenses|AECO]] | Alcalde_9 = Isidoro José Alanis | Partíu_9 = [[Agrupación d'Electores de Ciudadanos Oñorenses|AECO]] | Alcalde_10 = Isidoro José Alanis<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 8 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Popular|PP]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|543 |2009|473 |2010|657 |2011|633 |2012|1075 |2013|1000 |2014|849 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 743,75 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Habitantes pernomaos == Unu de los sos habitantes más conocíos foi [[Alfonso Navalón]], periodista y ganaderu. == Ver tamién == * [[Campu de Azaba]] * [[Batalla de Fuentes de Oñoro]] * [[Comarca de Ciudad Rodrigo]] * [[Campu de Argañán]] * [[Provincia de Salamanca]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{ORDENAR:Fuentes de Onzzoro}} {{Tradubot|Fuentes de Oñoro}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Salamanca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Salamanca]] qmol0lx4d5zcihcyhnni5vvor4o24jo 0 121175 4775567 4645013 2026-11-03T17:10:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775567 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu = Salamanca }} '''Galindo y Perahuy''' ye un [[conceyu]] y llocalidá [[España|española]] de la [[provincia de Salamanca]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]]. Intégrase dientro de la comarca del [[Campu Charro|Campu de Salamanca (Campu Charro)]]. Pertenez al [[partíu xudicial de Salamanca]].<ref name=ref_duplicada_1>{{cita llibru |apellíu= Llorente Maldonado |nome= Antonio |enllaceautor= Antonio Llorente |títulu= Les contornes históricu y actual de la provincia de Salamanca |url=https://books.google.es/books/about/Las_comarcas_históricas_y_actuales_de_l.html?id=wZQtAQAAIAAJ |idioma= castellanu |añu= 1976 |editor= Centru d'Estudios Salamanquinos |páxines= 157 |cita= Formen parte del Campo Charro cuasi tola antigua Tierra d'Alba, tola Tierra de Ledesma (menos La Ribera), tola Tierra de Ciudad Rodrigo (menos El Rebollar y La Sierra de Gata, o Campu de Agadones), la contorna de Salvatierra y, naturalmente, tou El Campu de Salamanca (páxina 108) El Campu Charro ye'l tou, El Campu de Salamanca una de los sos partes (páxina 108) como vemos, el tracamundiu llegó hasta los nuesos pueblos, que tienen una idea confusa de lo qu'antes teníen bien claru. De toes formes, la contestación de Robliza de Coxos, bien sintomática del actual estáu de coses, nun ye equivocada; porque, efeutivamente, Robliza ta n'El Campu Charro, anque tamién tea n'El Campu de Salamanca, como n'El Campu Charro ta Villavieja, ensin que por eso forme parte del Campo de Salamanca (páxina 108) el xentiliciu charru, y debió de nacer más bien na metá occidental de la provincia, quiciabes n'El Campu de Yeltes y en El Abadengo, ye dicir na antigua Tierra de Ciudad Rodrigo; d'ellí diríase estendiendo, pasando a la Tierra de Salamanca y a la Tierra de Ledesma, ya inclusive a la d'Alba, más allá del ríu, pero ensin afectar a la zona serrana nin a la riberana, de carauterístiques bien distintes (páxina 108) Col tiempu, y una vegada creada la provincia de Salamanca, charru, confundir con salmantino, llegándose cuasi a una identificación total (páxina 108) La identificación de Campu de Salamanca y de Campu Charro, y el predominiu de la segunda denominación son, a la mio paecer, fenómenos recién. A ello contribuyeron les circunstancies alministratives, y tamién los cronistes taurinos, los téunicos n'agronomía y montes, los xeólogos, edafólogos y xeógrafos, los periodistes, les axencies de viaxes, los escritores y funcionarios de turismu (páxina 108) Voi agora a intentar establecer con mayor precisión les llendes del Campo de Salamanca. Pel este la llende va dende Machacatu hasta Monterrubio de la Sierra, quedando los términos d'estos conceyos, como los de Villagonzalo y Morille, dientro del Campo. Dende Monterrubio la llende traviesa Salvatierra (…) Pel sur la llende ye bastante imprecisu, como yá sabemos, pero aproximao sigue una llinia que va dende Endrinal hasta Aldeanueva de la Sierra y Altejos, pasando por Monleón, Sandomingo, Escurial, Navarredonda y La Requexada. La llende occidental ye tamién imprecisu, pos sabemos quE'l Campu de Salamanca enanchóse escontra l'oeste, a cuenta de l'antigua Tierra de Ciudad Rodrigo, ente'l Huebra y el Yeltes. Aproximao escurre dende Altejos hasta Buenamadre y el Huebra, frente a Pelarrodríguez (...) El llende noroeste ye tamién imprecisu, pero más o menos sigue una llinia que va dende la vera derecha del Huebra, agües enriba de Pelarrodríguez hasta'l Tormes, frente a Almenara, pasando por Ardonsillero, La Cabeza de Diego Gómez, Porqueriza, Pozos de Pulgar, La Valmuza, San Pedro del Valle y Zarapicos, dexando fuera del Campo de Salamanca y dientro de la Tierra de Ledesma, a Garcirrey, Sando, La Mata de Ledesma y Golpejas. El llende norte y nordeste ye'l más precisu: constituyir el cursu del Tormes, dende Carpio Bernardo hasta l'altor de Zarapicos y Almenara (páxina 133)}}</ref> El so términu municipal ta formáu poles llocalidaes d'El Encinar, Escobos, Galindo y Perahuy, La Rad, Miranda de Pericalvo, [[San Benito de la Valmuza]], Campu Charro, Pericalvo y Torre de Martín Pascual, amás de polos despoblaos de Santu Tomé de Colledo y San Xusto de Valmuza, ocupa una superficie total de 44,14&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]] y según los datos demográficos recoyíos pol [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] nel añu {{Población|ES|añu}}, cuenta con {{Población|ES|37142|formatu=non}} habitantes. == Xeografía == El términu municipal de Galindo y Perahuy asítiase na parte oriental del [[Campu de Salamanca]] (penillanura central de la provincia de Salamanca) y ye travesáu pol regueru estacional de la Valmuza y el so afluente esquierdu, el regatu de los hierbos o de la ribera, que pasa pel centru del conceyu direición norte, testigos de periodos muncho más húmedos. == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 44,14&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|37142}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|37142|44.14}}&nbsp;hab./km². Nos últimos años vio amontada llixeramente la so población gracies a urbanizaciones amiestes o entendíes dientro de la so municipalidá. {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Galindo y Perahuy|1842|251 |1877|362 |1887|465 |1897|413 |1900|423 |1910|476 |1920|409 |1930|336 |1940|381 |1950|381 |1960|388 |1970|304 |1981|0 |1991|160 |2001|397 |2011|738 |2017|703 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web|fechaaccesu=1 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2017.<ref>{{cita web |fechaaccesu = 31 d'avientu de 2017|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} Ente 1887 y 1940 denominábase Galindo Perahúy. Ente 1970 y 1981, esti conceyu sume porque s'arrexunta nel conceyu de [[Barbadillo]]. Ente 1981 y 1991, apaez de nuevu porque se segrega de Barbadillo. === Población por nucleu === Desglose de población según el Padrón Continuu por Unidá Poblacional del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#C0C0C0" ! Nucleos ! Habitantes ([[2017]])<ref> {{cita web | url = http://www.ine.es/nomen2/index.do | títulu = Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional | autor =[[Institutu Nacional d'Estadística (España)|Institutu Nacional d'Estadística]] | fechaaccesu = 13 de febreru de 2018}}</ref> ! Varones ! Muyeres ! Porcentaxe |- | Riolo Charru | align=right | 1 | align=right | 1 | align=right | 0 | align=right | 0,14% |- | El Encinar | align=right | 4 | align=right | 2 | align=right | 2 | align=right | 0,57% |- | Escobos | align=right | 3 | align=right | 2 | align=right | 1 | align=right | 0,43% |- | '''Galindo y Perahuy''' (capital) | align=right | 248 | align=right | 143 | align=right | 105 | align=right | 35,28% |- | Miranda de Pericalvo | align=right | 20 | align=right | 11 | align=right | 9 | align=right | 2,84% |- | Monte la Rad | align=right | 412 | align=right | 240 | align=right | 172 | align=right | 58,61% |- | Pericalvo | align=right | 11 | align=right | 7 | align=right | 4 | align=right | 1,56% |- | [[San Benito de la Valmuza]] | align=right | 0 | align=right | 0 | align=right | 0 | align=right | 0% |- | San Xusto de Valmuza | align=right | 0 | align=right | 0 | align=right | 0 | align=right | 0% |- | Santu Tomé de Colledo | align=right | 0 | align=right | 0 | align=right | 0 | align=right | 0% |- | Torre de Martín Pascual | align=right | 4 | align=right | 3 | align=right | 1 | align=right | 0,57% |} == Alministración == {{Alcaldes_España|Alcalde_1 = Valentín Rodríguez Fernández del Campo<ref>{{cita web | url = http://www.seap.minhap.es/web/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html | títulu = Llistáu d'Alcaldes de 1979 | autor = Secretaría d'Estáu d'Alministraciones públiques | fechaaccesu = 24 de febreru de 2016 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160302111404/http://www.seap.minhap.es/web/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html | fechaarchivu = 2016-03-02 }}</ref>|Partíu_1 = (Comisión Xestora)|Alcalde_2 =|Partíu_2 = [[Unión de Centru Democráticu|UC-CDS]]<ref name = "ALC">{{cita web | url = http://www.seap.minhap.gob.es/web/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/dato_legislatura_1979_2015.html | títulu = Base de datos d'Alcaldes. Eleiciones 1979 - 2015 | autor = Secretaría d'Estáu d'Alministraciones públiques | fechaaccesu = 24 de febreru de 2016}}</ref>|Alcalde_3 =|Partíu_3 = [[Unión de Centru Democráticu|UC-CDS]]<ref name = "ALC"/>|Alcalde_4 = José Luis de Paz García |Partíu_4 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]<ref name = "ALC"/>|Alcalde_5 = José Luis de Paz Garcia|Partíu_5 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]<ref name = "ALC"/>|Alcalde_6 = José Luis de Paz Garcia|Partíu_6 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]|Alcalde_7 = José Luis de Paz Garcia|Partíu_7 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]|Alcalde_8 = Oscar Martín García|Partíu_8 = [[Partíu Popular|PP]]|Alcalde_9 = José Ramón Hernández Pando|Partíu_9 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]|Alcalde_10 = Victoriano López Rubio<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 1 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref>|Partíu_10 = [[Partíu Popular|PP]]|Alcalde_11=Francisco Jesús Rodríguez Fernández del Campo Partío_11=Partíu GyP}} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|0 |2009|0 |2010|0 |2011|0 |2012|91 |2013|91 |2014|87 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 121,55 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Historia == === Los primeros pobladores === La presencia de primeros pobladores d'ente 3000 a 1500 AC, ta demostrada pola presencia de siquier cuatro monumentos megalíticos, dos dólmenes y dos cámares, San Benito de la Valmuza, La Torrecilla , la Ilesia y Carrascalino, too ello indica quiciabes una de les más altes concentraciones de los mesmos nel [[Campu de Salamanca]] y por consiguiente una alta tasa de población. === Dómina pre-romana y romana tardía === Nun consta la presencia de restos Vettones nel Términu, anque hai que señalar la presencia d'un importante castru na ciudá de Salamanca a unos 20 km. Esiste una magnífica Villa Romana bien próxima, unos 4 km, ríu arriba, en San Julián de Valmuza, ye fácil que tola vega de la Valmuza dependiera d'esta Villa. === Edá Media === La Repoblación tuvo d'efeutuase bien llueu, a principios del XII, por delles razones. La vega de la Valmuza y afluentes tuvo esplotada enantes, recordemos la Villa Romana. Los primeros repobladores siempres yeren soldaos a los que se-yos pagaba con tierres y había que tenelos cerca del centru xeopolíticu de Salamanca. Na so repoblación el territoriu del conceyu quedó integráu nel [[Reinu de Lleón]]. Al analizar lo único que práuticamente nos queda, los nomes, tenemos de confiar nos [[copista|amanuenses]] medievales qu'a éstes yeren bastante meticulosos na trescripción socesiva de nomes de llugares y nel respetu del orixinal, per otra parte los nuevos nome siempres yeren descriptivos de dalguna carauterística peculiar importante. Santu Tomé del Colledo ye nome gallegu (''Santu Tomás de la Collada'' en castellán), los repobladores gallegos solíen poner un nome de santu, l'[[idioma gallegu]] yera unu de los emplegaos nel [[Reinu de Lleón|reinu lleonés]]. Galindo, esisten pocos llugares con esti nome n'España, curiosamente en [[Provincia de Salamanca|Salamanca]] hai llugares que comparten parte del nome, Galinduste ó Galisancho, proviniendo los trés de la mesma dómina y derivando del xermanu ''Gail'' (llanza). Galindo sería homes de llanza, Galisancho llances de Sancho, Galinduste llances de Yuste. Nun escaezamos que los borgoñonos de [[Raimundo de Borgoña]] (xenru del rei [[Alfonsu VI de Lleón]] a quien s'encargó la repoblación de la zona) yeren más xermanos que francos. D'últimes Perahuy, esti nome ye'l qu'apurre más información sobre la repoblación, puede descomponese en Pera Ahuy, Pera, ye Pedro en gallegu, recordemos a Peransurez coetaneu de Raimundo de Borgoña (acastellanáu como Pedro Ansurez) y Ahuy ye un pueblecito cercanu a Dijon en Borgoña, llugar de nacencia de Raymundo de Borgoña, padre del rei [[Alfonsu VII de Lleón]], y tíu del primer rei de Portugal, polo que se deduz qu'apurrió'l llugar a unu de los sos caballeros Pedro de Ahuy. === Edá Moderna y fundación de los nucleos de población actuales === La primer rellación de dalgunos de los actuales nomes de centros de población y alquerías cercanes atopáronse nel censu de 1591.<ref>López, Tomás. ''Censu de población de les provincies y partíos de la Corona de Castiella nel sieglu XVI''. Madrid: Imprenta Real.</ref> Nél recuéyense yá poblaos Monte la Rad, Galindo y Perahuy, Miranda de Pericalvo, Pericalvo, Torre de Martín Pascual, Escobos, Santu Tomé de Colledo, San Benito de la Valmuza, Campu Charro, El Encinar, San Xusto de Valmuza. Hai de solliñar que Galindo, Perahuy y Santu Tomé apaecen como nucleu arrexuntáu de población. Nel gran censu de Floridablanca de finales del XVIII,<ref>España estremada en provincies ya intendencies, y subdividida en partíos correximientos, alcaldíes mayores, gobiernos políticos y militares, asina realengos como d'órdenes, abadengo y señoríu. Obra formada poles rellación orixinales de los respeutivos intendentes del reyno, a quien se pidieron d'orde de S.M. pol Conde de Floridablanca en 22 de marzu de 1785. Con un nomenclator o diccionariu de tolos pueblos del Reyno, que compón la segunda parte. Madrid: Imprenta Real. 1789</ref> apaecen los centros de población cola so categoría alministrativa siendo, los que nos atañen, toos ellos Llugares y Alquerías de Realengu, la mayoría con Alcalde Pedáneo. Nesti sentíu, mientres les socesives repoblaciones, partióse la propiedá de les tierres ente'l Rei, los nobles, órdenes militares ya Ilesia, los propietarios afaíen les families por que trabayaren en réxime de servidume ó d'arrendamientu les finques. Les de Realengu son les correspondientes al Rei, la presencia d'un Alcalde Pedáneo indícanos un nucleu de población de cierta importancia económica y poblacional. Cola creación de les actuales provincies en 1833, Galindo y Perahuy quedó encuadráu na [[provincia de Salamanca]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]].<ref>{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> Ente los años 1976 y 1981 tuvo integráu nel conceyu de Barbadillo.<ref>Institutu Nacional d'Estadística. Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842</ref> == Ilesia parroquial == Ilesia construyida en 1835, so la advocación de La nuesa Señora la Virxe María. Antes de construyir esta ilesia los habitantes del pueblu diben a la ilesia d'un conventu desapaecíu na actualidá qu'había na llocalidá de Santu Tomé, que forma parte del conceyu. Nel añu 1835 treslládase la ilesia del conventu de Santu Tome a Galindo. D'esi mesmu anexu recuperóse la pila bautismal, que na actualidá ta al llau de la ilesia, siendo románica, del sieglu XI. Dientro de la ilesia caltién un cuadru de la virxe purísima copia d'unu que s'atopa nel [[Conventu de les Agustinas ya Ilesia de la Purísima (Salamanca)|Conventu de les Agustinas ya Ilesia de la Purísima]] de [[Salamanca]]. Esti cuadru pudo tar nun conventu agustino de Miranda de Pericalvo, tamién anexu del conceyu, que cola desapaición del conventu, pasó a la yá sumida escuela de neñes del pueblu. En siendo rescatáu por una vecina, atópase na ilesia parroquial. La ilesia tuvo dellos retablos cedíos por ciudadanos del pueblu, na actualidá esta en piedra desnuda y del últimu retablu quemáu, queda'l cristu y el Sagrariu. == Cultura == [[Ficheru:Stacks image 43.png|thumb|Muséu de llabranza tradicional, comedor de ganáu restauráu y convertíu en parte del muséu.]] El pueblu cunta con un equipu de fútbol ensin federar, que xuega nel campu municipal de fútbol Rodríguez Castro llamáu asina n'honor a la santa salamanquina [[Bonifacia Rodríguez Castro]]. Una piscina nel complexu de Piscines municipales y un Polideportivu-Frontón al campu. El pueblu ye la sede d'una asociación ensin animo d'arriquecimientu que recrea antiguos llabores de llabranza antigua. En fiestes, el día del neñu fai un percorríu nel tren y hai atraiciones. Arrodiar la foguera la nueche del 12 d'avientu, viéspora de Santa Lucía patrona del pueblu, el martes d'antroxu'l Conceyu convida a tol pueblu a llonganiza, quesu y escabeche nel centru social esti costume data de más de 60 años. Puede visitase la ilesia y la pila bautismal del sieglu XII, l'hotel "La Rad" y la escuela d'equitación (nes urbanizaciones), la piscina municipal bien fornida, el campu de fútbol de yerba, el centru de turismu rural y el muséu de llabranza tradicional nos que puede vese una esposición entnografica de llabranza bien interesante, dalguna ruta de les cañaes agropecuaries con un paisaxe propio de tierres de cultivu castellanu-lleoneses o de la devesa salamanquina. == Ver tamién == * [[San Benito de la Valmuza]] * [[Provincia de Salamanca]] * [[Campu Charro]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} *[http://www.dipsanet.es/provin/indexmun.htm Índiz de conceyos de la Diputación de Salamanca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423190637/http://www.dipsanet.es/provin/indexmun.htm |date=2009-04-23 }} {{Tradubot|Galindo y Perahuy}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Salamanca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Salamanca]] 5kg5v51p4q9jwj43ewxvpa1ihob8zn2 0 121406 4775534 4719512 2026-11-03T14:18:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775534 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Frechilla''' ye una llocalidá y conceyu de la [[provincia de Palencia]] ([[Castiella y Lleón]], [[España]]), cabecera de [[1833]] del [[partíu de Frechilla]]. == Demografía == A 1 de xineru de 2010 la población del conceyu xubía a 197 habitantes, 99 homes y 98 muyeres.<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=0 |títulu=INE: Población por conceyos y sexu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180226130553/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=0 |fechaarchivu=2018-02-26 }}</ref> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=550|color_10=blue|color_11=blue|color_12=blue|nome=Frechilla (conceyu)|1900|1285 |1910|1135 |1920|1002 |1930|984 |1940|910 |1950|823 |1960|800 |1970|602 |1981|359 |1990|315 |2000|272 |2010|197 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de fechu]] (1900-1981) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }} {{lleenda|#115cc3|[[Población de derechu]] (1990-2010), población según el [[padrón municipal]], datos del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. }}</small>}} == Patrimoniu == * [[Ilesia de Santa María (Frechilla)|Ilesia de Santa María]]. Declarada [[bien d'interés cultural]] en 1994. * Ponte decimonónica n'obra mista de lladriyu y piedra caliar.[[Ficheru:Puente de Frechilla sobre río Valdeginate (19).jpg|thumb|Ponte sobre'l ríu Valdeginate]] == Mediu natural == El términu municipal ta integráu dientro de la [[Zona d'especial proteición pa les aves]] denomada [[La Nava - Campos Norte (Zona d'especial proteición pa les aves)|La Nava - Campos Norte]]<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180310175807/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/ZEPA2.html |fechaarchivu=2018-03-10 |url=http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/ZEPA2.html |títulu=Archived copy}}</ref> perteneciente a la [[Rede Natura 2000]]. == Historia == El topónimu de Frechilla paez venir de '''Fractella''' pos asina la citaba nel Magüetu de [[Sahagún (España)|Sahagún]] del añu [[989]], como “'''villa fractu'''” o frayada o bien puexu con cayida o quebra, esto ye, llugar de la pequeña prominencia quebrada. La llocalidá foi cabeza de [[partíu de Frechilla|partíu xudicial]] dende [[1833]] hasta [[1967]]. En Frechilla topóse un famosu puñal de '''centenes''' de la [[Edá del Bronce]], bien típicu de les atopaes en distintes inhumaciones o enterramientos d'esi periodu históricu. Tamién s'atoparon variaos materiales arqueolóxicos en diversos de les sos paraxes, unos nel cascu de la [[Villa (población)|villa]] y otros al trazase la [[canal de riego]] Carrionlea, vertideros romanos que se dataron na 2ª metá del sieglu. Pola so situación trescendental, ye fácil concluyir qu'en Frechilla pudiera esistir dalguna villa romana procedente de [[Paredes de Nava]]. Esta llocalidá dispunxo de muralla hasta [[1836]], asina lo recuerden el nome de delles de les sos puertes: [[Santa María]], la de la [[Cai Mayor]], [[Mediavilla]], [[Arcánxel Miguel|San Miguel]] y el póstigo de [[San Juan]]. En Frechilla tuvo la so casa fuerte'l mayordomu de doña [[Berenguela]], [[Gonzalo Ruiz de Girón]] y esfarrapada pol so enemigu'l Conde de Lara, [[Alvar Núñez]], lo que similarmente pasaría col movimientu comuñeru. Cabecera de contorna en dómina medieval, señoríu del duque de Bergancia y marqués de Frechilla. Tres [[1833]], cabeza de Partíu, Rexistru de la Propiedá. La [[ilesia de Santa María]] construyóse conforme a trazar del gran Francisco de Ruaves en [[1620]], monumentu históricu-artísticu, qu'amburara en [[1533]], d'espodada torre de 50 metros d'altor. El so gran retablu mayor ye [[barrocu]], otru caltién un magníficu calvariu [[Arte góticu|góticu]] del [[sieglu XVI]], bona sillería nel coru, interesante escultura del Neñu Xesús Dormíu, y con ún de los meyores órganos de [[Castiella y Lleón]]y esquisita mota-curia del [[sieglu XVII]]. Cerca llevántase la [[ermita]] de [[Arcánxel Miguel|San Miguel]], patronu de la villa de mediaos del [[sieglu XVII]], con bóveda de cañón y, al llau un [[pozu]] de [[1399]]. Otra de les sos ermites ye la de la Virxe del Coru o Corsu, de la 2ª metá del [[sieglu XVII]], pero esistieron delles ermites más: dedicaes a [[Mamés (santu)|San Mamés]], [[Santiago'l Mayor|Santiago]], [[Martín de Tours|San Martín]], [[San Román]], etc. [[Ficheru:Palomar- Frechilla.jpg|thumb|Palombar- Frechilla]] Entá caltién Frechilla bonos exemplares de [[Palombar (edificiu)|Palombares tradicionales]]. == Fiestes == * El [[29 d'abril]], '''La Trayida'''.Llevada a carranquina del santu patrón [[San Miguel Arcánxel]] dende la ermita que lleva'l so mesmu nome hasta la ilesia de la villa, ilesia parroquial de [[Ilesia de Santa María|Santa María]] (de Valvanera), polos quintos del pueblu. * El [[8 de mayu]], '''San Miguel'''. El santu patrón [[San Miguel Arcánxel]] ye lleváu en procesión de nuevu a la so ermita, na que va permanecer hasta l'añu siguiente. * El [[9 de mayu]], '''San Miguelillo''' * El [[10 de mayu]], '''La Diablesa''' * El [[11 de mayu]], '''El Rabillo''' * El [[15 de mayu]], '''San Isidro''' * El [[13 de xunu]], '''San Antonio''' * El [[29 de setiembre]], '''San Miguel''' Anque se celebra'l día 8 de Mayu, el día 29 de Setiembre tamién ye fiesta en Frechilla. == Ver tamién == * [[Bienes d'interés cultural de la provincia de Palencia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Frechilla}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Palencia]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Palencia]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] jbyrsw2ctsg1wythctmr8gdsfiyj6j2 0 121408 4775553 4743823 2026-11-03T15:03:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775553 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Fuentes de Nava''' ye un [[conceyu]] na comarca de [[Tierra de Campos]] de la [[provincia de Palencia]], [[partíu de Frechilla]], [[Comunidá Autónoma]] de [[Castiella y Lleón]], [[España]]. == Datos básicos == * Ta a una distancia de 25 km de [[Palencia]], la capital provincial. * Tien una población de 761 habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] [[2007]]), 748 en [[2008]]. * Les sos principales actividaes económiques son l'agricultura, la ganadería y el turismu. === Coordenaes === * Altitú: 742 metros sobre'l nivel del mar. * Llatitú: 42º 04' 59" N * Llargor: 004º 46' 59" O == Mediu natural == Parte del so términu municipal ta integráu dientro de la [[Zona d'especial proteición pa les aves]] denomada [[La Nava - Campos Norte (Zona d'especial proteición pa les aves)|La Nava - Campos Norte]]<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180310175807/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/ZEPA2.html |fechaarchivu=2018-03-10 |url=http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/ZEPA2.html |títulu=Archived copy}}</ref> perteneciente a la [[Rede Natura 2000]]. == Demografía == {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1910]] | align="center" | [[1920]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1940]] | align="center" | [[1950]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1970]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] |- | align="center" | 2.042 | align="center" | 2.042 | align="center" | 1.956 | align="center" | 1.895 | align="center" | 1.884 | align="center" | 1.754 | align="center" | 1.464 | align="center" | 1.224 | align="center" | 1.040 | align="center" | 878 |} [[imaxe:Fuentes de Nava - Iglesia de San Pedro 01.jpg|Ilesia de San Pedro|thumb|left|140px]] == Patrimoniu natural == * [[Canal de Castiella]] * [[Llaguna de la Nava de Fuentes]] == Turismu == *La Fundación Global Nature dispón d'un albergue con capacidá p'agospiar 23 persones en lliteres. L'edificiu ye una vieya casa solariega del sieglu XVIII restaurada pola Fundación y onde, amás del albergue, atópase'l Centru d'Estudios Ambientales de la Comarca de Tierra de Campos. Más información y reserves en www.fundacionglobalnature.org. *Dende l'añu 2016 ufiértense visites dirixíes a les Ilesies de Santa María y San Pedro, pa tou aquel que deseye conoceles. == Historia == A la cayida del [[Antiguu Réxime]] la llocalidá constituyir en [[conceyu|conceyu constitucional]] nel [[partíu de Frechilla]], conocíu entós como '''Fuentes de Don Bermudo'''<ref>Conceyu Códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]-34076</ref> y que nel censu de 1842 cuntaba con 456 llares y '''2.372 vecinos'''. == Patrimoniu artísticu == [[Ficheru:Iglesia de Santa María - Fuentes de Nava 1.jpg|thumb|Ilesia de Santa María|left|185px]] * [[Ilesia de San Pedro]]: En 1583, el maestru canteru [[cántabru]], [[Juan de la Cuesta (maestru canteru)|Juan de la Cuesta]] realiza les obres de la capiya pal deán de [[Provincia de Llamargues|Llamargues]] ([[Perú]]), natural de '''Fuentes de Nava'''. * [[Ilesia de Santa María]]. * Puerta del Postigo. * [[Ermita de San Miguel]]. == Ver tamién == * == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Fuentes de Nava}} * [http://www.fuentesdenava.es Conceyu de Fuentes de Nava] {{control d'autoridaes}} {{Tradubot|Fuentes de Nava}} [[Categoría:Conceyos de Palencia]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Palencia]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] hvroejpy0wyfpx2lf148y3i9r6er6k4 0 121411 4775620 4744352 2026-11-04T01:15:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775620 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Guaza de Campos''' ye una llocalidá y conceyu [[España|español]] perteneciente a la [[provincia de Palencia]], nel [[partíu de Frechilla]], comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]], [[España]] == Situación xeográfica == Na comarca de [[Tierra de Campos]], falta 42 km de la capital. Llenda al norte con [[Boadilla de Rioseco]], al este con [[Mazuecos de Valdeginate]], [[Frechilla]] y [[Autillo de Campos]], al sur con [[Villarramiel]] y al oeste con [[Herrín de Campos]] (Valladolid). Pertenecía al estinguíu [[partíu de Frechilla|partíu xudicial de Frechilla]], y na actualidá correspuende a Palencia. == Mediu natural == El términu municipal ta integráu dientro de la [[Zona d'especial proteición pa les aves]] denomada [[La Nava - Campos Norte (Zona d'especial proteición pa les aves)|La Nava - Campos Norte]]<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180310175807/http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/ZEPA2.html |fechaarchivu=2018-03-10 |url=http://rednatura.jcyl.es/natura2000/ZEPA/ZEPA2.html |títulu=Archived copy}}</ref> perteneciente a la [[Rede Natura 2000]]. == Demografía == {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1910]] | align="center" | [[1920]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1940]] | align="center" | [[1950]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1970]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] |- | align="center" | 595 | align="center" | 558 | align="center" | 485 | align="center" | 439 | align="center" | 440 | align="center" | 444 | align="center" | 388 | align="center" | 224 | align="center" | 122 | align="center" | 108 |} == Acividades económiques == [[Ficheru:Ayuntamiento de Guaza de Campos.jpg|thumb|Casa consistorial]] Les actividaes son l'agricultura de secanu y la ganadería (principalmente ovina). == Historia == El primer documentu conocíu nel qu'apaez el nome de Guaza data del añu 963, nél Ferdinandus Avol Haceves realiza donación d'unes posesiones que tenía nesa villa al monesteriu de [[Sahagún (España)|Sahagún]]. Perteneció a la orde de Santiago dende l'añu 1199 hasta que [[Carlos I d'España|Carlos I]] vender en 1542 a D. Pedro de Zuñiga, marqués d'Águila-Vente, xuniéndose dichu señoríu col del Duque d'Abrantes, que caltúvose hasta la conclusión de la Guerra de la Independencia. A la cayida del [[Antiguu Réxime]] la llocalidá constituyir en [[conceyu|conceyu constitucional]] nel [[partíu de Frechilla]] , conocíu entós como '''Guaza'''<ref>Conceyu Códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] -34081</ref> y que nel censu de 1842 cuntaba con 130 llares y '''676 vecinos'''. == Edificios d'interés == Ilesia parroquial de l'Asunción, interesante obra neoclásica de finales del sieglu XVIII proyeutada pol arquiteutu de la [[Real Academia de San Fernando]] Manuel Turrillo,<ref>https://revistes.uva.es/index.php/bsaaarte/article/view/953/915 {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://revistes.uva.es/index.php/bsaaarte/article/view/953/915 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> contién una imaxe atribuyida a [[Pedro Berruguete]]. Ermita del Santu Cristu d'Acebes. Fonte de posible orixe medieval. Na Edá Media tenía muralla de tapial arrodiando la población; n'agostu de 1999 foi baltada la última puerta, la conocida como puerta de Santa Ana, asitiada al norte. == Personaxes pernomaos == [[Domingo Urbón Alcántara]] (o Domingo Hurbón) (1811- ). Militar que'l so fechu más destacáu foi la so heroica actuación na I Guerra Anglo-sikh como Coronel. == Fiestes == Cristu d'Acebes (Domingo de Pentecostés) Nuesa Señora y San Roque (15 y 16 d'agostu) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Guaza de Campos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Palencia]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Palencia]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] ivuppax5o2hguw3nu5tjpc80l8fm0u0 0 121635 4775549 4739283 2026-11-03T14:52:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775549 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} [[Ficheru:Fuente del Arco.jpg|miniaturadeimagen|Fonte con inscripción en llatín.]] '''Fuente del Arco''' ye un [[conceyu]] [[España|español]], perteneciente a la [[provincia de Badajoz]] (comunidá autónoma d'[[Estremadura]]). Esistía una antigua fonte, anovada nel añu 2000, que probablemente dio nome al conceyu, con una inscripción en llatín que reza HINC INCIPIT ESTREMA HORA (''Equí empieza Estremadura''). == Situación == Ta asitiáu nes primeres estribaciones de [[Sierra Morena]], bien próximu a la llende cola provincia de [[Sevilla]]. Pertenez a la [[Contornes d'Estremadura|contorna]] de [[Campiña Sur (Badajoz)|Campiña Sur]] y al [[partíu xudicial de Llerena]]. Les sos cases encaladas, arrodiaes de güertos y olivares, nes faldes de la Sierra, atáquense sobre la Ilesia p'allugar a los sos escasos ochocientos habitantes. Cases encaladas, con pequeños balcones llenos de tiestos, puertes con adornos y pequeñes ventanes, cais empinaes de color blancu o artesonados campanudos qu'envolubren a fachaes solariegas, fueron testigos del so pasáu mineru. == Ruta de Senderismo == Cunta con una popular ruta de senderismo al Cuetu del Esconxuru y Mina de la Jayona.<ref>[https://ye.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=6764209 Ruta de Senderismo Fuente del Arco - CUETU DEL ESCONXURU - MINA DE LA JAYONA] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Ruta de Senderismo Fuente del Arco - CUETU DEL ESCONXURU - MINA DE LA JAYONA |2=https://ye.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=6764209 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Historia == En [[1594]]<ref>[[Llibru de los Millones]]: Censu de población de les provincies y partíos de la [[Corona de Castiella]] nel [[sieglu XVI]]</ref> formaba parte de la [[provincia]] [[Lleón de la Orde de Santiago]] y cuntaba con 265 vecinos pecheros. A la cayida del [[Antiguu Réxime]] la llocalidá constituyir en [[conceyu|conceyu constitucional]] na rexón d'[[Estremadura]]. Dende [[1834]] quedó integráu nel [[Partíu xudicial de Llerena]].<ref>[[Institutu Cervantes|Cervantes Virtual]] [http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=22503]</ref> Nel censu de 1842 cuntaba con 280 llares y 1100 vecinos.<ref>Conceyu Códigu [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] -06-053 [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Fuente+del Arco&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n]</ref> == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 115,36&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|06053}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|06053|115.36}}&nbsp;hab./km². {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=680|color_17=blue|nome=Fuente del Arco|1842|1100 |1877|1761 |1887|1799 |1897|1861 |1900|1926 |1910|2355 |1920|2615 |1930|2622 |1940|2587 |1950|2652 |1960|2506 |1970|2003 |1981|1035 |1991|914 |2001|782 |2011|740 |{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|06053|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}}.<ref>{{cita web |fechaaccesu = 29 d'ochobre de 2015|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} === Población por nucleu === Desglose de población según el Padrón Continuu por Unidá Poblacional del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#C0C0C0" ! Nucleos ! Habitantes ([[2014]])<ref> {{cita web | url = http://www.ine.es/nomen2/index.do | títulu = Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional | autor = [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|Institutu Nacional d'Estadística]] | fechaaccesu = 29 d'ochobre de 2015}}</ref> ! Varones ! Mujer |- | Estación | align=right | 13 | align=right | 9 | align=right | 4 |- | '''Fuente del Arco''' | align=right | 678 | align=right | 337 | align=right | 341 |- | Valdecigüeñas | align=right | 28 | align=right | 18 | align=right | 10 |} == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = | Partíu_5 = | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = | Partíu_7 = | Alcalde_8 = María del Carmen Domínguez Lozano | Partíu_8 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] | Alcalde_9 = | Partíu_9 = | Alcalde_10 = María del Carmen Domínguez Lozano<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 29 d'ochobre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] }} [[Ficheru:Fuente del Arco - Plaza.jpg|miniaturadeimagen|Plaza d'España.]] === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|0 |2009|0 |2010|41 |2011|35 |2012|29 |2013|23 |2014|0 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 0 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Economía == La so economía básase principalmente na [[agricultura]] ([[Olea europaea|olivares]]) y [[ganadería]]. Hasta principios del [[sieglu XX]] había una esplotación de [[fierro]] na [[Mina La Jayona]] la cual tenía emplegáu a un gran númberu de persones. Amás hasta mediaos del [[sieglu XX]] yera un puntu importante ferroviariu onde confluyíen la rede ferroviaria de vía ancha y vía estrecha. La Mina La Jayona foi declarada Monumentu Natural d'Estremadura en 1997 ([http://doe.gobex.es/pdfs/doe/1997/1140o/97040138.pdf DOE 30/09/1997]). == Patrimoniu == [[Ficheru:Ermita Virgen del Ara-exterior.jpg|miniaturadeimagen|Esterior de la ermita de la Virxe de l'Ara, col pórticu mudéxar.]] [[Ficheru:Ermita Virgen del Ara - capitel.jpg|miniaturadeimagen|Capitel reutilizáu na entrada llateral de la Ermita.]] Ilesia parroquial católica so la advocación de [[L'Asunción de La nuesa Señora]], na [[Archidiócesis de Mérida-Badajoz]].<ref>Archidiócesis de Mérida-Badajoz - Llistáu de Parroquies {{cita web |url=http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=22 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080411210035/http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2 |fechaarchivu=11 d'abril de 2008 }}</ref> La [[Ermita de la Virxe de l'Ara]], a más de seis quilómetros de la población, convertir nel llugar de romería y pelegrinaxe cada últimu domingu del mes de mayu. Ye un edificiu del sieglu XV, y en 1993 foi incoado espediente pa la so declaración como [[Bien d'Interés Cultural (España)|Bien d'Interés Cultural]].<ref>[http://doe.gobex.es/pdfs/doe/1993/1080o/93050497.pdf DOE 16/09/1993]</ref> La nave principal completar el pórticu mudéxar sobre arcos peraltados de la fachada sur, del sieglu XVI, la cúpula octogonal y llinterna de media naranxa con [[camarín]], y el campanariu del sieglu XVIII. Nel so interior, la bóveda ta decorada por frescos del sieglu XVIII, d'autor desconocíu, que traten sobre escenes del [[Xénesis]] y paisaxes. D'esti sieglu, y de gran valor ye tamién el retablu mayor barrocu y los retablos menor que lu cortexen. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Fuente del Arco}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Badajoz]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Badajoz]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] d983r3ztrex9ignvussraqluzb61kfa 0 121643 4775654 4771662 2026-11-04T06:38:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775654 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Higuera la Real''' ye un [[conceyu]] [[España|español]], perteneciente a la [[provincia de Badajoz]] (comunidá autónoma d'[[Estremadura]]). Cuenta con 2359 habitantes (ine 2015) y tien una densidá de 19,12 hab/km². El términu municipal fai frontera cola provincia de Huelva pel sur y Suroeste. Amás atópase allugáu nes estribaciones de [[Sierra Morena]], según somorguiáu en plena [[Monte mediterraneu del suroeste de la península ibérica|Devesa estremeña]]. L'orixe de dicha llocalidá remontar a un Xacimientu d'orixe Celta, asitiáu próximu al conceyu actual. == Simboloxía == === Escudu === La simboloxía de Higuera la Real componer d'un escudu en que'l so interior apaez una figal flanqueada por dos fontes, a ésti añader una orla d'oru al so alredor. Al timbre del escudu allúgase una corona Real. == Situación == === Xeografía física === Higuera la Real asítiase nel suroeste de la Península Ibérica formando parte de la Mancomunidá de Sierra Suroeste, y llindando al sur cola provincia de Huelva (Andalucía). La villa asitiar nun pequeñu cuetu de 630 m d'altitú con declinación al oeste nes llendes d'España y Portugal. Nel términu municipal de Higuera destaquen delles elevaciones, siendo la más importante'l cuetu de San Cristóbal o del Nichu, con una cota de 773 m; al norte de la villa. Al noroeste álzase la sierra Gestosa (722 m) y la del Mochón (715 m), que'l so puntu más altu ta en perfeuta alliniación cola sierra de la Talaya en direición a Portugal. Al sur del Mochón vese'l cuetu Cabeza Gorda (646 m) y más al oeste atópase aisllada la sierra de la Talaya, nos Lleales, con una altitú de 567 m, en que la so visu esistía un torrexón d'orixe árabe (talaya de don Pedro) que tuvo de sirvir de vigía que comunicara colos altores de Encinasola, Cumbres, Jerez de los Caballeros y Segura de Lleón. Siguiendo en direición oeste atopamos la sierra de Barragán (617 m), de suelu aspru y cascayosu. Y la más occidental ye'l cuetu de Garrucha, con un vértiz xeodésicu de 663 m En direición sur esiste otru vértiz na sierra de Campos Santos (536 m) y el Picu de Soria (446 m). Al suroeste la sierra de Valdemayas (482 m). Les elevaciones del este son menos importantes; destaquen el cuetu del Picón (670 m), la sierra de Barriga Escura (660 m) y la d'Augas Santas (637 m). El cascu urbanu tien una forma triangular. El texíu medieval ocupa la parte norte de la población. A partir del sieglu XVI desenvolver escontra'l sur un nuevu trazáu de cais rectes, entecruzaes perpendicularmente, según un orde xerárquicu d'arteries principales y secundaries. === Llende Territorial === <center> {| {{tablaguapa}} width ="60%" border = 2 align="center" |- |+'''Llendes del términu municipal de Higuera la Real''' |----- | width ="35%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Jerez de los Caballeros]] | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Jerez de los Caballeros]] y [[Fregenal de la Sierra]] | width ="35%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Fregenal de la Sierra]] |----- | width ="10%" align="center" | ''Oeste:'' [[Encinasola]] y [[Jerez de los Caballeros]] | width ="35%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[Fregenal de la Sierra]] |----- | width ="35%" align="center" | ''Suroeste'' [[Cumbres de San Bartolomé]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Cumbres de San Bartolomé]] y [[Cumbres de Enmedio]] | width ="35%" align="center" | ''Sureste:'' [[Cumbres Mayores]] |} </center> == Demografía == Na actualidá Higuera la Real cuenta con una población de 2359 habitantes (INE 2015). Tres la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra de la Independencia]] (1810-1812), la zona foise recuperando adulces y mientres el sieglos XIX y hasta mediaos del XX, onde Higuera non queda impune del [[éxodu rural]] onde ye na década de los 60 y 70 nel que se provoquen les mayores migraciones escontra llugares somorguiaos en procesu de industrialización. El siguiente cuadru amuesa la evolución de la población de la ciudá ente 1842 y 2011: <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:900 height:400 PlotArea = left:50 bottom:30 top:20 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:7500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:400 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1842 text:1842 bar:1857 text:1857 bar:1860 text:1860 bar:1877 text:1877 bar:1887 text:1887 bar:1897 text:1897 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1842 from:0 till: 3800 bar:1857 from:0 till: 4558 bar:1860 from:0 till: 4731 bar:1877 from:0 till: 5633 bar:1887 from:0 till: 6120 bar:1897 from:0 till: 5415 bar:1900 from:0 till: 4912 bar:1910 from:0 till: 5453 bar:1920 from:0 till: 6023 bar:1930 from:0 till: 6027 bar:1940 from:0 till: 5713 bar:1950 from:0 till: 6129 bar:1960 from:0 till: 5412 bar:1970 from:0 till: 4158 bar:1981 from:0 till: 3020 bar:1991 from:0 till: 2842 bar:2001 from:0 till: 2495 bar:2011 from:0 till: 2449 PlotData= bar:1842 at: 3800 fontsize:s text: 3800 shift:(-10,5) bar:1857 at: 4558 fontsize:s text: 4558 shift:(-10,5) bar:1860 at: 4731 fontsize:s text: 4731 shift:(-10,5) bar:1877 at: 5633 fontsize:s text: 5633 shift:(-10,5) bar:1887 at: 5759 fontsize:s text: 5759 shift:(-10,5) bar:1897 at: 5415 fontsize:s text: 5415 shift:(-10,5) bar:1900 at: 4912 fontsize:s text: 4912 shift:(-10,5) bar:1910 at: 5453 fontsize:s text: 5453 shift:(-10,5) bar:1920 at: 6023 fontsize:s text: 6023 shift:(-10,5) bar:1930 at: 6027 fontsize:s text: 6027 shift:(-10,5) bar:1940 at: 5713 fontsize:s text: 5713 shift:(-10,5) bar:1950 at: 6129 fontsize:s text: 6129 shift:(-10,5) bar:1960 at: 5412 fontsize:s text: 5412 shift:(-10,5) bar:1970 at: 4158 fontsize:s text: 4158 shift:(-10,5) bar:1981 at: 3020 fontsize:s text: 3020 shift:(-10,5) bar:1991 at: 2842 fontsize:s text: 2842 shift:(-10,5) bar:2001 at: 2495 fontsize:S text: 2495 shift:(-10,5) bar:2011 at: 2449 fontsize:s text: 2449 shift:(-10,5) </timeline> {{clear|left}} :<small>Fonte: [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]</small><ref>'''Fonte''': [[Población de fechu]] según l'Institutu Nacional d'Estadística d'España. [https://web.archive.org/web/20090311233825/http://www.ine.es/intercensal/index Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842,] [http://www.ine.es/inebase2/lleer.jsp?L=0&divi=DPOP&his=0 Series de población de los conceyos d'España dende 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813054947/http://www.ine.es/inebase2/lleer.jsp?L=0&divi=DPOP&his=0 |date=2009-08-13 }}</ref> == Historia == === Edá Antigua === Los oríxenes de Higuera la Real remontar a la esistencia d'un castru conocíu col nome de Castrejón de Capote, pobláu [[Pueblos prerromanos de la península ibérica|prerromanu]] de la [[Rio Ardila|cuenca del Ardila]], ente les poblaciones céltiques del suroeste peninsular, asitiáu a unos 7 km de la llocalidá. Les escavaciones practicaes afayaron un pobláu habitáu ente los sieglos V y I e.C.; grandes muralles de piedra, xunto a los fondos ribayos del Sillo y l'Álamu, protexíen esti castru, sacante por un estremu accesible, nel que s'alcuentra un anchu foso y una fortaleza con torres y bastiones arrexuntaos d'hasta nueve metros d'altor calteníu. Les poblaciones documentales tuvieron la so puxanza na segunda metá del sieglu II e.C., quiciabes baxu tutelar d'un xefe, que'l so nome celta, Ablonios, caltúvose en dellos oxetos. Hacia l'añu 100 e.C., el pobláu foi sópitamente abandonáu, calteniéndose namái un centru de cultu, como prueba l'afayu d'un depósitu de diverses pieces romanes fechaes nel sieglu I d. C. === Edá Media === Ensin conocer con exactitú la so fundación, sábese que foi conquistada escontra 1247 ; una vegada arrampuñada a los musulmanes, en 1253 va pasar a engrosar el territoriu de Sevilla, magar, unos trenta años dempués, [[Alfonsu X de Castiella|Alfonsu X "El Sabiu"]] va donar a la [[Orde del Temple]] el castiellu de Fregenal, cola so villa y términu, del que Higuera formaba parte, Orde que lu tuvo hasta la so estinción en 1314, fecha na que volvió depender del Conceyu de Sevilla, onde s'aprobaben les propuestes del so Conceyu, magar no eclesiástico, quedó nel ámbitu de l'antigua diócesis de Badajoz. D'esta miente, Higuera la Real va compartir con Fregenal de la Sierra y Bodonal de la Sierra una mesma evolución histórica dende la [[Baxa edá media n'España|Baxa Edá Media]], teniendo como aspeutu peculiar una triple dependencia xurisdiccional (no decimal a la [[Orde de San Xuan de Xerusalén]], no terrenal al Conceyu de Sevilla, y nel aspeutu espiritual al Obispáu de Badajoz). === Edá Moderna === Nel sieglu XV, favorecida pola política de repoblación de les tierres [[Conquista musulmana de la península ibérica|conquistaes a los musulmanes]], al igual que'l restu de la comarca, esperimenta una etapa d'espansión económica, social y artística, de la que son magníficos esponentes la ilesia parroquial de Santa Catalina y la ilesia de San Bartolomé. La perda d'atribuciones polítiques per parte del Conceyu de Sevilla va tener llugar cuando por Real Privilexu de [[Felipe IV d'España|Felipe IV]], fecháu en Madrid a once de xunetu de 1633, concedióse-y, en cuenta de 8.000 ducaos, el títulu de villa, la delimitación del territoriu correspondiente al so términu municipal, xurisdicción autónoma en materia civil y criminal en primer instancia, y la categoría de Real, que dende entós ostenta, en llugar del apellativu "al pie de Fregenal" qu'indicaba la so dependencia del nucleu frexnense, compartiendo namái con Fregenal y Bodonal lo relativo al aprovechamientu de les camperes. Hasta esi momentu, la potestá xurisdiccional recayía en manes del llamáu Alcalde de la Xusticia, residente en Fregenal de la Sierra, y nomáu pol Asistente de Sevilla. A partir de 1633, el Conceyu de la ciudá hispalense namái va caltener en Higuera la Real la Devesa del Cañu y tres molinos fariñeros. Pero esto nun va significar la desvinculación total de Sevilla, a que la so Audiencia va siguir perteneciendo, al igual que va depender de la capital andaluza en temes fiscales. Militarmente, Higuera la Real va siguir incluyida na Capitanía Xeneral d'Andalucía. Les sos armes son les que campean nel so escudu: una figal y dos fuentes, superáu por una corona real. El referíu Privilexu de [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] caltener nel archivu municipal, a pesar de que, na guerra con Portugal, les tropes portugueses fixeron sumir los sos archivos mientres les numberoses incursiones realizaes en territoriu higuereño. Asina, en 1640 la guerra con Portugal va traer consigo'l desastre económicu y alministrativu en tola contorna, siendo ésta una dómina de peste, seques,... y otres incidencies, como'l [[Terremotu de Lisboa de 1755|terremotu de Lisboa]], en 1755, de graves efeutos na rexón, que nesta llocalidá llegó a atayar los cursos d'agua, paralizando les fontes mientres más d'una selmana, según consta nos archivos municipales. === Edá Contemporánea === Frente a la organización territorial anterior de los Reis de la Casa d'Austria, por demás complexa, los socesivos gobiernos de los Borbones, cuantimás los de calter ilustráu, van intentar una nueva ordenación, basada en criterios d'eficacia. Estes considerances van tener la so plasmación práutica a finales del sieglu XVIII y principios del XIX, nes reformes del Ministru de Facienda, [[Miguel Cayetano Soler|Cayetano Soler]], que va afectar a esta zona, por casu, nel cambéu de la perceición de los impuestos sobre'l tabacu y salines dende la xurisdicción de Badajoz a la de Sevilla. Va facer esti Ministru una división en provincies y partíos fiscales, que la so amplitú y atribuciones nun tendríen que coincidir necesariamente colos partíos establecíos n'otros ámbitos, como'l xurídicu o políticu. Asina, nel Censu de Floridablanca de 1787, Higuera la Real apaez rexistrada como villa de realengu perteneciente a la Intendencia y Partíu de Sevilla, ensin qu'ello suponga contradicción cola so inclusión paralela nel Partíu de Fregenal. Ente los años 1808 y 1812 la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra de la Independencia]] va azotar de nuevu estes tierres, ocupaes poles tropes del xeneral Ballesteros en 1811. La situación bélica torgó la realización de nueves reformes territoriales, que namái pudieron ser contemplaes como un oxetivu futuru nel artículu 11 de la [[Constitución de Cádiz]] de 1812. Pela so parte, el gobiernu afrancesáu de [[Xosé I Bonaparte|Xosé I]] va realizar en 1810 una división basada nel sistema francés de les prefeutures, pola que Higuera la Real, xunto con Fregenal, Bodonal y Segura de Lleón, incorporar a la de Sevilla. En 1813, tres sacupase la mayor parte de les tropes franceses de la Península, les autoridaes españoles consideren, llegáu'l momentu de dar cumplimientu al art. 11 de la Constitución, pa lo cual ordenar la ellaboración d'un proyeutu de división a [[Felipe Bauzá]]. Nesta división, que nun pudo ser llevada a la práutica al abolise la Constitución tres el regresu de [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]], Higuera siguía englobada dientro de la provincia de Sevilla. El mesmu [[Felipe Bauzá]], xunto a [[José Agustín de Larramendi]], ye encargáu poles Cortes del Trieniu Lliberal de la ellaboración d'un nuevu proyeutu de división, que va entrar a valir en 1.822, y pol cual Higuera la Real ye dixebrada de Fregenal y Bodonal, ya incorpórase a la provincia de Huelva. Esta división provincial nun tuvo muncha vixencia, siendo derogada un añu dempués pola reaición absolutista, volviéndose a la situación anterior a 1820. La tema quedaría atayáu por Real Decretu de 21 de payares de 1833, pol que s'establez una última división en provincies, que se caltién hasta l'actualidá, obra del Ministru de Fomentu [[Javier de Burgos]] ; nella, Higuera la Real pasa a pertenecer a la provincia de Badajoz, integrándose nel Partíu xudicial de Fregenal de la Sierra. Mientres el restu del sieglu XIX y principios del sieglu XX asistimos a un lentu procesu de recuperación, que se va ver atayáu pola [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]] y los desastrosos efeutos de la posguerra. == Gastronomía == {{VT|Gastronomía de la provincia de Badajoz}} L'ecosistema estremeñu, especialmente'l de la sierra, ye aparente pa la cría del [[gochu ibéricu]], que pastia ente encinares y sufrerales, alimentándose d'abiyotes mientres la montanera. El del gochu amosóse como'l sector más importante de la industria higuereña. Por "[[matanza del gochu|matanza]]" entiéndese'l conxuntu d'operaciones destinaes al sacrificiu del gochu y a la ellaboración de los productos d'él llograos. La matanza tradicional, amás de sirvir de sustentu a los miembros de la familia, supón una espresión del nivel económico y social d'esa familia, en función de los gochos que sacrifique, y de lo grandes que seyan estos. Tamién puede apreciase una división del trabayu en función del sexu, de cuenta que los homes van dedicase a manipoliar la máquina de embutir, al saláu de los xamones, ente que les muyeres ocupar d'arreyar los embutíos, etc. La dómina de matances toma los últimos meses de la seronda y los primeres del iviernu, siendo'l mes d'avientu'l más aparente. De normal, dedíquense dos o más díes a la matanza, yá que requier munchos preparativos de preseos, como cuchiellos, [[bacica (recipiente)|baciques]], baños, máquines de embutir y picar carne, etc. Ente los participantes na matanza, familiares, amigos y vecinos, xenérase una atmósfera bien prestosa, comiendo, bebiendo y compartiendo rises. El día de la matanza, a l'alba, sacar al gochu de la corripa y ente dellos homes suxetar poles estremidaes pa xubilo a la mesa manteguera (bancu anchu y baxu) que ye onde se sacrifica al animal. Esta xera, si nun esiste nengún espertu, ye realizada pol "matachín" o corador. Mientres, va removiéndose el sangre del animal que va cayendo sobre un calderu. [[Ficheru:DEHESA2.jpg|thumb|upleft|Imaxe típica de Devesa Estremeña en Higuera la Real]] Tres esto, llevar a cabu'l "socarrado", que consiste en quemar el pelo del gochu per mediu d'escobes o plantes seques en combustión. El veterinariu esamina delles muestres, sobre manera la llingua, p'asegurase de que nun ta infestáu de triquinosis, dando la so autorización pal consumu. Una vegada estazáu'l gochu, pícase la carne, dando en guisarla en grandes baños y baciques de madera; los guisos de llombos y salchichones ocupen recipientes de folla. Los embutíos dirán colgándose por tandes, dixebrando los llombos, los salchichones, les perendengues de chorizos, morcielles, etc. Nes cases suélense guardar en bodegues, alacenes o en grandes cocines, nes que van afumándose so les campanes de les chimenees. Estos productos van ser consumíos a lo llargo de tol añu. == Patrimoniu == === Xacimientu Celta de Capote === [[Ficheru:Santuario Castro Celta de Capote.jpg|thumb|Santuariu del Xacimientu Celta de Capote]] Allugáu nel términu municipal de Higuera la Real, xusto na llende fronteriza con [[Huelva]]. Ocupa un farfallón predresu na confluencia de los regueros Sillo y Álamu. La so forma d'espigón dóta-y de pronunciaes pendientes por trés de los sos cuatro llaos, lo que fai que seya un llugar de mal accesu sacante pel so estremu oriental, que lo xune a un cuetu al traviés d'una estrecha franxa de terrén. Amás de la so topografía hai otros factores que fixeron de Capote un llugar curiosu pa ser ocupáu dende la [[Prehistoria]], como la bayura d'agua, posibilidaes d'esplotación agropecuaria y forestal de la redolada, control del Sillo y Álamu, y la so posición estratéxica dientro de la rede d'antigües víes de comunicación ente'l Suroeste y el Noroeste peninsular. Les primeres evidencies d'actividá humana remontar al periodu de la [[Edá del Cobre]] (más de 4000 años e.C.). darréu fueron documentos restos de la [[Edá del Bronce]] na so fase final, de los cualos el más significativu ye la Llosa de Capote” que presenta grabaos carauterísticos de los denominaos cercos del suroeste (s. IX e.C.). Esta pieza foi darréu reutilizada pa prauticar nella inscripciones nuna antigua escritura prerromano, mesma d los pobladores de la zona mientres la [[Primer Edá del Fierro|1ª edá del Fierro]], dientro d'una fase conocida como “[[Periodu orientalizante]]” (s. VI e.C.). [[Ficheru:Viviendas Castro Celta Capote.jpg|thumb|right|left|Viviendes del Xacimientu Celta de Capote]] Los restos que se contemplen na actualidá pertenecen a un asentamientu de tipu castreño fundáu darréu y habitáu ente los sieglos V – I e.C. Esta fase final d'ocupación del llugar ye la más representativa, na cual esistieron delles fases de población. - '''Pobláu antiguu (400 – 150 e.C. ):''' a finales del S. V e.C. pobladores pertenecientes al grupu étnicu de los “[[Célticos]]” asitiar nel llugar que güei se conoz como Castrejón de Capote. Les ventaxoses condiciones defensives naturales fueron reforzaes cola construcción d'una sólida muralla alredor de tol pobláu. Nel lladral esti, abriríase la puerta principal flanqueada por robustos bastiones. Delantre d'ella escavaron un foso d'unos 11m. D'anchor por 3m. De fondura, protexíu por una barrera de piedres fincaes qu'enzancaría l'acercamientu a la muralla. El so urbanismu articúlase alredor de una cai central que traviesa'l pobláu d'este a oeste, y a la que desagüen el restu de caleyones que dixebren les distintes mazanes de cases. Nel centru del pobláu asítiase un pequeñu santuariu abiertu a la cai central. Trátase d'una estancia de piedra arrodiada d'un bancu corríu adosáu a la paré, con una mesa de piedra que fadría les funciones d'altar. Por cuenta de les guerres de [[Conquista d'Hispania|conquista romanes]], el pobláu sufrió una destrucción violenta que provocó'l so abandonu temporal. [[Ficheru:Puente Castro Celta Capote.jpg|thumb|Ponte y redolada natural del Xacimientu Celta de Capote]] - '''Pobláu modernu (150 – 95 e.C. ).:''' pocu tiempu dempués del abandonu del antiguu asentamientu, el Castrejón de Capote foi reconstruyíu. Esta vegada reforzáronse les muralles dándo-yos mayor altor y construyendo torres nos puntos más débiles. Los bastiones de la puerta principal aumentaron los sos defenses. L'antiguu foso y el tramu de piedres fincaes foi sustituyíu por un murete pequeñu que precedía a la puerta principal, enzancando l'acercamientu de la maquinaria d'asaltu enemiga. L'urbanismu del pobláu reordenóse siguiendo'l modelu de la etapa anterior, pero esta vegada la cai central encruciar en dos brazos, formando una “Y” griega. El santuariu, profanáu polos [[Imperiu romanu|romanos]], nunca más foi reconstruyíu, dexando que los restos de la última ceremonia caltuviérense casi “intactos”, hasta que fueren afayaos polos arqueólogos en dómina recién. Esti segundu pobláu foi igualmente abandonáu sópitamente y de forma definitiva a principios del s. I e.C. Esta vegada a cusa de los enfrentamientos civiles que tuvieron como escenariu'l suroeste peninsular mientres les [[Guerra de Sertorio|Guerres Sertorianas]]. === Ilesia de Santa Catalina === [[Ficheru:Interior Iglesia Parroquial de Santa Catalina.jpg|thumb|Ilesia Parroquial de Santa Catalina]] Asitiada nel centru del conceyu, ta llevantada sobre una Ermita Gótica de finales del S. XIII, anque la construcción actual correspuende a una edificación de principios del S. XVI. La so fábrica ye de mampostería enlucida y con remates de granitu nes esquines portaes, ventanales, óculos y dellos estribos. Trátase d'una Ilesia d'una sola nave estremada en cinco tramos por arcos apuntaos que reposen sobre pilastres, adosaos a éstos atopen les cuatro capielles de planta cuadrada a les que s'apuerten por arcos de mediu puntu y que s'atopen cerraes con rexes de forxa. Esisten trés portaes d'accesu, tando la de los pies cegada (puerta del perdón). La torre atopar a los pies del templu y alluga nel so segundu cuerpu les campanes que pueden apreciase al traviés de los vanos de mediu puntu. Un capitel piramidal del S. XIX Corona dicha torre. Nel interior del templu, el retablu qu'ocupa la cabecera ye un conxuntu de dos cuerpos y un áticu que s'asitia sobre'l so correspondiente bancu y que la so ordenación ye la típica de los retablos sevillanos del segundu terciu de sieglu XVII. La Historia d'esti retablu empieza en 1626 con unos alcuerdos del pueblu de Higuera, referentes al deséu de dotar a la so parroquia d'un nuevu retablu mayor. A ello siguió'l conciertu efeutuáu con [[Diego de Urbina|Diego de Urbino]] el cual comprometíase a realizar la obra de madera, doráu y estofado del retablu. La obra pictórica sería fecha pol pintor sevillanu [[Jerónimo Ramírez]]. La temática de les sos pintures, executaes al oleu sobre llenzu, tán dedicaes a Santa Catalina, a esceición del cuadru central del segundu cuerpu, que representa l'Asunción de la Virxe, según les pintures del áticu que son copies decimonóniques d'obres del Greco y de Velázquez. La so distribución ye la siguiente: nel primer cuerpu: "l'apaición de Cristu a Sta. Catalina", "el martiriu de la rueda dentada" "La degollación de la Santa y el tresporte del so cadabre al Sinaí", nel segundu cuerpu: dos escenes referentes a la conversión de la mártir una d'éstes n'éxtasis y a la visita de la Emperatriz a la cárcel. Aparte hai que señalar el mediu puntu rebaxáu que corona l'áticu con un Padre Eternu y les pintures del bancu que, alternadamente, representen a los cuatro Evanxelistes y a los cuatro Padres de la Ilesia. Ente los llenzos centrales del segundu cuerpu y l'áticu hai una cartela sobrepuesta cola inscripción: "Facer de llimosnes l'añu 1641 y restauróse l'añu 1890". Los llenzos sobre la vida de la santa son una de les meyores muestres de la producción de [[Jerónimo Ramírez]], dignes de caltener. [[Ficheru:TABLAS DE LUIS DE MORALES.jpg|thumb|left|Tables de Luis de Morales, asitiaes na Ilesia Parroquial de Santa Catalina]] Del llau de la Epístola, atópase un importante retablu, obra de [[Luis de Morales]], conocíu col nomatu de "El Divín", pintor representáu nes principales pinacoteques del mundu. Estes tables fueron pintaes na so etapa de maduror, nun plazu d'unos ocho meses aproximadamente, ente 1565 y 1566, por encargu del clérigu Ginés Martínez pa la capiya que fundara unos años antes so la advocación de la Pasión del Señor, y que fueron colgaes nel so llugar actual dempués de la restauración de la Parroquia, en sufriendo grandes avatares y atopase delles vegaes en venta. Les tables preparar Jerónimo de Valencia, l'escultor de la sillería del coru de la catedral de Badajoz, y pagar por elles 170 ducaos. Ginés Martínez punxo como condición que tanto les cares como les manes de les figures fueren obra del maestru, lo que confirma la esistencia d'un taller del que salíen obres en serie, como ye ésti'l casu. Componer de seis tables cola tema de la Pasión, reflexada con una clara estética [[Manierismu|manierista]], con personaxes en postures marcadamente afeutaes, y envueltos nuna atmósfera escuro y patético : San Xuan Evanxelista, Piedá, María Madalena, Cristu atáu a la columna, Ecce Homo y Cristu cola cruz arrecostines. Los dos más pequeños, San Juan y la Madalena, añader con posterioridá, yá que, en principiu, el retablu tenía de constar de cuatro cuadros. Esta obra foi restaurada con ésitu pol artista D. Julián Jiménez en 1882. === Ilesia de San Bartolomé === [[Ficheru:Templo de San Bartolomé.jpg|thumb|Ilesia de San Bartolomé en Higuera la Real]] La Ilesia de San Bartolomé ta asitiada al norte del cascu urbanu, non lloñe de la parroquia de Santa Catalina, foi mandada a construyir por D. Francisco Fernández Dávila (1605 – 1673), [[Orde de Santiago|Caballeru de la Orde de Santiago]], en cláusula del so testamentu que dio na que rellata que nel añu 1631, saleando ente los Puertos de Callao y Perico na ciudá de Panamá, la nave del Almirante na que diba embarcáu naufragó. Nella llevaba gran cantidá de plata, polo que fizo una promesa al Señor de la Humildá: si salvaba la so vida y la so plata, construyiría una ilesia nel so honor y fundaría un [[Colexu xesuita|Colexu de Padres de la Compañía de Xesús]] pa la enseñanza de los neños, fíos de vecinos de la villa de Higuera la Real y demás llugares comarcanos a ella. Fundada en 1666 por don Francisco Fernández Dávila, aplicando pal so caltenimientu 66.000 pesos de plata doble. Los sos restos, xunto a los de la so esposa y fía, fuelguen nel templu, según señala la inscripción de la so lauda sepulcral asitiada nel presbiteriu: {{cita|lang=es|ESTA CAPILLA Y ENTIERRO ES DE LOS SEÑORES D. FRANCISCO FERNANDEZ DAVILA CABALLERO DE LA ORDEN DE SANTIAGO Y DE DOÑA LVISA FERNANDEZ DE CORDOVA MARQVESA DE ARCICOLLAR SV MVGER FUNDADORES DESTE COLEGIO DE SAN BARTOLOME APOSTOL DE LA COMPAÑIA DE JHS. Y DE LA SEÑORA MARQUESA DE ARCICOLLAR Y BALDES SV IJA PATRONA DEL COLEGIO A. MDCLXXXVII.}} El templu, de fábrica barroca, respuende en planta y alzáu a la tipoloxía d'ilesia xesuita, d'obra de mampostería con verdugadas de lladriyu. La sillería apaez na base y nes esquines. La portada principal, realizada en Jerez de los Caballeros ye d'estilu [[Platerescu|Tardorenacentista o Platerescu]], compuesta por un arcu carpanel y bien planu, flanqueado por columnes afataes de grutescos, con capiteles corintios y frisu afatáu con estucos. La portada del llau de la epístola presenta un vanu d'ingresu adintelado flanqueado por pilastres de pocu resalte sobre podiu y entablamento con triglifos y metopes, rematáu nos estremos por pirámide y bola. La falta de la torre de la ilesia azorronar col cuerpu de campanes a manera d'espadaña, sobre unu y otru llau del ángulu esterior de la cabecera. "Escastaos los xesuites"<ref>-escribe Madoz-</ref> "recibió esta ilesia'l títulu de real, asitiándose les armes d'España sobre les sos puertes principales y fíxose auxiliar de la parroquia". L'interior del tempo ye d'una nave en forma de Cruz Llatina d'unos 35 metros de llargor y 8 d'anchor. Ta cubierta con bóveda de cañón con lunetos; los tramos dixebrar por arcos fajones sobre pilastres. La monumental cúpula del cruceru fuelga sobre pilastres d'orde Dóricu, amosando asina un equilibriu perfeutu entere'l postreru Renacimientu” y el “Primer Barrocu”. Igualmente, pueden vese motivos heráldicos. Nos llaterales dispónense les capiyes con arcu de mediu puntu nos vanos d'accesu. Sobre elles llevanten dolce tribunes con barandielles de fierro forxáu, a manera de celosías, dende les que los miembros de la Compañía asistíen a los actos relixosos. La cubierta del cruceru ye de cúpula sobre pechinas decoraes con motivos heráldicos. La capiya mayor ye de planta rectangular, abierta al traviés d'un arcu trunfal de mediu puntu. El retablu, d'arquiteutura barroca, componer de bancu, dos cuerpos, trés calles flanqueadas por columnes salomóniques y remate semicircular. Distribuyíes pol retablu atópense delles imáxenes de madera policromada del sieglu XVIII, de bona factura. Del llau de la epístola atopa otru retablu barrocu, ensin dorar, del sieglu XVII. Na banda del evanxeliu esiste otru, de madera dorao, fecháu en 1739. Nél atopa la imaxe del Cristu de la Humildá, patrón de la villa, realizada en 1533, venerada hasta'l sieglu XVIII na sumida ermita de San Bartolomé, nel camín de Fregenal de la Sierra. En 1677 don Tomás García de Cárdenas ordena aplíquense los réditos añales de 1.000 pesos impuestos censu, según otra cantidá pa costear "una casulla y frontal de rasu moráu pa la ermita de San Bartolomé, na que ta asitiáu'l Santu Cristu de la Humildá". Atopar nel presbiteriu una llámpara de plata donada en 1680 por doña Luisa Fernández de Córdova. Tien la siguiente inscripción: {{cita|lang=es|ESTA LAMPARA Y LA CUSTODIA QUE ESTA EN ESTA IGLESIA DIO POR SV DEBOCION AL SANTO XRISPTO DE LA YGERA LA SRA. DÑA. LUISA FDEZ DE CORDOVA VIUDA DEL SR. D. FRANCISCO DE ABILA CABALLERO DE LA ORDEN DE SANTIAGO FUNDADOR DESTE COLEGIO ANO DE 1680}} A los pies atopa'l coru, sobre arcu de mediu puntu y balaustrada a la nave. L'órganu foi construyíu en 1844 por un importe de 22.000 reales. === Ermita de La nuesa Señora del Loreto === Al Oeste de la población atopa la ermita de La nuesa Señora del Loreto, tratar de la construcción más primitiva del conceyu, yá que ye d'orixe [[Caballeros templarios|Templariu]], fundada nel sieglu XIII. La ermita ta construyida en mampostería enlucida y encalada, utilizándose la silería pa les esquines y los contrafuertes de seición regular. Trátase d'un edificiu d'una sola nave compuesta por cinco tramos con arcos fajones sobre pilastres y bóveda de cañón, sacante la capiya mayor, onde s'atopa la imaxe de La nuesa señora de Loreto. A mediaos del sieglu XVI (1554) realícense obres de remodelación qu'afecten sustancialmente a los volúmenes y aspeutu interior del templu. Caltener na ermita una llámpara de plata cola inscripción DIOME BLAS RAMOS VARA NVESTRA SEÑORA DE LOETO HVUNTO A LA IGVERA DE FREXENAL AÑU 1590. De la construcción orixinal d'ésta solo caltiénense los trés portaes y la capiya mayor, cuadrada y de menor anchor que la nave, cubierta con una cenciella bóveda de crucería, l'arcu toral ye apuntáu. La portada de los pies ye d'arcu apuntáu con arquivolta y jambas enmarcada nun alfiz. La última arquivolta da llugar a un arcu conopial rematáu por una cruz. La portada del llau del Evanxeliu, d'arquiteutura protogótica, ye d'arcu apuntáu con arquivoltas y jambas, enmarcada nun alfiz. Del llau de la epístola atopa otra portada, ésta cegada, d'arcu carpanel. Corona la fachada un cuerpu de campanes con un vanu de mediu puntu en cada llau, sobre'l qu'apaez un chapitel poligonal de mampostería cubiertu por azulexos. [[Ficheru:Escultura "La Mamarracha".jpg|thumb|Vista llateral de "La Mamarracha"]] === La Mamarracha === Frente a la Ermita de La Nuesa Señora del Loreto atópase una escultura realizada en mármole ablancazao, esculpida nun solu bloque con un altor de 1,37m. Dicha escultura ye conocida popularmente como “La Mamarracha”. La escultura probablemente data de los sieglos I ó II d.C. una y bones esti tipu de figures estiéndense considerablemente en dómina romana. Trátase d'una figura compuesta por un [[grifu]] (criatura mitolóxica parte cimera animal aláu, parte inferior lleona), que tien barba, ales, cresta nel llombu y mames, y una figura humana (un neñu o una neña). El [[grifu]] atópase sentáu sobre les sos pates traseres, calteniendo les delantreres de forma argutes, y debaxo atópase la figura humana. Remata'l conxuntu una [[Cruz de Santiago]], de fierro forxáu, de factura posterior. L'allugamientu de la escultura atópase anguaño frente a la puerta de la Ilesia de La Nuesa Señora De Loreto. Mirando a la plaza onde s'atopa'l llavaderu públicu. Asítiase sobre una ara de granitu na que se llee la fecha, 1909, ésta sirve de base pal [[grifu]] y foi la fecha na que s'asitió nel llugar actual. Tocantes a la so función nun exerz una función depredadora al respective de la figura humana, si non de proteición frente a posibles enemigos. === Ermita de La nuesa Señora del Socorru === Ermita asitiada na Plaza del Socorru de la que se tienen datos de la so esistencia dende'l 1680 y ta dedicada principalmente al cultu de La nuesa Sra. Del Socorru. Presenta fábrica de mampostería enlucida y encalada. La portada principal tien arcu apuntáu encuadráu por un alfiz. Corona la fachada una espadaña con un vanu de mediu puntu. L'interior ye d'una nave de cuatro tramos cubiertos con bóveda de cañón reforzada por fajones y contrafuertes esteriores de seición rectangular. La capiya mayor, de planta cuadrada, cerrar con cúpula manifiesta al esterior por un cimborrio con llinterna onde alluga la imaxe de la titular, de madera policromada, de factura discreta. A los pies, del llau de la epístola, atópase un capitel romanu que, acovanáu, sirve de pila d'agua bendito. Mientres los díes 14 y 15 d'agostu celebra una popular verbena n'honor a La Nuesa Señora del Socorru, onde tamién percuerren les cais de la zona les “Danzantas”, una tradición recuperada gracies al testimoniu d'una vieya vecina de la llocalidá compuestu por ocho muyeres afatiaes de camisa blanca y falda con tires de colores y un tamboriteru con gaita. === Centru d'Interpretación del Gochu Ibéricu (CICI) === [[Ficheru:CICI DEHESA.jpg|thumb|left|CICI DEVESA]] Asitiáu na planta cimera del Centru Cultural Claustru Xesuita, ente'l paséu del Cristu y la cai Fernández Dávila. Amuésase al traviés d'un espaciu vanguardista ya innovador, la manera de vida y cultura alredor del gochu Ibéricu. Onde pretende reflexase una imaxe global de la identidá [[Etnografía|etnográfica]] en Higuera la Real, al traviés d'ún de los ecosistemes meyor calteníos del mundu, como ye [[Monte mediterraneu del suroeste de la península ibérica|la devesa estremeña]], nel cual los pobladores d'estes tierres llograron algamar la sintonía ente l'aprovechamientu ganaderu, agrícola y forestal xunto col caltenimientu d'esti mediu natural. Ye nestes deveses, onde tien llugar la crianza del [[Gochu ibéricu|Gochu Ibéricu]], animal que dende tiempos alloñaos ta amestáu a la cultura llocal. Pola tantu pretende dase a conocer al visitante la morfoloxía de dichu animal, la so alimentación, manera de vida y de xacíu la conocencia del procesu d'ellaboración d'un productu tan preciáu como ye'l [[Xamón Ibéricu]] d'Abiyota. === Molinos Fariñeros === A pesar que les circunstancies concretes de la construcción de los molinos fariñeros son entá desconocíes, la so semeyanza con otros molinos d'Al-Ándalus llévanos a una procedencia árabe, y a una fecha de construcción entendida ente los sieglos X y XIII, momentu nel cual produzse l'usu xeneralizáu de los molinos d'agua, según la incorporación de meyores de meyores téuniques que van aumentar la so producción. Trátase de 28 molinos construyíos toos casi en llinia recta, de los cualos como cita Pascual Madoz en 1847 nel so diccionariu xeográficu “…muelen 22 molinos fariñeros, construyíos toos casi en llinia recta, formando una especie de cai y a distancia de 2 tiros de bala o 3 d'unos a otros…”. Estos atopen en relativu bon estáu de caltenimientu, trés más s'atopen casi derruidos y quedando práuticamente nos cimientos, yá que dexaron de tar n'usu con anterioridá al sieglu XIX, debíu probablemente a que la so productividá yera menor al atopase en terrenos con poca rimada, lo qu'implica que'l cubu tamién seya de menor tamañu. Les primeres referencies d'ellos atópense nel añu 1570, nos escritos que D. Juan de Mal Lara publicó por cuenta de la visita del Rei Felipe XI a la ciudá de Sevilla, nestos escritos referentes a Higuera la Real destaca la importancia de los molinos, el so númberu ya inclusive la propiedá de dalgunos d'ellos. De la so importancia na zona dan fe les ordenances fiscales de 1665, qu'obren en Fregenal de la Sierra. Nel so títulu séptimu apaecen citaos los molinos de Gargallón, a los que se dediquen 12 capítulos, nos cualos regúlase'l pesu del trigu y farina, según l'acarretu de trigu de les cases particulares a los molinos y viceversa. Esto da idea de la importancia económica que teníen na dómina, y la esmolición de les autoridaes por evitar el fraude, yá que se trataba d'un alimentu de primera necesidá. Los molinos siguieron suministrando farines a la población hasta principios del sieglu XX, cuando la so importancia foi decayendo cola apaición de nuevos elementos teunolóxicos que frenaron l'actividá de los molinos y namái se caltuvieron en funcionamientu dalgunos que s'utilizaben na producción de piensos pal ganáu. Los molinos volvieron a entamar la so actividá en 1940 una vegada terminada la guerra civil ante la escasez d'alimentos qu'afaraba España, onde les cartiyes de racionamientu taben a la orde del día, siendo l'estraperlu la so actividá principal. Cerraron definitivamente a finales de los años 50. Güei día, dalgunos de los Molinos guarden la so estructura y atópense en condiciones que nos perite imaxinalos como yeren. == Víes de comunicación == Higuera la Real ye travesada de norte a sur pola [[N-435|Ctra. Nacional 435]], concretamente atópase allugada ente'l km 99,5 y 100,5, trazáu que xune les provincies de [[Badajoz]] y [[Huelva]]. == Educación == === Enseñanza pública === El Colexu Públicu Nuesa Señora de Guadalupe, ye un Centru d'Educación Infantil y Primaria dependiente de la [[Conseyería d'Educación y Cultura de la Xunta d'Estremadura]]. Atópase allugáu na zona Norte de Higuera la Real, y puede aportase a él, al traviés de la cai Fernández Dávila y la Urbanización del Güertu Vera. == Alministración y política == === Conceyu === El conceyu de Higuera la Real tien la so sede na Plaza de la constitución de la llocalidá. La corporación municipal componer once conceyales, ocho del PSOE Y trés del PP. Siendo l'actual alcalde Miguel Ruiz Martínez, que tres les eleiciones del añu 2015, revalida la so alcaldía tres ochos legislatura ininterrumpíes a lo más responsable de la corporación local: * PSOE :: Miguel Ruiz Martínez, Alcalde. :: Juan Ramón Luna Carretero, Conceyal. :: Manuela Raseru Esteban, Conceyal. :: María del Carmen Carrascal Esteban, Conceyal. :: Antonio Francisco Toledano Millán, Conceyal. :: María Carmen Rodríguez Márquez, Conceyal. :: José Sánchez Carrascal, Conceyal. :: María Carrascal Cantonero, Conceyal. *PP :: Antonio Ángel Esteban Martínez, Conceyal. :: Manuel Sánchez Carrascal, Conceyal. :: Alejandra viejobueno Hernández, Conceyal. {{Alcalde_España | Alcalde_1 = [[Luis Alberto Hernández]] | Partíu_1 = [[Ficheru:Union de Centro Democratico (logo).svg|20px]] [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] | Alcalde_2 = [[Victoriano Domínguez Hernández]](hasta Mayu 1983) <br />[[Juan Alfonso López Fuentes]](hasta Agostu 1983)<br />[[Miguel Ruiz Martínez]] | Partíu_2 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]]<br />[[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]] | Alcalde_3 = [[Miguel Ruiz Martínez]] | Partíu_3 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]]<br />[[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]] | Alcalde_4 = [[Miguel Ruiz Martínez]] | Partíu_4 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]] | Alcalde_5 = [[Miguel Ruiz Martínez]] | Partíu_5 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]] | Alcalde_6 = [[Miguel Ruiz Martínez]] | Partíu_6 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]] | Alcalde_7 = [[Miguel Ruiz Martínez]] | Partíu_7 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]] | Alcalde_8 = [[Miguel Ruiz Martínez]] | Partíu_8 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]] | Alcalde_9 = [[Miguel Ruiz Martínez]] | Partíu_9 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[PSOE]] | Alcalde_10 = [[Miguel Ruiz Martínez]]<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 9 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] }} == Deportes == === Instalaciones deportives === Anguaño Higuera la Real, cunta les siguientes instalaciones deportives nel conceyu: '''Instalaciones Municipales de la Chácara:''' * Campu de fútbol de Verde artificial. * Pabellón polideportivu. * Pista de tenis de superficie dura. * Dos Pistes de pádel de suelu de verde artificial (una d'elles techada). * Piscina municipal, con una piscina p'adultos (25 m x 12,5 m), y otra infantil. '''Instalaciones del ximnasiu municipal Manuel Raseru:''' * Do Salas multiusos onde se practiquen diariamente (kárate, Aerobic, ximnasia de caltenimientu…). * Sala de Musculación. * Zona Spa. === Entidaes deportives === '''Club de Karate Oaki''' El Kárate gocia de gran popularidá en Higuera la Real yá que cunta con ún de los clubes más gallardoniaos de toa Estremadura, esti club naz de la mano de José Boza Chaparro, anguaño vicepresidente de la [http://fexkarate.com/ Federación Estremeña de Kárate], siendo na actualidá quintu Dan de [[Kárate]] estilu Shito Ruy, amás de primer Dan en [[Taijitu|TaiJitsu]]. Nel club Oaki atópense federaos dalgunos de los deportistes más esitosos a nivel rexonal y nacional, tales como [[Manuel Raseru Ruiz]], Luis Francisco Raseru Ruiz o Ana Rodríguez Rodríguez. Amás destacar por ser el club que mayor númberu de medayes nacionales ya internacionales apurrió a la [http://fexkarate.com/ Federación Estremeña de Kárate]: '''En campeonatos d'España:''' * 23 Oros. * 10 Plates. * 9 Bronces. '''En campeonatos d'Europa:''' * 1 Oru. * 1 Bronce. * 2 quintos puestos. '''En campeonatos del Mundu:''' * 1 Oru universitario. * 1 quintu puestu. Mientres la temporada 2014/2015 el club apurrió al so palmarés 111 medayes en competiciones rexonales, nacionales ya internacionales. Amás la [http://www.rfek.es Seleición Española de Kárate] nutrir de deportistes del club Oaki, d'ente los sos convocaos, en 2015 cuntó con: * 1 convocáu (Senior) pal campeonatu d'Europa de Kárate. * 1 convocáu pa los Xuegos Europeos de Bakú. * 1 convocáu (Cadete) pal mundial de Kárate d'Indonesia. * 3 convocaos (Cadete) pal campeonatu d'Europa de Kárate. Na actualidá en dichu club imparten clases de kárate en tolos niveles, dende pre-kárate hasta clases p'adultos. == Fiestes == * Cabalgata de Reis, 5 de xineru, con gran fama na comarca, les cabalgates de los trés Reis Magos van acompañaes por otres cabalgates engalanaes por vecinos as de la llocalidá. * Selmana Santa, onde amás de les procesiones, el Sábadu Santu tien llugar el Frayatu del Telón” que cubre'l retablu mayor. * Romería de [[Isidro Llabrador|San Isidro]], que se celebra cada añu'l 15 de mayu. * Festivales de Branu, tienen llugar mientres el mes de xunetu con actuaciones de grupos folclóricos y actuaciones teatrales y musicales. * Fiesta de La Nuesa Señora Del Socorru 14 y 15 d'agostu. * Día de San Bartolomé, 24 d'Agostu, cola salida y quema de “El Demoniu”. * Fiesta de La Nuesa Señora Del Loreto 7 y 8 de setiembre. * Fiestes n'Honor al Cristu de la Humildá, patrón de la población, que se celebra'l día 14 de setiembre. * Matanza tradicional del Gochu ibéricu. Eventu de periodicidad biañal que trata de poner en valor la cultura llocal que xira alredor de dichu animal. == Personaxes pernomaos == * [[Valeriano Ruiz Hernández]] (1943), físicu, científicu y tecnólogu termosolar. * [[Manuel Raseru Ruiz]] (1986), karateca especializáu en Kumite, miembru de la Seleición Española de Karate. * Francisco Fernández Dávila (1605 - 1673), Caballeru de la Orde de Santiago, pernomada militar. * Tomás García de Cárdenas (1615 - 1677), Conquistador. * José María Claros Jarillo (1811 - 1889), Ex-Diputáu de les Cortes y abogáu. * [[Antonio Martínez Cobos]] "el Cobijano" (1930-2009). Novillero. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Higuera la Real}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Badajoz]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Badajoz]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] iiymk2v9x0m3ve9er853b86t8lftvsb 0 121986 4775611 4539375 2026-11-03T23:04:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775611 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Graja de Iniesta''' ye un [[Conceyu d'España|conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Cuenca]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella-La Mancha]]. == Toponimia == El nome de ''Graja'' débese, quiciabes, a la bayura d'esta [[Corvus frugilegus|clase d'aves]] qu'había nel llugar. {{ensin referencies|Y el nomatu ''de Iniesta'' utilizar pa ser estremada d'otres llocalidaes que tamién se llamaben asina y pola cercanía a Iniesta}}. == Xeografía == === Allugamientu === Graja de Iniesta ye un conceyu conquense asitiáu na comarca de la Manchuela. Llenda colos conceyos de [[Castillejo de Iniesta]] pel oeste; [[Puebla del Salvador]] pel norte; [[Minglanilla]] y [[Villalpardo]] pel oeste; y [[Iniesta]] pel sur. Pol so términu municipal pasa l'[[Autovía del Este|A-3]] pol puntu quilométricu 234 y tamién pasa la Llinia d'Alta Velocidá AVE Madrid-Valencia. Asitiar nun allugamientu con cierta equidistancia a 3 capitales de provincia: [[Cuenca_(España)|Cuenca]], [[Albacete]] y [[Valencia]]. == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 28,22&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|16096}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|16096|28.22}}&nbsp;hab./km². {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Graja de Iniesta|1842|310 |1877|366 |1887|371 |1897|396 |1900|418 |1910|461 |1920|513 |1930|540 |1940|573 |1950|587 |1960|548 |1970|452 |1981|391 |1991|348 |2001|375 |2011|395 |{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|16096|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web|fechaaccesu=9 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}}.<ref>{{cita web |fechaaccesu = 9 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} == Historia == La hestoria de Graja de Iniesta remontar a [[1185]] cuando les tropes cristianes tomaron la villa d'[[Iniesta]] y decidieron fundar una aldega a unos quilómetros d'ellí denominándola '''Graja'''. == Alministración == {{Alcalde_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = | Partíu_5 = | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = Félix Alfaro Soriano<ref>[http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MIval=alcaldes&I=G&prov=16 Llistáu d'alcaldes nes eleiciones del 2003]</ref> | Partíu_7 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] | Alcalde_8 = Félix Alfaro Soriano<ref>{{Cita web |url=http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MItabObj=elec_prov_pdf&MInamObj=prov&MIcolObj=documento&MItypeObj=application/pdf&MIvalObj=16 |títulu=Llistáu d'alcaldes nes eleiciones del 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100411071039/http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MItabObj=elec_prov_pdf&MInamObj=prov&MIcolObj=documento&MItypeObj=application/pdf&MIvalObj=16 |fechaarchivu=2010-04-11 }}</ref> | Partíu_8 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] | Alcalde_9 = Félix Alfaro Soriano | Partíu_9 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] | Alcalde_10 = Trepo Cebrián González<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 9 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|133 |2009|82 |2010|89 |2011|80 |2012|63 |2013|263 |2014|198 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 509,82 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> [[Ficheru:Graja de Iniesta, Iglesia parroquial.jpg|miniaturadeimagen|260x260px|Ilesia parroquial de San Jorge]] == Monumentos == * Ilesia parroquial de San Jorge * El telégrafu * Parque de San Cristóbal * Plaza == Fiesta == * San Jorge. [[23 d'abril]]. * La Cruz [[3 de mayu]]. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Llista de conceyos de Cuenca]] == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Graja de Iniesta}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cuenca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Cuenca]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] nl7by5g5i5dal2s7efnlqwtr3y69sjs 0 122192 4775522 4539361 2026-11-03T12:39:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775522 wikitext text/x-wiki {{otrosusos}} {{llocalidá}} '''Fontanar''' ye un [[Conceyu d'España|conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Guadalaxara]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella-La Mancha]]. Atópase allugáu na comarca de la [[Campu del Henares]], a 10 [[km]] de la capital provincial. == Demografía == El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 15,46&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|19117}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|19117|15.46}}&nbsp;hab./km². {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Fontanar|1842|213 |1877|258 |1887|308 |1897|313 |1900|338 |1910|332 |1920|415 |1930|351 |1940|496 |1950|513 |1960|584 |1970|713 |1981|657 |1991|762 |2001|1055 |2011|2321 |{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|19117|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm |títulu=Cifres de población y Censos demográficos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm |fechaarchivu=2015-05-26 }}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}}.<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|editor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} Tres un llargu periodu con una crecedera poblacional amenorgáu, el conceyu empezó a esperimentar una importante crecedera cola construcción de la primer urbanización a principios de la década de 1980, na que s'asitió un númberu creciente de families provenientes del área de Madrid y el corredor del Henares. A principios de la década de 1990, la cooperativa d'iniciativa municipal Regueru de les Dueñes contribuyó a prevenir la migración de numberosos nuevos nacíos na población. Una nueva urbanización (Los Alcores) construyida a mediaos de la década de 1990 reforzó l'enclín de crecedera. Na década de 2000, nuevos proyeutos urbanísticos (incluyida una nueva iniciativa de cooperativa de viviendes) dexaron l'aumentu de la población hasta los niveles actuales. La población inmigrante esperimentó una fuerte puxanza en llinia col esperimentáu nel conxuntu del país, pasando'l númberu d'estranxeros residentes de 10 en 1996 a 312 en 2011 (Institutu Nacional d'Estadística). En bona parte, tratar de persones con viviendes en propiedá. == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = José Andrés Sánchez Lara | Partíu_3 = PSOE | Alcalde_4 = José Andrés Sánchez Lara | Partíu_4 = PSOE | Alcalde_5 = José Andrés Sánchez Lara | Partíu_5 = PSOE | Alcalde_6 = José Andrés Sánchez Lara | Partíu_6 = PSOE | Alcalde_7 = José Andrés Sánchez Lara | Partíu_7 = PSOE | Alcalde_8 = Yolanda Tiesu | Partíu_8 = PSOE | Alcalde_9 = Marisa Nuero Beatu | Partíu_9 = PP | Alcalde_10 = Víctor San Vidal Martínez<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | editor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 30 d'agostu de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu |2008|35 |2009|28 |2010|21 |2011|14 |2012|7 |2013|836 |2014|706 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 300,68 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Fiestes patronales == Les fiestes patronales son el 14 de Mayu. San Matías. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Fontanar}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Guadalajara]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Guadalajara]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] kc7d2w6pyu6jmox6hzozhfd5tf3kkqf 0 122193 4775548 4581662 2026-11-03T14:49:44Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775548 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Fuembellida''' ye un [[Conceyu d'España|conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Guadalaxara]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella-La Mancha]]. == Situación == El conceyu de Fuembellida ta asitiáu na parte este de la [[provincia de Guadalaxara]], 18 quilómetros al sur de Molina de Aragón pela carretera [[CM-210]] na comunidá de [[Castiella-La Mancha]], [[España]]. El términu municipal ta incluyíu nel [[Parque natural del Alto Tajo]]. Atopar a 138 [[km]] de [[Guadalaxara (España)|Guadalaxara]] capital y a 212 km de [[Madrid]]. == Demografía == El númberu d'habitantes ye de 13 ([[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] [[2015]]), según l'últimu censu, anque esti númberu ye exiguo, una y bones l'éxodu rural amenorgó drásticamente el so númberu d'habitantes dende la década de los 60 hasta l'actualidá. Mientres les dómines branices la población crez notablmente por cuenta de que munches persones tienen equí la so segunda residencia, xeneralmente persones nacíes nel mesmu pueblu que tuvieron qu'emigrar buscando trabayu, o los descendientes d'estes, qu'emigraron principalmente a la [[Comunidá de Madrid]], [[Barcelona]], [[Guipúzcoa]] y [[Valencia]].{{ensin referencies}} El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 26,05&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|19118}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|19118|26.05}}&nbsp;hab./km². {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Fuembellida|1842|80 |1877|0 |1887|0 |1897|0 |1900|0 |1910|0 |1920|0 |1930|178 |1940|151 |1950|155 |1960|139 |1970|82 |1981|27 |1991|18 |2001|16 |2011|16 |{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|19118|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web|fechaaccesu=14 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}}.<ref>{{cita web |fechaaccesu = 14 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} Ente 1842 y 1857, esti conceyu sume porque s'integra nel conceyu de [[Baños de Tajo]]. Ente 1920 y 1930, apaez esti conceyu porque se segrega del conceyu de Baños de Tajo. == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = | Partíu_5 = | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = | Partíu_7 = | Alcalde_8 = | Partíu_8 = | Alcalde_9 = | Partíu_9 = | Alcalde_10 = Ángel Luis Oreyudu Hernández<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 14 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. Ente los años 2008 a 2014 esti conceyu nun tuvo delda viva.<ref>{{Cita web |url=http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx |títulu=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques. Delda Viva de les Entidaes Llocales |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160911085906/http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx |fechaarchivu=2016-09-11 }}</ref> == Patrimoniu == Fuembellida tuvo la so importancia nun pasáu como productor de verdures y hortolices. Llama l'atención la Ilesia de San Román, asitiada na plaza mayor del pueblu, d'arquiteutura rural molinesa, carauterística de la zona, que'l so retablu ye presidíu pola Virxe del Focete y per San Acacio, patrón del pueblu. El día 23 d'agostu celebra'l so festividá nel pueblu. Tamién ye importante la fonte d'agua, abondo antigua y apocayá rehabilitada, de la cual toma nome'l pueblu (Fuembellida, "Fonte Bella", "Fonte Formosa"). Na Plaza Mayor tamién s'atopa'l Conceyu y el Chigre, frecuentáu y dirixíu por miembros de l'Asociación Cultural Xuvenil de Fuembellida. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Fuembellida}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Guadalajara]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Guadalajara]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] o4bowsm1f10ml91jirxmt28d03luvo6 0 122204 4775653 4699642 2026-11-04T06:31:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 10 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775653 wikitext text/x-wiki {{llocalidá |partíu=Sigüenza }} '''Hiendelaencina''' ye un conceyu de la [[provincia de Guadalaxara]],<ref name=dipu>{{cita web |títulu=Conceyos: Hiendelaencina|editor=Diputación de Guadalaxara|url=http://www.dguadalajara.es/web/guest/content-detail/-/journal_content/56_INSTANCE_be0I/10128/61450|fechaaccesu=16 de febreru de 2013}}</ref> comunidá autónoma de [[Castiella-La Mancha]], [[España]]. En {{Población|ES|añu}} cuntaba con una población de {{Población|ES|19135|formatu=non}} habitantes. Magar esa exigua población, constitúi'l conceyu más pobláu de la mancomunidá del Altu Rei, qu'arrexunta a otros 16 conceyos.<ref name=axenda21>{{cita web|editor=axenda21|url=http://agenda21.dguadalajara.es/c/document_library/get_file?uuid=c3y5850a-adb8-486b-b2fa-1d9976747094&groupId=216277|títulu=Diagnósticu de Sostenibilidá. Mancomunidá Altu Rei, Monesteriu, Congostrina, Paredes de Sigüenza, Tordelrábano, Valdelcubo, Pálmaces de Jadraque y Olmeda de Jadraque.}}</ref> La llocalidá de Hiendelaencina, asitiada xunto a la [[sierra d'Altu Rei]] xunto al cañón del [[ríu Bornova]] {{Harvnp|Rexidor Ipiña|de Coig O'Donnell Magro|Narro Sánchez| Morín de Pablos|Fernández Calvo|2010|p=81}} a 1084&nbsp;msnm,<ref name=altitú /> esperimenta un clima mediterraneu continentalizado de tipu ''Csb'',<ref name=axenda21 />{{Harvnp|Fidalgo Hijano|1988|pp=332,334}}<ref name=criteria /><ref name=ACI /> con branos secos ya iviernos fríos. Hasta 1844 foi una aldea modesta, pero'l descubrimientu esi añu de plata y la construcción de les que fueron les mines argentíferas más importantes d'España en tola so historia{{Harvnp|Rexidor Ipiña|de Coig O'Donnell Magro|Narro Sánchez| Morín de Pablos|Fernández Calvo|2010|p=81}} tresformó totalmente a la llocalidá y dio empiezu a una pequeña «fiebre de la plata» na rexón.{{Harvnp|Menor Salván|Jordá Bordehore| Gutiérrez Gómez|2005|pp=37-38}} Anguaño atópense abandonaes, pero constitúin un notable patrimoniu cultural, natural y xeolóxicu.<ref name=PORN /> Darréu, cola progresiva decadencia y n'última instancia cierre de les distintes esplotaciones mineres a principios del sieglu&nbsp;XX Hiendelaencina perdió rápido población.<ref name=nomen /> Ente'l patrimoniu arquiteutónicu del conceyu, amás de les mines de plata, atópase la ilesia parroquial construyida nel sieglu XIX.<ref name=axenda21 /> La débil actividá económica de Hiendelaencina, que centraliza pa dellos conceyos redoma un serviciu como l'atención sanitaria primaria y cuenta con un pequeñu aeródromu con función de llucha contra quemes, ta focalizada nel sector servicios y la construcción.<ref name=fichaHiende /> == Toponimia y símbolos == [[Ficheru:Escudo de Hiendelaencina.svg|100px|left|Escudu del conceyu]] El nome de la llocalidá anicióse xunto cola población mientres la Edá Media. Primeramente figuró con variantes como ''Lluen del Encina'' y ''Lenzina'' ([[sieglu XIII]]) y ''Allende Laencina'' ([[sieglu XVI]]), p'acabar denominándose nel sieglu XIX ''Ien la Encina''. Les denominaciones iniciales del términu qu'acompañen a «la encina» paecen ser derivativos d'un mesmu significáu (lloñe, ''loin'' en francés, ''allende'' tamién en castellán).{{Harvnp|Vaques Moreno|Vaca Gómez|2007|p=101}} El topónimu podría ser descompuestu en «Allende la Encina»,{{Harvnp|Vaques Moreno|Vaca Gómez|2007|p=100}} col significáu de «más allá de la encina», por tanto un [[Casu locativu|llocativu]] xeográficu.<ref>{{cita publicación |apellíu=Celdrán |nome=Pancracio |títulu=Diccionario de topónimos españoles y sus gentilicios editorial=Espasa | ubicación=Madrid |fecha=2009 |páxines=391 |isbn=978-84-670-3054-9}}</ref> Col descubrimientu de les mines de plata pasó a conocese popularmente tamién como ''Les Mines''.{{Harvnp|Vaques Moreno|Vaca Gómez|2007|p=101}} La descripción del blasón heráldicu que representa al conceyu, que la so aprobación foi publicada'l 27 de payares de 2001 nel boletín númberu 123 del Diariu Oficial de Castiella-La Mancha ye la siguiente: {{Cita|Escudu: De plata, una encina verde sobre roques de sable. L'Escudu se timbra cola corona real d'España.<ref>{{cita web |url=http://docm.jccm.es/portaldocm/descargarArchivo.do?ruta=2001/11/27/2001_123062620456730672_01.pdf&tipu=rutaDocm|títulu=Orde del 14-11-2001 pola que s'aprueba l'Escudu d'Armes del conceyu de Hiendelaencina de la provincia de Guadalaxara|obra=[[Diariu Oficial de Castiella-La Mancha]] nᵘ123 de {{fecha|27|11|2001}}}}</ref>}} == Xeografía física == === Llocalización === [[Ficheru:Vista del Alto Rey.JPG|thumb|left|Vista del [[Altu Rei]] y la ermita; unu de los puntos más altos de la sierra qu'apodera la rexón]] El términu municipal de Hiendelaencina, que toma una superficie de 19,22&nbsp;km²,<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t43/a011/a1998/densidad/a2008/l0/&file=t10054.px&type=pcaxis&L=0|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos: Guadalaxara|editor=Institutu Nacional d'Estadística|fechaaccesu=16 de febreru de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304001220/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2008%2Fl0%2F&file=t10054.px&type=pcaxis&L=0|fechaarchivu=4 de marzu de 2016}}</ref> ta asitiáu al norte del sector central de la provincia de [[Provincia de Guadalaxara|Guadalaxara]] na aguada sur de la [[sierra d'Altu Rei]],<ref name=SIGPAC /> una sierra asitiada nes estribaciones más orientales del [[sistema Central]]. La llocalidá asítiase a una altitú media de 1084 [[Altitú|msnm]]<ref name=altitú /> sobre una pequeña llanura na marxe izquierda del ríu Bornova a 50&nbsp;km de la so cabeza de partíu, [[Sigüenza]], y 65&nbsp;km de la [[Guadalaxara (España)|capital provincial]]. El conceyu cunta con un vértiz xeodésicu del Institutu Xeolóxicu Nacional instaláu nuna pequeña elevación de la paraxa d'Altollano al sur del nucleu urbanu que s'atopa a una altitú de 1099,5&nbsp;[[Altitú|msnm]].<ref>{{cita web|url=ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0460/046054.pdf|títulu=Reseña Vértiz Xeodésicu: Altollano|editor=Institutu Xeográficu Nacional}}</ref> Nun ye sicasí'l puntu de mayor altitú de Hiendelaencina, que supera los 1130&nbsp;[[Altitú|msnm]] na parte norte de la estensión del términu municipal. El puntu más baxu correspuende a los aproximadamente 920 [[Altitú|msnm]] de la llende suroeste, onde'l ríu Bornova represado nel [[banzáu d'Alcorlo]] abandona les llendes de Hiendelaencina.<ref group=n.>D'alcuerdu al mapa topográficu 1:25.000 del visor [http://sigpac.mapa.es/fega/visor/ SigPac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910011642/http://sigpac.mapa.es/fega/visor/ |date=2010-09-10 }} del Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente.</ref> El términu municipal pertenez a la [[cuenca hidrográfica del Tajo]] y el principal cursu d'agua que trescurre por él ye'l [[ríu Bornova]], que percuerre la llende occidental col conceyu de [[Villares de Jadraque]]. El Bornova ye un afluente del [[Ríu Henares|Henares]] (tributariu del [[Ríu Jarama|Jarama]], que ye de la mesma unu de los principales afluentes del [[Tajo|ríu Tajo]]). El restu de cursos —como'l regueru Dióxenes o'l regueru de Cal— son regueros estacionales.<ref name=SIGPAC>{{Cita web |url=http://sigpac.mapa.es/fega/visor/ |títulu=Visor SIGPAC - Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100910011642/http://sigpac.mapa.es/fega/visor/ |fechaarchivu=2010-09-10 }}</ref> <center> {| {{tablaguapa}} width ="60%" border = 2 align="center" |----- | width ="30%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Villares de Jadraque]] | width ="40%" align="center" | ''Norte:'' [[Villares de Jadraque]] | width ="30%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Carbayeda de Corpes]] |----- | width ="30%" align="center" | ''Oeste:'' [[Zarzuela de Jadraque]] | width ="40%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[Carbayeda de Corpes]] |----- | width ="30%" align="center" | ''Suroeste:'' [[La Toba (Guadalaxara)|La Toba]] | width ="40%" align="center" | ''Sur:'' [[Congostrina]] | width ="10%" align="center" | ''Sureste:'' [[Congostrina]] |}</center> === Xeoloxía === [[Ficheru:Pyrargyrite-37817.jpg|right|thumb|Mineral [[pirargirita]], una mena de plata presente nos filones de les mines de Hiendelaencina]] La zona del Altu Rei a la que pertenez Hiendelaencina se enclava na formación xeolóxica Ollo de Sapu (formada nel Cambrianu inferior) del [[Xeoloxía de la península ibérica|Macizu Ibéricu]].{{Harvnp|Vaques Moreno|Vaca Gómez|2007|p=10}} En delles partes, atópense sobre los gneises roques d'orixe volcánicu.{{Harvnp|Vaques Moreno|Vaca Gómez|2007|p=10}} El conceyu de Hiendelaencina en concretu ta asitiáu na llende ente dos tipos de suelu: unu con afloramientos del Cambrianu y Precambrianu ([[cuarcita|cuarcites]] y [[gneis]]es glangulares), y otru con materiales del terciariu y del cuaternariu.<ref name=HojaMagna460>{{cita publicación|editor=Institutu Xeolóxicu y Mineru d'España|url=http://www.igme.es/internet/cartografia/cartografia/magna50.asp?fueya=460|títulu=Mapa Xeolóxicu d'España 1:50.000 - Fueya 460 de Hiendelaencina}}</ref> Los filones de cuarzu son abondosos na zona. Ye nestos filones onde s'atoparon mineralizaciones en sulfuros de plata (siempres na serie de gneises) y d'oru.<ref name=memoriaMagna>{{cita publicación|editor=Institutu Xeolóxicu y Mineru d'España|url=http://www.igme.es/internet/cartografia/cartografia/datos/magna50/memories/MMagna0460.pdf|títulu=Mapa Xeolóxicu d'España 1:50.000 - Memoria de Hiendelaencina|apellíu=VV.AA}}</ref> Les mines, que s'esplotaron dende 1844, adquirieron gran notoriedá, especialmente'l filón Santa Cecilia», del que s'estrayxo'l 90 % de la producción de plata. Les principales menas estrayíes del «Santa Cecilia» fueron [[miargirita]] y [[pirargirita]]; la fondura máxima a la que s'escavó esti filón foi de 690&nbsp;m. Otru filón importante foi'l denomináu «Mala Nueche».<ref name=memoriaMagna /> === Clima === [[Ficheru:Las Minas - Hiendelaencina.jpg|thumb|right|Vista del calce del regueru Diógenes, al este de la llocalidá, alredor del cual efectuáronse la mayor parte de les esplotaciones mineres]] La temperatura medio añal en Hiendelaencina ye de 11,76&nbsp;°C (con una media de máximes de 17,21 y de mínimes de 6,36&nbsp;°C).<ref name=axenda21 /> D'alcuerdu a la [[clasificación climática de Köppen]], Hiendelaencina tien un clima mediterraneu frescu de tipu ''Csb'' (na llende con un clima mediterraneu de branu calorosu ''Csa''),<ref name=ACI>{{cita llibru |url=http://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/publicaciones/Atles-climatologico/Atles.pdf|autor=VV.AA.|formatu=pdf|páxines=79|editor=[[Axencia Estatal de Meteoroloxía]]|títulu=Atles climáticu ibéricu|añu=2011|isbn=978-84-7837-079-5|fechaaccesu=13 de xineru de 2013}}</ref><ref name=criteria>{{cita web |url=http://snow.cals.uidaho.edu/Clim_Map/koppen_criteria.htm|apellíu=Critchfield|nome=H.J.|añu=1983|obra=Xeneral Climatology|editorial=Prentice Hall|edición=4|títulu=Criteria for classification of major climatic types in modified Köppen system|editor=University of Idaho|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090930221104/http://snow.cals.uidaho.edu/Clim_Map/koppen_criteria.htm|fechaarchivu=30 de setiembre de 2009}} Consultáu'l 13 de xineru de 2013.</ref> con unes temperatures medies del mes más templáu per debaxo de los 22&nbsp;°C. Les máximes nun superen en permediu mientres el branu los 30&nbsp;°C.<ref name=axenda21 /> A pesar de ser frecuentes les xelaes pal contestu local concretu del norte de la provincia de Guadalaxara'l permediu de díes nun constitúi un númberu particularmente alto, 69 de media a lo llargo del añu.<ref name=axenda21 /> Según datos de [[2009]] el conceyu recibe una cantidá permediu de 585,82&nbsp;mm de precipitación, que se concentra principalmente nel iviernu (30,9 % del total de precipitación), siguíes de la seronda y la primavera (29,0 y 27,3 % respeutivamente). Amás del máximu principal de la distribución iverniza a mediaos de la primavera esperiméntase tamién otru máximu relativu pronunciáu mientres el mes de mayu. El branu ye la estación más seca tocantes a precipitaciones.<ref name=axenda21 /> El permediu añal de díes d'agua ye de 79,84 y el de díes de precipitación en forma de nieve de 9,39.<ref name=axenda21 /> La rosada y el xarazo nun son fenómenos meteorolóxicos frecuentes en Hiendelaencina.<ref name=axenda21 /><ref group=n.>Ante la falta de valores permediu mensuales concretos de la situación actual optóse por una serie curtia y antigua. Los datos de precipitación recoyíos na tabla de parámetros nun concuerden col permediu total de 2009 de l'Axencia Estatal de Meteoroloxía (antiguu Institutu Nacional de Meteoroloxía). Esto ye atribuyible a factores como l'escasu tamañu de la muestra —namás cinco años de recoyida de datos—, a la variabilidá climática ente décades o al cambéu climáticu. Otra fonte como'l Plan d'Ordenamientu de los Recursos Naturales del Parque natural de la Sierra Norte de Guadalaxara ufierta un permediu añal de precipitación de 591&nbsp;mm pa la llocalidá.</ref> El réxime pluviométricu de la rexón del Altu Rei ye consecuencia de los [[Ábrego|viento ábrigos]], que, por cuenta de los sos componentes dominantes (nordeste y suroeste), faen que se produza una notable medría de les precipitaciones inclusive respectu de la zona media del Sistema Central. Esta circunstancia, xunto col fechu de que dellos pasos de monte sían l'escenariu de fuertes nubes de branu que traen agua a enclaves privilexaos, consigue compensar la aridez braniza mesma del clima mediterraneu imperante en toa'l cordal.<ref name=PORN>{{cita web |url=http://docm.jccm.es/portaldocm/descargarArchivo.do?ruta=2010/10/05/pdf/2010_16555.pdf&tipu=rutaDocm|títulu=Plan d'Ordenación de los Recursos Naturales de la Sierra Norte de Guadalaxara|publicación=Diariu Oficial de Castiella-La Mancha|AÑU XXIX|númberu=193|fecha=5 d'ochobre de 2010 4}}</ref> {{Clima |metric_first=y |single_line=y |llugar= Hiendelaencina nel periodu 1971-2009 |Xin_Hi_°C = 7.35 |Feb_Hi_°C = 9.43 |Mar_Hi_°C = 13.14 |Abr_Hi_°C = 15.27 |May_Hi_°C = 19.11 |Xun_Hi_°C = 25.73 |Xnt_Hi_°C = 29.51 |Ago_Hi_°C = 28.27 |Set_Hi_°C = 23.72 |Och_Hi_°C = 16.77 |Pay_Hi_°C = 10.62 |Avi_Hi_°C =7.63 |Year_Hi_°C = |Xin_Lo_°C = -0.16 |Feb_Lo_°C = 0.39 |Mar_Lo_°C = 2.22 |Abr_Lo_°C = 3.98 |May_Lo_°C = 7.08 |Xun_Lo_°C = 11.72 |Xnt_Lo_°C = 14.28 |Ago_Lo_°C = 14.44 |Set_Lo_°C = 11.55 |Och_Lo_°C = 7.39 |Pay_Lo_°C = 2.89 |Avi_Lo_°C = 0.53 |Year_Lo_°C = |Xin_MEAN_°C = 3.61 |Feb_MEAN_°C = 4.9 |Mar_MEAN_°C = 7.68 |Abr_MEAN_°C = 9.63 |May_MEAN_°C = 13.11 |Xun_MEAN_°C = 18.73 |Xnt_MEAN_°C = 21.9 |Ago_MEAN_°C = 20.98 |Set_MEAN_°C = 17.65 |Och_MEAN_°C = 12.08 |Pay_MEAN_°C = 6.77 |Avi_MEAN_°C = 4.1 |Year_MEAN_°C = |xin_precip_cm = |xin_precip_mm = 88.8 |feb_precip_cm = |feb_precip_mm = 100.2 |mar_precip_cm = |mar_precip_mm = 48.8 |abr_precip_cm = |abr_precip_mm = 68.5 |may_precip_cm = |may_precip_mm = 64.4 |xun_precip_cm = |xun_precip_mm = 55.2 |xnt_precip_cm = |xnt_precip_mm = 38.0 |ago_precip_cm = |ago_precip_mm = 18.8 |set_precip_cm = |set_precip_mm = 57.1 |och_precip_cm = |och_precip_mm = 76.3 |pay_precip_cm = |pay_precip_mm = 32.5 |avi_precip_cm = |avi_precip_mm = 95.2 |añal_precip_cm = |añal_precip_mm = 743.8 |Xin_Sun= |Feb_Sun= |Mar_Sun= |Abr_Sun= |May_Sun= |Xun_Sun= |Xnt_Sun= |Ago_Sun= |Set_Sun= |Och_Sun= |Pay_Sun= |Avi_Sun= |Year_Sun= |Xin_Rain_days = |Xin_Snow_days = |xin_precip_days = |Feb_Rain_days = |Feb_Snow_days = |feb_precip_days = |Mar_Rain_days = |Mar_Snow_days = |mar_precip_days = |Abr_Rain_days = |Abr_Snow_days = |abr_precip_days = |May_Rain_days = |May_Snow_days = |may_precip_days = |Xun_Rain_days = |Xun_Snow_days = |xun_precip_days = |Xnt_Rain_days = |Xnt_Snow_days = |xnt_precip_days = |Ago_Rain_days = |Ago_Snow_days = |ago_precip_days = |Set_Rain_days = |Set_Snow_days = |set_precip_days = |Och_Rain_days = |Och_Snow_days = |och_precip_days = |Pay_Rain_days = |Pay_Snow_days = |pay_precip_days = |Avi_Rain_days = |Avi_Snow_days = |avi_precip_days = |source = Axencia Estatal de Meteoroloxía (antiguu INM). Datos de temperatura pal periodu 1971-2009 y de precipitación nel periodu 1975-1979 en Hiendelaencina.<ref name=axenda21 />{{Harvnp|Fidalgo Hijano|1988|pp=332,334}} }} == Flora y fauna == [[Ficheru:El Pardo jabali.jpg|thumb|right|Xabalinos na península Ibérica]] {{AP|Parque natural de la Sierra Norte de Guadalaxara}} Allugada nuna redolada cercana a la sierra d'Altu Rei, parte del términu municipal —tola superficie asitiada al oeste de la carretera [[CM-1001]]— pertenez al [[Parque natural de la Sierra Norte de Guadalaxara]].<ref name=PORN /> Ente la vexetación del parque natural —que nel so estremu noroeste nel conceyu de [[Cantalojas]] incorpora [[Fayedal de Teyera Negra|fayedales bien calteníos]] y otres poblaciones de flora eurosiberiana d'altu valor— presenta na sierra d'Altu Rei estensiones de [[Pinus pinea|pinu albar]] y sabinares, acompañaos de vexetación en forma de carba como les jaras (''[[Cistus ladanifer]]''). Esisten amás nel territoriu del parque amplios terrenes ocupaos por pinares de repoblación (''[[Pinus uncinata]]''), pinu albar (''[[Pinus sylvestris]]''), pinu rodeno (''[[Pinus pinaster]]''), pinu laricio (''[[Pinus nigra]]''), polo xeneral de baxu valor, pero que n'ocasiones presenten na soviesca hábitat de proteición especial y especies amenaciaes.<ref name=PORN /> Nel conceyu predominen sicasí los arbustos y carbes (jaras principalmente) y pacionales, ente que nes zones arbolaes, relativamente esperdigaes y non siempres formando un monte, apaecen los pinos, el [[Quercus pyrenaica|melojo]] (''Quercus pyrenaica'') y la [[Quercus ilex|encina]] (''Quercus ilex'').{{Harvnp|Rexidor Ipiña|de Coig O'Donnell Magro|Narro Sánchez| Morín de Pablos|Fernández Calvo|2010|p=87}} La fauna del parque ye la carauterística de les zones bien calteníes de los montes del centru de la península ibérica. Especies comunes de mamíferos del parque son ente otres el [[Oryctolagus cuniculus|coneyu]] (''Oryctolagus cuniculus''), la [[Lepus granatensis|llebre]] (''Lepus granatensis''), el [[Vulpini|foín]] (''Vulpes vulpes''), el [[Sus scrofa|xabalín]] (''Sus scrofa''), el [[Capreolus capreolus|corzu]] (''Capreolus capreolus'') o'l [[Felis silvestris silvestris|gatu montés]] (''Felis silvestris silvestris'').<ref name=PORN /> El [[Canis lupus signatus|llobu ibéricu]] (''Canis lupus signatus'') atópase en procesu de recolonizar los territorios del parque. La [[Lutra lutra|llondra]] (''Lutra lutra'') tamién s'atopa en procesu d'espansión.<ref name=PORN /> Tocantes a les aves destaquen ente otres l'[[Pernis apivorus|abeyeru européu]] (''Pernis apivorus''), l'[[Falco subbuteo|ferlamicu]] (''Falco subbuteo'') o'l [[Accipiter gentilis|azor común]] (''Accipiter gentilis''). Esisten dellos exemplares nidificantes d'[[Gyps fulvus|utre leonado]] (''Gyps fulvus''). El ríu Bornova, dende la so nacencia hasta'l [[banzáu d'Alcorlo]], tien la considerancia de cursu d'agües [[Trucha|trucheres]].<ref name=PORN /> == Historia == {{VT|Historia de la provincia de Guadalaxara}} === Prehistoria y Edá Antigua === {{VT|Prehistoria na península ibérica|Arévacos}} Nun s'atoparon xacimientos arqueolóxicos de la [[Prehistoria]] o de la [[Historia antigua|Edá Antigua]] nel conceyu. L'área dende l'antigua [[Numancia]], Segontia (quiciabes Sigüenza) y bona parte de les tierres [[La Alcarria|alcarreñes]] ye considerada territoriu de la tribu [[celtíberos|celtíbera]] de los [[arévacos]],{{Harvnp|Talavera Mariña|1992|p=6}} na llende meridional colos [[carpetanos]] qu'habitaben el valle baxu del Henares.{{Harvnp|Gómez Pantoja|1992|p=116}} Na llocalidá relativamente cercana (60&nbsp;km) de [[Pelegrina]] atopáronse restos d'un pobláu arévaco.{{Harvnp|Talavera Mariña|1992|p=1}} Tamién una necrópolis celtibérica cerca la llocalidá d'[[Alcuneza]] ([[Sigüenza]])—la necrópolis de Praos Redondos—{{Harvnp|Valiente Malla|Fernández-Galiano|Pérez Herrero|1982|p=1}} a unos 56&nbsp;km. L'área habitada polos [[celtíberos]] —nome común dau polos romanos a un conxuntu de tribus non necesariamente con una identidá étnica bien similar—{{Harvnp|Gómez Pantoja|1992|pp=107-108}} taba asitiada ente tres rexones alministratives romanes distintes: los ''[[conventus]]'' de Caesaraugusta, Cartagho Nova y Clunia (subentidades de la provincia [[Tarraconense]]).{{Harvnp|Gómez Pantoja|1992|pp=109-110}} Les urbes romanes más importantes cercanes a la redolada del conceyu fueron ''Segontia'' (quiciabes l'actual [[Sigüenza]]), [[Caesada]] ([[Hita]]), [[Arcóbriga]], ''[[Aquae Bilbitanorum]]'' (Alhama de Aragón), [[Arriaca]] (de xuru nes proximidaes de la [[Guadalaxara (España)|capital provincial]]), ''Complutum'' ([[Alcalá de Henares]]) y [[Bílbilis]] (nel conceyu de [[Calatayud]]).{{Harvnp|Gómez Pantoja|1992|pp=113-114}} === Edá Media y Edá Moderna === Mientres el periodu final d'[[al-Ándalus]], ente los nucleos más importantes de los cercanos al conceyu de Hiendelaencina, que formaba parte del sector oriental de la [[Marca Media|Marca Media d'al-Andalus]], atopar ente otros los d'[[Atienza]], [[Sigüenza]], [[Castejón de Henares]], [[Jadraque]] o [[Hita]].{{Harvnp|Herrera Casado|1985|pp=11-14}} Estos allugamientos llegaron a constituyir n'ocasiones auténtiques fortaleces.{{Harvnp|Herrera Casado|1985|pp=11-14}} Na cercana llocalidá de [[Membrillera]] atópense los restos d'una torre de vixilancia d'orixe musulmán —«El Caxellu de los Moros»—{{Harvnp|Herrera Casado|1985|p=23}} qu'apodera la vera izquierda del ríu Bornova.{{Harvnp|Valiente Malla|1997|pp=34-35}} Nel actual y cercanu términu municipal de [[Gascueña de Bornova]] alzábase'l llamáu «Castelpelayo», un torrexón de vixilancia musulmán, que constituyía otru puntu de defensa del valle del Bornova.{{Harvnp|Herrera Casado|1985|p=23}} [[Ficheru:Comunidades de Villa y Tierra.svg|thumb|right|Les [[comunidaes de villa y tierra]] fueron la forma d'organización de los territorios reconquistaos» na Estremadura castellana]] El territoriu foi «[[Reconquista|reconquistáu]]» por [[Alfonsu VI de Lleón|Alfonsu VI]] en 1085 con tomar del [[castiellu d'Atienza]], que coincidió cola conquista de Toledo. El territoriu nel que s'incluyiría l'aldega que dio llugar a Hiendelaencina formó parte primeramente de la [[comunidá de villa y tierra d'Atienza]]. Más palantre esti alfoz foi perdiendo territoriu, esgazándose nuevos comunes como'l de Jadraque al que pertenecía —en concretu al sexmo de Bornova—{{Harvnp|Herrera Casado|Ortiz García|2001|p=200}} Hiendelaencina. La postrera ofensiva musulmana que llegó a afectar a la parte de la sierra norte de Guadalaxara foi la de los almohades a finales del sieglu XII: dende esi momentu d'equí p'arriba la zona de conflictu movióse considerablemente al sur.{{Harvnp|Nieto Taberné|Alegre Carvajal|1998|p=26}} La Tierra de Jadraque pasó eventualmente a manes de [[Pedro González de Mendoza (cardenal)|Pedro González de Mendoza]]{{Harvnp|Herrera Casado|Ortiz García|2001|p=200}} y n'última instancia y hasta yá entráu'l sieglu XIX permaneció en poder de los [[Ducáu del Infantado|duques del Infantado]]. La evidencia escrita más antigua que menta indireutamente a Hiendelaencina ye un documentu eclesiásticu del obispu d'Atienza que data del añu 1269.{{Harvnp|Vaques Moreno|Vaca Gómez|2007|p=100}}{{Harvnp|Fernández Padilla|2008|p=100-101}}{{Harvnp|Herrera Casado|Ortiz García|2001|p=200}}{{Harvnp|García Sáinz de Baranda|Cordavias|1929|p=70}} {{VT|Comunidá de villa y tierra d'Atienza}} Nel postreru cuartu del [[sieglu XVI]] les [[Rellaciones topográfiques de Felipe II]] de l'actual provincia de Guadalaxara refundiaron una población pa la llocalidá —que s'atopaba so xurisdicción de la villa de [[Jadraque]]— de 23 vecinos.<ref>{{cita web |editor=Biblioteca Virtual de Castiella-La Mancha|títulu=Les Rellaciones Topográfiques de Felipe II de la provincia de Guadalaxara: Allende la Encina (Hiendelaencina)|url=http://www.uclm.es/ceclm/b_virtual/llibros/rellaciones_gu/HIENDELAENCINA.htm}}</ref> === Edá contemporánea: puxanza y decadencia de la minería === [[Ficheru:Respiradero Hiendelaencina.jpg|thumb|right|Respiraderu de mina en Hiendelaencina]] La población de la llocalidá perteneciente a la Tierra de Jadraque— a la fin del primer cuartu del sieglu XIX yera de 68 vecinos —ciudadanos pagantes d'impuestos— y de 305 habitantes en total según el diccionariu de [[Sebastián Miñano]] de 1827.<ref name = "miñano">{{cita publicación |apellíu=Miñano |nome=Sebastián |añu=1826-1828 |títulu=Diccionariu xeográficu y estadísticu d'España y Portugal |volume=VIII |url=http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/consulta/registro.cmd?id=714 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150222185301/http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/consulta/registro.cmd?id=714 |archivedate=2015-02-22}}</ref> Nel momentu del descubrimientu de la plata Hiendelaencina yera una pequeña llocalidá con conceyu perteneciente al partíu d'Atienza, a l'audiencia territorial de Madrid y a la [[Diócesis de Sigüenza-Guadalaxara]]<ref name=madoz /> que los sos exiguos 48 vecinos dedicar al cultivu del centenu y a la ganadería.{{Harvnp|Parra|Viejo|2012|p=2}} El diccionariu xeográficu estadísticu de [[Pascual Madoz]] describe a la llocalidá como asitiada nun terrén aspru, de clima fríu, y apunta que les enfermedaes más comunes yeren les «agudes». Según Madoz cuntaba con 38 viviendes, l'edificiu del conceyu, una escuela d'instrucción primaria y una ilesia parroquial sirvida por un cura y un sacristán.<ref name =madoz>{{cita publicación |apellíu=Madoz |nome=Pascual |añu= 1845|títulu=Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar |volume=IX |allugamientu= |editorial= |isbn= |url= http://www.bibliotecavirtualdeandalucia.es/catalogo/consulta/rexistro.cmd?id=6353|fechaaccesu=13 de marzu de 2013}}</ref> L'afayu en 1844 de los primeros xacimientos de plata na paraxa de Cantoblanco atribuyir a Pedro Esteban Gorriz, un topógrafu d'orixe navarru.{{Harvnp|Parra|Viejo|2012|pp=4-5}}{{Harvnp|Chastagnaret|2000|pp=324,812}}{{Harvnp|Grupu d'investigación Historia de Salamanca (GHIS)|2004|p=191}} La llamada mina de Santa Cecilia foi la primera n'abrir.{{Harvnp|Parra|Viejo|2012|p=6}} Les mines de plata de Hiendelaencina, con unos depósitos d'una escala impresionante,{{Harvnp|Chastagnaret|2000|p=314}} fueron les más importante d'España mientres la segunda metá del sieglu XIX. Pascual Madoz, nel so diccionariu de 1845 —de publicación un añu posterior al afayu de la plata— describió l'actividá del sector primaria como consistente na producción de ceberes y llegumes, la cría de ganáu lanar y de caballeríes necesaries pa l'agricultura. Esistía tamién industria agrícola y la que traía'l trabayu nes mines. D'alcuerdu a Madoz entós daquella cuntaba con 38 vecinos (pagadores d'impuestos) y 133 almes (total).<ref name=madoz /> Ente les primeres mines y sociedaes formaes darréu dempués del afayu atopaben la yá mentada «Santa Cecilia», propiedá de la sociedá del mesmu nome, y les llamaes «La Suerte» y «La Fortuna».<ref name=madoz /> Col descubrimientu, l'actividá minera tocantes a metales preciosos, hasta esi momentu centrada esencialmente nos xacimientos costeros de [[Sierra Almagrera]] na [[provincia d'Almería]], llegó al interior peninsular.{{Harvnp|Chastagnaret|2000|p=72}} Les esplotaciones tuvieron una actividá intermitente al ritmu de los acontecimientos históricos hasta que fueron cerraes definitivamente a principios del sieglu XX por ser pocu rentables.{{Harvnp|Rexidor Ipiña|de Coig O'Donnell Magro|Narro Sánchez| Morín de Pablos|Fernández Calvo|2010|p=81}} La esplosión demográfica que provocaron les mines foi estraordinaria. N'escasos años la población multiplicar por más de 40. Ente los trabayadores atopaba un gran númberu de mineros asturianos.{{Harvnp|Rexidor Ipiña|de Coig O'Donnell Magro|Narro Sánchez| Morín de Pablos|Fernández Calvo|2010|p=87}} Sicasí les condiciones de vida de los mineros nun fueron nada fáciles: los casos d'[[argiria]], les condiciones nes mines y un grave accidente con 13 finaos en 1864 atestigüen la precariedá del trabayu mineru.{{Harvnp|Rexidor Ipiña|de Coig O'Donnell Magro|Narro Sánchez| Morín de Pablos|Fernández Calvo|2010|p=87}} Nesa dómina nes mines esistió ciertu movimientu sindical que llegó a vertebrar una sociedá obrera. Esta sicasí nun se llegó a incorporar a la [[Primer Internacional]] pola actitú represiva de los patrones británicos.{{Harvnp|Ortiz Heras|Ruiz González|Sánchez Sánchez|2000|p=507}} Les mines cerráronse definitivamente col fin de la [[primer Guerra Mundial]] en 1918.{{Harvnp|Herrera Casado|Ortiz García|2001|p=200}} [[Ficheru:Edificios en ruinas en Hiendelaencina.JPG|thumb|left|220px|Antigües instalaciones ruinoses de les mines]] Nuna provincia de bultable enclín derechiegu mientres la década de 1930,{{Harvnp|Díez Torre|1983|pp=145}} en 1936 Hiendelaencina formaba parte d'una de les zones d'influencia de la esquierda, nes que'l [[Frente Popular (España)|Frente Popular]] llogró la mayoría nes [[Eleiciones xenerales d'España de 1936|eleiciones xenerales de febreru d'esi mesmu añu]].{{Harvnp|Díez Torre|1983|pp=145-146}} Nes [[Eleiciones xenerales d'España de 1979|eleiciones xenerales de 1979]] el partíu d'[[Unión de Centru Democráticu]] (UCD) recibió la mayoría del sofitu eleutoral nel conceyu (un 69,93 % de los eleutores), per delantre del [[Partíu Socialista Obreru Español]], de [[Coalición Democrática]] (CD) y del [[Partíu Comunista d'España|Partíu Comunista]].<ref>{{cita web |url=http://www.infoelectoral.mir.es/min/busquedaAvanzadaAction.html?vuelta=1&codTipoEleccion=2&codPeriodo=197903&codEstado=99&codComunidad=7&codProvincia=19&codMunicipio=135&codDistrito=0&codSeccion=0&codMesa=0|títulu=Consulta de Resultaos Eleutorales: Eleiciones al congresu de 1979|editor=Ministeriu del Interior}}</ref> Yá nel sieglu XXI, el nome de la llocalidá llogró algamar ciertu ecu nos medios nacionales cola midida del executivu autonómicu de [[María Dolores de Cospedal]] de cerrar en xineru de 2013 los servicios d'urxencies nocherniegues qu'ufiertaben los centros sanitarios de diversos conceyos de la comunidá autónoma, ente los que s'atopaba Hiendelaencina. N'oposición a esa midida surdieron movimientos ciudadanos nos distintos conceyos pa evitar la so aplicación.<ref>{{cita publicación |títulu=Otros cuatro pueblos de Castiella-La Mancha caltienen les urxencies|url=http://sociedad.elpais.com/sociedad/2013/02/01/actualidad/1359753341_215607.html|obra=Diariu El País|fecha=2 de febreru de 2013|fechaaccesu=7 de febreru de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Hiendelaencina y Tamajón oponer al zarru de les urxencies|url=http://eldiadigital.es/not/72844/hiendelaencina_y_tamajon_oponer al zarru_de_les urxencies/es/|obra=El Día Dixital - Periódicu de Castiella-La Mancha|fecha=7 de febreru de 2013|fechaaccesu=7 de febreru de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Satisfacción nos pueblos manchegos tres la 'restitución' d'urxencies|url=http://www.intereconomia.com/noticias-gaceta/sociedad/satisfaccion-los pueblos manchegos-tres-restitucion-urxencies-20130118|obra=Intereconomia.com|fecha=18 de xineru de 2013|fechaaccesu=7 de febreru de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Decenes de persones concentrar en Hiendelaencina pa protestar pol amenorgamientu horariu del PAC de la llocalidá|url=http://www.20minutos.es/noticia/1712789/0/|obra=20minutos|fecha=26 de xineru de 2013|fechaaccesu=7 de febreru de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Luna|apellíu=Revenga|títulu=Ensin urxencies nocherniegues nos ambulatorios de Castiella-La Mancha|url=https://www.abc.es/sociedad/20130115/abci-urgencias-castilla-mancha-zarru-201301150940.html|obra=Diariu ABC|fecha=15 de xineru de 2013|fechaaccesu=7 de febreru de 2013}}</ref> == Demografía == En {{Población|ES|añu}} la población del conceyu xubía a {{Población|ES|19135|formatu=non}} habitantes. A pesar de ser el conceyu más pobláu de la mancomunidá d'Altu Rei, Hiendelaencina sigue sufriendo un cayente demográficu pronunciáu dende empiezos del sieglu XX, coincidiendo col fin de l'actividá económica de les mines. Nel añu 2011 la población d'orixe estranxeru xubía a 32 persones: 26 [[búlgaros]], 4 d'orixe [[pueblu rumanu|rumanu]], 1 d'orixe [[pueblu polacu|polacu]] y 1 persona d'orixe [[Arxelia|arxelín]].<ref>{{cita web|títulu=Revisión del Padrón municipal 2011. Datos por conceyos. Guadalaxara|editor=Institutu Nacional d'Estadística|url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/y245/p05/a2011/l0/&file=00019003.px&type=pcaxis&L=0}}</ref> {{Pirámide de población 2 | añu = 2012 | fonte =<ref>{{cita web|url= http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/y245/p05/a2012/l0/&file=00019001.px&type=pcaxis&L=0|títulu= Revisión del Padrón municipal 2012. Datos por conceyos. Población por sexu, conceyos y edá (grupos quinquenales). Hiendelaencina|editor= Institutu Nacional d'Estadística, España|fechaaccesu= 21 de xineru de 2013}}</ref> | población=154 | vmax=8 | mmax=8 | testu=sí | 3 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 5 | 2 | 6 | 8 | 10 | 5 | 8 | 5 | 4 | 9 | 5 | 5 | 0 | 1 | 0 | 3 | 1 | 3 | 4 | 1 | 5 | 2 | 5 | 5 | 6 | 4 | 4 | 10 | 6 | 9 }} <center> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=700|color_1=Green|color_2=Green|color_3=Green|color_4=Green|color_5=Green|color_6=Green|color_19=blue|nome=Hiendelaencina|1842|133|1857|4068|1860|3198|1877|1828|1887|956|1897|1571|1900|1525|1910|1788|1920|802|1930|680|1940|489|1950|531|1960|343|1970|245|1981|215|1991|159|2001|103|2011|155|{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|19135|formatu=non}}|notes=<small> {{lleenda|#008000|[[Población de derechu]] (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye [[población de fechu]]) según los censos de población del sieglu XIX.<ref name=nomen>{{cita web |url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Hiendelaencina&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n|títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842 - Hiendelaencina|editor=Institutu Nacional d'Estadística (España)|fechaaccesu=12 de xineru de 2013}}</ref>}} {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001 y 2011) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref name=nomen /><ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/pob_xls/pobmun11.xls|títulu=Cifres oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de xineru de 2011|editor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} {{lleenda|#115cc3|Población según el [[Padrón municipal d'habitantes|padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}}}</small> </center> == Alministración y política == [[Ficheru:Escudo de Hiendelaencina.svg|thumb|280px|right|Conceyu del conceyu]] Nes eleiciones municipales de 2011 el [[Partíu Socialista Obreru Español|Partíu Socialista]] llogró la victoria eleutoral imponiéndose nos comicios a l'agrupación del [[Partíu Popular]]. L'alcalde de la llocalidá ye Mariano Escribano Gismera, del [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]].<ref>{{cita web |url=https://ssweb.mpt.es/portalEELL/consulta_alcaldes |editor=Secretaría d'Estáu d'Alministraciones Públiques. Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques |títulu=Información de Conceyales 2011: Guadalaxara - Hiendelaencina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627092030/https://ssweb.mpt.es/portalEELL/consulta_alcaldes |fechaarchivu=2012-06-27 }}</ref> Hiendelaencina, dende'l puntu de vista de l'alministración xudicial, pertenez al pie d'otros 70 conceyos al [[partíu xudicial de Sigüenza]] (nᵘnbsp;3 de la provincia de Guadalaxara). En 2012 el Conseyu Xeneral del Poder Xudicial, argumentando una optimización de l'alministración, propunxo la posible disolución d'esti partíu p'arrexuntalo nel de Guadalaxara o nel de Molina de Aragón.<ref>{{cita web|url=https://www.abc.es/20120504/comunidá-castillalamancha/abcp-cgpj-plantega-amenorgar-partíos-20120504.html|títulu=EL CGPJ plantega amenorgar de 31 a 13 los partíos xudiciales|fecha=4 de mayu de 2012|fechaaccesu=16 de febreru de 2013}}</ref> {{VT|Partíos xudiciales de Castiella-La Mancha}} {| width=100% |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Eleiciones municipales en Hiendelaencina (1995-2011) |- style="background:#eee" !rowspan="2"|Partíu políticu |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2011|2011]]<ref>{{cita web | url=http://elecciones.lainformacion.com/municipales/2011/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 2011 en Hiendelaencina | fecha=mayu de 2011 | editor= | fechaaccesu=6 de febreru de 2013 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110807113848/http://elecciones.lainformacion.com/municipales/2011/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | fechaarchivu=2011-08-07 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2007|2007]]<ref>{{cita web | url=http://elecciones.lainformacion.com/municipales/2011/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 2007 en Hiendelaencina | fecha=mayu de 2007 | editor= | fechaaccesu=6 de febreru de 2013 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110807113848/http://elecciones.lainformacion.com/municipales/2011/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | fechaarchivu=2011-08-07 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2003|2003]]<ref>{{cita web | url=http://elecciones.lainformacion.com/municipales/2011/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 2003 en Hiendelaencina | fecha=mayu de 2003 | editor= | fechaaccesu=6 de febreru de 2013 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110807113848/http://elecciones.lainformacion.com/municipales/2011/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | fechaarchivu=2011-08-07 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1999|1999]]<ref>{{cita web | url=http://elecciones.lainformacion.com/municipales/1999/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 1999 en Hiendelaencina | fecha=xunu de 2003 | editor= | fechaaccesu=12 de marzu de 2013 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304191317/http://elecciones.lainformacion.com/municipales/1999/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1995|1995]]<ref>{{cita web | url=http://elecciones.lainformacion.com/municipales/1995/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 1995 en Hiendelaencina | fecha=mayu de 1995 | editor= | fechaaccesu=12 de marzu de 2013 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304084344/http://elecciones.lainformacion.com/municipales/1995/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> |- align="center"| style="background:#eee" !Votos||Conceyales||Votos||Conceyales||Votos||Conceyales||Votos||Conceyales||Votos||Conceyales |-align=center |align="left"|[[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] ||87||5||66||4||60||4||70||4||44||1 |-align=center |align="left"|[[Ficheru:PP.svg|20px]] [[Partíu Popular|PP]] y [[Ficheru:Alianza_Popular_(logo,_1983-89).svg|20px]] [[Alianza Popular|AP]] ||21||0||43||1||39||1||45||1||71||4 |-align=center |align="left"|[[Ficheru:Union de Centro Democratico (logo).svg|20px]] [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] y [[Ficheru:Centro Democrático y Social (logo).png|20px]] [[Centru Democráticu y Social|UC-CDS]] ||-||-||-||-||-||-||6||0||-||- |-align=center |align="left"|Otros - Independientes ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||- |} {| width=100% |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Eleiciones municipales en Hiendelaencina (1979-1991) |- style="background:#eee" !rowspan="2"|Partíu políticu |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1991|1991]]<ref>{{cita web | url=http://elecciones.lainformacion.com/municipales/1991/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 1991 en Hiendelaencina | fecha=mayu de 1991 | editor= | fechaaccesu=12 de marzu de 2013 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304120636/http://elecciones.lainformacion.com/municipales/1991/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1987|1987]]<ref>{{cita web | url=http://elecciones.lainformacion.com/municipales/1987/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 1987 en Hiendelaencina | fecha=xunu de 1987 | editor= | fechaaccesu=12 de marzu de 2013 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304205918/http://elecciones.lainformacion.com/municipales/1987/castilla-la-mancha/guadalajara/hiendelaencina.html | fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1983|1983]]<ref>{{cita web |url=http://www.infoelectoral.mir.es/ | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 1983 en Hiendelaencina | fecha= mayu de 1983 | editor= Ministeriu del Interior | fechaaccesu=12 de marzu de 2013 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1979|1979]]<ref>{{cita web |url=http://www.infoelectoral.mir.es/ | títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 1983 en Hiendelaencina | fecha= abril de 1979 | editor= Ministeriu del Interior | fechaaccesu=12 de marzu de 2013 }}</ref> |- align="center"| style="background:#eee" !Votos||Conceyales||Votos||Conceyales||Votos||Conceyales||Votos||Conceyales |-align=center |align="left"|[[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] ||34||1||51||3||28||0||-||- |-align=center |align="left"|[[Ficheru:PP.svg|20px]] [[Partíu Popular|PP]] y [[Ficheru:Alianza_Popular_(logo,_1983-89).svg|20px]] [[Alianza Popular|AP]] ||68||5||53||2||59||2||-||- |-align=center |align="left"|[[Ficheru:Union de Centro Democratico (logo).svg|20px]] [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] y [[Ficheru:Centro Democrático y Social (logo).png|20px]] [[Centru Democráticu y Social|UC-CDS]] ||19||1||-||-||54||2||31||5 |-align=center |align="left"|Otros - Independientes ||-||-||-||-||69||1||-||- |} == Economía == El conceyu presenta una débil actividá económica. L'[[agricultura]] ocupaba en 2007 al 13,3 % de la población sobre un total de 30 trabayadores (de los cualos un 33,3 % yeren autónomos. Los principales sectores económicos nesi mesmu añu yeren la construcción (33,3 % de los trabayadores) y el sector servicios (50,0 % de los trabayadores). Un únicu trabayador (3,3 % del total) dedicar a la industria manufacturera.<ref name=fichaHiende>{{cita web |títulu=Ficha municipal de Hiendelaencina de 2012|editor=Caja España|url=http://internotes.cajaespana.es/pubweb/decyle.nsf/D5A2C2781Y4DFBA4C12578720023A3B6/$File/19135.PDF?OpenElement}}</ref> En 2011 la [[Desemplegu|tasa de paru]] yera del 3,6 %.<ref name=fichaHiende /> Tocantes a la superficie de les esplotaciones del [[sector primariu]], este ta centráu namái na agricultura de terrenes arables de secanu (7,24 %) y, sobremanera, nes camperes, qu'ocupen un 81,87 % del terrén.<ref name=fichaHiende /> A pesar de la so nula importancia nel momentu, nel 2010 estudiábase la viabilidá económica de volver a la esplotación de plata en Hiendelaencina.<ref name=PORN /> == Tresportes == [[Ficheru:Aeródromo de Hiendelaencina-Alto Rey.JPG|thumb|right|Vista dende'l términu municipal de Carbayeda de Corpes del [[aeródromu de Hiendelaencina-Altu Rei]]]] ;Tresporte per carretera: La llocalidá de Hiendelaencina coneutar cola [[Rede de carreteres d'España|rede de carreteres del estáu]] al traviés de dos víes secundaries: la carretera autonómica [[CM-1001|{{Identificador carretera española|tipu=autonomica2|id=CM-1001}}]], que'l so percorríu empieza en [[El Cubillo d'Uceda]] y remata en [[Atienza]], coneuta a Hiendelaencina con esta última llocalidá y con [[Cogolludo]]; la carretera d'orde local {{Identificador carretera española|tipu=local|id=GU-147|link=GU-147}}, que'l so trayeutu empieza na llocalidá y muerre en [[Aldeanueva d'Atienza]], coneuta a la llocalidá con [[Villares de Jadraque]].<ref group=n.>Los datos sobre distancies y la rede de carreteres pueden ser fácilmente constrastados con Google maps o Openstreetmap.</ref> <center> {| {{tablaguapa}} border="1" ! Numberación !! Nome !! Itinerariu !! Datos |- align=center |{{Identificador carretera española|tipu=autonomica2|id=GU-1001|link=GU-1001}}|| Carretera de Tortuero||[[El Cubillo d'Uceda]] - [[Casa d'Uceda]] - [[Puebla de Beleña]] - [[Torrebeleña]] - [[Fuencemillán]] - [[Cogolludo]] - [[Congostrina]] - '''Hiendelaencina''' - [[Carbayeda de Corpes]] - [[Naharros (Guadalaxara)|Naharros]] - [[Atienza]] || |- align=center |{{Identificador carretera española|tipu=local|id=GU-147|link=GU-147}}|| Carretera a Aldeanueva d'Atienza||'''Hiendelaencina''' – [[Villares de Jadraque]] – [[Bustares]] - [[Aldeanueva d'Atienza]] || |} </center> ;Tresporte aereu: {{AP|Aeródromu de Hiendelaencina-Altu Rei}} El términu municipal de Hiendelaencina cunta na so llende col conceyu de Villares de Jadraque con un pequeñu aeródromu —conocíu enantes como Base Aérea de Les Mines—<ref name=PORN /> que dispón d'una pista d'asfaltu d'un llargor de 1100&nbsp;m, que la so función ye la llucha contra les quemes forestales.<ref>Guadaqué. ''[http://www.guadaque.com/index.php?option=com_content&view=article&id=25774:nuevu-aerodromo-en-hiendelaencina-pa-geacam&catid=3:provincia&Itemid=54 Nuevu aeródromu en Hiendelaencina pa Geacam] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Nuevu aeródromu en Hiendelaencina pa Geacam |2=http://www.guadaque.com/index.php?option=com_content&view=article&id=25774:nuevu-aerodromo-en-hiendelaencina-pa-geacam&catid=3:provincia&Itemid=54 |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }}''. 12 d'abril de 2012.</ref><ref>{{cita publicación |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1998/06/16/084.html|fecha=16 de xunu de 1998|obra=Diariu ABC|títulu=La pista d'aterrizaxe de Hiendelaencina va ser operativa na siguiente campaña contra quemes|fechaaccesu=27 de febreru de 2013}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.aviador.es/Airports/ULM/160|títulu=Campu de vuelu: Hiendelaencina-Altu Rei (forestal), SPAIN|editor=aviador.es}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Anuncio de 28/03/2012, , pol que se fai pública la formalización del contratu d'obres de construcción d'un aeródromu nel Centru Comarcal d'Emerxencies Les Mines, nos términos municipales de Hiendelaencina y Villares de Jadraque (Guadalaxara). Espediente nᵘ 103-TT-1-037-08/GU OB10.|obra=Diariu Oficial de Castiella-La Mancha|Anuncio de 28/03/2012, pol que se fai pública la formalización del contratu d'obres de construcción d'un aeródromu nel Centru Comarcal d'Emerxencies Les Mines, nos términos municipales de Hiendelaencina y Villares de Jadraque (Guadalaxara). Espediente nᵘ 103-TT-1-037-08/GU OB10.|url=http://docm.jccm.es/portaldocm/descargarArchivo.do?ruta=2012/04/12/pdf/2012_5522.pdf&tipu=rutaDocm}}</ref> ({{coord|41|6|30|N|2|59|9|W}}). Los [[Aeropuertu internacional|aeropuertos internacionales]] más cercanos son l'[[aeropuertu de Madrid-Barajas]] asitiáu a 110&nbsp;km de distancia (1&nbsp;hora 31&nbsp;minutos en [[automóvil]]), y l'[[aeropuertu de Zaragoza]], que s'atopa a 223&nbsp;km de distancia. == Bienestar social == ;Sanidá y educación: Hiendelaencina cunta con un centru d'atención primaria —distante 76,5&nbsp;km del hospital universitariu de la [[Guadalaxara (España)|capital provincial]]— qu'empresta tamién serviciu a los conceyos de [[Bustares]], [[Gascueña de Bornova]], [[Prádena d'Atienza]], [[Carbayeda de Corpes]] y [[Villares de Jadraque]]. En 2009 el centru cuntaba como personal con 3 puestos de medicina xeneral y 1 puestu d'enfermería con horariu de mañana.<ref name=axenda21 /> La [[Xunta de Comunidaes de Castiella-La Mancha]] programó la supresión de cualquier serviciu d'urxencies nocherniegues pal 14 de xineru de 2013.<ref>{{cita web|títulu=Hiendelaencina y Tamajón oponer al zarru de les urxencies|url=http://eldiadigital.es/not/72844/hiendelaencina_y_tamajon_oponer al zarru_de_les urxencies/es/|editor=eldiadigoal}}</ref> El conceyu dispón d'una farmacia.<ref name=fichaHiende /> Nun esiste nengún centru escolar nel términu municipal de Hiendelaencina, según tampoco nes llocalidaes vecines. Los centros d'educación primaria más cercanos atópase n'[[Atienza]] ([[Colexu Rural Arrexuntáu|C.R.A.]] Serranía d'Atienza),<ref>{{cita web|url=http://edu.jccm.es/cra/serraniadeatienza/|títulu=C.R.A Serranía d'Atienza}}</ref> [[Cogolludo]] (C.R.A La Encina),<ref>{{cita web |url=http://edu.jccm.es/cra.laencina/|títulu=C.R.A La Encina}}</ref> [[Sigüenza]] ([[Educación pública|C.P.]] San Antonio de Portaceli)<ref>{{cita web|url=http://edu.jccm.es/cp/portaceli/index.php?option=com_contact&view=contact&id=1&Itemid=71|títulu=C.P. San Antonio de Portaceli|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130421114943/http://edu.jccm.es/cp/portaceli/index.php?option=com_contact&view=contact&id=1&Itemid=71|fechaarchivu=2013-04-21}}</ref> y [[Jadraque]] ([[Educación pública|C.P.]] Romualdo De Toledo).<ref>{{cita web |url=http://edu.jccm.es/cp.romualdodetoledo/|títulu=C.P. Romualdo de Toledo}}</ref><ref name=axenda21 /> Esiste un [[Institutu d'Educación Secundaria|institutu d'enseñanza secundaria]] en Jadraque (I.E.S.O. Valle del Henares) y otru en Sigüenza (I.E.S. Martín Vázquez de Arce).<ref>{{cita web |url=http://edu.jccm.es/ies.martinvazquezdearce/|títulu=I.E.S. Martín Vázquez de Arce}}</ref> == Patrimoniu == [[Ficheru:Monolito de las minas de Hiendelaencina.JPG|thumb|left|150px|Monolitu de les mines.]] El principal legáu del conceyu son les obres arquiteutóniques y d'inxeniería de les antigües mines de plata. Ente les distintes buelgues que dexó'l pasáu mineru, amás de los distintos pozos y galeríes, atópense instalaciones industriales como cases de máquines, llavaderos o centrales hidraúlicas, pendientes de facer inventariu.{{Harvnp|Rexidor Ipiña|de Coig O'Donnell Magro|Narro Sánchez| Morín de Pablos|Fernández Calvo|2010|pp=89-90}} La llocalidá cunta tamién con una ilesia parroquial. La construcción del edificiu remontar a mediaos del sieglu XIX, en plena puxanza de la plata. Cuenta con una planta de cruz llatina d'una sola nave. El so esterior ye pocu destacable artísticamente.<ref name=axenda21 /> Hiendelaencina forma parte del [[Camín del Cid]], un itinerariu turísticu-cultural basáu nun personaxe históricu, [[Rodrigo Díaz de Vivar]], y nuna obra lliteraria, el [[Cantar de mio Cid]].<ref>{{cita web |editor=Camino del Cid|títulu=Hiendelaencina|url=http://www.caminodelcid.org/Poblacion_Hiendelaencina.aspx}}</ref> La llocalidá cunta con un monolitu que conmemora'l descubrimientu de les mines de plata.<ref name=turismocastillalamancha>{{cita web|editor=l Institutu de Promoción Turística de Castiella-La Mancha, S.A., que'l so capital social ta íntegramente suscritu pola [[Xunta de Comunidaes de Castiella-La Mancha]].|url=http://www.turismocastillalamancha.com/llugares/guadalajara/hiendelaencina/|títulu=Hiendelaencina}}</ref> Ente les fontes de la llocalidá destaca l'asitiada na plaza de Hiendelaencina, redonda, de cuatro caños y rematada d'una bola de piedra.{{Harvnp|Bermejo|2002|p=25}} Delles construcciones de Hiendelaencina formen parte de l'[[arquiteutura negra]], carauterizada pol usu de la cayuela, un material bien abondoso na zona.{{Harvnp|Rexidor Ipiña|de Coig O'Donnell Magro|Narro Sánchez| Morín de Pablos|Fernández Calvo|2010|p=81}} [[Ficheru:Viviendas tradicionales en Hiendelaencina.JPG|thumb|right|Viviendes tradicionales na llocalidá]] Esiste un proyeutu pa la «musealización» del patrimoniu mineru del conceyu que contempla la restauración d'un edificiu nel cascu urbanu (completada) y el so posterior equipamientu con conteníu cultural p'allugar el llamáu «Muséu de la Plata», amás de la habilitación de la mina Santa Catalina por que pueda ser visitada. Sicasí n'avientu de 2012 el proyeutu atopábase paráu.<ref>{{cita publicación|títulu=Hiendelaencina empieza a “vistir” el so muséu mineru|url=http://www.igme.es/internet/SalaPrensa/medios/eldiadeguadalajara.com-02021062011.pdf|obra=El Día de Guadalaxara|fecha=21 de xunu de 2011|fechaaccesu=7 de febreru de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305185347/http://www.igme.es/internet/SalaPrensa/medios/eldiadeguadalajara.com-02021062011.pdf|archivedate=2016-03-05}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.guadaque.com/noticies/provincia/31448-hiendelaencina-defende-el so-muséu-de-la plata.html|fecha=12 d'avientu de 2012|obra=guadaqué|fechaaccesu=22 d'abril de 2013|títulu=Hiendelaencina defende'l so muséu de la plata|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250124040751/http://www.guadaque.com/noticies/provincia/31448-hiendelaencina-defende-el|fechaarchivu=2025-01-24}}</ref> {{VT|Camín del Cid}} == Fiestes == Mientres l'añu, en Hiendelaencina tienen llugar una serie d'eventos d'interés turísticu, relixosu, económicu o cultural. Na [[Selmana Santa]] destaca «la Pasión Viviente», una presentación teatral de la pasión de [[Cristu]] qu'empezó a celebrase en 1972 llevada a cabu polos habitantes y amigos de Hiendelaencina.<ref>{{cita web|títulu=La Pasión Viviente de Hiendelaencina|url=http://pagina.jccm.es/hiendelaencina/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=69|fechaaccesu=5 de febreru de 2013|editor=Conceyu de Hiendelaencina|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170823231813/http://pagina.jccm.es/hiendelaencina/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=69|fechaarchivu=2017-08-23}}</ref> Nesta celebración, los paisanos carauterizaos de la dómina— representen el xuiciu de Poncio Pilatos y la condena de Xesús de Nazaré pol pueblu xudíu'l día de [[Vienres Santu]].{{Harvnp|López de los Mozos|2000|pp=58-59}} Foi declarada Fiesta d'Interés Rexonal el 23 de xineru de 2001 nel ''[[Diariu Oficial de Castiella-La Mancha]]''.<ref>{{cita web |títulu=Resolvimientu de 09/01/2001, pola que s'otorga'l títulu de fiesta d'interés turísticu rexonal a la festividá de la Pasión Viviente de Hiendelaencina (Guadalaxara).|url=http://docm.jccm.es/portaldocm/verDisposicionAntigua.do?ruta=2001/01/23&idDisposicion=123062487251330491|obra=Diariu Oficial de Castiella-La Mancha|editor=Xunta de Comunidaes de Castiella-La Mancha|fecha=21 de xineru de 2001}}</ref> Otru eventu importante de la llocalidá ye la Feria del Ganáu. Trátase d'una feria ganadera que se celebra dende 1983 centrada nel [[Ovis orientalis aries|ganáu ovín]] y [[Capra aegagrus hircus|caprino]].<ref>{{cita web|títulu=Feria del Ganáu|url=http://pagina.jccm.es/hiendelaencina/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=82|fechaaccesu=5 de febreru de 2013|editor=Conceyu de Hiendelaencina|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170823231854/http://pagina.jccm.es/hiendelaencina/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=82|fechaarchivu=2017-08-23}}</ref><ref>{{cita web |títulu=La Feria del Ganáu de Hiendelaencina volvió recordar que la ganadería provincial entá esiste|url=http://www.lacronica.net/la feria-del ganáu-de-hiendelaencina-volvio-a-recordar-que-la-46643.htm|fechaaccesu=5 de febreru de 2013|fecha=18 de xunu de 2012|editor=La Crónica de Guadalaxara}}</ref> Les fiestes patronales del conceyu<ref name=fiestaspatronales>{{cita web|url=http://pagina.jccm.es/hiendelaencina/index.php?option=com_content&view=article&id=62&Itemid=83|editor=Conceyu de Hiendelaencina|títulu=Fiestes patronales|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170823232856/http://pagina.jccm.es/hiendelaencina/index.php?option=com_content&view=article&id=62&Itemid=83|fechaarchivu=2017-08-23}}</ref> n'honor a Santa Cecilia (patrona del conceyu)<ref name=aytoiglesia /> celebrar n'agostu,<ref name=fiestaspatronales /> anque'l 22 de payares tamién se prinden fogueres nel so honor («La foguera de Santa Cecilia»).{{Harvnp|López de los Mozos|2000|p=23}} == Persones destacaes == * [[José María de Madariaga y Casado]] (Hiendelaencina, 1853 – Madrid, 1934): inxenieru de mines, académicu numerario de la [[Real Academia de Ciencies Exactes, Físiques y Naturales]] y presidente de la [[Real Sociedá Española de Física y Química]].<ref name=rac>{{cita web|url=http://www.rac.es/2/2_ficha.php?id=410&idN3=&idN4=|editor=[[Real Academia de Ciencies Exactes, Físiques y Naturales]]|títulu=Académicos Históricos: Escelentísimu Sr. D. José María de Madariaga y Casado|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141109122152/http://www.rac.es/2/2_ficha.php?id=410&idN3=&idN4=|fechaarchivu=2014-11-09}}</ref> {{VT|Categoría:Mineros (Hiendelaencina)}} == Notes == <references group=n./> == Referencies == * ''El conteníu d'esti artículu incorpora material del Plan d'Ordenación de los Recursos Naturales de la Sierra Norte de Guadalaxara publicáu nel DOCM Nᵘ193, el 5 d'ochobre de 2010 ([http://docm.jccm.es/portaldocm/descargarArchivo.do?ruta=2010/10/05/pdf/2010_16555.pdf&tipu=rutaDocm testu]), que s'atopa nel [[dominiu públicu]] de conformidá a lo dispuesto nel [[Wikipedia:Recursos llibres/Artículu 13 de la Llei de Propiedá Intelectual española|artículu 13 de la Llei de Propiedá Intelectual española]].'' {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita publicación |títulu=Delda pública, Minería y otres inversiones desafortunaes d'un entamador vallisoletano: Mariano Salcedo (1840-1855)|publicación=Investigaciones históriques: Dómina moderna y contemporánea|ISSN=0210-9425|apellíu=Grupu d'investigación Historia de Salamanca (GHIS)|númberu=24|añu=2004|páxines=177-196|url=http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/902301.pdf}} * {{cita llibru |títulu=Fuentes de Guadalaxara: un llibru pa conoceles y visitales|apellíu=<span style="font-variant:small-caps">Bermejo</span>|nome=Juan José|lugar=Guadalaxara|editorial=Aache|añu=2002|serie=Tierra de Guadalaxara, 39|isbn=8495179849 9788495179845|url=https://books.google.es/books?id=ffTZezG4o5YC&dq=pinares+hiendelaencina&lr=&hl=es&source=gbs_navlinks_s}} * {{cita llibru |apellíu=<span style="font-variant:small-caps">Chastagnaret</span>|nome=Gérard|títulu=L'Espagne, puissance minière dans l'Europe du XIXe siècle|añu=2000|isbn= 9788495555069|editorial=Bibliothèque de la Casa de Velázquez non 16|idioma=francés}} * {{cita publicación|títulu=Guadalaxara: La primer crisis del caciquismu|apellíu=<span style="font-variant:small-caps">Díez Torre</span>|nome=Alejandro R.|publicación=Wad-al-Hayara: Revista d'estudios de Guadalaxara|ISSN=0214-7092|númberu=10|añu=1983|páxines=137-164|url=http://biblioteca2.uclm.es/biblioteca/CECLM/ARTREVISTAS/Wad/wad10Diez.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150909084500/http://biblioteca2.uclm.es/biblioteca/ceclm/ARTREVISTAS/Wad/wad10Diez.pdf|archivedate=2015-09-09|fechaaccesu=2018-03-08}} * {{cita llibru |apellíu=<span style="font-variant:small-caps">Fernández Padilla</span>|nome=Esperanza|títulu=Hiendelaencina en duce|llugar=Madrid |editorial=Visión Libro|añu=2008|isbn=9788498212730 8498212731|url=https://books.google.es/books?id=txVOB9IOegUC&hl=es&output=html_text&source=gbs_navlinks_s}} * {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Fidalgo Hijano}}|nome=Concepción|añu=1988|títulu=Réxime termu-pluviométricu na serranía d'Atienza|publicación=Wad-al-Hayara: Revista d'estudios de Guadalaxara|ISSN=0214-7092|númberu=15|páxines=331-334|url=http://biblioteca2.uclm.es/biblioteca/CECLM/ARTREVISTAS/Wad/wad15Concepcion.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926204244/http://biblioteca2.uclm.es/biblioteca/CECLM/ARTREVISTAS/Wad/wad15Concepcion.pdf|archivedate=2020-09-26|fechaaccesu=2018-03-08}} * {{cita llibru |nome=Julián|apellíu={{Versalita|García Sáinz de Baranda}}|nome2=Lluis|apellíu2=Cordavias|nome= Guía Arqueolóxica y de Turismu de la provincia de Guadalaxara|lugar=Guadalaxara|añu=1929|editor=Universidad de Castiella-La Mancha - Centro d'Estudios de Castiella-La Mancha|url=http://biblioteca2.uclm.es/biblioteca/ceclm/llibros/guiaguadalajara/PUEBLOS_ATIENZA.pdf}} * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Gómez-Pantoja}}|nome=Joaquín|editor=J. Valiente Malla|títulu=Notes históriques sobre la zona del Altu Henares en dómina romana (dientro la obra La Celtización del Tajo Superior, Memories del Seminariu d'Historia Antigua d'Alcalá|llugar=Alcalá de Henares III)|llugar=Alcalá|añu=1992|páxines=107-122|isbn=84-86981-80-8 |url= http://www.academia.edu/916677/Notes_historicas_sobre_la zona_d'el_Altu_Henares_en_epoca_romana}} * {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Herrera Casado}}|nome=Antonio|enllaceautor=Antonio Herrera Casado|títulu=La Marca Media d'Al-Andalus en tierres de Guadalaxara|url=http://biblioteca2.uclm.es/biblioteca/ceclm/ARTREVISTAS/Wad/wad12Herrera.pdf|ubicación=Guadalaxara|añu=1985|publicación=Wad-al-Hayara: Revista d'estudios de Guadalaxara|númberu=12|páxines=9-26|issn=0214-7092|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807051753/http://biblioteca2.uclm.es/biblioteca/CECLM/ARTREVISTAS/Wad/wad12Herrera.pdf|archivedate=2016-08-07|fechaaccesu=2018-03-08}} * {{cita llibru |nome=Antonio|apellíu={{Versalita|Herrera Casado}}|enllaceautor=Antonio Herrera Casado|nome2=Antonio|apellíu2={{Versalita|Ortiz García}}|títulu=Heráldica Municipal de Guadalaxara|editorial=Aache ediciones|añu=2001|isbn=8495179539 9788495179531|lugar=Guadalaxara|url=https://books.google.es/books?id=LlIoLoHxMnsC&pg=RA1-PT73&lpg=RA1-PT73&dq=cruz+del perru+albalate&source=bl&ots=2A0w64V0OE&sig=Tw52oswAcCLfFDkJjEuyd66-1wI&hl=es&sa=X&ei=T8MwUfWAKoHBhAfIq4HQBA&ved=0CDMQ6AEwAA}} * {{cita llibru |títulu=Fiestes tradicionales de Guadalaxara : una guía pa conoceles y esfrutales|editorial=Aache Ediciones|añu=2000|lugar=Guadalaxara|serie=Tierra de Guadalaxara, 27|nome=J. Ramón|apellíu=<span style="font-variant:small-caps">López de los Mozos</span>|isbn=8495179318 9788495179319|url=https://books.google.es/books?id=m4xxdKlH7BIC&printsec=frontcover&dq=Hiendelaencina&hl=es&sa=X&ei=GxUpUeOGDsO50QW2uIGYBg&redir_esc=y#v=onepage&q=Hiendelaencina&f=false}} * {{cita publicación |apellíu=<span style="font-variant:small-caps">López Gómez</span>|nome=Antonio |añu=1969 |publicación=Cuaderno de geografía |númberu=6|páxines=211-225|títulu= El distritu mineru de Hiendelaencina|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2295970&orden=157895&info=link |issn=0210-086X}} * {{cita publicación|apellíu=<span style="font-variant:small-caps">Menor Salván</span>|nome=César|apellíu2=<span style="font-variant:small-caps">Jordá Bordehore</span>|nome2=Lluis|apellíu3=<span style="font-variant:small-caps">Gutiérrez Gómez</span>|nome3=Alfonso|publicación=De re metallica|lugar=Madrid|añu=2005|númberu=5|títulu=Les mines de plata de La Bodera (Guadalaxara)|páxines=37-44|url=http://www.sedpgym.es/descargas/Metallica/n5_37.pdf|ISSN=1888-8615|editor=Sociedad Española pa la Defensa del Patrimoniu Xeolóxicu y Mineru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619125224/http://www.sedpgym.es/descargas/Metallica/n5_37.pdf|archivedate=2013-06-19|fechaaccesu=2022-06-03}} * {{cita llibru |url=https://books.google.es/books?hl=es&lr=&id=dLbuyXZfrKUC&oi=fnd&pg=PA9&dq=hiendelaencina+fauna&ots=WLwGN67STg&sig=qV52kevztCYOEeHkyKzCgWVtcuw#v=onepage&q&f=false|títulu=Guía de l'arquiteutura negra de Guadalaxara : una guía pa conocela y visitala|apellíu=<span style="font-variant:small-caps">Nieto Taberné</span>|nome=Tomás|apellíu2=<span style="font-variant:small-caps">Alegre Carvajal</span>|nome2=Esther|lugar=Guadalaxara|editorial=Aache Ediciones|añu=1998|serie=Tradiciones populares|isbn=8495179008 9788495179005}} * {{cita llibru |añu=2000|apellíu={{Versalita|Ortiz Heras}}|nome=Manuel|apellíu2={{Versalita|Ruiz González}}|nome2=David|apellíu3={{Versalita|Sánchez Sánchez}}|nome3=Isidro|títulu=Movimiento Sociales y Estáu na España Contemporánea|llugar=Cuenca|editorial=Ediciones de la Universidá de Castiella-La Mancha|isbn=8484271374 9788484271376}} * {{Enllaz rotu|1=La Constante: mina de lleenda en Hiendelaencina |2=http://www.umer.es/images/doc/n79.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Rexidor Ipiña}}|nome=Daniel|apellíu2={{Versalita|de Coig O'Donnell Magro}}|nome2=Esperanza|apellíu3={{Versalita|Narro Sánchez}}|nome3=Carmen Y.|apellíu4={{Versalita|Morín de Pablos}}|nome4=Jorge|apellíu5=Fernández Calvo|nome5=Carlos|publicación=De Re Metallica|lugar=Madrid|añu=2010|númberu=14|títulu=El plan de musealización de Hiendelaencina|páxines=81-90|url=http://www.sedpgym.es/descargas/Metallica/n14_81.pdf|ISSN=1577-9033|editor=Sociedad Española pa la Defensa del Patrimoniu Xeolóxicu y Mineru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620041645/http://www.sedpgym.es/descargas/Metallica/n14_81.pdf|archivedate=2013-06-20|fechaaccesu=2022-06-03}} * {{cita publicación|títulu=Estudio del poblamientu celtibéricu: Arévaco, Los Castillejos de Pelegrina, Sigüenza. De los oríxenes a la romanización (tesis doctoral)|apellíu={{Versalita|Talavera Mariña}}|nome=Julián|isbn=8437055768|editor=Universitat de València|url=http://www.tdx.cat/handle/10803/9959|añu=2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171209100044/http://www.tdx.cat/handle/10803/9959|archivedate=2017-12-09|fechaaccesu=2018-03-08}} * {{cita llibru |títulu=Historia de los Pueblos del Altu Rei|apellíu={{Versalita|Vaques Moreno}}|nome=Pedro|apellíu2={{Versalita|Vaca Gómez}}|nome2=Merche|lugar=Madrid|añu=2007|serie=Pueblos d'España|editorial=Vision Net|isbn=9788498218077 8498218071}} * {{cita llibru |títulu=Guía de l'arqueoloxía en Guadalaxara|apellíu={{Versalita|Valiente Malla}}|nome=Jesús|editorial=Aache|añu=1997|serie=Tierra de Guadalaxara, 15|isbn=8487743846 9788487743849}} * {{cita publicación |títulu=La necrópolis de la Primer Edá del Fierro de Praos Redondos (Sigüenza, Guadalaxara) campaña 1974|nome=Jesús|apellíu={{Versalita|Valiente Malla}}|nome2=Dimas|apellíu2={{Versalita|Fernández-Galiano}}|nome3=Enrique|apellíu3={{Versalita|Pérez Ferreru}}|publicación=Wad-al-Hayara: Revista d'estudios de Guadalaxara|ISSN=0214-7092|númberu=9|añu=1982|páxines=9-36|url=http://biblioteca2.uclm.es/biblioteca/CECLM/ARTREVISTAS/Wad/wad09FernandezGaliano.pdf}} ;Bibliografía adicional: * {{cita llibru |url=|títulu=La matanza na sierra de Guadalaxara: Hiendelaencina, Bustares y Carbayeda de Corpes|apellíu={{Versalita|Vaques Moreno}}|nome=Pedro|apellíu2={{Versalita|Vaca Gómez}}|nome2=Merche|lugar=Madrid|editorial=Visión Libro|añu=2008|serie=Tradiciones populares|isbn=9788498860931 8498860938}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Hiendelaencina}} {{rellación OSM|342796}} * [[Ficheru:Escudo de Hiendelaencina.svg|16px]] [http://pagina.jccm.es/hiendelaencina Conceyu de Hiendelaencina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718023716/http://pagina.jccm.es/hiendelaencina/ |date=2012-07-18 }} * [http://www.uclm.es/ceclm/b_virtual/llibros/rellaciones_gu/HIENDELAENCINA.htm Les rellaciones topográfiques de Felipe II pa Hiendelaencina] {{Tradubot|Hiendelaencina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Guadalajara]] [[Categoría:Conceyos de Guadalajara]] [[Categoría:Pueblos con arquiteutura negra]] pfgjnj6xk2gnoo78s49u07gu963sqos 0 122905 4775656 4735958 2026-11-04T06:55:06Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775656 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Hinojares''' ye una villa y [[conceyu]] [[España|español]] de la [[Provincia de Xaén (España)|provincia de Xaén]], na [[Comunidá autónoma]] d'[[Andalucía]]. Asitiada a 668 metros d'altitú, tien una estensión de 40,04&nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],<ref>{{Cita web|editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|23042}} habitantes, 173 son homes y 165 muyeres, y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|23042|40.04}}&nbsp;hab./km². Casi la totalidá del conceyu forma parte del [[Parque Natural de la Sierra de Cazorla, Segura y Les Villes]]. Arrodiada de ribayos, foi aldega de [[Pozo Alcón]] hasta l'añu [[1690]] en que se convirtió en villa, pasando'l so señoríu a manes de D. Íñigo Fernández de Angulo y, darréu, al marqués de Hinojares. Destaca la ilesia parroquial de San Marcos Evanxelista, en que'l so interior esiste una pila bautismal de mármole blanco. El conceyu cunta cola pedanía de [[Cuenca (Xaén)|Cuenca]], onde naz el [[ríu Turillas]]. Les sos fiestes más populares son San Marcos (25 d'abril) y les fiestes del Santu Cristu (21 d'agostu). == Demografía == {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=680|color_17=blue|nome=Hinojares|1842|534 |1877|913 |1887|963 |1897|980 |1900|1016 |1910|1087 |1920|1015 |1930|1082 |1940|1153 |1950|1233 |1960|1066 |1970|1032 |1981|818 |1991|617 |2001|449 |2011|436 |{{Población|ES|añu}}|{{Población|ES|23042|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{Cita web|fechaaccesu=25 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{Población|ES|añu}}.<ref>{{Cita web|fechaaccesu = 25 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} === Población por nucleu === Desglose de población según el Padrón Continuu por Unidá Poblacional del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#C0C0C0" ! Nucleos ! Habitantes ([[2014]])<ref> {{Cita web | url = http://www.ine.es/nomen2/index.do | títulu = Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional | autor = [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|Institutu Nacional d'Estadística]] | fechaaccesu = 25 de setiembre de 2015}}</ref> ! Varones ! Muyeres |- | [[Cuenca (Xaén)|Cuenca]] | align=right | 51 | align=right | 30 | align=right | 21 |- | '''Hinojares''' | align=right | 319 | align=right | 171 | align=right | 148 |} == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = | Partíu_5 = | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = | Partíu_7 = | Alcalde_8 = Loli Parra | Partíu_8 = [[Partíu Socialista Obreru Español]] | Alcalde_9 = Serafín Sánchez Guerrero | Partíu_9 = [[Partíu Popular|PP]] | Alcalde_10 = Marón Martínez Sevilla<ref>{{cita web | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | títulu = Portal d'Entidaes Llocales | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques | fechaaccesu = 25 de setiembre de 2015 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190411042639/https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes | fechaarchivu = 2019-04-11}}</ref> | Partíu_10 = [[Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía|PSOE-A]] }} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|145 |2009|140 |2010|130 |2011|143 |2012|237 |2013|241 |2014|210 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 567,32 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.iaph.es/web/canales/conoce-el-patrimonio/guia-digital/buscador/municipio.jsp?municipio=3535 Patrimoniu cultural de Hinojares na Guía Dixital del Patrimoniu Cultural d'Andalucía. Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu] {{Tradubot|Hinojares}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Jaén]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Jaén]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] sz92jxmqmjru2efffwffgl5pvuo9dly 0 127775 4775666 4766759 2026-11-04T09:07:01Z Omarete 35 4775666 wikitext text/x-wiki {{persona}} El [[xeque]] '''Sabah IV Al-Ahmad Al-Yaber Al-Sabah''' ({{lang-ar|صباح الأحمد الجابر الصباح}}; {{nym|paréntesis=non}}) foi [[Emir de Kuwait]] dende'l [[29 de xineru]] de [[2006]] hasta la so muerte. Foi'l cuartu fíu del emir [[Ahmad Al-Yaber Al-Sabah]] y de [[Munira Al-Ayar]]. Ocupó diversos cargos públicos durante la so vida; foi ministru d'asuntos esteriores dende'l [[28 de xineru]] de [[1963]] al [[13 de xunetu]] de [[2003]] y dempués primer ministru dende'l [[13 de xunetu]] de [[2003]] al [[30 de xineru]] de [[2006]], dempués de ser reconocíu como [[Xefe d'Estáu]] pola Asamblea Nacional de Kuwait al producise l'abdicación del emir [[Saad Al-Abdulá Al-Salim Al-Sabah]]. Tuvo cuatro fíos cola [[xeque]]sa Fatuwah bint Salman Al-Sabah (prima hermana d'Ahmad Al-Yaber Al-Sabah), finada'l [[2 d'agostu]] de [[1990]] nel intre de la [[Guerra del Golfu|invasión iraquina]] a [[Kuwait]]. Ente ellos el [[Xeque]] Nasser y el [[Xeque]] Hamed son tovía sobrevivientes.<ref name="royalark_1">[http://www.royalark.net/Kuwait/kuwait16.htm Royal Ark]</ref> == Distinciones honorífiques == === Distinciones honorífiques kuwaitíes === * [[Ficheru:KUW Order of Mubarak the Great ribbon.svg|50px]] Soberanu Gran Maestre de la [[Orde de Mubarak el Grande]]. * [[Ficheru:Order of Kuwait (Special Class).gif|50px]] Soberanu Gran Maestre de la [[Orde de Kuwait]]. * [[Ficheru:The Order of National Defence.gif|50px]] Soberanu Gran Maestre de la [[Orde de la Defensa Nacional]]. * [[Ficheru:Military Duty Order (Kuwait).gif|50px]] Soberanu Gran Maestre de la [[Orde del Serviciu Militar]]. === Distinciones honorífiques estranxeres === * [[Ficheru:Order of Civil Merit (Spain) - Sash of Grand Collar.svg|50px]] Collar de la [[Orde del Méritu Civil (España)|Orde del Méritu Civil]] (23/05/2008).<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/2008/05/27/pdfs/A24763-24763.pdf Boletín Oficial del Estáu]</ref> == Ancestros == <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Sabah IV'''<ref name="royalark_1">[http://www.royalark.net/Kuwait/kuwait16.htm Royal Ark]</ref> |2= 2. Ahmad Al-Yaber Al-Sabah |3= 3. Munira Al-Ayyar |4= 4. Jaber II Al-Sabah |5= 5. Shekha bint Abdullah II Al-Sabah |6= |7= |8= 8. [[Mubarak Al-Sabah]] |9= 9. Shekha bint Duaij Al-Sabah |10= 10. Abdullah II Al-Sabah |11= 11. Latifa bint Jasim |16= 16. Sabah II Al-Sabah |17= 17. Lulwa bint Muhammad Al-Thaqib |18= 18. Duaij bin Jabir Al-'Ali Al-Sabah |19= 19. Asma bint Salman Al-Sabah |20= 20. Sabah II Al-Sabah (= 16) |21= 21. Fatma bint Salim Al-Jarrah |22= 22. Jasim bin Sulaiman |23= }}</center> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} *[http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/asia/kuwait/sabah_a el_sabah Biografía n'español per Fundación CIDOB] {{socesión | títulu = [[Emir de Kuwait]] | periodu = [[2006]] – [[2020]] | predecesor = [[Saad Al-Abdulá Al-Salim Al-Sabah]] | socesor = [[Nawaf Al-Ahmad Al-Yaber Al-Sabah]] }} {{NF|1929|2020|Sabah Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah}} [[Categoría:Emires de Kuwait]] 7wllbkcragk9xxcma96iuk6pr2on39c 0 128254 4775624 4753851 2026-11-04T01:38:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775624 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome_batalla = Guerra d'El Líbanu de 2006 |imagen = Mapa crisis Líbano.svg |descripción_imaxe = Mapa de la rexón en conflictu |conflictu = Parte del [[conflictu Israel-El Líbanu]], nel marcu del [[conflictu árabe-israelín]] |fecha = [[12 de xunetu]]–[[14 d'agostu]] de [[2006]]<br />({{edá en díes |12|7|2006|14|8|2006|}} díes) |lugar = {{bandera2|El Líbanu}}<br />{{bandera2|Israel}} |resultáu = [[Alto'l fueu]] axustáu pola [[Resolvimientu 1701 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolvimientu 1701]] del [[Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes|Conseyu de Seguridá de la ONX]] |descripción = |casus = '''Según Israel:''' * Incursión de [[Hezbolá]] en territoriu israelín contra les [[Fuercies de Defensa d'Israel|FDI]], dando muerte a ocho soldaos y prindando a otros dos.<ref>{{cita noticia |títulu=Hezbolá anuncia'l secuestru de dos soldaos israelinos |url=http://www.20minutos.es/noticia/140398/0/ORIENTEMEDIO/HEZBOLA/SOLDAOS/ |editorial=20minutos.es |axencia=Reuters |fecha=12 de xunetu de 2006}}</ref> '''Según El Líbanu:''' * Incursión de tropes israelines n'[[Aita al Chaab]] ([[El Líbanu]]) y captura de dos soldaos pa trocar por presos palestinos en cárceles israelines.<ref name="Asiatimes">''[http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG15Ak02.html It's war by any other name] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721021652/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG15Ak02.html |date=2006-07-21 }}</ref> |territoriu = |combatientes1 = <li> * {{bandera imaxe|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hezbolá]] '''Sofitáu por:''' * {{bandera2|Irán}} * {{bandera2|Siria}} * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Lebanese_Communist_Party.svg}} [[Partíu Comunista Libanés|PCL]]<ref name=PCL>{{cita noticia |url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HH17Ak02.html |títulu=Amid the bombs, unity is forged |editorial=Asia Times |fecha=17 d'agostu de 2006 1fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060831215221/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HH17Ak02.html |archivedate=2006-08-31 |fechaaccesu=2018-03-18 }}</ref> * {{bandera imaxe |PFLP-GC_Flag.svg}} [[Frente Popular pa la Lliberación de Palestina-Comandu Xeneral|FPLP-CG]] * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Amal_Movement.svg}} [[Amal]]<ref name="Amal">{{cita noticia |url=http://www.dailystar.com.lb/July_War06.asp |títulu=Timeline of the July War 2006 |axencia=Agence France Presse |editorial=the Daily Star |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060928081123/http://www.dailystar.com.lb/July_War06.asp |fechaarchivu=28 de setiembre de 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060928081123/http://www.dailystar.com.lb/July_War06.asp |archivedate=2006-09-28 }}</ref> * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Syrian_Social_Nationalist_Party.svg}} [[Partíu Social Nacionalista Siriu|PSNS]] |combatientes2 = {{bandera2|Israel}} :* {{bandera imaxe |Israeli_Army_(Land_Arm)_Flag.svg}} [[Exércitu d'Israel|Exércitu]] :* {{bandera imaxe |Air Force Ensign of Israel.svg}} [[Fuercia Aérea d'Israel|Fuercia Aérea]] :* {{bandera imaxe |Naval_Ensign_of_Israel.svg}} [[Marina d'Israel|Armada]]<ref name=08-09>{{cita publicación |url=http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |títulu=Some 30.000 Israeli troops in Lebanon - army radio |fecha=13 d'agostu de 2006 |axencia=Reuters |editorial=Yahoo! News Asia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070831102005/http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |fechaarchivu=31 d'agostu de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215135534/http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |archivedate=2008-02-15 |fechaaccesu=2018-03-18 }}</ref> '''Sofitáu por:'''<br /> {{bandera2|EEXX}}<ref>{{cita noticia |url=http://www.wsj.com/news/articles/SB115306760246608000?mod=tff_main_tff_top |títulu=Rebuilding and Security in Focus |periódicu=Wall Street Journal |fecha=10 de setiembre de 2006 |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |idioma=inglés |suscripción=si}}</ref> |políticos1 = {{bandera imaxe|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hassan Nasrallah]] |políticos2 = {{bandera|Israel}} [[Ehud Olmert]] * {{bandera|Israel}} [[Amir Peretz]] |comandante1 = <li> * {{bandera imaxe|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Imad Mugniyeh]] * {{bandera|Irán}} [[Qasem Soleimani]] * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Lebanese_Communist_Party.svg}} [[Khaled Hadadi]] * {{bandera imaxe |PFLP-GC_Flag.svg}} [[Ahmed Jibril]] * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Amal_Movement.svg}} [[Nabih Berri]] * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Syrian_Social_Nationalist_Party.svg}} [[Ali Qanso]] |comandante2 = <li> * {{bandera|Israel}} [[Moshe Kaplinski]] * {{bandera|Israel}} [[Udi Adam]] * {{bandera|Israel}} [[Dan Halutz]] * {{bandera|Israel}} [[Eliezer Shkedi]] * {{bandera|Israel}} [[David Ben Besht]] |soldaos1 = Desconocíu |soldaos2 = 10&nbsp;000 soldaos (30&nbsp;000 nos últimos díes) |baxes1 = {{bandera imaxe|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} 200 muertos<ref name=1000muertos>{{cita web |url=http://news.usti.net/home/news/cn/?/world.mideast.misc/1/wed/bq/Alebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html |títulu=Lebanon Sees More Than 1,000 War Deaths |axencia=Associated Press |editorial=Ustinet news |fecha=28 d'avientu de 2006 |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120206055402/http://news.usti.net/home/news/cn/?%2Fworld.mideast.misc%2F1%2Fwed%2Fbq%2FAlebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html |fechaarchivu=6 de febreru de 2012 }}</ref> * {{bandera|Irán}} 6-9 muertos<ref>{{cita web |url=http://www.nysun.com/foreign/war-dead-flown-to-iran/36557/ |títulu=War Dead Flown to Iran |editorial=The New York Sun |fecha=24 de xunetu de 2006 |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |idioma=inglés}}</ref> * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Lebanese_Communist_Party.svg}} 12 muertos<ref name=PCL /> * {{bandera imaxe |PFLP-GC_Flag.svg}} 2 muertos * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Amal_Movement.svg}} 17 muertos<ref name="Amal" /> |baxes2 = 121 muertos<ref name=MFA>{{cita publicación |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Terrorism+from+Lebanon-+Hizbullah/Israel-Hizbullah+conflict-+Victims+of+rocket+attacks+and+IDF+casualties+July-Aug+2006.htm|títulu=Israel-Hizbullah conflict: Victims of rocket attacks and IDF casualties|editorial=Israel, Ministry of Foreign Affairs}}</ref><br />1244 mancaos<br />2 prindaos<br /> 40 tanques destruyíos<br />3 helicópteros estrellaos<br />1 helicópteru baltáu<br />1 corbeta estropiada |baxes4 = <div align="left"> {{bandera|ONX}} 5 muertos y 12 mancaos<br />{{bandera|Israel}} 43 civiles muertos y 1489 mancaos<br />{{bandera|El Líbanu}} 1109 civiles muertos<ref>{{Cita web |url=https://www.amnesty.org/en/region/lebanon/report-2007 |títulu=Lebanon - Amnesty International Report 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150217122530/https://www.amnesty.org/en/region/lebanon/report-2007 |fechaarchivu=2015-02-17 }}</ref><ref name=MFA /> </div> |campaña = Conflictu árabe-israelín |notes = El gobiernu libanés nun fai diferencia ente civiles y militares.<ref name=1000muertos /> }} La '''Guerra d'El Líbanu de 2006''', tamién denomada '''Guerra Israel-Hezbolá de 2006''', ye conocida n'[[El Líbanu]] como '''Guerra de xunetu''' (n'[[Idioma árabe|árabe]] حرب تمو, ''Ḥarb Tammūz'') y n'[[Israel]] como '''Segunda Guerra d'El Líbanu''' (n'[[idioma hebréu|hebréu]] מלחמת לבנון השניה, ''Miljemet Lebanon Hai-Shniá''). Foi un conflictu qu'afectó mientres 34 díes El Líbanu, norte d'Israel y los [[Altos del Golán]]. Los principales batallosos fueron l'[[Fuercies de Defensa Israelines|Exércitu israelín]] y el brazu armáu de la organización [[chiismu|xiina]] [[Hezbolá]]. El conflictu empezó'l [[12 de xunetu]] de [[2006]] y siguió hasta'l [[14 d'agostu]] al entrar en vixencia la [[Resolución 1701 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolución 1701]] del [[Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes]], qu'estableció un [[alto'l fueu]] a partir de les 05:00 hores [[UTC]] d'esi mesmu día.<ref>{{cita web |url=http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/XEN/N06/465/06/PDF/N0646506.pdf?OpenElement |títulu=Resolución 1701 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes |fecha=11 d'agostu de 2006 |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061117005412/http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/XEN/N06/465/06/PDF/N0646506.pdf?OpenElement |fechaarchivu=17 de payares de 2006 }}</ref> El conflictu desencadenóse'l 12 de xunetu, cuando combatientes de Hezbolá llanzaron cohetes sobre les poblaciones fronterices israelines, un subsiguiente ataque con [[Misil antitanque|proyeutiles antitanque]] a dos vehículos blindaos llixeros [[Humvee]] que patrullaben na frontera abarganada. La emboscada dexó trés soldaos israelinos muertos y otros dos fueron fechos prisioneros, siendo treslladaos al interior d'El Líbanu.<ref>[[New York Times]] vía [[International Herald Tribune]] (12 de xunetu de 2006). [https://web.archive.org/web/20060717235503/http://www.iht.com/articles/2006/07/13/africa/web.0712mideast.php "Clashes spread to Lebanon as Hezbollah raids Israel"]. Consultáu 16 d'agostu de 2007.</ref><ref>{{cita web|url=https://www.abc.net.au/news/stories/2008/07/18/2307095.htm?site=news|títulu=Israel buries soldiers recovered in prisoner swap|publicación=ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|fecha=18 de xunetu de 2008|fechaaccesu=16 de xineru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141222115241/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/07/18/2307095.htm?site=news|fechaarchivu=2014-12-22}}</ref> Cinco soldaos más morrieron n'El Líbanu al intentar rescatalos. Hezbolá pidió a Israel la lliberación de prisioneros libaneses en cuenta de los dos militares.<ref>{{cita noticies| url=http://www.nytimes.com/2006/07/13/world/middleeast/13mideast.html | publicación=The New York Times | nome1=Greg | apellíu1=Myre | nome2=Steven | apellíu2=Erlanger | títulu=Israelis Enter Lebanon After Attacks | fecha=13 de xunetu de 2006}}</ref> Israel negóse y respondió con bombardeos aéreos y d'artillería contra oxetivos libaneses qu'incluyíen, amás de los oxetivos militares de Hezbolá, la infraestructura civil del país y l'[[Aeropuertu Internacional Rafic Hariri|aeropuertu de la capital]], [[Beirut]].<ref>{{Cita noticies|url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/07/13/mideast/index.html|títulu=Israeli warplanes hit Beirut suburb|publicación=CNN|fecha=14 de xunetu de 2006|fechaaccesu=25 de payares de 2011 }}</ref> L'[[Fuercies de Defensa d'Israel|exércitu israelín]] (IDF n'inglés) desencadenó una invasión terrestre del [[Sur d'El Líbanu]], al empar qu'imponía un [[Bloquéu (estratexa)|bloquéu aereu y naval]].<ref>{{Cita noticies|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/23/AR2006082301671.html|títulu=Lebanese Premier Seeks U.S. Help in Lifting Blockade|fecha=24 d'agostu de 2006|publicación=Washington Post|nome=Edward|apellíu=Cody|fechaaccesu=25 de payares de 2011 }}</ref> Hezbolá, de la mesma, amontó los disparos de cohetes sobre'l norte d'Israel y trabó batalla coles IDF nuna [[guerra de guerrilles]] caltenida dende sólidos baluartes.<ref>{{Cita noticies|url=http://www.guardian.co.uk/israel/Story/0,,1842276,00.html|títulu=Computerised weaponry and high morale|nome=Conal|apellíos=Urquhart|fecha=11 d'agostu de 2006|publicación=The Guardian|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060830074758/http://www.guardian.co.uk/israel/Story/0%2C%2C1842276%2C00.html|fechaarchivu=30 d'agostu de 2006}}</ref> Créese qu'esti conflictu provocó la muerte de, ente 1&nbsp;191 y 1&nbsp;300 libaneses<ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/cloud-of-syrias-war-hangs-over-lebanese-clerics-death-7771366.html Cloud of Syria's war hangs over Lebanese cleric's death][[Robert Fisk]], martes 22 de mayu de 2012, ''The Independent''</ref><ref name="ReferenceA">Reuters, 12 de setiembre de 2006; Al-Hayat (Londres), 13 de setiembre de 2006</ref><ref name="Lebanon 2006 páxs. 3-6">"Country Report—Lebanon," The Economist Intelligence Unit, non. 4 (2006), páxs. 3–6.</ref><ref name="ReferenceB">''Lebanon Death Toll Hits 1,300'', por [[Robert Fisk]], 17 d'agostu de 2006, ''The Independent''</ref> y de 165 israelinos.<ref>''Israel Vs. Iran: The Shadow War'', por Yaakov Katz, (NY 2012), p. 17</ref> Coles mesmes, estropió severamente la infraestructura civil libanesa y provocó el desplazamientu d'aproximadamente un millón de libaneses<ref name="hrc">Lebanon Higher Relief Council (2007). {{cita web |url=http://www.lebanonundersiege.gov.lb/english/F/Main/index.asp |títulu="Lebanon Under Siege" |fechaaccesu=30 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080928212948/http://www.lebanonundersiege.gov.lb/english/F/Main/index.asp |fechaarchivu=28 de setiembre de 2008 }}. Consultáu'l 5 de marzu de 2007.</ref> y ente 300&nbsp;000 y 500&nbsp;000 israelinos.<ref name="mfa_casualties">Israel Ministry of Foreign Affairs (12 de xunetu de 2006). [http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Terrorism+from+Lebanon-+Hizbullah/Hizbullah+attack+in+northern+Israel+and+Israels+response+12-Jul-2006.htm "Hizbullah attacks northern Israel and Israel's response"]. Consultáu'l 5 de marzu de 2007.</ref><ref name="BBC: Middle East crisis: Facts and Figures">{{Cita noticies|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5257128.stm|títulu=Middle East crisis: Facts and Figures|publicación=BBC News|fecha=31 d'agostu de 2006|fechaaccesu=13 de xunetu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080719103553/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5257128.stm|fechaarchivu=19 de xunetu de 2008}}</ref><ref name="USA Today: Israel says it will relinquish positions to Lebanese army">{{Cita noticies|url=http://www.usatoday.com/news/world/2006-08-14-mideast_x.htm|títulu=Israel says it will relinquish positions to Lebanese army|publicación=USA Today|fecha=15 d'agostu de 2006|fechaaccesu=25 de payares de 2011 }}</ref> El 11 d'agostu de 2006, el [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] aprobó unánimemente la [[Resolución 1701 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolución 1701]], col fin de consiguir el cese de les hostilidaes. Dicha resolución, que foi aceptada tantu per Israel como Hezbolá nos siguientes díes, pidía la retirada d'El Líbanu del primeru, el desarme del segundu y l'esplegue nel sur del país de soldaos libaneses y una reforzada [[Fuercia Provisional de les Naciones Xuníes pa El Líbanu|fuercia de la ONX]] (FPNUL), a la cual amplióse-y el mandatu, dándo-y permisu pa utilizar la fuercia coles mires d'estenar d'actividaes contraries la so área d'operaciones y aguantar los intentos de torgar la so xera.<ref>{{cita noticia|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=20106&Cr=Leban&Cr1=|publicación=UN News Centre|fecha=3 d'ochobre de 2006|títulu=Lebanon: UN peacekeepers lay out rules of engagement, including use of force|fechaaccesu=25 de payares de 2011 }}</ref> L'exércitu libanés empezó a esplegase na zona'l 17 d'agostu, y el bloquéu israelín foi llevantáu'l 8 de setiembre.<ref>{{Cita noticies|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5330766.stm|publicación=BBC News|nome=Ian|apellíu=Pannell|fecha=9 de setiembre de 2006|títulu=Lebanon breathes after the blockade|fechaaccesu=13 de xunetu de 2008}}</ref> El 1 d'ochobre, la mayoría de les tropes israelines retirar a la so frontera, anque delles unidaes siguieron ocupando l'aldega de Ghajar, que s'estiende a entrambos llaos d'ésta.<ref>[http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon], CNN</ref> Tanto'l gobiernu libanés como la UNIFIL declararon qu'ellos nun desarmaríen a Hezbolá.<ref>Spiegel Online (16 d'agostu de 2006). [http://www.spiegel.de/international/0,1518,432019,00.html "Who Will Disarm Hezbollah?"]. Consultáu'l 10 de xineru de 2007.</ref><ref>People's Daily Online (19 d'agostu de 2006). [http://english.peopledaily.com.cn/200608/19/eng20060819_294883.html "Indonesia refuses to help disarm Hezbollah in Lebanon"]. Consultáu'l 10 de xineru de 2007.</ref><ref>International Herald Tribune (18 de setiembre de 2006). {{cita web |url=http://www.iht.com/articles/ap/2006/09/18/africa/ME_XEN_Mideast_Peacekeepers.php |títulu=UN commander says his troops will not disarm Hezbollah |fecha=18 de setiembre de 2006 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070214100342/http://www.iht.com/articles/ap/2006/09/18/africa/ME_XEN_Mideast_Peacekeepers.php |fechaarchivu=14 de febreru de 2007 }}</ref> Hezbolá ta considerada como una organización [[Terrorismu|terrorista]] por [[Estaos Xuníos]]. == Antecedentes == Anque les guerres de [[Guerra árabe-israelina de 1948|1948]] y [[Guerra de los Seis Díes|1967]] nun afectaron al territoriu d'El Líbanu, munchos de los palestinos espulsaos de les sos tierres por cuenta de éstes tuviéronse qu'abellugar nel país del cedru: unos 140&nbsp;000 cola primera; dempués de la segunda y de la [[Setiembre Negru (historia)|espulsión de Xordania]] en 1971, aportaríen a 400&nbsp;000, un 15 % de la población. El sur convertir nuna importante base d'operaciones de la [[Organización pa la Lliberación de Palestina]] (OLP) y les sos brigaes de [[Fatah]], que, tres diversos enfrentamientos col exércitu libanés, consiguieron apautar secretamente con ésti una llibertá de movimientos total. Les socesives incursiones de los [[Fedayines palestinos|fedayines]] en [[Galilea]] recibieron una respuesta contundente per parte israelín, que llegó a bombardiar l'aeropuertu de la capital, Beirut. Amás, Israel empezó a apurrir armes a les [[Falanxes Libaneses]] cristianes, produciéndose una esguilada de tensión que favoreció, xunto a diverses tensiones relixoses ya ideolóxiques, l'españíu de la [[Guerra Civil Libanesa]] en 1975.<ref>{{cita llibru|nome=Bernabé|apellíu=López García|añu=2000|títulu=El mundu árabo-islámicu contemporaneu. Una historia política|edición=primer|editorial=Editorial Síntesis|publicación=Madrid|isbn=84-7738-488-6|páxines=228-229,270-271}}</ref> [[Ficheru:Tyre air strike.jpg|thumb|left|300px|Bombardéu de la ciudá de [[Tiro]], sur d'El Líbanu, 2006.]] Les intervenciones militares [[siria|siries]] (en 1976) ya israelines ([[Operación Litani|1978]] y [[Guerra d'El Líbanu de 1982|1982]]) desestabilizaron entá más el país: de resultes de la invasión de 1982 la OLP foi espulsada a [[Tunicia]], creando un vacíu de poder que condució a un recrudecimiento de la guerra civil. El Líbanu quedó estremáu nuna serie de zones d'influyencia partidistes semi independientes. Una d'elles yera la del [[Hezbolá]], el partíu de Dios, organización [[Chiismu|xiina]] financiada y armada por [[Irán]] que controlaba'l [[Valle de la Becá|valle de la Bekaa]]<ref name "Bernabé">{{cita llibru|nome=Bernabé|apellíu=López García|títulu=El mundu árabo-islámicu contemporaneu. Una historia política|páxines=131,272,286-288}}</ref> y que declaró una llucha armada p'acabar cola ocupación militar israelina d'El Líbanu.<ref>{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm|títulu=Who are Hezbollah?|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014}}</ref><ref name="Encarta: Hassan Nasrallah">{{cita llibru|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_701835564/Nasrallah_Hassan.html|títulu=Hassan Nasrallah|fechaaccesu=19 de marzu de 2007|publicación=Encarta Encyclopedia|urlarchivu=https://www.webcitation.org/5kvWFl3Rk?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_701835564/Hassan_Nasrallah.html|fechaarchivu=31 d'ochobre de 2009}}</ref> Israel retirar a lo que denominó "franxa de seguridá" na frontera sur, onde se caltuvo cola collaboración d'una milicia patrocinada, l'[[Exércitu del Sur d'El Líbanu]] (SLA n'inglés).<ref name="Encarta: Arab-Israeli Conflict">{{cita llibru|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588322_2/Arab-Israeli_Conflict.html#s6|títulu=Arab-Israeli Conflict|fechaaccesu=13 de xunetu de 2008|publicación=Encarta Encyclopedia|urlarchivu=https://www.webcitation.org/5kvWKLyKq?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588322_2/Arab-Israeli_Conflict.html#s6|fechaarchivu=31 d'ochobre de 2009}}</ref> La firma del [[Alcuerdu de Taif]] en 1989 señaló'l fin de la guerra, pero tamién reflexó los cambeos demográficos asocedíos mientres ella, colos sos consecuentes reequilibrios políticos: los [[Ilesia católica maronita|cristianos maronites]] amenorgárense a un 23 % de la población total (en 1932 yeren un 29 %), ente que los xiinos yeren un 31 % (19 %) y los [[Sunismu|suníes]] un 27 % (22 %).<ref name "Bernabé"/> Anque la mayoría de les faiciones alcordaron desarmase, tanto Hezbolá como'l SLA refugaron faelo. Nel añu 2000 Israel retirar del sur libanés a la [[Llinia azul]], la frontera demarcada pola ONX y reconocida internacionalmente,<ref>{{cita web|url=https://news.google.com/newspapers?id=dKkaAAAAIBAJ&sjid=sy8EAAAAIBAJ&pg=2779,7283268&dq=israel+lebanon&hl=en|títulu=UN Chief Says Israel Is Completely Out Of Lebanon|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160519201952/https://news.google.com/newspapers?id=dKkaAAAAIBAJ&sjid=sy8EAAAAIBAJ&pg=2779,7283268&dq=israel+lebanon&hl=en|fechaarchivu=2016-05-19}}</ref> lo que produció'l subsiguiente colapsu del SLA. Hezbolá tomó'l control del área rápido y siguió hostigando al exércitu israelín al traviés de la frontera, utilizando la táutica d'apoderase de soldaos israelinos pa llograr ventaya nos intercambios de prisioneros, como'l que se produció en 2004.<ref name=Boston>{{Cita noticies|url=http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/08/08/death_and_destruction_are_hezbollahs_goals/|títulu=Death and destruction are Hezbollah's goals|fecha=8 d'agostu de 2006|fechaaccesu=13 de xunetu de 2008|publicación=The Boston Globe|urlarchivu=https://www.webcitation.org/5gpG2V4Vos?url=http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/08/08/death_and_destruction_are_hezbollahs_goals/|fechaarchivu=17 de mayu de 2009|nome=Andrea|apellíu=Levin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100302050943/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/08/08/death_and_destruction_are_hezbollahs_goals/|archivedate=2010-03-02}}</ref> En xunu de 2005, paracaidistes israelinos operando cerca de les [[granxes de Shebaa]] enfrentar contra trés libaneses qu'identificaron como miembros de Hezbolá, matando a unu. Mientres los siguientes dolce meses, Hezbolá llevó a cabu trés intentos infructuosos pa secuestrar a soldaos enemigos. El 21 de payares de 2005 producióse una tentativa d'ataque contra un puestu israelín en Ghajar, a caballu ente la frontera d'El Líbanu y los [[Altos del Golán]]. El puestu fuera abandonáu por cuenta de un avisu de la intelixencia militar y cuatro militantes resultaron muertos de resultes de los disparos de [[francotirador]]es israelinos.<ref name="Harel">Amos Harel, "Chronicle of Disaster," 18 de xunetu de 2008, www.haaretz.com/hasen/spages/1003170.html</ref><ref>Dudkevitch, «Paratrooper Sniper Becomes Hero», ''Jerusalem Post'' Online Edition, 22 de payares de 2005.</ref> == Contestu == [[Ficheru:Lebanese Areas Targeted 7-12 to 7-27.jpg|thumb|200px|Llocalidaes d'El Líbanu bombardiaes ente los díes [[12 de xunetu|12]] y [[27 de xunetu|27]] de xunetu.]] [[Ficheru:2006crisis lebanon israel.png|thumb|200px|Llocalidaes bombardiaes n'[[Israel]].]] La crisis desenvolver nun contestu distintu del habitual nel [[conflictu árabe-israelín]], por cuenta de la [[Plan de retirada unillateral israelina|retirada unillateral de Gaza]] per parte d'Israel en setiembre de 2005 y a la victoria de [[Hamás]] nes eleiciones llexislatives (xineru de 2006).<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/01/26/internacional/1138265920.html «Los resultaos oficiales confirmen una aplastante victoria de Hamas.»]</ref> Les selmanes previes a la crisis israelo-libanesa habíen estáu marcaes pol significativu aumentu de los cohetes [[Qassam]],<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3261205,00.html «14 Qassams fired at Israel.»]</ref> llanzaos dende Gaza por grupos palestinos sobre oxetivos israelinos, y les consiguientes respuestes israelines, causantes de numberoses baxes ente los palestinos. El 24 de xunu producir na [[Franxa de Gaza]] la captura, per parte d'efectivos israelinos, de dos palestinos, identificaos como los civiles Osama Muamar, médicu de 31 años, y el so hermanu Mustafá, de 20 años.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle east/5112846.stm «Israel captures pair in Gaza raid.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=east/5112846.stm «Israel captures pair in Gaza raid.» |2=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.diariodenavarra.es/edicionimpresa/articulo.asp?not=a08art894765a&seccion=internacional&dia=20060625 |títulu=«Primer incursión en Gaza dende la retirada de los asentamientos xudíos.» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927225811/http://www.diariodenavarra.es/edicionimpresa/articulo.asp?not=a08art894765a&seccion=internacional&dia=20060625 |fechaarchivu=2007-09-27 }}</ref><ref>[http://www.kansascity.com/mld/elnuevo/2006/06/25/news/world/14895705.htm «Israel prinda en Gaza a dos militantes palestinos.»]</ref> sospechosos según l'exércitu israelín de militar en Hamás.<ref>[http://observer.guardian.co.uk/world/story/0,,1805354,00.html «The Observer», 25 de xunu de 2006.]</ref> A otru día, un grupu de [[milicia]]nos palestinos reaccionaron cruciando la frontera ente [[Gaza]] ya Israel por aciu un túnel de 250 metros p'atacar un puestu del exércitu israelín. Mientres esti ataque morrieron dos milicianos palestinos, según dos soldaos israelinos, ente que cuatro soldaos más fueron mancaos, y el cabu [[Gilad Shalit]] foi prindáu.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2006/06/25/internacional/1151240219.html |títulu = Milicianos palestinos prinden a un soldáu israelín en Gaza y quieren trocalo por presos|fechaaccesu =23 de payares de 2008 |fecha=25 de xunu de 2006 |editorial =El Mundu}}</ref> El captores de Shalit propunxeron un intercambiu axustáu polos prisioneros menores de 18 años tomaos polos israelinos (aproximadamente 400 de los 10&nbsp;000 presos palestinos nes sos cárceles). En cuenta de axustar, Israel prindó a más de 30 políticos palestinos rellacionaos con Hamás<ref>[https://www.abc.es/hemeroteca/historico-25-05-2007/abc/Internacional/israel-detien-a-mas-de-30-altos-cargos-de-hamas-ente-ellos-un ministru_1633311422952.html «Israel detién a más de 30 altos cargos de Hamás, ente ellos un ministru.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=ministru_1633311422952.html «Israel detién a más de 30 altos cargos de Hamás, ente ellos un ministru.» |2=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-25-05-2007/abc/Internacional/israel-detien-a-mas-de-30-altos-cargos-de-hamas-ente-ellos-un |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> y destruyó dellos ministerios ya infraestructures. Dos selmanes dempués, en plena ofensiva israelín sobre Gaza pa recuperar al soldáu prindáu, Hezbolá llanzó l'ataque que produció ocho soldaos muertos y dos prisioneros. Dellos analistes, como [[:en:David Hirst (journalist)|David Hirts]], consideraron que Hezbolá taba poniendo en práutica una estratexa nueva dientro del conflictu rexonal árabe-israelín,<ref>{{Cita web |url=http://commentisfree.guardian.co.uk/david_hirst/2006/07/post_259.html |títulu=«The 'Arab system' is dying in Lebanon.» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070511152457/http://commentisfree.guardian.co.uk/david_hirst/2006/07/post_259.html |fechaarchivu=2007-05-11 }}</ref> en sofitu al partíu Hamás, que nesos momentos topábase acosáu na Franxa de Gaza.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_5162000/5162008.stm Presión internacional sobre Israel]</ref><ref>[http://www.20minutos.es/noticia/243077/0/gaza/israel/incursion/ «Israel entra en Gaza con 15 tanques y anuncia que va retener seis meses a trés altos cargos de Hamás ensin xuiciu.»]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_5160000/5160378.stm Israel refuga cese al fueu]</ref> Pela so parte, otros analistes y políticos, como'l líder libanés [[Drusu (relixosu)|drusu]] Walid Jumblat, rellacionar con una maniobra de distraición escontra la negativa d'[[Irán]] sobre les esixencies de la ONX por que suspendiera la so [[Programa nuclear d'Irán|programa nuclear]].<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/07/26/elmundo/i-02401.htm |títulu=«Walid Jumblatt, influyente líder libanés: "Provoquemos a Israel".» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090121102317/http://www.clarin.com/diario/2006/07/26/elmundo/i-02401.htm |fechaarchivu=2009-01-21 }}</ref> La ofensiva israelín sobre'l sur d'El Líbanu viose facilitada pol fechu de que les tropes siries abandonaren el país tres la llamada [[Revolución del Cedru]] en febreru de 2005 y pola cayida del gobierno pro-siriu. == Entamu del conflictu == [[Ficheru:LebIs.gif|thumb|left|250px|Llugar de captura de los dos soldaos israelinos secuestraos según mapes de les [[Fuercia Provisional de les Naciones Xuníes pa El Líbanu]] dependiente de la [[ONX]].]] Na mañana del [[12 de xunetu]] de [[2006]] dos [[vehículu de combate blindáu|vehículos blindaos]] del exércitu israelín que patrullaben, según el so gobiernu, la frontera col El Líbanu, fueron emboscados por Hezbolá, morriendo trés soldaos y resultando mancaos otros trés (unu d'ellos de gravedá), ente que dos más fueron fechos prisioneros. Paralelamente y como métodu de distraición, la organización armada bombardeó asentamientos del norte d'Israel con cohetes ''[[Katiusha]]'', mancando a cinco civiles. El mesmu Nasralá había señaláu tiempu tras la intención de la so milicia de prindar soldaos israelinos, dempués de que l'ex primer ministru Ariel Sharon incumpliera la ratificación de los alcuerdos —trés en total— alrodiu de la lliberación de tolos prisioneros de Hezbolá en cárceles israelines mientres l'últimu intercambiu de prisioneros ente dambos contendentes.<ref>[http://www.tlaxcala.es/pp.asp?lg=ye&reference=1438 Asina ganó Hezbolá a Israel] por Alastair Crooke y Mark Perry, [[12 d'ochobre]] de [[2006]]</ref><ref name="Yahoo">[http://in.news.yahoo.com/060712/43/65tzi.html Yahoo India - Hezbolá prinda dos soldaos israelinos (n'inglés)]</ref> Nuna fallida incursión de [[Carru de combate|tanques]] israelinos dientro del territoriu libanés, realizada nes hores subsiguientes al ataque col enfotu de rescatar a los soldaos prindaos, un ''[[Merkava]]'' resultó destruyíu por una potente bomba oculta de mano por Hezbolá, morriendo los cuatro soldaos que lu tripulaben. Nel intentu de rescatar los cadabres de los tanquistas, morrió un octavu soldáu israelín baxu fueu nutríu de Hezbolá. Los cuerpos namái pudieron ser repatriaos a otru día. Esi mesmu día la organización [[Hezbolá]], al traviés de la so canal de televisión [[Al-Manar]], comunicó qu'había [[prisioneru de guerra prindáu]] a dos soldaos israelinos ([[Ehud Goldwasser]] y [[Eldad Regev]]).<ref name="Yahoo"/> Hezbolá manifestó que la captura facer nel sur d'El Líbanu, nun enfrentamientu que se produciría contra fuercies israelines qu'enfusaron na llocalidá fronteriza d'[[Aitaa al-Chabb]], cerca de les granxes de Shebaa.<ref name="Asiatimes"/> Na mesma aición habríen bombardiáu dellos poblaos y asentamientos agrícoles israelinos, mancando a cinco civiles, y atacáu una patrulla militar, resultando muertos ocho [[soldáu|soldaos]].<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/140398/0/ORIENTEMEDIO/HEZBOLA/SOLDAOS/ «Captura de dos soldaos israelinos de manes de Hezbolá.» (Reuters).] 20minutos.</ref> Israel afirmó que l'ataque producir nel so territoriu, que foi invadíu y atacáu por Hezbolá.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_5177000/5177638.stm Israel: «Nun tenemos otra alternativa.»]</ref> El so primer ministru, [[Ehud Ólmert]], responsabilizó al gobiernu libanés de l'aición de la milicia xiina.<ref>{{cita noticia |títulu=El grupu xiín Hizbulá matu a siete soldaos israelis nel sur d'El Líbanu y captura a otros dos |url=http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/internacional/el-grupo-chii-hizbula-mata-a siete soldaos-israelis-en-sur-del-libano-y-captura-a-otros dos_261419.html |axencia= |obra=El Periódico de Aragón |editorial= |fecha=12 de xunetu de 2006 |fechaaccesu=24 d'agostu de 2012 }}</ref> [[Ficheru:Sidon mosque in rubble after airstrike July 25 2006.jpg|thumb|300px| [[Mezquita]] destruyida en [[Sidón]] nun ataque aereu israelín.]] L'exércitu israelín empecipió la ''Operación Compensa Xusta'',<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/news/newsid_5194000/5194444.stm «La estratexa d'Israel.»] BBC Mundo.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090120235325/http://noticias.ya.com/mundo/13/07/2006/ataques-aereos-libano.html «Siquier 36 civiles muerren nos ataques aéreos israelinos al sur d'El Líbanu.»]</ref> la so primer ofensiva militar sobre territoriu libanés dende la retirada total israelina nel añu 2000, acordies coles llendes reconocíes poles [[Naciones Xuníes]].<ref>[http://www.un.org/spanish/Depts/dpko/unifil/background.html Naciones Xuníes - El Líbanu - FPNUL - Antecedentes - La confirmación de la retirada.]</ref> Afitáronse como metes de la operación<ref>[http://www.lanacion.com.ar/esterior/nota.asp?nota_id=823316 «La Nación» d'Arxentina, 14 de xunetu de 2006] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«La Nación» d'Arxentina, 14 de xunetu de 2006 |2=http://www.lanacion.com.ar/esterior/nota.asp?nota_id=823316 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> la lliberación de los dos soldaos prindaos, el cese de los disparos de cohetes a poblaciones israelines, y l'aplicación de la resolución 1559 del [[Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes]], qu'ordena'l desarme y l'esmantelamientu de Hezbolá, y l'esplegue nel so llugar del exércitu libanés a lo llargo de la frontera.<ref>[https://web.archive.org/web/20050306231520/http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/XEN/N04/498/95/PDF/N0449895.pdf?OpenElement Resolvimientu 1559 del Conseyu de Seguridá de la ONX, del 2 de setiembre de 2004]</ref> Esta operación traxo'l bombardéu d'instalaciones de [[tresporte]]s, [[comunicaciones]], enerxétiques y militares, según cuarteles de Hezbolá y zones urbanes, provocando en 24 hores decenes de víctimes civiles,<ref>[https://web.archive.org/web/20090120235325/http://noticias.ya.com/mundo/13/07/2006/ataques-aereos-libano.html Igual a referencia 18]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20061122085017/http://web.amnesty.org/library/Index/ESLMDE020332006 Informe d'Amnistía Internacional sobre Israel/El Líbanu.]</ref> cuantiosos daños materiales y el bloquéu de tol país per mar y aire. El [[1 de febreru]] de 2007, nel marcu de la [[Comisión Winograd]], Ehud Olmert declaró que la captura de dambos soldaos activó los planes de contigencia aprobaos cuatro meses antes pa llanzar una intervención a gran escala n'El Líbanu. Coles mesmes, añadió ante la comisión que'l so gabinete empezó a estudiar les consecuencies de la inestabilidá na frontera libanesa'l 8 de xineru de 2006, cuatro díes dempués de sustituyir a [[Ariel Sharón]], quien sufriera un [[derrame cerebral]]. N'estudiando de nuevu l'asuntu con altos mandos militares mientres marzu, abril y mayu, Olmert aceptó la postura del entós ''[[Ramatcal]]'', [[Dan Halutz]], que señalaba qu'Israel perdería la so capacidá de disuasión si nun respondía a una eventual captura de soldaos. La valoración fundar nun fechu similar asocedíu n'ochobre de 2000, nel que Hezbolá prindó a trés militares israelinos, y nos intentos posteriores per parte d'esta guerrilla.<ref>[https://www.europapress.es/noticia.aspx?cod=20070308230104&ch=94 «Olmert reconoz a la Comisión Winograd que decidió atacar El Líbanu cuatro meses antes del entamu de la guerra.»]</ref> Sicasí, un sector de la población israelina interpretó la respuesta militar de Olmert como una reaición impulsiva y non antemanada, mesma d'un líder carente d'esperiencia militar.<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/209965/0/ISRAEL/LIBANO/OLMERT/ «Olmert diz que la guerra d'El Líbanu taba entamada.»]</ref> Pela so parte, [[Meir Dagan]], xefe del [[Mossad]], espresó que'l 12 de xunetu de 2006 solicitara al exércitu que retrasara la so respuesta militar.<ref>[https://www.europapress.es/noticia.aspx?cod=20070330123514&ch=69 El Líbanu.- «El xefe del Mossad encamentó al Exércitu a retrasar la operación contra Hezbolá tres el secuestru de los soldaos.»]</ref> La intensidá de la respuesta israelina espertó reaiciones atopaes na comunidá internacional; la ONX refugó lo que consideró un peligrosu escesu de fuercia per parte d'Israel.<ref>{{Cita web |url=http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=252235 |títulu=Condena la ONX usu escesivu de la fuercia d'Israel en El Líbanu y esixe alto al fueu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200121233551/https://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=252235 |fechaarchivu=2020-01-21 }}</ref> Ante l'esplegue militar israelín, Hezbolá declaró la ''guerra abierta'' a Israel,<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/elmundo/4-69992-2006-07-16.html Página/12, 16 de xunetu de 2006]</ref> lo que nun principiu causó'l refugu públicu de [[Fuad Siniora]], el primer ministru libanés. == Desenvolvimientu del conflictu == [[Ficheru:Sydprot.JPG|thumb|200px|Protesta a favor d'El Líbanu en [[Sydney]] ([[Australia]]), el [[22 de xunetu]] de 2006.<ref>[http://www.20minutos.es/galeria/1363/0/0/semeyes/manifestaciones/libano/ Manifestaciones contra la guerra], galería fotográfica en ''20 minutos''</ref>]] El [[comandante en xefe]] de les FDI, el [[teniente xeneral]] [[Dan Halutz]], anunció que si Hezbolá nun lliberar a los soldaos israelinos, fadríen "recular 20 años el reló d'El Líbanu".<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/07/12/um/m-01232381.htm |títulu=«Clarín», 12 de xunetu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100521011317/http://www.clarin.com/diario/2006/07/12/um/m-01232381.htm |fechaarchivu=2010-05-21 }}</ref> La respuesta de la milicia foi'l bombardéu del norte d'Israel, incluyendo poblaciones que mientres años nun fueren blancu de los cohetes «Katiusha» llanzaos dende'l El Líbanu, como [[Safed]] y [[Carmiel]], según l'ataque contra la corbeta INS ''Hanit'', apostada n'[[mar territorial|agües territoriales]] libaneses y realizáu con un misil antibuque modernu de fabricación iranina, que se saldó con cuatro marineros israelinos muertos. El [[26 de xunetu]] 4 observadores de la [[ONX]] morrieron tres ataque israelín.<ref>[http://www.noticiastrujillo.com/index.php?option=com_content&task=view&id=13843&Itemid=64 Israel mata a cuatro observadores de la ONX] por ''Noticies de Trujillo''</ref> El 28 de xunetu los cohetes de les fuercies de Hezbollah algamaron oxetivos más al interior d'Israel que nos conflictos anteriores. Hezbollah llamó a esos cohetes [[Khaibar-1]].<ref>{{cita noticia | url = http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=2250285 |títulu=Hezbollah Fires New Rockets Into Israel | nome = Kathy | apellíu = Gannon |axencia=Associated Press |fecha=28 de xunetu de 2006 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2006 }}</ref> Los espertos de la policía israelina afirmaron que los cohetes yeren una versión ameyorada de los cohetes [[Fajr-5]] iraninos.<ref>{{cita noticia |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3282785,00.html |títulu=Fajr-5 missiles fired at Israel |nome=Sharon |apellíu=Roffe-Ofir |editorial=YNet |fecha=28 de xunetu de 2006 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2006 }}</ref> Na última etapa de la crisis, dambes partes esguilaron les sos posiciones: Israel dedicóse principalmente a atacar con durez a Hezbolá en tol país, destruyendo arsenales y depósitos d'armamentu, instalaciones, oficines, medios de comunicación y otres infraestructures de la organización, incluyendo los sos cuarteles xenerales del sur de [[Beirut]]. Coles mesmes destruyó numberoses infraestructures civiles y barrios de mayoría musulmana, especialmente xiina, como los barrios del sur de Beirut, sobre los qu'Israel fuera acusáu de facer un simulacro d'ataque en xineru.<ref>[http://www.elpais.es/articulo/internacional/Libano/acusa/Israel/violar/espacio/aereo/asemeyar/ataque/sur/Beirut/elpporint/20060116elpepuint_8/Tes/ ''El País'', 16.01.2006]</ref> Ello causó cientos de muertos<ref>Al [[21 de xunetu]], el Gobiernu libanés evaluaba en 350 el númberu de víctimes mortales ([https://www.elmundo.es/elmundo/2006/07/21/internacional/1153498659.html «El Mundu», 21 de xunetu de 2006])</ref><ref>[http://hrw.org/reports/2006/lebanon0806/ Human Rights Watch - Fatal Strikes: Israel's Indiscriminate Attacks Against Civilians in Lebanon]</ref> y la fuxida masiva de miles de persones. L'Exércitu israelín declaró llamentar la perda de vides humanes, atribuyendo la responsabilidá de les mesmes al grupu armáu: {{cita|La responsabilidá de poner en peligru a la población ye de la organización terrorista Hezbolá, que dirixe y llanza misiles dende zones poblaes por civiles|'''[[Página/12]]'''}} Los ataques israelinos llegaron al norte d'El Líbanu, hasta [[Trípoli (El Líbanu)|Trípoli]], onde parte de la población del sur abellugárase na so fuxida del teatru d'operaciones. [[Ficheru:ProIsraelRallyLondon.jpg|thumb|left|200px|Protesta a favor d'Israel en [[Londres]] ([[Reinu Xuníu]]), el [[30 de xunetu]] de 2006.]] Na tercer selmana de los enfrentamientos, empecipiaos con ataques aéreos, Israel dio pasu a la ofensiva terrestre nel sur d'El Líbanu. Les tropes avanzaron hasta seis&nbsp;quilómetros. L'oxetivu, según Israel, yera baltar les llinies de puestos de vixilancia de Hezbolá a lo llargo de la frontera, destruyir la infraestructura de Hezbolá nel sur del país y mover al grupu armáu escontra'l norte. El Presidente d'El Líbanu denunció l'usu per parte d'Israel de bombes de [[fósforu blancu]], en bombardeos sobre zones civiles. El Colexu de Médicos d'El Líbanu decidió solicitar, una vegada comprobada la esistencia de ciertes firíes anormales» ente víctimes civiles, dellos analises nel estranxeru dada la imposibilidá d'aquel momentu de que seyan llevaos a cabu nel país<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/07/23/internacional/1153660439.html Barruntos de qu'Israel usa'l prohibíu fósforu blancu nos sos ataques]</ref> Posteiores análisis confirmaría l'usu del [[Fósforu blancu]] contra civiles.<ref>[http://argentina.indymedia.org/news/2006/10/454709.php Israel almite l'usu de bombes de fósforu en El Líbanu]</ref><ref>[http://argentina.indymedia.org/news/2006/07/425767.php Fósforu blancu israelín]</ref><ref>{{Wayback|url=http://www.nodo50.org/csca/axenda06/palestina/embid_6-09-06.pdf |date=20070926225726 }} y la versión orixinal PDF [http://www.nodo50.org/csca/axenda06/palestina/embid_6-09-06.pdf equí]</ref>Coles mesmes, el gobiernu israelín reconoció utilizar el polémicu armamentu con fósforu nos ataques contra los sos oxetivos mientres el mes de guerra n'El Líbanu. L'axente químicu puede utilizase en proyeutiles, misiles y granaes, y provoca espantibles quemadures al entrar en contautu cola carne humano.<ref>[http://www.nodo50.org/csca/axenda06/misc/libano_25-10-06_urquhart Israel reconoz usar armes de fósforu en El Líbanu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Israel reconoz usar armes de fósforu en El Líbanu |2=http://www.nodo50.org/csca/axenda06/misc/libano_25-10-06_urquhart |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Conal Urquhart, para [[The Guardian]], el [[25 d'ochobre]] de [[2006]]</ref> Per otru llau, organizaciones de [[derechos humanos]] (como [[Human Rights Watch]]) denunciaron l'usu de [[bomba de racimo|bombes de recímanu]] per parte del Exércitu d'Israel nos sos ataques sobre'l El Líbanu. "Les bombes de recímanu son armes inaceptablemente imprecises y pocu confiables cuando s'usen cerca de civiles", dixo [[Kenneth Roth]], direutor executivu de [[HRW]], nun comunicáu. Esta organización denunció que les bombes de recímanu son particularmente peligroses<ref>[https://www.bbc.co.uk/spanish/especiales/eeuu_military_hardware2/cluster_bombs/ Bombes de recímanu: gráficos de desenvolvimientu y funcionamientu en BBC News]</ref> porque s'estremen en partes que pueden nun esplotar nel momentu inmediatu del ataque, quedando semienterradas diches submuniciones, susceptibles d'esplotar pol so manexu accidental per parte de civiles.<ref>[http://www.eluniversal.com/2006/07/24/int_ava_24A751505.shtml Internacional - eluniversal.com<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Según indicó [[Tekimiti Gilbert]], xefe d'operaciones n'El Líbanu del Centru de Coordinación y Aición de Mines de la ONX, Israel llanzó bombes de recímanu en siquier 170 pueblos y otros puntos del sur d'El Líbanu mientres los 34 díes del conflictu.<ref>[http://mx.news.yahoo.com/s/reuters/060822/internacional/internacional_libano_bombasracimo_solReuters, "Israel llanzó bombes racimo en 170 lugar El Líbanu: ONX"] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1="Israel llanzó bombes racimo en 170 lugar El Líbanu: ONX" |2=http://mx.news.yahoo.com/s/reuters/060822/internacional/internacional_libano_bombasracimo_solReuters, |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Como'l mesmu Gilbert sostuvo, Israel impactara deliberadamente zones urbanes con bombes de recímanu, lo que podría violar la [[Convención de Xinebra]] que determina que tales municiones nun tienen de ser utilizaes n'árees onde moren civiles por causar daños innecesarios<ref>{{Cita web |url=http://www.icrc.org/web/spa/sitespa0.nsf/htmlall/5tdl6d?opendocument |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090122051911/http://www.icrc.org/web/spa/sitespa0.nsf/htmlall/5tdl6d?opendocument |fechaarchivu=2009-01-22 }}</ref> y asina sostién nun informe'l Gobiernu Libanés.<ref>(n'inglés) [https://web.archive.org/web/20060827193432/http://www.lebanonundersiege.gov.lb/Documents/WarCrimes.doc Crímenes de Guerra cometíos per Israel] de conformidá cola interpretación de los Convenios Internacionales realizada pol Gobiernu libanés</ref> El subsecretariu xeneral p'Asuntos Humanitarios de la ONX, Jan Egeland, acusó a Israel del usu "totalmente inmoral" de bombes de recímanu n'El Líbanu. Aseguró que los espertos de la ONX atoparon hasta 100&nbsp;000 d'estos artefautos ensin esplotar en 359 llocalidaes afirmando que "lo que ye chocante y pa mi dafechu inmoral ye que'l 90 % del llanzamientu d'estes bombes asocedió nes postreres 72 hores del conflictu, cuando se sabía qu'había una resolución pa poner fin a la guerra. Les bombes de recímanu afectaron a grandes árees, incluyíes viviendes privaes, tierres de cultivos, negocios comerciales y tiendes. Van Tar con nós per munchos meses, posiblemente años. Acaldía, hai xente mancada o que muerre por estes armes. Los civiles van morrer de forma desproporcionada otra vegada, inclusive dempués d'acabada la guerra".<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/08/30/internacional/1156961187.html Naciones Xuníes acusa a Israel del 'usu totalmente inmoral' de bombes de recímanu n'El Líbanu]</ref> Pela so parte [[UNICEF]] realizó sobre'l terrén una evaluación del impautu sobre la población infantil libanesa d'esti tipu d'armamentu;<ref>[http://www.unicef.org/spanish/emerg/index_35418.html UNICEF en casos d'emerxencia: ''Pa los neños y neñes libaneses, hasta los sos propios vecinderos son campos minaos''</ref> sicasí, Israel niega utilizar estes armes de forma illegal y defendió el so usu al señalar que "ye llegal según el derechu internacional" y que'l so exércitu utilizar "acordies coles normes internacionales".<ref>[https://web.archive.org/web/20071107090150/http://www.jornada.unam.mx/2006/07/26/034n1mun.php Defende Israel l'usu de bombes de recímanu n'ofensiva en El Líbanu; "son llegales", señala<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Nel discutiniu sobre l'efectu de les bombes de recímanu, l'obispu [[Silvano Maria Tomasi]], observador permanente ante la Oficina de les Naciones Xuníes de Xinebra, pidió en nome de la [[Santa Sede]], la moratoria nel so usu. «Les víctimes de conflictos pasaos y les víctimes potenciales de conflictos futuros nun pueden esperar años de negociaciones y de discutinios».<ref>[http://es.catholic.net/laiglesiahoy/mundoarticulo.phtml?consecutivu=94426 ''La Santa Sede esixe una moratoria pal usu de bombes de recímanu''] en Catholic.net. Tomada'l 7 de setiembre de 2006</ref><ref>[http://es.catholic.net/laiglesiahoy/mundoarticulo.phtml?consecutivu=94425 Declaración oficial completa de Silvano María Tomasi, observador permanente del Vaticanu ante la Oficina de les Naciones Xuníes de Xinebra sobre la solicitú de moratoria de les bombes de recímanu]. Catholic.net. Tomada'l 7 de setiembre de 2006.</ref> [[Ficheru:Haifa car damaged by shrapnel July 17 2006.jpg|thumb|Detalle de los daños provocaos pola metralla y les boles d'aceru con que van cargaos los ''[[katiusha|katiushes]]'' con que Hezbolá bombardia les ciudaes israelines.]] Hai que recordar que, del otru llau, Hezbolá –que s'atopa ''per se'' fuera de la llegalidá internacional al ser una organización irregular– llanzó yá dellos miles de [[misil]]es<ref>[https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060727145801&tabID=1&ch=69 Hezbolá llanzó más de 1.400 misiles contra Israel en dos selmanes d'ofensiva]</ref> de forma indiscriminada sobre ciudaes israelines del norte, cargaos de bola d'aceru<ref>https://web.archive.org/web/20150222224403/http://es-israel.org/WARINHAIFA1.pps</ref> y con [[cabeza esplosiva|cabeces esplosives]] d'hasta cien kilos capaces de baltar edificios enteros. Hezbolá foi tamién acusada d'instalar los sos arsenales y les sos danzaderes de misiles en zones densamente poblaes, dir vistíos de civil y entemecese ente la población,<ref>{{Cita web |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,19955774-5007220,00.html |títulu=Photos that damn Hezbollah |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090705203002/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,19955774-5007220,00.html |fechaarchivu=2009-07-05 }}</ref> lo que maximiza el riesgu de baxes civiles ente los libaneses (lo cual ye aprovecháu por Hezbolá como propaganda). Nesi sentíu, el subsecretariu de la [[Oficina de Coordinación d'Asuntos Humanitarios]], [[Jan Egeland]], dixo que "Hezbolá debe de dexar d'entemecese cobardemente ente muyeres y neños".<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111204152425/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C205352%2C00.html |fechaarchivu=2011-12-04 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,205352,00.html |títulu=FOXNews.com - O.N. Chief Accuses Hezbollah of 'Cowardly Blending' Among Refugees - Middle East Map}}</ref> El [[30 de xunetu]], un edificiu d'apartamentos na ciudá libanesa de [[Caná]] esbarrumbar tres [[Bombardéu de Caná de 2006|un bombardéu israelín]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070311041037/http://edition.cnn.com/interactive/world/0607/gallery.israeli.airstrike/frameset.pics.exclude.html Imáxenes de CNN de los civiles libaneses afeutaos pol bombardéu sobre Caná]</ref> Numberosos medios falaron de 54 persones muertes, 27 d'ellos neños, y provocó una gran conmoción internacional. Una vegada qu'un informe de Human Rights Watch cuestionó les cifres de finaos,<ref>[http://www.hrw.org/english/docs/2006/08/02/lebano13899.htm Israel/Lebanon: Qana Death Toll at 28 (Human Rights Watch, 2-8-2006)<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> l'hospital libanés de [[Tiro]] reconoció que'l númberu de muertos yera en realidá de 28, ente ellos 16 neños.<ref>https://web.archive.org/web/20070928070701/http://iblnews.com/story_se.php?id=16356</ref> La cifra definitiva confirmar de 27 persones, ente elles 17 menores.<ref>[http://hrw.org/reports/2007/lebanon0907/12.htm Why They Died - Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War - Appendix I. List of Attacks Investigated], [[Human Rights Watch]], setiembre [[2007]].</ref> La cifra de muertos ye una de les inconsistencies que se taben señalando dende fontes hebrees[http://noti.hebreos.net/enlinea/2006/08/03/983/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529024406/http://noti.hebreos.net/enlinea/2006/08/03/983/ |date=2016-05-29 }}. El Primer Ministru Israelín, Ehud Ólmert, llamentó les muertes d'inocentes, alegando que los habitantes de la llocalidá fueren alvertíos con [[octaviella (papel)|octavielles]] de que teníen d'abandonar Caná ante la inminencia de los bombardeos. [[Ficheru:Destroyed balustrade in bombed Beirut house July 20 2006.jpg|left|220px|thumb| Balaustrada destruyida nuna vivienda de [[Beirut]] por un bombardéu israelín el [[20 de xunetu]].]] L'informe de Naciones Xuníes del 8 d'agostu, señaló la imposibilidá d'escapar de la ciudá por cuenta de los continuos ataques de los israelinos sobre carreteres y tresportes de too tipu. El mesmu informe calificó l'ataque de «modelu de violación del derechu internacional, incluyíu'l derechu humanitariu internacional y les lleis sobre derechos humanos». Según l'informe de la ONX, «la Fuercia Provisional de la ONX n'El Líbanu (FPNUL) nun puede confirmar o negar si Hizbulá taba llevando a cabo actividaes militares dende Qana nos díes anteriores al ataque del 30 de xunetu». L'informe de Annan tamién recoyó la opinión del [[Comité Internacional de la Cruz Bermeya]] (CICR), qu'envalora que "avisar primeramente a la población civil del inminente ataque non exime a Israel de les sos obligaciones so les normes y principios del [[derechu internacional humanitariu]]". Ólmert afirmó que la ciudá yera utilizada como base d'operaciones por Hezbolá, lo que darréu foi negáu pol gobiernu libanés.<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/146565/0/Annan/Qana/declaraciones/ Annan: "L'ataque en Qana foi una violación del derechu internacional"], ''[[20 minutos]]'', 8 d'agostu de 2006.</ref> [[Kofi Annan]], [[Secretariu Xeneral de la ONX]], declaró tres l'ataque: "''naide dulda del derechu d'Israel a la llexítima defensa, pero que la manera en qu'actúa ta causando muertes y sufrimientu en proporciones inaceptables''".<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/07/31/internacional/1154307259.html El Conseyu de la ONX deplora l'ataque en Qana pero nun encamienta a una tregua inmediata | elmundo.es<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Pela so parte, la Fuercia Aérea Israelina investigó'l socesu, incluyida la causa de que l'edificiu bombardiáu esbarrumbárase siete hores dempués del ataque.[https://web.archive.org/web/20071015045813/http://actualidad.terra.es/nacional/articulo/israel_investiga_diferencia_horaria_bombardéu_1013810.htm]. Nel informe oficial, dau a conocer el 3 d'agostu, l'Exércitu Israelín acusa a Hezbolá d'usar a la población como escudos humanos y sostién que'l bombardéu efectuóse porque se desconocía que nel edificiu de Caná hubiera civiles.<ref>[http://www.elpais.es/articulo/internacional/ejercito/israeli/sostién/sabia/edificiu/Qana/habia/civiles/elpporint/20060803elpepuint_3/Tes/ El País, España, 3 d'agostu de 2006]</ref> Según declararon pilotos de [[caza (avión)|caces]], la [[táutica]] de Hezbolá –ensin uniformes, ensin separación ente milicia y población– supón un dilema permanente pa l'aviación israelina.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/esterior/nota.asp?nota_id=830067&origen=rellacionaes Entrevista con miembros de la Fuercia Aérea Israelina] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Entrevista con miembros de la Fuercia Aérea Israelina |2=http://www.lanacion.com.ar/esterior/nota.asp?nota_id=830067&origen=rellacionaes |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Amnistía Internacional]] y [[Human Rights Watch]] tornaron les conclusiones de la investigación israelina y afirmaron qu'investigadores de dambes organizaciones que visitaron Qana el 31 de xunetu, el día dempués del ataque, nun atoparon nengún equipu militar destruyíu n'o cerca de la casa. De la mesma, nenguna de les decenes de periodistes internacionales, trabayadores de rescate y observadores internacionales que visitaron Qana el 30 y 31 de xunetu dixeron ver nenguna prueba de la presencia militar de Hezbolá n'o alredor de la casa. Según Human Rights Watch, los trabayadores de rescate tampoco recuperaron cuerpos que paecieren de combatientes de Hezbolá nel interior o cerca del edificiu. Según un testigu, "hai aviones de vixilancia acurriéndose a lo cimero acaldía. (...) Ye imposible que los aviones nun vieren que'l llugar taba llenu de muyeres y neños".<ref>[https://web.archive.org/web/20080613213912/http://www.amnesty.org/es/library/asset/MDE02/033/2006/en/dom-MDE020332006en.pdf Israel/Lebanon. Out of all proportion - civilians bear the brunt of the war], páxs. 39-41, Amnistía Internacional, 21 de payares de 2006.</ref><ref>[http://www.hrw.org/english/docs/2006/08/02/lebano13899.htm Israel/Lebanon: Qana Death Toll at 28], Human Rights Watch, 2 d'agostu de 2006.</ref> Pal [[3 d'agostu]], la ofensiva israelina matara a más de 900 persones y mancáu a otres 3000, y un terciu de les víctimes tenía menos de 12 años, según información del Primer Ministru Libanés, Fuad Siniora. Según les sos cifres un cuartu de la población del país —un millón de persones— fuera movida debíu al conflictu armáu.<ref>http://es.news.yahoo.com/03082006/44-89/libano-diz-ofensiva-israeli-matáu-900-persones.html</ref> Pel llau israelín, escontra'l [[2 d'agostu]], produxérense 55 baxes, ente elles 19 civiles[https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060802204620&tabID=1&ch=69]. 300&nbsp;000 israelinos abandonaron les sos cases nel norte del país.<ref>[http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2006/07/31/world/middleeast/31displaced.html&OQ=_rQ3D2Q26refQ3DmiddleeastQ26orefQ3Dslogin&OP=197a93adQ2FBl5uB3sUQ3CVssI.B.!!GB!4BQ27LBlsV@3Bgq33@55_Q3CIBQ27L3qQ3Cd@_O53Q2BxIg@ New York Times]</ref> [[Ficheru:House in Maalot hit by Katyusha.jpg|thumb|200px|Casa destruyida'l [[31 de xunetu]] por impautu de katyusha en Ma'alot-Tarshiha, Israel.]] El [[4 d'agostu]], l'[[Axencia pa los Refuxaos de la ONX]] (UNHCR) alvirtió que la continua destrucción de carreteres y pontes n'El Líbanu per parte de l'aviación israelina ta enzancando la distribución de l'[[ayuda humanitaria]]. Pela so parte el [[Fondu de Naciones Xuníes pa la Infancia]] (UNICEF) dio la voz d'alarma sobre la situación humanitaria nel sur d'El Líbanu por cuenta de los continuos bombardeos israelinos. Un [[Voceru (comunicación)|vocera]] de la organización señaló los problemes d'[[escasez d'agua]] y de [[combustible]] na zona, según l'amenaza d'[[epidemia|epidemies]].<ref>{{enllaz rotu|1=http://english.aljazeera.net/NR/exeres/B67C13FC-A3AD-49C3-9B68-0C7768AF88DB.htm |2=http://english.aljazeera.net/NR/exeres/B67C13FC-A3AD-49C3-9B68-0C7768AF88DB.htm |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Pela so parte la [[Organización Internacional de les Migraciones]] (OIM) afirmó que los bombardeos israelinos de la pasada madrugada sobre'l norte de Beirut "cortaron una vía de comunicación vital cola frontera siria" que s'utilizaba pa sacupar persones escontra'l país vecín. Esi mesmu día, un ataque israelín sobre un grupu de llabradores libaneses mató a ente 23 y 33 civiles cerca de la frontera con Siria. Per otru llau, siquier 17 persones morrieron y delles más resultaron mancaes nun ataque israelín contra un edificiu na ciudá sureña de [[Taiba]]. Tamién les zones cristianes del norte del país, hasta la fecha ayenes a la guerra, sufrieron per primer vegada ataques israelines.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/08/04/internacional/1154696722.html Siquier 23 muertos nun ataque aereu israelín cerca de la frontera ente El Líbanu y Siria | elmundo.es<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Ocho civiles y cuatro soldaos morrieron esi mesmu día no que foi'l día más mortíferu pa Israel dende l'empiezu de los ataques de Hezbolá. Decenes de persones resultaron mancaes pola fola de cohetes qu'azotó'l norte mientres esta tarde. La policía afirmó qu'unos 130 cohetes fueren disparaos escontra Israel en tan solo 90&nbsp;minutos, ente les 16:00 y les 17:30. Un voceru de la policía israelina informó que, pal [[10 d'agostu]], impactaren en suelu israelín 3526&nbsp;proyeutiles, 716&nbsp;en ciudaes, cola resultáu de 51&nbsp;ciudadanos israelinos muertos y 810&nbsp;mancaos, d'ellos 59&nbsp;mancaos graves. Estos datos nun inclúin a soldaos muertos y mancaos en suelu libanés.<ref>[http://buenosaires.mfa.gov.il/mfm/Data/99828.pdf]</ref> == Reaición == === Israel y El Líbanu === De primeres, n'Israel, el sofitu a la guerra yera total,<ref>[http://www.lasprovincias.es/valencia/pg060719/prensa/noticias/Internacional/200607/19/VAL-SUB-149.html «El 81% de los israelinos nun quieren que la guerra acabe hasta que se liquide a Hezbolá”.»]</ref> pero ante les perdes humanes, esa situación camudó. Amás l'otru 20 % contrariu a la guerra taba formáu polos palestinos del 48 o árabe-israelinos (como los denomina Israel) y los pequeños grupos pacifistes israelinos. === Comunidá internacional === La reaición unánime de la [[comunidá internacional]] foi d'esmolición pol deterioru de la fráxil situación [[xeopolítica]] nel conflictivu [[Oriente Mediu]], y pola estabilidá del Gobiernu d'El Líbanu.{{ensin referencies}} A ello sumóse per un sitiu la comprensión de los argumentos israelinos y el sofitu al so [[derechu de defensa propia]] frente a los ataques de Hezbolá, conxuntamente con crítiques pola durez de los ataques y la muerte de civiles, interpretada como reñida col [[principiu de proporcionalidad]] establecíu pol artículu 51 de la [[Carta de les Naciones Xuníes]].<ref>[http://www.un.org/spanish/aboutun/charter/chapter7.htm Carta de les Naciones Xuníes, Capítulu VII, artículu 51]</ref> Otros estaos, principalmente aquellos engarraos con Israel o [[Estaos Xuníos]], pronunciáronse condergando la ofensiva israelina. Pela so parte, Israel resaltó la provocación y belixerancia de Hezbolá, dempués de que les Naciones Xuníes certificaren nel añu 2000 la retirada total del país de territoriu libanés, y quexóse de la falta de comprensión per parte de dellos gobiernos europeos de les circunstancies en qu'Israel se vio obligada a actuar.<ref>{{cita noticia |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2006/07/14/internacional/1152890784.html |títulu=L'embaxador israelín llamenta la 'completa falta de comprensión' d'España escontra la situación periódicu=El Mundu |fecha=14 de xunetu de 2006}}</ref> El Gobiernu Libanés pidió ante'l [[Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes|Conseyu de Seguridá de la ONX]] un inmediatu alto'l fueu, ensin que'l Conseyu aprobara una resolución al respeutu. N'[[Europa]], les crítiques más dures a l'aición israelina fueron feches pol [[Presidente de Francia|presidente francés]], [[Jacques Chirac]], aliáu d'El Líbanu{{ensin referencies}}, quien se preguntar si Israel buscaba la destrucción d'El Líbanu y consideró que la so reaición a la captura de los sos soldaos yera totalmente desproporcionada.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_5178000/5178724.stm BBC Mundo | Internacional | Israel intensifica ataques n'El Líbanu<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> El [[Presidente del Gobiernu d'España|Presidente del Gobiernu Español]], [[José Luis Rodríguez Zapatero]], tamién foi bien críticu<ref>[http://www.psoe.es/ambito/saladeprensa/news/index.do?id=87238&action=View PSOE Zapatero: “Los silencios ante lo que güei se vive n'Oriente Mediu pueden ser arrepentimientos mañana”<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> y declaró: «Los silencios ante lo que güei se vive n'Oriente Mediu pueden ser arrepentimientos mañana», declaraciones del [[16 de xunetu]] de 2006 n'[[Alicante]] y pola [[Santa Sede]],<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/07/15/elmundo/i-03502.htm |títulu=«Clarín», 15 de xunetu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090121075039/http://www.clarin.com/diario/2006/07/15/elmundo/i-03502.htm |fechaarchivu=2009-01-21 }}</ref> quien fustigaron la dura reaición israelina, anque salvaguardaron el so derechu a la llexítima defensa. Los gobiernos [[cuba|cubanu]] y [[Venezuela|venezolanu]] emitieron dos talos comunicaos condergando enérxicamente a Israel,<ref>[https://web.archive.org/web/20070527081236/http://www.granma.cu/espanol/2006/xunetu/sabado15/declaracion.html «Granma», 15 de xunetu de 2006]</ref><ref>[http://www.abn.info.ve/go_news5.php?articulo=53863&llee=4 «Axencia Bolivariana de Noticies», 15 de xunetu de 2006] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Axencia Bolivariana de Noticies», 15 de xunetu de 2006 |2=http://www.abn.info.ve/go_news5.php?articulo=53863&llee=4 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> de la que les reaiciones más dures vinieron per parte d'Irán y Siria.<ref>[https://web.archive.org/web/20070716233832/http://www.irna.ir/es/news/view/menu-366/0607132794181721.htm «Axencia de Noticies IRNA», 13 de xunetu de 2006]</ref><ref>[http://www.cadena3.com.ar/noticies_ampliada.asp?mas=82905 «Cadena 3 Arxentina», 14 de xunetu de 2006]</ref> Pela so parte, el [[Presidente de Rusia|presidente rusu]], [[Vladímir Putin]], nun escluyó qu'Israel escorriera «oxetivos muncho más amplios» que la lliberación de los sos militares prindaos.<ref>[http://sp.rian.ru/onlinenews/20060716/51420030.html «RIA Novosti», 16 de xunetu de 2006]</ref> El [[Primer Ministru del Reinu Xuníu|primer ministru británicu]], [[Tony Blair]] y el [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente d'Estaos Xuníos]] [[George Walker Bush|George W. Bush]], en tanto, sofitaron el derechu a la defensa d'Israel y acusáu a Hezbolá d'empezar el conflictu,<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/07/18/internacional/1153243271.html «Bush y Blair acusen a Irán y Siria de sofitar a la guerrilla de Hezbolá.»]</ref> y fixeron un llamamientu a Siria y a Irán por qu'exerza la so influyencia y detengan a Hezbolá. [[Arabia Saudita]] pela so parte, atacó les aiciones de Hezbolá, llomándoles de «inesperaes, desaparentes ya irresponsables», y culpando a la organización de facer recular a la rexón n'años, secundáu na so posición por [[Exiptu]], [[Xordania]], [[Iraq]], l'Autoridá Palestina, los [[Emiratos Árabes Xuníos]], [[Baḥréin]]<ref>{{Cita web |url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/738698.html |títulu=Cume n'El Cairo de la Lliga Árabe, 15 de xunetu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060718004523/http://haaretz.com/hasen/spages/738698.html |fechaarchivu=2006-07-18 }}</ref> y [[Kuwait]].<ref>{{Cita web |url=http://www.arabtimesonline.com/arabtimes/opinion/view.asp?msgID=1242 |títulu=Editorial del ''Arab Times'' de Kuwait, 22 de xunetu de 2006: «Les operaciones d'Israel en Gaza y El Líbanu respuenden al interés de los pueblos árabes y de la comunidá internacional» (inglés) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180719061127/http://www.arabtimesonline.com/arabtimes/opinion/view.asp?msgID=1242 |fechaarchivu=2018-07-19 }}</ref> El mesmu Primer Ministru libanés, Fuad Siniora, criticó con durez a Hezbolá, acusándolo de convertise nun problema pergrave», al ser un estáu dientro d'un estáu» que respuende a les [[axenda política|axendes polítiques]] d'Irán y Siria, y fixo un llamáu al mundu a «ayudar nel desarme» de la organización.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Esteri/2006/07_Luglio/20/cremones1.shtml Entrevista al ''premier'' libanés Fuad Siniora, 20 de xunetu de 2006 (italianu).] ''[[Corriere della Sera]]''</ref> El [[26 de xunetu]] el Secretariu de les Naciones Xuníes, Kofi Annan, pidió a Israel una investigación pola muerte de cuatro observadores de la ONX nun bombardéu del Exércitu Israelín en [[Khiam]] onde tán esplegaes les fuercies d'[[Fuercia Provisional de les Naciones Xuníes pa El Líbanu|UNIFIL]] y onde los israelinos fueron alvertíos en diez causes pol mesmu organismu internacional que-yos taben bombardenado<ref>[http://www.informador.com.mx/sitio/cgi-bin/show.pl?id=2707n100&content=article&section=internacional L'Informador, xueves 27 de xunetu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=L'Informador, xueves 27 de xunetu |2=http://www.informador.com.mx/sitio/cgi-bin/show.pl?id=2707n100&content=article&section=internacional |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} y [https://web.archive.org/web/20060813031803/https://www.abc.es/20060727/internacional-oriente-mediu/observadores-avisaron-diez-veces_200607270708.html Diariu ABC, id.]</ref> y declaró tar "conmocionáu y fondamente afaráu pol ataque apostáu de les Fuercies de Defensa Israelines contra un puestu d'observación de la ONX" de la que consideró l'aición como un "tráxicu asesinatu". El primer ministru israelín, Ehud Ólmert, espresó a Annan el so "fondu pesar" pola muerte de los observadores internacionales y aseguró que se van investigar los fechos, anque negó les imputaciones de que fuera una aición apostada, tachando les pallabres de Kofi Annan como «prematures y errónees».<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/07/26/internacional/1153917296.html «La ONX denuncia que los sos observadores pidieron 10 vegaes el cese de los ataques contra'l so puestu.» | elmundo.es<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Un día dempués de les graves acusaciones del secretariu de la ONX, conocióse un corréu electrónicu del observador canadianu [https://web.archive.org/web/20060813100141/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060718/mideast_lebanon_UN_060716/20060718/] muertu en Khiam nel qu'informaba unos díes primero que Hezbolá taba usando'l puestu de UNIFIL como escudu de la so posición y que les IDF israelines -yos bombardiaben «por necesidaes táctiques, non por ser l'oxetivu».[https://web.archive.org/web/20070517040057/http://www.canada.com/ottawacitizen/news/story.html?id=37278180-a261-421d-84a9-7f94d5fc6d50] El día 3 d'agostu un comunicáu de les Naciones Xuníes comunicó qu'un misil de Hezbolá impactó direutamente nuna posición de UNIFIL nel área de [[Hula]], y media hora más tarde, otru misil de Hezbolá impactó na mesma posición.<ref>[http://www.un.org/spanish/News/fullstorynews.asp?NewsID=7447 El Líbanu: «ONX suspende otru despachu d'asistencia humanitaria.»<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> El [[Presidente de Venezuela|presidente venezolanu]], [[Hugo Chávez]], un estrechu aliáu d'Irán[https://web.archive.org/web/20070930023633/http://www.eltiempo.com.ve/noticies/default.asp?id=81079], ordenó'l 3 d'agostu la retirada del [[embaxador]] de Venezuela n'Israel pol so refugu al xenocidiu» que, al so xuiciu, esi Estáu «comete» contra los pueblos libanés y palestín, según declaró'l mesmu Presidente. Chávez tamién condergó qu'EE.XX. se negó a dexar que'l Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes tome dalguna decisión pa frenar el xenocidiu qu'Israel ta cometiendo contra los pueblos palestín y d'El Líbanu».<ref>[http://www.elpais.es/articulo/internacional/Israel/entama/ampliar/zona/seguridá/Libano/frenar/agua/misiles/elpporint/20060804elpepuint_1/Tes/ El País, España]</ref> Pela so parte, el presidente iranín, [[Mahmud Ahmadineyad]], principal soporte políticu y militar de Hezbolá, declaró que la «meyor solución» a la crisis d'El Líbanu ye la eliminación d'Israel, anque pidió, como primer midida, un "inmediatu alto'l fueu" ente Israel y la milicia xiina libanesa Hezbolá. Tales pallabres fueron pronunciaes nel cume de la Organización de la Conferencia Islámica, que se celebraba en [[Malasia]]. Ahmadineyad, amás pidió a tolos estaos musulmanes que «corten toles sos rellaciones políticu y económicu, abiertes y secretes, col falsu ya illegal réxime sionista» en represalia polos ataques contra El Líbanu. Coles mesmes, encamentó a tolos países islámicos que «aisllen» a Estaos Xuníos y Reinu Xuníu por sofitar la ofensiva israelina en El Líbanu.<ref>[https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060803122231&tabID=1&ch=69]</ref> El Presidente de Francia, críticu de la ofensiva israelina, tornó les declaraciones del presidente iranín al acusar a Irán de tener «una parte de responsabilidá nel conflictu actual» una y bones alegó disponer d'informaciones que demostraríen qu'Irán «apurre armes sofisticaes y financiamientu» a Hezbolá p'atacar a Israel, lo que la República Islámica niega.<ref>[https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060726132300&tabID=1&ch=69]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.azcentral.com/lavoz/spanish/global/articles/global_115058.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130320084446/http://www.azcentral.com/lavoz/spanish/global/articles/global_115058.html |fechaarchivu=2013-03-20 }}</ref> Irán, que nun reconoz l'Estáu d'Israel y qu'amenació en numberoses ocasiones con destruyilo, fixo públicu'l so total respaldu a la milicia islamista Hezbolá.<ref>{{Cita web |url=http://iblnews.com/story.php?id=16333 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928071057/http://iblnews.com/story.php?id=16333 |fechaarchivu=2007-09-28 }}</ref> == Actividá diplomática == [[Ficheru:John R. Bolton.png|thumb|155px|[[John Bolton]], Embaxador d'Estaos Xuníos ante les Naciones Xuníes.]] Paralelamente a la intensificación y l'agravamientu de la situación, y al cabu de cinco díes d'hostilidaes, notóse una febril actividá diplomática tantu nel terrén billateral como a nivel de les rellaciones multillaterales.{{ensin referencies}} La principal iniciativa en tal sentíu provieno per parte de los líderes de los países industrializaos ([[G-8]]), na so xunta cume de [[San Petersburgu]] del [[16 de xunetu]] de 2006. Tres evidenciar una fonda disparidad de criterios mientres la xunta, los países llograron consensuar un comunicáu conxuntu que llama al cese del fueu y a la lliberación de los militares israelinos prisioneros,<ref>[http://www.elpais.es/articulo/internacional/crisis/Oriente/Proximo/protagoniza/empecipio/cume/G-8/elpporint/20060716elpepuint_3/Tes/ «El País», 16 de xunetu de 2006.]</ref> afirmando'l derechu israelín de defensa propia, y culpando a «los elementos estremistes y los que los sofiten» d'abasnar a la zona al caos.<ref>[http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L1684083.htm Axencia «Reuters», 16 de xunetu de 2006 (inglés).] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Axencia «Reuters», 16 de xunetu de 2006 (inglés). |2=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L1684083.htm |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Dientro del intre de la crisis, Estaos Xuníos, faciendo usu del so poder de [[vetu]], evitó que'l Conseyu de Seguridá condergue explícitamente determinaes aiciones d'Israel en territoriu d'El Líbanu, magar los pidimientos del Secretariu Xeneral al respeutu.<ref>[http://es.news.yahoo.com/30072006/4/annan-reclama-consejo-seguridad-firme-conderga-ataque-israeli-qana.html «Europa Press» citáu por Yahoo! Noticia España, 30 de xunetu de 2006.]</ref><ref>[http://www.un.org/spanish/News/fullstorynews.asp?NewsID=7422 «Centru de Noticies ONX», 30 de xunetu de 2006.]</ref> Magar lo anterior, al respective de la muerte d'observadores del organismu y la masacre de Caná, el Conseyu emitió una serie de declaraciones consensuaes nes cualos espresa la so esmolición por "''l'amenaza de la esguilada de violencia, con graves consecuencies humanitaries''".<ref>[https://web.archive.org/web/20060801022339/http://www.un.org/News/Press/docs//2006/sc8791.doc.htm «Security Council expresses 'shok and distress' at Israeli shelling in Qana.» (n'inglés). Departamentu d'Información Pública del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes. Documentu SC/8791. 30 de xunetu de 2006.]</ref> Pela so parte, el [[Primer Ministru d'Italia|primer ministru italianu]], [[Romano Prodi]], caltuvo contactos col ''premier'' Israelín, y comunicó a El Líbanu qu'esti país taría dispuestu a un cese del fueu, en casu de ser devueltos los soldaos, y que Hezbolá retirar al norte del [[ríu Litani]], nel sur libanés.<ref>[http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1150886016168&pagename=JPost%2FJPArticle%2FshowFull 16 de xunetu de 2006 (inglés).] ''[[Jerusalem Post]]''.</ref> En tanto, l'[[Alto Comisionáu]] de la [[Xunión Europea]] para [[Asuntos Esteriores]], [[Javier Solana]], efectuó una visita sorpresa a El Líbanu,<ref>[http://www.elpais.es/articulo/internacional/Javier/Solana/llega/sorpresa/Beirut/elpporint/20060716elpepuint_10/Tes «El País», 16 de xunetu de 2006]</ref> xunto col representante de les Naciones Xuníes pa Oriente Mediu, [[Terje Rød-Larsen]]. El primer ministru libanés, Fuad Siniora, pela so parte, espresóse dispuestu a esplegar l'Exércitu del so país hasta la frontera internacional, según la resolución 1559 del Conseyu de Seguridá y la demanda del gabinete de Ehud Ólmert.<ref>[http://www.haaretz.com/hasen/spages/738727.html 16 de xunetu de 2006 (inglés).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060717170707/http://www.haaretz.com/hasen/spages/738727.html |date=2006-07-17 }} ''[[Hai'aretz]]''</ref> El Presidente del [[Congresu d'El Líbanu|Congresu Libanés]], [[Nabih Berri]], manifestó que'l so Gobiernu busca la mediación d'un tercer actor pa llograr un altu al fueu. Parte de la población israelina manifestóse nesi sentíu: el 16 de xunetu, una manifestación ante la [[Knesset]] pidió'l fin de les aiciones militares y la continuación d'un procesu políticu.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/elmundo/4-69992-2006-07-17.html Página/12, 17 de xunetu de 2006.]</ref> El día [[29 d'agostu]], el Secretariu Xeneral de les [[Naciones Xuníes]], [[Kofi Annan]], realizó una visita a [[Xerusalén]], capital d'[[Israel]], y declaró qu'esperaba que les fuercies de paz fueren axuntaes lo más aína por qu'asina l'exércitu israelín pudiera tornar a casa.<ref>{{cita publicación |títulu = Secretary-General's press encounter after meeting with Israeli Defense Minister Amir Peretz |url = http://www.un.org/apps/sg/offthecuff.asp?nid=924 |editorial = [[Naciones Xuníes]] |fecha = 29 d'agostu de 2006 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060913175516/http://www.un.org/apps/sg/offthecuff.asp?nid=924 |fechaarchivu = 13 de setiembre de 2006 }}</ref> Na so visita a [[Israel]], mientres los díes [[10 de setiembre|10]] y [[11 de setiembre]], el primer ministru británicu, [[Tony Blair]], afirmó que sería «insensatu» ignorar l'amenaza que supón Irán y emplazó a Israel y al Gobiernu palestín a reforzar el procesu de paz nuna entrevista publicada güei pol diariu israelín ''Haaretz''.<ref>{{cita publicación |títulu=Blair afirma nuna entrevista que ye "insensatu" ignorar l'amenaza iranina |url= https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060911120551&tabID=1&ch=69 |axencia=[[Europa Press]] |fecha=11 de setiembre de 2006 }}</ref> El [[ministru d'Asuntos Esteriores y de Cooperación d'España]], [[Miguel Ángel Moratinos]], axuntóse'l día [[11 de setiembre]] na capital del [[Estáu d'Israel]], [[Xerusalén]], con [[Ehud Ólmert]] y cola ministra israelina d'Asuntos Esteriores, [[Tzipi Livni]] y afirmó qu'[[España]] nun precisa «garantíes» del Gobiernu d'Israel pal esplegue de les sos tropes nel sur d'El Líbanu porque son dos países «amigos» y «nun atacamos mutuamente». Israel, pela so parte, diz apreciar la participación española pero recuerda que nun pidió l'esplegue d'una fuercia internacional pa garantizar el so defensa. El titular d'Esteriores, Miguel Ángel Moratinos, almitió que «foi Hezbolá quien desencadenó la crisis».<ref>{{cita publicación |títulu=Moratinos diz que nun faen falta "garantíes" d'Israel pal esplegue en El Líbanu porque ye un país "amigu". |url= https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060911205730&tabID=1&ch=69 |axencia=[[Europa Press]] |fecha=[[11 de setiembre]] de [[2006]] }}</ref> === Aición diplomática de la ONX === [[Kofi Annan]] intentó dende'l primer momentu llograr una resolución del [[Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes|Conseyu de Seguridá]] pa un inmediatu alto al fueu de les hostilidaes, pero'l representante d'[[Estaos Xuníos d'América|EE.XX.]], [[:en:John_R._Bolton|John Bolton]], negóse sistemáticamente a diches pidimientos, vetando los proyeutos que se presentaben, hasta que finalmente se llegó a un alcuerdu con tolos miembros de dichu conseyu. == Últimos díes de guerra == Nos últimos dos díes, ante l'anunciu d'un alcuerdu pa una resolución del Conseyu de Seguridá de la ONX que llamaba a un altu al fueu, dambos bandos intensificaron les sos aiciones béliques. Hezbolá intensificó los sos ataques con cohetes sobre la ciudá de Haifa, bombardiando instalaciones civiles de forma indiscriminada. Pela so parte, Israel dio en esplegar una amplia operación d'invasión terrestre hasta'l ríu Litani, 24 hores antes de la vixencia del cese al fueu. == Armamentu utilizáu == L'armamentu utilizáu en dambos bandos incluyó armes non convencionales y con usos ensin almitir pol [[derechu internacional humanitariu]]. Hezbolá, qu'usó estratexes similares a les de les [[guerra de guerrilles]], tamién usó misiles pa los mentaos ataques sobre la ciudá de Haifa con munición de fragmentación; Israel afirmó que dichos misiles yeren d'orixe iranín y los dirixentes de Hezbolá espresaron que los sos misiles yeren de fabricación d'Estaos Xuníos,<ref>[http://www.voltairenet.org/article143246.html Diputáu Hassan Hajj Hussein, líder de Hezbola: «Les nueses armes nun son iranines, tenemos cohetes norteamericanos, les armes viéndense y mérquense nel mercáu internacional»]</ref> magar esiste un consensu mayoritariu sobre l'orixe siriu ya iranín del so armamentu.<ref>{{cita noticia |nome= Frank |apellíos= Gardner |títulu= Hezbollah missile threat assessed |url= [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5242566.stm |periódicu= BBC News |fecha= 3 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=21 d'abril de 2015 |idioma= inglés}}</ref> Hezbolá tamién emplegó [[Misil antitanque|misiles antitanque]], principalmente'l [[RPG-29]] d'orixe soviéticu,<ref>{{cita noticia |nome= Ze'ev |apellíos= Schiff |títulu= Hezbollah anti-tank fire causing most IDF casualties in Lebanon |url= http://www.haaretz.com/news/hezbollah-anti-tank-fire-causing-most-idf-casualties-in-lebanon-1.194528 |periódicu= Haaretz |fecha= 6 d'agostu de 2006 |fechaaccesu= 21 d'abril de 2015 |idioma= inglés |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170911205912/http://www.haaretz.com/news/hezbollah-anti-tank-fire-causing-most-idf-casualties-in-lebanon-1.194528 |archivedate= 2017-09-11 }}</ref> estropiando edificios y 52 tanques [[Merkava]]; d'ellos, cinco fueron dafechu destruyíos y el restu, reparaos y vueltos al serviciu.<ref name="jdw230806">{{cita noticies |títulu= The war in numbers |editorial= [[Jane's Defence Weekly]] |fecha=23 d'agostu de 2006}}</ref> Pela so parte Israel fixo mayor usu de la so superioridá aérea, usando'l so arsenal de bombes convencionales, sobre manera bombes antibúnkeres, que fueron llanzaes principalmente en Beirut, sobre asities de Hezbolá ya instalaciones civiles. Tamién fixo usu de bombes de [[fósforu blancu]] que pudieron ser llanzaes inclusive sobre población civil;<ref>{{cita noticia |url=http://www.elpais.es/articulo/internacional/presidente/Libano/denuncia/uso/Israel/fosforo/blancu/elpporint/20060725elpepiint_7/Tes/ |títulu=El presidente d'El Líbanu denuncia l'usu per Israel de fósforu blancu |fecha=17 de xunetu de 2006 |periódicu=El País}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.ipsnoticias.net/nota.asp?idnews=38184 |títulu=«Socorristes acusen a Israel d'usar armes illegales.» (28 de xunetu de 2006) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090122051728/http://www.ipsnoticias.net/nota.asp?idnews=38184 |fechaarchivu=2009-01-22 }}</ref> el so usu foi reconocíu per Israel, pero namái sobre oxetivos militares en campu abierto.<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/164818/0/Irsrael/fosforo/Libano/ Israel almite qu'utilizó bombes de fósforu en territoriu libanés]</ref> Según el periodista [[Robert Fisk]], Israel pudo utilizar bombes antibúnker d'uraniu aprobetáu,<ref>[https://web.archive.org/web/20061102012217/http://news.independent.co.uk/world/fisk/article1935945.ece Robert Fisk: «Mystery of Israel's secret uranium bomb.»]</ref> daqué tamién sosteníu pola [[RAI]] nun documental;<ref>[http://www.webislam.com/?idn=7752 «La RAI emite un documental onde se revelen pruebes del usu de bombes d'uraniu per parte d'Israel na guerra d'El Líbanu.»]</ref> sicasí, una investigación de la ONX refugó l'usu de munición d'uraniu aprobetáu.<ref>[http://www.un.org/spanish/News/fullstorynews.asp?newsID=8125&criteria1=Libano «ONX nun atopa pruebes de municiones con uraniu aprobetáu en El Líbanu.»]</ref> Tamién s'emplegaron [[Bomba de racimo|bombes de recímanu]], que la so usu foi cuestionada fora y dientro d'Israel<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_5383000/5383110.stm «Un millón de bombes en El Líbanu.»]</ref> y que causaron víctimes enforma tiempu dempués de concluyíes les hostilidaes.{{ensin referencies}} Colos buques de guerra, les Fuercies de Defensa Israelines bloquiaron marítimamente a El Líbanu, realizando estos buques esporádicos ataques con misiles. Finalmente, les fuercies terrestres cuntaben con divisiones blindaes de tanques d'orixe d'Estaos Xuníos{{ensin referencies}} y de tanques Merkava, de fabricación israelina, amás d'equipos d'última xeneración pa la infantería y fuercies d'élite como la [[Brigada Golani]]. == Incumplimientu del altu'l fueu == El [[14 d'agostu]] de [[2006]], poques hores dempués del empiezu del altu'l fueu, cuatro morteros fueron disparaos dende'l sureste libanés, confirmáu pol [[UNIFIL]] nun comunicáu de prensa,<ref>[https://web.archive.org/web/20060815152337/http://www.un.org/Depts/dpko/missions/unifil/pr029.pdf Comunicáu de Prensa de UNIFIL del 14 d'agostu]</ref> ente que un voceru militar israelín afirmó qu'Israel nun va responder a esta aición{{ensin referencies}}. Nesi mesmu día rexistraron otros cuatro incidentes cuando miembros armaos de Hezbolá averar a posiciones militares israelines, sufriendo cuatro baxes.<ref>[http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/08/14/monday/index.html CNN.com - Monday, August 14 - Aug 14, 2006<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> El [[15 d'agostu]] soldaos israelinos abrieron fueu de nuevu cuando cuatro combatientes de Hezbolá, según la versión de les IDF, averar a les sos posiciones, sufriendo la milicia xiina trés nueves baxes.<ref>[http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/08/15/tuesday/index.html CNN.com - Tuesday, August 15 - Aug 16, 2006<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Esi mesmu día, 10 misiles [[Katyusha]] fueron disparaos por Hezbolá dende'l El Líbanu. Israel repitió que nun respondería, yá que los cohetes nun cruciaron la frontera.<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060820172137/http://www.foxnews.com/story/0,2933,208372,00.html |fechaarchivu=2006-08-20 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,208372,00.html |títulu=FOXNews.com - Hezbollah Rockets Fall Inside Southern Lebanon As Citizens Return to Region}}</ref> El Ministru d'Esteriores libanés, [[Fawzi Sallukh]], informó al unviáu especial de la [[ONX]] a [[El Líbanu]] ya [[Israel]], [[Terje Rucái-Larsen]], del enfrentamientu ente soldaos israelinos y [[milicia]]nos de [[Hezbolá]] mientres la madrugada del [[19 d'agostu]], por cuenta de una operación armada llevada a cabu pol exércitu israelín pa evitar la entrada dende [[Siria]] de nueves armes destinaes al rearmamientu de la milicia xiina,<ref>[http://www.elpais.es/articulo/internacional/primeros/soldaos/fuercia/paz/ONX/lleguen/Libano/elpporint/20060819elpepuint_3/Tes/ «El País», 19 d'agostu de 2006]</ref> no que sería l'incumplimientu más destacáu del altu'l fueu dende la so entrada a valir.<br />El secretariu xeneral de la ONX, Kofi Annan, declaró nun comunicáu de prensa que l'ataque israelín contra Hezbolá en El Líbanu constituyía ''"una violación"'' del cese d'hostilidáes. ''"El secretariu xeneral ta fondamente esmolecíu por una violación, pela parte israelina, del cese d'hostilidaes previstu pol resolución 1701 del Conseyu de Seguridá"'', esplicó un comunicáu fechu públicu pol voceru de Annan.<ref>{{cita web |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=19574&Cr=Leban&Cr1= |títulu=Israel's violation of cessation of hostilities endangers fragile calm – Annan |fechaaccesu=2009 |idioma=inglés}}</ref> El secretariu xeneral de la ONX faló per teléfonu col primer ministru israelín, Ehud Ólmert, quien afirmó que l'ataque trataba d'evitar el tráficu d'armes a Hezbolá y nun constituyía, d'acordies con [[Israel]], una violación de la resolución 1701.<ref>[http://www.elpais.es/articulo/internacional/Libano/revisara/esplegue/tropes/continuan/agresiones/israelies/elpporint/20060820elpepuint_1/Tes/ Annan considera "una violación" del cese d'hostilidaes l'ataque israelín d'ayeri · ELPAÍS.com<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> Pela so parte, el primer ministru libanés, Fuad Siniora, afirmó que «la incursión llevada a cabu poles fuercies d'ocupación israelines güei en [[Bekaa]] ye una flagrante violación del cese d'hostilidaes anunciáu pol [[Conseyu de Seguridá de la ONX]]», y pidió a la delegación de la ONX encabezada por Larsen que preguntara «a Israel cómo piensa aplicar la resolución 1701 del Conseyu de Seguridá, que tien de velar pol cumplimientu del altu'l fueu ente Israel y Hezbolá». «Si les violaciones siguen, la responsabilidá va recayer sobre'l Conseyu de Seguridá de la ONX, que va tener qu'esixir a Israel que pare les sos agresiones» añadió Sallukh.<ref>[https://web.archive.org/web/20060822012007/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/4749763Y-9242-4A0F-99FB-B9CB3BAD32B5.htm Hezbollah 'foils Israeli raid']</ref><ref>[http://es.news.yahoo.com/19082006/4/libano-acusa-israel-cometer-flagrante-violacion-altu-fueu-incursion-güei.html El Líbanu acusa a Israel de cometer una "flagrante violación" del altu'l fueu cola so incursión de güei] Europa Press del 19 d'agostu de 2006.</ref> De la mesma, el Ministeriu del Esterior d'Israel aseguró nun comunicáu que la operación militar israelina nel este d'El Líbanu foi «una respuesta a una clara violación del altu'l fueu», una y bones la resolución 1701 del Conseyu de Seguridá de la ONX prohibe la tresferencia d'armes de Siria ya Irán a Hezbolá.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927043114/http://www.itongadol.com.ar/shop/detallenot.asp?notid=15585 La incursión d'ayeri respondía a una previa violación de la tregua]</ref> L'Exércitu Israelín afirmó que la so incursión nel valle del Bekaa pretendía torgar la entrega d'armes a Hezbolá por estos dos países, ensin demostrar a la comunidá internacional que tal tresferencia d'armes produxérase o se tuviera produciendo, y ensin que reclamara l'actuación del Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes. El voceru del Ministeriu del Esterior d'Israel, [[Mark Regev]], dixo que ''"l'altu'l fueu basar na resolución 1701 la cual llama a una fuercia militar internacional na rexón. N'ausencia d'esa presencia, la unviada d'armes a Hezbolá ye una violación clara de la resolución 1701 ya Israel tien derechu a responder. Cuando les fuercies internacionales y l'exércitu libanés tean faciendo cumplir l'altu'l fueu, l'aición israelina nun va ser necesaria."''<ref>{{Cita web |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/19/mideast.main.05/ |títulu=CNN.com - Israel: Raid targets weapons transfer - Aug 19, 2006<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305102040/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/19/mideast.main.05/ |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> [[UNIFIL]] constató cuatro violaciones del espaciu aereu libanés per parte de les Fuercies Aérees d'Israel el [[20 d'agostu]]<ref>[https://web.archive.org/web/20060824013419/http://www.un.org/Depts/dpko/missions/unifil/pr035.pdf Comunicáu de Prensa de UNIFIL del 21 d'agostu]</ref> y otros dos violaciones similares a otru día, según enfrentamientos ente Hezbolá y la Fuercies Armaes Israelines al este de [[Shamaha]].<ref>[https://web.archive.org/web/20060824105220/http://www.un.org/Depts/dpko/missions/unifil/pr036.pdf Comunicáu de Prensa de UNIFIL del 22 d'agostu]</ref> Según ún de los informes de la ONX, el [[29 d'agostu]] el Secretariu Xeneral de les [[Naciones Xuníes]], [[Kofi Annan]], axuntar col Ministru de Defensa Israelín, [[Amir Péretz]], en [[Xerusalén]], y fíxo-y saber qu'Israel violó'l cese'l fueu más cantidá de vegaes que Hezbolla.<ref>{{cita publicación |títulu = Secretary-General's press encounter after meeting with Israeli Defense Minister Amir Peretz |url = http://www.un.org/apps/sg/offthecuff.asp?nid=924 |editorial = [[Naciones Xuníes]], |fecha = 29 d'agostu de 2006 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060913175516/http://www.un.org/apps/sg/offthecuff.asp?nid=924 |fechaarchivu = 13 de setiembre de 2006 }}</ref> == Consecuencies del conflictu == El Gobiernu Libanés a fecha [[27 d'agostu]] de 2006 envaloraba que los daños causaos pola guerra nel so país alzar a 1187 nacionales muertos, 4060 mancaos, 256&nbsp;000 movíos y 15&nbsp;000 viviendes destruyíes, munchos de los muertos y mancaos yeren miembros de Hizbollá.<ref>https://web.archive.org/web/20080928212948/http://www.lebanonundersiege.gov.lb/english/F/Main/index.asp? Lebanon under Siege</ref> Per parte d'Israel, les cifres ufiertaes pelos medios de comunicación, citando como fonte les Fuercies Armaes Israelines, cifraben en 116 los soldaos muertos y 450 los mancaos. Ente los civiles, 41 muertos y 604 mancaos.<ref>[https://archive.today/20120629093457/actualidad.terra.es/nacional/articulo/ultimos_soldaos_muertos_altu_fueu_1035619.htm Últimos soldaos muertos, noticia de Terra España del 14 d'agostu, tomada'l 29 d'agostu.]</ref> Según un informe publicáu por [[Amnistía Internacional]] el [[14 de setiembre]], la milicia xiina libanesa Hezbolah cometió "graves violaciones" de los [[derechos humanos]] al atacar "deliberadamente" a la población civil israelina mientres el conflictu. Amnistía Internacional asegura que Hezbolah llanzó cerca de 4000 cohetes contra'l norte d'[[Israel]], causando la muerte de civiles y mancaos graves y obligando a miles de civiles a acovecese n'abellugos o fuxir. Aproximadamente, una cuarta parte de los cohetes disparáronse direutamente contra zones urbanes, especifica'l documentu. Según la Secretaria Xeneral de AI, [[Irene Khan]], ''"la escala de los ataques de Hezbolah contra ciudaes y pueblos israelinos, el calter indiscrimináu de les armes utilizaes, y les declaraciones de los dirixentes del grupu confirmando la so intención d'atacar a civiles dexen perfectamente claro que Hezbolah violó les lleis de la guerra"''. L'informe d'Amnistía Internacional inclúi datos qu'indiquen claramente que: * Hezboláh disparó unos 900 cohetes [[Katyusha]] inherentemente desaparentes contra zones urbanes del norte d'Israel, en clara violación del principiu de distinción establecíu pol derechu internacional ente oxetivos civiles y militares; * Hezboláh utilizó cohetes [[Katyusha]] modificaos que ''conteníen rodamientos de metal destinaos a causar el mayor númberu posible de muertes y mancadures''; unu d'esos cohetes mató a ocho trabayadores del ferrocarril. Otros cohetes cayeron nel Hospital pa la Galilea Occidental, unu d'ellos estrozó'l serviciu d'oftalmoloxía; * Hasan Nasrallah y otros altos dirixentes de Hezbolá declararon que'l grupu pretendía atacar a civiles como forma de represalia, lo que viola la prohibición tantu de llanzar ataques direutos contra civiles como de tomar represalies cola población civil; * La fuxida de civiles del norte d'Israel y la esistencia d'abellugos evitaron una cifra de muertos cimeru a les 43 baxes civiles rexistraes.<ref>Ye destacable qu'ente los mancaos israelinos, inclúyense árabes-israelinos, ente ellos non pocu musulmanes, que les sos aldegues fueron bombardiaes ensin distinción. {{cita publicación|títulu=Israel/El Líbanu: Ataques apostaos de Hezbolá contra civiles israelinos|url=http://web.amnesty.org/library/Index/ESLMDE020262006|editorial=Amnistía Internacional|fecha=14 de setiembre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071015034729/http://web.amnesty.org/library/Index/ESLMDE020262006|fechaarchivu=15 d'ochobre de 2007}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Acusen a Hezbollah de violar "les lleis de guerra" al disparar contra civiles israelinos|url=http://iblnews.com/story_se.php?id=17738|editorial=Iblnews|fecha=14 de setiembre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928070744/http://iblnews.com/story_se.php?id=17738|fechaarchivu=28 de setiembre de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928070744/http://iblnews.com/story_se.php?id=17738|archivedate=2007-09-28|fechaaccesu=2018-03-18}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Acusen a Hezbolá de crímenes de guerra|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_5344000/5344614.stm|editorial=[[BBC Mundo]]|fecha=14 de setiembre de 2006}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Amnistía acusa a Hezbolá de crímenes de guerra|url=http://www.reuters.es/news/newsArticle.aspx?type=topNews&storyID=2006-09-14T143054Z_01_SAN451998_RTRIDST_0_OESTP-LIBANO-AMNISTIAHEZBOLA.XML|axencia=Reuters|fecha=14 de setiembre de 2006}}</ref> === Daños ambientales a El Líbanu y a Israel === Nun informe publicáu pola [[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]], conclúyese que'l dañu ambiental provocáu polos intensos bombardeos israelinos sobre'l El Líbanu, contra blancos civiles ayenos al conflictu, provocaron un impautu ambiental negativu pa la rexón. Nuna parte l'informe señala: ''"Munchos de los sitios bombardiaos, les fábriques quemaes y los complexos industriales tán contaminaos con una variedá de tóxicos y sustancies dañibles pa la salú"''.<ref>[http://www.un.org/spanish/News/fullstorynews.asp?newsID=8657&criteria1=Libano&criteria2=ambiente PNUMA alvierte daños ambientales graves en El Líbanu]</ref> A ello súmase'l derrame de petroleu provocáu pol bombardéu contra los depósitos de la planta enerxética de la ciudá de '''Djubayl''' o [[Biblos]], n'El Líbanu. Según [[Paul Ginsberg]] que dirixe'l [[Departamentu Forestal del Fondu Nacional Xudíu]], Israel tamién sufrió graves daños ambientales, espresó que ''"Va retrasar 50 años, dos generación enteres, por que los nuesos montes vuelvan ser como yeren antes de la guerra"''.<ref name="Dañu ambiental-Israel">''"Vai retrasar 50 anos, duas gerações inteiras, pa nossas florestas voltarem a ser o que eram antes da guerra", disse Paul Ginsberg, que comanda o Departamentu Florestal do Fundo Nacional Judeu (JNF), uma organização especializada em llantar árvores em Israel...Acredita-se que vos incêndios provocaos pelos foguetes destruíram cerca de 750.000 árvores y 6.680 hectares de florestas y campos, segundu o fundo.'' más en [http://noticias.uol.com.br/ultnot/afp/2006/08/21/ult34o161760.jhtm Guerra non El Líbanu causou pesáu dano ambiental ao norte d'Israel] n'[[UOL]] noticies de [[Brasil]], 21 d'agostu de 2006</ref> En total, según l'informe espublizáu pola citada organización, quemáronse 750&nbsp;000 árboles y 6680 hectárees poles quemes provocaos polos cohetes del movimientu islamista. [[Gidon Bromberg]], direutor d'[[Amigos de la tierra d'oriente mediu]] espresó qu'Israel foi ''emburriáu 50 años tras'' y que se precisa urxentemente un plan de reforestación pal norte d'Israel.<ref name="Dañu ambiental-Israel" /> == Fin del bloquéu aéreo y marítimo == El [[6 de setiembre]] Israel anunció de forma oficial, en recibiendo una fuerte presión internacional, el llevantamientu del bloquéu marítimu d'El Líbanu pal día 7,<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_5321000/5321816.stm ''Israel va terminar bloquéu d'El Líbanu''] BBC Mundo. edición del 6 de setiembre</ref> lo que se consideró en dellos medios como una "marcha tras" del Gobiernu de Olmert dempués d'afirmar que tamién va llevantar por completu'l bloquéu aereu. Esa posibilidá de llevantar el bloquéu foi negada'l [[3 de setiembre]]. La decisión foi tomada n'anunciando una empresa dependiente de [[British Airways]], y col consentimientu del gobiernu británicu, la so intención de volar a Beirut ensin solicitar el permisu d'Israel<ref>[http://www.elpais.es/articulo/internacional/Israel/da/marcha/levanta/hoy/bloqueo/maritimo/aereo/selmanes/Libano/elpporintcor/20060907elpepiint_12/Te/ Israel da marcha tras y llevanta güei el bloquéu marítimo y aéreo d'ocho selmanes sobre El Líbanu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Israel da marcha tras y llevanta güei el bloquéu marítimo y aéreo d'ocho selmanes sobre El Líbanu |2=http://www.elpais.es/articulo/internacional/Israel/da/marcha/levanta/hoy/bloqueo/maritimo/aereo/selmanes/Libano/elpporintcor/20060907elpepiint_12/Te/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Diariu El País. Edición dixital ya impresa del 7 de setiembre de 2006</ref>[http://www.20minutos.es/noticia/149557/0/LIBANO/ANNAN/], amás de les xestiones del secretariu xeneral de la ONX y les amenaces del Ministru d'Asuntos Esteriores Libanes el día 6, [[Fauzi Salluj]], ''"Vamos Esperar a les 48 hores daes por (el secretariu xeneral de la ONX, Kofi) Annan, y si la situación resuélvese, darémos-y les gracies. Si non, el Gobiernu libanés va tomar les midíes necesaries y va romper el bloquéu"''<ref>[https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060906173712&tabID=1&ch=69 «El Líbanu amenacia con romper el bloquéu israelín por forzar si nun ye llevantáu en dos díes.»] Europa Press, 6 de setiembre de 2006</ref> si nun yera llevantáu unilateralmente per Israel. A pesar de les declaraciones amenazantes, [[Israel]] caltién entá'l bloquéu marítimu, «El bloquéu aereu acabó. En coordinación coles [[Naciones Xuníes]], el bloquéu naval va siguir hasta que la fuercia naval internacional tea nel llugar», dixo [[Miri Eisin]], voceru del primer ministru israelín, [[Ehud Ólmert]].<ref>{{cita publicación |títulu=Israel remata'l bloquéu aereu d'El Líbanu, caltién el marítimu |url=http://www.swissinfo.org/spa/internacional/axencies/detail/Israel_remata_el bloquéu_aereo_de_L_bano_caltien_el mar_timo.html?siteSect=143&sid=7045407&cKey=1157701344000 |editorial=[[swissinfo.org]], [[Reuters]] |fecha=8 de setiembre de 2006 }}</ref> Al preguntar por qué se retrasara'l fin del embargu naval. Siniora declaró: «Hubo un problema en Naciones Xuníes que ta siendo resueltu. Tean seguros de que l'embargu va ser llevantáu (...) Hai un pequeñu problema pela nueche, y pienso que pela mañana, si Dios quier, esto va tar llevantáu», amestó.<ref>{{cita publicación |títulu=El Líbanu espera qu'Israel llevante embargu marítimu'l vienres |url=http://www.swissinfo.org/spa/internacional/axencies/detail/L_bano_espera_que_Israel_llevante_embargo_mar_timo_el vienres.html?siteSect=143&sid=7044816&cKey=1157661709000 |editorial=[[swissinfo.org]], [[Reuters]] |fecha=8 de setiembre de 2006 }}</ref> Finalmente'l bloquéu foi llevantáu'l día [[8 de setiembre]]. [[Israel]] apurrió la custodia de les mariñes libaneses a una fuercia naval de la [[ONX]] con tropes d'[[Italia]], [[Francia]] y [[Grecia]] qu'empezaron a patrullar les mariñes d'El Líbanu.<ref>{{cita publicación |títulu=Israel lifts naval blockade of Lebanon |url= http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=2409412 |axencia=[[Associated Press]] |editorial=[[ABC News]] |fecha=8 de setiembre de 2006 }}</ref> == Retirada d'Israel == El [[20 de setiembre]], el Ministru de Defensa d'[[Israel]], [[Amir Péretz]], declaro que «Israel pretende completar la retirada de tropes d'El Líbanu esta fin de selmana. Esa ye la nuesa intención, definitivamente queremos completalo». L'Exércitu dixo que se retirara de más del 80% del territoriu conquistáu mientres la guerra, venciéndolo a los [[cascos azules]] de la [[ONX]], so la misión de pacificación [[FPNUL II]], una versión ampliada de la esistente nel área.<ref>{{cita publicación|títulu=Israel entama una retirada completa d'El Líbanu nunos díes|url=http://www.swissinfo.org/spa/internacional/axencies/detail/Israel_entama_una retirada completa_de_L_bano_en_unos_d_as.html?siteSect=143&sid=7082831&cKey=1158767818000|axencia=Reuters|fecha=20 de setiembre de 2006}}</ref> El [[30 de setiembre]], les tropes israelines cruciaron la frontera sur d'El Líbanu, empecipiando la última fase de la so retirada, acordies cola resolución de les ONX que punxo fin a la guerra colos guerrilleros de Hezbollah, informó una fonte de les fuercies de seguridá d'Israel. Autoridaes militares israelines dixeron tener la esperanza de que les últimes fuercies consigan dexar El Líbanu antes del entamu del [[Yom Kippur]], el día más sagráu del [[calendariu xudíu]].<ref>{{cita publicación|títulu=Israel empecipia última fase da retirada do El Líbanu|url=http://oglobo.globo.com/mundo/mat/2006/09/30/285915742.asp|axencia=Reuters|fecha=30 de setiembre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071016210731/http://oglobo.globo.com/mundo/mat/2006/09/30/285915742.asp|fechaarchivu=16 d'ochobre de 2007}}</ref> El [[1 d'ochobre]], la ONX confirmó que l'Exércitu israelín abandonó les últimes posiciones qu'ocupara mientres más de dos meses nel sur d'El Líbanu, cola esceición d'un sector fronterizu estratéxicu del que «podría retirase la próxima selmana». [[Israel]] anunció que caltendría la so última posición nel sector de Ghajar hasta que s'algamar un alcuerdu sobre seguridá colos [[cascos azules]] y l'Exércitu libanés, que se taben esplegando nel sur d'El Líbanu. Sicasí, tres la so retirada casi total, Israel llanzó una nueva alvertencia a Hezbollah, resueltu a nun desarmase: «Si Hezbollah averar a la frontera con armes y trata de reconstruyir les infraestructures que destruyimos, vamos utilizar tolos medios de que disponemos pa torgar», aseguró Dan Halutz.<ref>{{cita publicación|títulu=L'Exércitu israelín retirar de les últimes posiciones n'El Líbanu|url=http://www.clarin.com/diario/2006/10/02/elmundo/i-02701.htm|axencia=DPA y AFP|editorial=Clarín|fecha=2 d'ochobre de 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090121102447/http://www.clarin.com/diario/2006/10/02/elmundo/i-02701.htm|archivedate=2009-01-21|fechaaccesu=2020-09-23}}</ref> == Aiciones polítiques == Fauzi Salluj alvirtió, según el Diariu La Crónica y otros medios, que'l movimientu xiín libanés Hezbolá nun va apurrir a los soldaos prindaos hasta qu'haya negociaciones pa lliberar a los árabes presos en cárceles israelines y declaró que «Nengún de los dos soldaos israelinos va ser lliberáu nun siendo qu'haya negociaciones sobre l'intercambiu de prisioneros libaneses ya israelinos».<ref>[http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=259905 «Refuga El Líbanu apurre de soldaos israelinos ensin truecu de prisioneros.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131535/http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=259905 |date=2016-03-04 }} ''La Crónica'', 6 de setiembre de 2006.</ref> == Análisis del conflictu dende distintos puntos de vista == === Pa Israel === ==== Dende'l gobiernu ==== Pa Olmert la guerra foi un ésitu que dexó qu'Israel tenga mayor seguridá al norte. «Tuvimos grandes llogros nesta guerra» aseguró y magar reconoció qu'esistieron defectos na campaña militar, manifestó que les mesmes tánse corrixendo, colo cual Israel, según él, ta muncho más seguro qu'antes.<ref>{{cita noticia |url=https://www.europapress.es/69/20070713000129/olmert-asegura-guerra-hezbola-foi-exito.html |títulu=Olmert asegura que la guerra con Hezbolá foi un ésitu |axencia=Europa Press |fecha=13 de xunetu de 2007}}</ref> ==== Dende la oposición ==== Un informe de [[Micha Lindenstrauss]], Supervisor del Estáu israelín, considera que la guerra foi un fracasu y culpa a Olmert y Halutz de tal derrota.<ref>El primer ministru israelín, Ehud Olmert, y los entós ministru de Defensa, Amir Peretz, y xefe del Estáu Mayor, Dan Halutz, "fracasaron de forma dramática" na xestión de la guerra del pasáu añu contra Hizbulá, según un duru informe del Supervisor del Estáu, Micha Lindenstrauss. Olmert fracasó 'estrepitosamente' na guerra contra Hizbulá, según un informe oficial]</ref><ref>''"El primer ministru Ehud Olmert y l'ex ministru de Defensa Amir Peretz (...) fracasaron gravemente al tomar les sos decisiones, según nes sos evaluaciones y nel manexu de la defensa pasiva mientres la guerra d'El Líbanu", indica l'informe, de 582 páxines, redactáu pol controlador del Estáu, Micha Lindenstrauss.'' más en[http://www.univision.com/contentroot/wirefeeds/world/7162667.html Nuevu informe críticu contra Olmert por errores mientres la guerra en El Líbanu]</ref> A Lindenstrauss súmase'l Obussman d'Israel, quien nel so informe espresa que ''"...tou coló mal. Los abellugos antiaéreos yeren insuficientes y nun taben preparaos pa protexer a los ciudadanos contra los ataques de misiles. Munchos llugares escarecíen d'un sistema d'alerta p'ataques con misiles, y, en diversos casos, nin los bomberos nin la policía entamaron aición y, sicasí, funcionarios públicos abandonaron los sos puestos de trabayu, y dexaron a la población abandonada a la so suerte. Magar ser por llei obligatoriu, los hospitales escarecíen de la proteición especial contra ataques de misiles"''.<ref>{{Cita web |url=http://www.palestinalibre.org/articulo.php?a=4872 |títulu=«Olmert sufre nuevu revés.» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160312182934/http://palestinalibre.org/articulo.php?a=4872 |fechaarchivu=2016-03-12 }}</ref> Tou esto suma a les crítiques de la comisión Winograd. == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Conflictu árabe-israelín]] * [[Conflictu Israel-El Líbanu]] * [[Revolución del Cedru]] * [[Gran Oriente Mediu]] * [[Reutersgate]] == Enllaces esternos == {{commons|2006 Israel-Lebanon conflict}} {{wikinoticies|Categoría:Crisis israelo-libanesa de 2006}} * [https://web.archive.org/web/20071015051353/http://www.argenpress.info/nota.asp?num=033959 Una nueva invasión a El Líbanu]. Informe especial de la Guerra d'El Líbanu de Argenpress. === Documentales === {{YouTube|R_BWUf0iLK8|Guerra de los 33 díes - Parte 1}} {{YouTube|SLf9_N3bOlk|Guerra de los 33 díes - Parte 2}} {{YouTube|t5Pxa6z3vqU|Guerra de los 33 díes - Parte 3}} {{Tradubot|Guerra del Líbano de 2006}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conflictu árabe-israelín]] [[Categoría:Hezbolá]] [[Categoría:Guerres d'Oriente Mediu]] [[Categoría:Guerra contra'l terrorismu]] [[Categoría:Guerres d'Israel]] [[Categoría:Guerres d'El Líbanu]] [[Categoría:Guerres del sieglu XXI|El Líbanu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] nujexa6ccuxnkivvq9wj9xn3murlk44 0 128265 4775622 4744360 2026-11-04T01:35:29Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 44 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775622 wikitext text/x-wiki {{Copyedit|t=20180417041922}} {{eventu actual|conflictu armáu}} {{Llargu|t=20170421}} {{Ficha de conflictu |nome = Guerra civil siria |parte_de = Parte de: [[Primavera Árabe]], [[Iviernu Árabe]], [[nueva Guerra Fría]], [[Guerra subsidiaria irano-saudín|Guerra Fría del Mediu Oriente]] y [[guerra contra Estáu Islámicu]] |imaxe = Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg |tamañu imaxe = 500px |descripción_imaxe = <div align="left"> Situación actual de Siria:<br/> {{cuadru color|#ebc0b3|Controláu pol Gobiernu siriu}}<br/> {{cuadru color|#b4b2ae|Controláu pol [[Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante]]}}<br/> {{cuadru color|#e2d974|Controláu poles [[Fuercies Democrátiques Siries]] y [[YPG]] (curdos)}}<br/> {{cuadru color|white|Controláu por [[Tahrir Al-Sham]] ([[Al-Qaeda]])}}<br/> {{cuadru color|#cai7c4|Controláu pol [[Exércitu Llibre Siriu]] y [[Turquía]]}}<br/> </div> |fecha = Dende'l [[15 de marzu]] de [[2011]]<br />({{Edá n'años, meses y díes|15|03|2011|{{CURRENTDAY}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTYEAR}}}})<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/03/28/internacional/1301305817.html |títulu=Ocho meses de protestes y represión |periódicu=El Mundo |fecha=29 de payares de 2011 |cita=«Miles concentrar nes principales ciudaes siries respondiendo a la convocatoria por Facebook d'un 'Día de la Ira'»}}</ref> |lugar = {{Bandera|Siria}} [[Siria]] |casus = Manifestaciones y posterior [[Rebelión en Siria en 2011|rebelión armada]] d'una fraición del exércitu y otros grupos armaos. Intervención de diverses potencies en favor o en contra del Gobiernu d'Al-Assad. Entrada d'Estáu Islámicu provenientes d'Iraq. |resultáu = En cursu |territoriu = A partir del 4 de mayu de 2018: el Gobiernu siriu tien el 60,2% de los territorios sirios; El territoriu controláu por [[Fuercies Democrátiques Siries|FDS]] constituyó'l 26,7%; 10,1% foi controláu por grupos rebalbos (incluyíu [[Tahrir Al-Sham|HTS]]); 3% taba en poder del [[Estáu Islámicu|EIIL]] |combatientes1 = {{Bandera|Siria}} '''[[Siria|República Árabe Siria]]''' * [[Fuercies Armaes de Siria]] *:•&nbsp;[[Exércitu Árabe Siriu|Exércitu]] *:•&nbsp;[[Armada Árabe Siria|Armada]] *:•&nbsp;[[Fuercia Aérea Árabe Siria|Fuercia Aérea]] *:•&nbsp;[[Guardia Republicana (Siria)|Guardia Republicana]] *{{bandera imaxe|InfoboxNDF.png}} [[Fuercia de Defensa Nacional (Siria)|Fuercia de Defensa Nacional]] *{{bandera imaxe|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Brigaes Baaz]] :'''Fuercies aliaes''' *{{bandera imaxe|Syrian Resistance Flag.svg}} [[Resistencia Siria]]<ref>{{cita web |url=http://www.joshualandis.com/blog/aymenn-al-tamimi-speaks-to-ali-kayali-and-profiles-the-syrian-resistance-a-pro-assad-militia-force/ |títulu=Aymenn al-Tamimi Speaks to Ali Kayali and Profiles “The Syrian Resistance,” a Pro-Assad Militia Force |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> *{{bandera imaxe|Civil flag of Jabal ad-Druze (1921-1936).svg}} [[Jaysh al-Muwahhideen]]<ref>{{cita web |url=http://www.joshualandis.com/blog/druze-militias-southern-syria/ |títulu=Aymenn Jawad al-Tamimi: The Druze Militias of Southern Syria |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> *{{bandera imaxe|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} [[Partíu Social Nacionalista Siriu|PSNS]] *[[Ficheru:Hammer and sickle.svg|20px]] [[Partíu Comunista Siriu|PCS]]<ref name="joshualandis1">{{cita web |url=http://www.joshualandis.com/blog/druze-militias-southern-syria/ |títulu=The Druze Militias of Southern Syria |fecha=13 de payares de 2013 |fechaaccesu=18 de payares de 2013 |autor=Aymenn Al-Tamimi}}</ref> *{{bandera imaxe|Logo of the Gozarto Protection Forces.jpg|border=non}} [[Sootoro]]<ref>{{cita web |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/assad-regime-lacks-the-total-support-of-syrias-christians |títulu=Assad Réxime Lacks The Total Support of Syrias Christiansborg |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305075155/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/assad-regime-lacks-the-total-support-of-syrias-christians |fechaarchivu=2016-03-05}} {{En}}</ref> *{{bandera imaxe|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg|size=22px}} [[Brigada Al-Abbas]]<ref>{{cita publicación |títulu=Syrian war widens Sunni-Shia schism as foreign jihadis join fight for shrines |url=http://www.theguardian.com/world/2013/jun/04/syria-islamic-sunni-shia-shrines-volunteers |periódicu=[[The Guardian]] |fecha=4 de xunu de 2013 |fechaaccesu=26 de xunu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> *[[Ficheru:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|18px]] [[Liwa al-Quds]]<ref>{{cita web |url=http://www.joshualandis.com/blog/overview-of-some-pro-assad-militias/ |títulu=Overview of some pro-Assad Militias |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> *{{bandera imaxe|Flag of the Arab National Guard.svg}} [[Guardia Nacionalista Árabe]] *{{bandera imaxe|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Fuercies Galilea]] *{{bandera imaxe|PFLP-GC Flag.svg}} [[Frente Popular pa la Lliberación de Palestina-Comandu Xeneral|FPLP-CG]] *{{bandera imaxe|Emblem of the Palestine Liberation Army.svg|size=22px}} [[Exércitu pola Lliberación de Palestina]] *{{bandera imaxe|Fatah Flag.svg}} [[Fatah-Intifada]]<ref>{{cita publicación|títulu=The Deal in Yarmouk: End of the Tragedy or Empty Words?|url=http://english.al-akhbar.com/content/deal-yarmouk-end-tragedy-or-empty-words|author=Racha Abi Haidar|publicación=[[Al Akhbar (Lebanon)|Al Akhbar]]|fecha=12 de febreru de 2014|fechaaccesu=14 de febreru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612163110/https://english.al-akhbar.com/content/deal-yarmouk-end-tragedy-or-empty-words|archivedate=2018-06-12}}</ref> *{{bandera imaxe|Socialist red flag.svg|tamañu=20px}} [[Frente Popular pa la Lliberación de Palestina|FPLP]] *{{bandera imaxe|Houthis Logo.png|size=20px}} [[Houthis]] ''...[[Grupos armaos de la Guerra Civil Siria|Otros grupos armaos estranxeros]]'' {{Bandera2|Irán}}<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2015/10/01/560d5058268y3y0a488b458f.html |títulu=Irán sofita los bombardeos de Rusia sobre Siria |fechaaccesu=18 de payares de 2015 |apellíu=Membrado |nome=Zahida |fecha=1 d'ochobre de 2015 |periódicu=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref> <small>(dende 2013)</small><br /> [[Ficheru:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] '''[[Hezbollah]]''' <small>(dende 2012)</small><br/> [[Ficheru:Kata'ib Hezbollah sans logo.JPG|18px]] [[Kataeb Hezbolá]]<ref>[http://spanish.almanar.com.lb/48959 Hezbolá al Nuyaba: Nun vamos dir de Siria hasta espulsar a tolos terroristes.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Hezbolá al Nuyaba: Nun vamos dir de Siria hasta espulsar a tolos terroristes. |2=http://spanish.almanar.com.lb/48959 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br/> {{Bandera2|Rusia}}<ref>{{cita web |url=https://actualidad.rt.com/video/189185-rusia-llave-solucion-siria-conflictu |títulu=Rusia podría convertise na llave de la solución de la crisis siria |fechaaccesu=18 de payares de 2015 |fecha=21 d'ochobre de 2015 |obra=[[RT]]}}</ref> <small>(dende 2015)</small> '''Sofitu militar''': * {{Bandera2|Iraq}}<ref>{{cita web |url=http://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3 |títulu=It looks like Iraq has joined your beautifull country: Assad's side in the Syrian war |editorial=Business Insider |fechaaccesu=16 de febreru de 2014 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162320/https://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3 |fechaarchivu=2018-06-12 }}</ref> * {{Bandera2|Corea del Norte}}<ref>{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10102561/Syria-North-Korean-military-advising-Assad-regime.html |títulu=Syria: North Korean military 'advising Assad regime' |periódicu=The Telegraph |fechaaccesu= |idioma=inglés}}</ref> * {{Bandera2|China}}<ref>{{cita publicación |apellíos1=Bodeeen |nome1=Christopher |títulu=Chinese Admiral Visits Syria in Show of Support |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/chinese-admiral-visits-syria-show-support-41476745 |fechaaccesu=21 d'avientu de 2016 |axencia=Associated Press |editorial=ABC News |fecha=8 d'agostu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160819134922/http://abcnews.go.com/International/wireStory/chinese-admiral-visits-syria-show-support-41476745 |fechaarchivu=19 d'agostu de 2016 }}</ref><br/> * {{Bandera2|Venezuela}} * {{Bandera2|Bielorrusia}} * {{Bandera2|Cuba}} |combatientes2 = [[Ficheru:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|link=|border|24px]]&nbsp;[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|link=|border|24px]] '''Exércitu Llibre Siriu, sofitáu per Turquía <br/>([[oposición siria]])'''<ref>El términu ''rebeldes'' ye utilizáu de normal pola prensa internacional.</ref>''' *:•&nbsp;[[Exércitu Llibre Siriu]] <small>(2011-2014)</small><ref group="n">Compuestu iniclamente por civiles armaos y desertores del exércitu gubernamental.</ref><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15798218 |títulu=Guide to the Syrian opposition |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Compuestu por diversos grupos nel norte de Siria [[Exércitu de la Conquista]] *:•&nbsp; [[al-Qaeda|Tahrir al-Sham]] <small>(antiguu Frente Al Nusra; caña d'[[Al Qaeda]] en Siria) *:•&nbsp;{{bandera imaxe|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}}[[Ahrar al-Sham]] *:•&nbsp;{{Bandera|AFG|Talibán}} [[Harakat Nour al-Din al-Zenki]] *:•&nbsp;[[Ficheru:Flag of Turkistan Islamic Party.svg|20px]] [[Partíu Islámicu del Turkestán en Siria]] *:•&nbsp;{{bandera imaxe|Logo of Jaysh al Islam.jpg}} [[Jaysh al Islam]] *:•&nbsp;[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|link=|border|20px]] [[Khorasan]] *:•&nbsp;[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|link=|border|20px]] [[Fatah al Islam]] *:•&nbsp;{{bandera imaxe|Logo of the Southern Front.png|border=non}} [[Frente Sur]] *:•&nbsp;[[Ficheru:Flag of Jihad.svg|link=|border|20px]] [[Hizb ut-Tahrir]] *:•&nbsp;{{Bandera|AFG|Talibán}} [[Movimientu Talibán de Paquistán]] *:•&nbsp;{{bandera imaxe|Flag of the Nationalist Movement Party.svg}} [[Llobos grises (paramilitares turcos)|Llobos grises]] *:•&nbsp;{{bandera imaxe|Flag of the Muslim Brotherhood.gif|size=20px}} [[Hermanos Musulmanes]] de Siria *:•&nbsp;{{bandera imaxe|Flag of Hamas.svg}} [[Hamas]] (2012 - 2014) ''...[[Grupos armaos de la Guerra Civil Siria|Otros grupos armaos estranxeros]]'' * {{Bandera|Turquía}} [[Turquía]] <small>(dende 2016)</small><ref name="MUNDU_1"/><ref name="BBC_1"/> * {{Bandera|Israel}} [[Israel]]<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/ministeriu-de defensa siriu-confirma-l'ataque-de-israel-la base-aerea-de-mezze/ Ministeriu de Defensa siriu confirma l'ataque d'Israel a la base aérea de Mezze] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=defensa siriu-confirma-l'ataque-de-israel-la base-aerea-de-mezze/ Ministeriu de Defensa siriu confirma l'ataque d'Israel a la base aérea de Mezze |2=https://www.almasdarnews.com/article/ministeriu-de |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} AMN - 07/12/2016</ref><ref>[http://www.infobae.com/america/mundo/2016/12/07/siria-afirmo-que-israel-disparu-misiles-contra-una base-aerea-cerca-de damascu Siria afirmó qu'Israel disparó misiles contra una base aérea cerca de Damascu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=base-aerea-cerca-de damascu Siria afirmó qu'Israel disparó misiles contra una base aérea cerca de Damascu |2=http://www.infobae.com/america/mundo/2016/12/07/siria-afirmo-que-israel-disparu-misiles-contra-una |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 7 d'avientu de 2016</ref> '''Sofitu militar''': * {{Bandera|Arabia Saudita}} [[Arabia Saudita]]<ref name="MUNDU_1"/><ref name="BBC_1"/> * {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]]<ref>{{cita web |autor=Londono, Ernesto & Miller, Greg |url=http://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-begins-weapons-delivery-to-syrian-rebels/2013/09/11/9fcf2ed8-1b0c-11y3-a628-7y6dde8f889d_story.html |títulu=U.S. weapons reaching Syrian rebels |periódicu=The Washington Post |idioma=inglés}}</ref><ref>[http://mundo.sputniknews.com/orientemedio/20160606/1060451783/reinounido-siria-daesh.html «Comandu especial británicu protexe a rebeldes sirios d'ataques de Daesh.» 6 de xunu de 2016.] Sputnik.</ref> * {{Bandera|Francia}} [[Francia]]<ref>[http://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels «Hollande confirms French delivery of arms to Syrian rebels.» 21 d'agostu de 2014.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels |date=2019-03-27 }} AFP.</ref><ref>[http://www.t13.cl/noticia/mundo/militares-franceses-asesorarian-rebalbes-siria «Militares franceses asesoraríen a rebeldes en Siria.»9 de xunu de 2016.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Militares franceses asesoraríen a rebeldes en Siria.»9 de xunu de 2016. |2=http://www.t13.cl/noticia/mundo/militares-franceses-asesorarian-rebalbes-siria |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} AFP.</ref> * {{Bandera|Qatar}} [[Qatar]]<ref name="MUNDU_1">{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2015/10/01/560c346eca47418c408b456f.html |títulu=Quién ye quién nel aviesperu siriu |fechaaccesu=18 de payares de 2015 |apellíu=Hurtado |nome=Luis Miguel |fecha=1 d'ochobre de 2015 |periódicu=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref><ref name="BBC_1">{{cita web |url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/09/140901_estáu_islamico_sofitos_nc |títulu=¿Quién sofita a los estremistes d'Estáu Islámicu? |fechaaccesu=18 de payares de 2015 |fecha=1 de setiembre de 2014 |editorial=[[BBC]] }}</ref> * {{Bandera|Xordania}} [[Xordania]] * {{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Reinu Xuníu]]<ref>[http://www.latino-news.com/el reinu xuníu-envia-vehiculos-blindaos-a-los-rebeldes-sirios/ «El Reinu Xuníu unvia vehículos blindaos a los rebeldes sirios.»] EFE. Consultáu'l 9 de xunu de 2016.</ref> * {{Bandera|Alemaña}} [[Alemaña]]<ref>{{cita web |url=http://www.naharnet.com/stories/en/147365-germany-sending-40-soldiers-to-iraqi-kurdistan |títulu=Germany Sending 40 Soldiers to Iraqi Kurdistan |editorial=Naharnet |fecha=13 de setiembre de 2014 |idioma=inglés}}</ref><ref>[https://www.elmundo.es/internacional/2016/06/15/576174a7268y3y88748b45d0.html «Siria acusa a Alemaña y Francia de violar la so soberanía.»15 de xunu de2016.] ''El Mundo''. (EFE.)</ref><ref>[https://www.publico.es/internacional/siria-denuncia-agresion-soberania-soldaos.html «Siria denuncia la "agresión a la so soberanía" por soldaos de fuercies especiales franceses y alemanes.» 15 de xunu de 2016.] ''Público''. (Axencies.)</ref> ---- [[Ficheru:Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg|20px|border]] '''[[Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante]]'''<ref>{{cita publicación |url=http://www.reuters.com/article/2013/07/12/us-syria-crisis-idUSBRE96B08A20130712 |títulu=New front opens in Syria as rebels say al Qaeda attack means war |axencia=Reuters |fecha=12 de xunetu de 2013 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151013145005/http://www.reuters.com/article/2013/07/12/us-syria-crisis-idUSBRE96B08A20130712 |archivedate=2015-10-13 |fechaaccesu=2018-03-18}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Syrian rebels launch fierce offensive against al Qaeda fighters |url=http://www.reuters.com/article/2014/01/04/us-syria-crisis-fighting-idUSBREA0308720140104 |axencia=Reuters |fecha=4 de xineru de 2014 |fechaaccesu=5 de xineru de 2014 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924192155/http://www.reuters.com/article/2014/01/04/us-syria-crisis-fighting-idUSBREA0308720140104 |archivedate=2015-09-24}}</ref> <small>(dende 2013)</small> ([[Guerra contra l'Estáu Islámicu|En guerra con tolos bandos]]) '''Sofitu financieru''': * {{Bandera|Arabia Saudita}} Arabia Saudita<ref name="BBC_1"/> * {{Bandera|Qatar}} Qatar<ref name="BBC_1"/> <small>(Negáu per dambos países y aldericáu por analistes)</small><ref name="BBC_1"/> |combatientes3= [[Ficheru:Flag of Syrian Kurdistan.svg|20px]] '''[[Rojava]]''', [[Curdistán siriu]] <small>(dende 2012)</small> *:•&nbsp;[[Ficheru:People's Protection Units Flag.svg|20px]] [[Unidaes de Proteición Popular|YPG]] *:•&nbsp;[[Ficheru:YPJ Flag.svg|20px]] [[Unidaes Femenines de Proteición|YPJ]] *:•&nbsp;[[Ficheru:Emblem of Jaysh al-Thuwar.svg|20px]] [[Exércitu de Revolucionarios (Siria)|JaT]] *:•&nbsp;{{bandera imaxe|MFS infobox flag.png}} [[Conseyu Militar Asiriu|MFS]] *:•&nbsp;{{bandera imaxe|Flag of al-Sanadid Forces.svg}} [[Fuercies al-Sanadid]] :'''Milicies Internacionales''' * [[Brigada Internacional de Lliberación|IFB]] ** [[Ficheru:MLKP Banner.svg|20px]] [[Partíu Comunista Marxista-Leninista (Turquía)|MLKP]]<ref>(Testu en turcu) http://www.ozgur-gundem.com/haber/170982/ozgurluk-ve-sosyalizmin-gulen-yuzuydu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222114015/http://www.ozgur-gundem.com/haber/170982/ozgurluk-ve-sosyalizmin-gulen-yuzuydu |date=2017-02-22 }} Consultáu'l 22 de xunetu de 2016</ref> ** [[Ficheru:Birleşik Özgürlük Güçleri (United Freedom Forces) flag.svg|20x20px]] [[Fuercies Xuníes de Lliberación (BÖG) (Turquía)|BÖG]]<ref>(Testu en turcu) http://m.radikal.com.tr/dunya/kobanide_savasan_turkiyeli_solculara_isidciler_ne_sordu-1282919/ Consultáu'l 23 de xunetu de 2016</ref> *** [[Ficheru:Kadın Özgürlük Gücü (Women's Freedom Forces) flag.svg|20x20px]] [[Fuercies Xuníes de Lliberación#Fuercia Femenina de Liberaci.C3.B3n|KÖG]] *** [[Ficheru:THKP-C MLSPB flag.svg|20px]] [[Unidá Armada de Propaganda Marxista-Leninista|MLSPB]] *** [[Ficheru:Flag of Devrimci Karargâh.svg|20px]] [[Devrimci Karargâh|DK]] *** [[Ficheru:Darker green and Black flag.svg|20px]] Sosyal İsyan<ref>http://325.nostate.net/tag/sosyal-isyan-social-rebellion/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612163842/https://325.nostate.net/tag/sosyal-isyan-social-rebellion/ |date=2018-06-12 }} Consultáu'l 22 de xunetu de 2016</ref><ref>Anarquistes ecoloxistes en Rojava (testu en turcu) http://sosyalsavas.org/2015/02/rojava-ve-kobanedeki-yeniden-insaa-surecinde-anarsist-ve-ekolojist-gerillalar/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330212334/http://sosyalsavas.org/2015/02/rojava-ve-kobanedeki-yeniden-insaa-surecinde-anarsist-ve-ekolojist-gerillalar/ |date=2018-03-30 }} Consultáu'l 22 de xunetu de 2016</ref> ** [[Ficheru:Flag of Communist Party of Turkey-Marxist–Leninist.svg|20px]] [[Partíu Comunista de Turquía/Marxista-Leninista|TKP/ML]]<ref>El comandante de TKP/ML TİKKO cayó mártir en Rojava https://anfespanol.com/cultura/el comandante-de-tkp-ml-tIkko-cayo-martir-en-rojava-935 Consultáu'l 16 d'agostu de 2017</ref> ** [[Ficheru:TKEP-L Flag.svg|20px]] [[Partíu Comunista del Trabayu de Turquía/Leninista|TKEP/L]]<ref>TKEP/L savaşçısı Sinan Arreyeş Afrin'de ölümsüzleşti https://komungucu.com/2018/02/23/tkep-l-savascisi-sinan-arreyes-afrinde-olumsuzlesti/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://komungucu.com/2018/02/23/tkep-l-savascisi-sinan-arreyes-afrinde-olumsuzlesti/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu'l 7 de marzu de 2018</ref> ** [[Ficheru:Reconstrucción Comunista RC flag.svg|20px]] [[Partíu Marxista Leninista - Reconstrucción Comunista|PML(RC)]]<ref>Comunistes españoles contra Daesh http://kaosenlared.net/videu-comunistes-espanoles-contra-estáu-islamico/ Consultáu'l 22 de xunetu de 2016</ref> ** [[Ficheru:RUIS Flag.svg|20x20px]] [[Unión Revolucionaria pola Solidaridá Internacionalista|RUIS]] ** [[Ficheru:Anarchist flag.svg|20px]] DAF<ref>Voluntarios anarquistes del DAF crucien a Kobane a combatir y otros a reconstruyir la ciudá en setiembre de 2014 http://www.alasbarricadas.org/noticias/node/32460 Consultáu'l 22 de xunetu de 2016</ref> ** [[Ficheru:Bob Crow Brigade flag.svg|20x20px]] Brigada Bob Crow ** [[Ficheru:Rojava anarchists flag.svg|20x20px]] Brigada Henry Krasucky ** {{bandera imaxe|Flag of the Assyrians.svg}}[[Sutoro]]<ref>{{cita web |url=http://www.welt.de/politik/ausland/article121122500/Die-Christen-in-Syrien-ziehen-in-die-Schlacht.html |títulu=Die Welt: Die Christen in Syrien ziehen in die Schlacht |fecha=23 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=18 de payares de 2013|work=Die Welt (in German)}}</ref> ** [[Ficheru:IRPGF Flag.svg|20x20px]] [[Fuercies Guerrilleres Internacionales y Revolucionaries del Pueblu|IRPGF]]<ref>{{cita web|url=http://kurdiscat.blogspot.cl/2017/03/anarquistes-en-rojava-crean-una.html|títulu=KurdisCat: Anarquistes en Rojava crean un batallón propiu: IRPGF|fechaaccesu=2 d'abril de 2017|fecha=2 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170402024340/http://kurdiscat.blogspot.cl/2017/03/anarquistes-en-rojava-crean-una.html|fechaarchivu=2017-04-02}}</ref> *** [[Ficheru:TQILA Flag.svg|20x20px]] [[Exércitu d'Insurrección y Lliberación Queer|TQUILA]]<ref>Conoz a les anarquistes LGBT que van lluchar a Siria contra'l DAESH {{cita publicación|títulu=Meet the LGBT anarchists who've gone to Syria to fight Isis|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/lgbt-syria-isis-fight-rights-anarchists-queer-insurrection-islamic-state-a7859756.html|fechaaccesu=28 de xunetu de 2017|agency=[[The Independent]]|fecha=25 de xunetu de 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728114723/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/lgbt-syria-isis-fight-rights-anarchists-queer-insurrection-islamic-state-a7859756.html|archivedate=2017-07-28}}</ref> ** [[Ficheru:Antifascist Action Spain.svg|20px]] Voluntarios antifascistes internacionales<ref>Antifascista francés combatiendo en Rojava, ''VICE News n'inglés'' https://news.vice.com/article/meet-one-of-the-french-volunteers-fighting-against-the-islamic-state-in-syria {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171126034635/https://news.vice.com/article/meet-one-of-the-french-volunteers-fighting-against-the-islamic-state-in-syria |date=2017-11-26 }} Consultáu'l 23 de xunetu de 2016</ref><ref>Entrevista con un combatiente anarquista antifascista griegu (testu n'Español) http://lapeste.org/2016/01/correspondencia-revolucionaria-con-rojava-entrevista-con-un-combatiente-anarquista-griegu/ {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://lapeste.org/2016/01/correspondencia-revolucionaria-con-rojava-entrevista-con-un-combatiente-anarquista-griegu/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu 23 de xunetu de 2016</ref><ref>Anarquistes españoles en Rojava (testu en turcu) http://sosyalsavas.org/2015/09/iberyadan-rojavaya-anarsist-dayanisma/ Consultáu'l 22 de xunetu de 2016</ref> '''Sofitu militar''': * {{Bandera|Estaos Xuníos}} Estaos Xuníos <small>(dende 2014)</small> * {{Bandera|Rusia}} Rusia <small>(2015-2018)</small> * [[Ficheru:Flag of Kurdistan.svg|20px]] [[Curdistán iraquín]] * [[Ficheru:Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg|20px]] [[Partíu de los Trabayadores del Curdistán]] (PKK) ---- [[Ficheru:Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|22px]] '''[[Coalición Internacional Contra Estáu Islámicu|CJTF-OIR]]''' <small>(dende 2014)</small> * {{Bandera|Estaos Xuníos}} Estaos Xuníos * {{Bandera|Reinu Xuníu}} Reinu Xuníu * {{Bandera|Francia}} Francia * {{Bandera|Bélxica}} [[Bélxica]] * {{Bandera|Dinamarca}} [[Dinamarca]] * {{Bandera|Australia}} [[Australia]] ''[[Coalición Internacional Contra Estáu Islámicu|...Restu de países de la coalición]]'' |políticos1 = {{Llista simple| * {{Bandera|Siria}} '''[[Bashar al-Asad]]'''<ref group="lower-alpha">[[Presidente de Siria]] y comandante supremu de les [[Fuercies Armaes de Siria]].</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Wael al-Halqi]]<ref group="lower-alpha">Primer ministru de Siria</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Fahed Yasem al-Freiy]]<ref group="lower-alpha">[[Ministeriu de Defensa de Siria|Ministru de Defensa de Siria]]</ref><ref name="appointedMoD">{{cita publicación |url=http://www.sana.sy/eng/21/2012/07/18/432218.htm |títulu=President al-Assad Appoints Xen. Fahd Jassem al-Freij Deputy Commander-in-Chief of the Army and the Armed Forces and Minister of Defense |editorial=[[Syrian Arab News Agency]] |fecha=18 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=18 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120723145400/http://www.sana.sy/eng/21/2012/07/18/432218.htm |fechaarchivu=23 de xunetu de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723145400/http://www.sana.sy/eng/21/2012/07/18/432218.htm |archivedate=2012-07-23 }}</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Dawoud Rajiha]]{{MEC}}<ref group="lower-alpha">Ex [[Ministeriu de Defensa de Siria|Ministru de Defensa]].</ref><ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/syria-s-assad-replaces-defense-minister-with-army-chief-of-staff-1.377658 «Syria's Assad replaces defense minister with army chief of staff.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413135759/http://www.haaretz.com/news/middle-east/syria-s-assad-replaces-defense-minister-with-army-chief-of-staff-1.377658 |date=2015-04-13 }} Haaretz Daily Newspaper.</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Mohammad al-Shaar]]{{WIA}}<ref group="lower-alpha">[[Ministeriu del Interior de Siria|Ministru del Interior]].</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Ali Abdullah Ayub]] }} |políticos2 = <li> * {{Bandera|Siria|1932}} [[Ahmad Yarba]]<ref group="lower-alpha">presidente de la [[Coalición Nacional Siria]].</ref> * {{Bandera|Siria|1932}} [[George Sabra]]<ref group="lower-alpha">Ex presidente de la [[Coalición Nacional Siria]].</ref> * {{Bandera|Siria|1932}} [[Moaz al-Jatib]]<ref group="lower-alpha">Ex presidente de la [[Coalición Nacional pa les Fuercies de la Oposición y la Revolución Siria]].</ref> ---- ---- *{{Bandera|Turquía}} [[Recep Tayyip Erdoğan]] *{{Bandera|Turquía}} [[Ahmet Davutoğlu]] *{{Bandera|El Líbanu}} [[Tamam Salam]] *{{Bandera|Israel}} [[Benjamín Netanyahu]] ---- ---- * {{Bandera imaxe|Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg}} [[Abu Bakr al-Baghdadi]]<ref group="lower-alpha">Califa del [[Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante]].</ref><ref>{{cita publicación |editorial=Departamentu d'Estáu de EE.&nbsp;UU. |url=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2013/08/213032.htm |títulu=U.S. Condemns Terrorist Attacks in Iraq and Pledges to Help Combat al Qaeda |fecha=10 d'agostu de 2013 |idioma=inglés}}</ref> |políticos3 = {{Llista simple| * {{Bandera imaxe|Ala kurdên rojava.svg}} [[Salih Muslim Muhammad]]<ref group="lower-alpha">Líder del [[Partíu de la Unión Democrática (Siria)|Partíu de la Unión Democrática]].</ref> }} ---- * {{Bandera imaxe|Flag of Kurdistan.svg}} [[Masud Barzani]]<ref group="lower-alpha">Presidente de [[Curdistán iraquín]].</ref> * {{Bandera imaxe|Flag of Kurdistan.svg}} [[Nechervan Idris Barzani]]<ref group="lower-alpha">Primer Ministru de [[Curdistán iraquín]].</ref> |comandante1 = {{Llista simple| * {{Bandera|Siria}} [[Ali Abdullah Ayub]]<ref group="lower-alpha">Xefe del Estáu Mayor del [[Exércitu Siriu]].</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Maher al-Asad]]<ref group="lower-alpha">Comandante de la [[4ª División Acorazada (Siria)|4ª División Acorazada]].</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Issam Hallaq]]<ref group="lower-alpha">Xefe del Estáu Mayor de la [[Fuercia Aérea Siria]].</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Ghasan Yaudat Ismail]]<ref group="lower-alpha">Xeneral de la Unidá d'Intelixencia de la Fuercia Aérea.</ref> *{{Bandera|Siria}} [[Suhail Hassan]]<ref>[http://prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&task=view&idioma=1&id=3033391&Itemid=1 Siguen fuertes combates en provincia central siria] 29 d'agostu de 2014 - PL</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Issam Zahreddine]] {{MEC}}<ref>[https://larepublica.es/2017/10/18/cai-combate-xeneral-siriu-issam-zahreddine-deir-ezzor/ Cai en combate'l xeneral siriu Issam Zahreddine en Deir Ezzor] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Cai en combate'l xeneral siriu Issam Zahreddine en Deir Ezzor |2=https://larepublica.es/2017/10/18/cai-combate-xeneral-siriu-issam-zahreddine-deir-ezzor/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} LaRepublica.es - 18 ochobre, 2017</ref> * {{Bandera|Siria}} [[Hebun Sinya]]{{MEC}}<ref>[http://actualidad.rt.com/actualidad/165617-muerre-batalla-kobani-guerrera-curda Perez na batalla por Kobani la combatiente curda más conocida] RT - 6 de febreru de 2015</ref> }} ---- {{Llista simple| * {{Bandera imaxe|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hasan Nasrallah]]<ref group="lower-alpha">Secretariu Xeneral de [[Hezbolá]].</ref> * {{Bandera imaxe|Kata'ib Hezbollah sans logo.JPG}} [[Seyed Hashem Musavi]] * {{Bandera|Irán}} [[Qasem Soleimani]]<ref group="lower-alpha">Comandante de la [[Fuercia Quds]].</ref> * {{Bandera imaxe|PFLP-GC Flag.svg}} [[Ahmed Yibril]]<ref group="lower-alpha">Secretariu Xeneral del [[Frente Popular pa la Lliberación de Palestina-Comandu Xeneral|PFLP-GC]].</ref> }} |comandante2 = * {{Bandera|Siria|1932}} [[Abdullah al-Bashir]]<ref group="lower-alpha">Xefe del Estáu Mayor del Exércitu Llibre Siriu.</ref><ref name="xefe-els">{{cita publicación |títulu=Rebalbos sirios confirmen el nomamientu de nuevu xefe pal so exércitu periódicu=El Universal |url=http://www.eluniversal.com/internacional/conflictu-en-siria/140308/rebeldes-sirios-confirmen-el nomamientu-de-nuevu-jefe-para-su-ejerci |fecha=8 de marzu de de 2014 |fechaaccesu=27 de xunu de 2014}}</ref> * {{Bandera|Siria|1932}} [[Salim Idris]]<ref group="lower-alpha">Ex Xefe del Estáu Mayor del Exércitu Llibre Siriu.</ref><ref name="xefe-els"/> * {{Bandera|Siria|1932}} [[Riyad al-Asaad]]{{WIA}}<ref group="lower-alpha">Ex Xefe del Estáu Mayor del Exércitu Llibre Siriu</ref><ref>{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2013/03/25/world/meast/syria-civil-war |títulu=O.N. withdraws staffers as violence rages in Syria |editorial=CNN |fecha=25 de mayu de 2013 |idioma=inglés }}</ref> * {{Bandera|Siria|1932}} [[Mustafa Sheij]]<ref group="lower-alpha">Ex Xefe del Conseyu Militar Supremu del Exércitu Llibre Siriu.</ref><ref>{{cita publicación |nome=Dominic |apellíu=Evans |títulu=Estremaos rebalbos sirios llogren alcuerdu sobre lideralgu |url=http://noticias.terra.es/mundo/oriente-proximo/estremaos-rebalbos-sirios-llogren-acuerdo-sobre-lideralgu,95y161a08d56a310VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html |editorial=Terra |fecha=16 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=8 de setiembre de 2013 |axencia=Reuters }}</ref> * {{Bandera|Siria|1932}} Yamal Maruf<ref group="lower-alpha">Líder del [[Frente de los Revolucionarios de Siria]].</ref><ref name="ds17Dec">{{cita web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Dec-17/241361-fsa-alliance-pushes-back-against-islamic-front.ashx |títulu=FSA alliance pushes back against Islamic Front |periódicu=The Daily Star |fecha=17 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=19 d'avientu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191022150229/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2013/Dec-17/241361-fsa-alliance-pushes-back-against-islamic-front.ashx |fechaarchivu=2019-10-22 }}</ref> * {{Bandera imaxe|Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg}} Ahmed Issa al-Sheij<ref group="lower-alpha">Líder del [[Frente Islámicu (Siria)|Frente Islámicu]].</ref><ref name="BBC22Nov">{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25053525 |títulu=Leading Syrian rebel groups form new Islamic Front |publicación=BBC |fecha=22 de payares de 2013 |fechaaccesu=22 de xineru de 2014 |idioma=inglés}}</ref> * {{Bandera imaxe|Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg}} [[Abu Mohammad al-Golani]]{{WIA}}<ref group="lower-alpha">Líder del [[Frente al-Nusra]].</ref><ref>{{cita web |url=https://www.facebook.com/syriaohr/posts/367316493376695 |títulu=Al-Nusra leader injured by regime bombardment |editorial=Facebook |fechaaccesu=16 de mayu de 2013}}</ref> * {{Bandera imaxe|Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg}} [[Abdul Qader Saleh]]{{MEC}}<ref group="lower-alpha">Ex Comandante Xefe de la [[Brigada Tauhid]].</ref><ref>{{cita publicación |url=http://noticias.terra.com.pe/internacional/guerra-en-siria/muerre-el-líder-de-un-importante-grupu-rebalbu-siriu-en-alepo,330805af44a62410VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html |títulu=Muerre'l líder d'un importante grupu rebalbu siriu en Alepo |fecha=18 de payares de 2013 |fechaaccesu=27 de xunu de 2014 |axencia=[[Axencia EFE]]}}</ref> ---- ---- *{{Bandera|El Líbanu}} [[Jean Kahwaji]] *{{Bandera|Turquía}} [[Necdet Özel]] *{{Bandera|Israel}} [[Benny Gantz]] ---- ---- {{Bandera|Estáu Islámicu}} [[Abu Bakr al-Baghdadi]] |comandante3 = {{Llista simple| {{Bandera imaxe|Ala kurdên rojava.svg}} [[Sipan Hemo]]<ref group="lower-alpha">Comandante de les [[Unidaes de Proteición Popular]].</ref> {{Bandera imaxe|Ala kurdên rojava.svg}} [[Nessrin Abdallah]]<ref group="lower-alpha">Comandante de les [[Unidaes Femenines de Proteición]].</ref> }} |unidaes1 = |unidaes2 = |unidaes3 = |soldaos1 = {{Bandera|Siria}} '''Fuercies Armaes de Siria''' * 11&nbsp;800 vehículos loxísticos, infantería y de tresporte '''(2014)''' * 2000 cañones, 150 cañones autopropulsados '''(2014)''' * 499 aviones de combate '''(2014)''' * 110 helicópteros armaos '''(2014)''' ---- {{Bandera|Siria}} '''Fuercies Paramilitares''' * 19&nbsp;800 soldaos '''(2012)''' |soldaos2 = {{Bandera|Siria|1932}} '''Exércitu Llibre Siriu y Faiciones Islamistes''' Según el ministeriu de defensa de Rusia en mayu del 2017 esisten alredor de 41.500 rebeldes en Siria: 14.500 in Idlib, Hama, Alepo y Latakia, 3000 na bolsa de Rastan al norte de Homs, 9000 en Ghouta oriental y 15.000 nel frente sur.<ref name="ReferenceAA">{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-may-numbers-of-rebels-according-to-the-russian-minister}}</ref> ---- {{Bandera imaxe|Flag of Jihad.svg}} '''Rebeldes islamistes'''<br /> •&nbsp;Frente Islámicu: 45&nbsp;000<ref name="zamanalwsl.net">{{cita web |url=http://www.zamanalwsl.net/en/news/2871.html |títulu=Rebels top commander denies fleeing Syria to Qatar |editorial=Zaman Alwsl |fecha=12 d'avientu de 2013}}</ref> •&nbsp;Brigada Ahfad al-Rasul: 10&nbsp;000-15&nbsp;000<ref name="CAP">{{cita web |url=http://www.americanprogress.org/issues/security/report/2013/05/14/63221/the-structure-and-organization-of-the-syrian-opposition/ |títulu=The Structure and Organization of the Syrian Opposition |editorial=Center for American Progress |fecha=14 de mayu de 2013}}</ref><br /> •&nbsp;Frente Al-Nusra: 7000<ref name="econ">{{cita publicación |url=http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21582037-one-islamist-rebel-group-seems-have-overtaken-all-others-competition-among |títulu=Syria's Islamist fighters: Competition among Islamists |obra=The Economist |fecha=20 de xunetu de 2013 |fechaaccesu=26 de xunetu de 2013 |idioma=inglés}}</ref> – 15&nbsp;000<ref>{{cita publicación |url=http://www.channel4.com/news/syria-files-interactive-rebels-weapons-money-ideology-assad |títulu=Syria interactive: the rebels, their weapons and funds |editorial=[[Channel 4]] |fecha=29 de mayu de 2013 |fechaaccesu=25 de setiembre de 2013}}</ref><br /> ---- ---- '''{{Bandera2|Estáu Islámicu}}'''<br />100&nbsp;000 combatientes |soldaos3 = {{Bandera imaxe|Ala kurdên rojava.svg}} '''YPG:''' * ~80&nbsp;000<ref name="guide">{{cita publicación |url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566329-us-preparing-airbase-in-northeast-syria-reports |títulu=US preparing airbase in northeast Syria: reports |fecha=avientu de 2015 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161208163034/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566329-us-preparing-airbase-in-northeast-syria-reports |archivedate=2016-12-08 |fechaaccesu=2018-03-18 }}</ref>-100&nbsp;000<ref>{{cita publicación |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Dec-27/242372-kurdish-militia-has-35000-fighters-spokesman.ashx#axzz2oNa3sbT8 |títulu=Kurdish militia has 35,000 fighters: spokesman |periódicu=The Daily Star |fecha=27 d'avientu de 2013}}</ref> combatientes '''Yabat al-Akrad:''' * 7000<ref name="hijacked">{{cita publicación |url=http://rudaw.net/english/middleeast/syria/11082013 |autor=Mutlu Civiroglu |títulu=Kurdish Commander: Jihadi Groups in Syria Have Hijacked FSA |editorial=Rudaw |fecha=11 d'agostu de 2013 |idioma=inglés}}</ref> combatientes |baxes1 = {{Bandera|Siria}} 63,820 soldaos muertos<ref name="syriahr.com">{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-5490129/Syria-war-killed-350-000-7-years-monitor.html }}</ref> * {{Bandera|Siria}} 58.130 milicianos muertos<ref name="syriahr.com"/> * {{Bandera imaxe|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} 1630 muertos 7686 d'otros países chiítas |baxes2 = {{Bandera|Siria|1932}} 62039 muertos les FSA, curdos y desertores<ref name="ReferenceA">{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-5490129/Syria-war-killed-350-000-7-years-monitor.html }}</ref> ---- ---- {{Bandera|Estáu Islámicu}}&nbsp;{{Bandera imaxe |Flag_of_the_Al-Nusra_Front.svg}}: 63360 muertos<ref name="ReferenceA"/> |baxes3 = |baxes4 = 106.390 civiles muertos (19.811 neños y 12.513 muyeres)<ref name="osdh_16.07.17">{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-5490129/Syria-war-killed-350-000-7-years-monitor.html |axencia=OSDH |fecha=16 de xunetu de 2017 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://vdc-sy.net/en/ |títulu=Violations Documentation Center |axencia=VDC |fechaaccesu=5 d'agostu de 2017 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170202042153/http://vdc-sy.net/en/ |fechaarchivu=2017-02-02 }}</ref><br/>88 soldaos estranxeros muertos ({{Bandera|El Líbanu}} 48, {{Bandera|Xordania}} 7, {{Bandera|Iraq}} 16,{{Bandera|Turquía}} 17) 353,935 muertos en total (según la OSDH, marzu de 2018)<ref name="osdh_16.07.17" /><br />1 millón de mancaos<br />10 millones de movíos.<ref>[http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/fuxeron-de-siria-toparon-abellugu-en-cordoba Fuxeron de Siria, toparon abellugu en Córdoba] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Fuxeron de Siria, toparon abellugu en Córdoba |2=http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/fuxeron-de-siria-toparon-abellugu-en-cordoba |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu'l 13 de xunu de 2016 - Lavoz.com.ar</ref><br />Más de 5 millones de movíos (Según otres fontes)<ref>[http://www.huffingtonpost.com.mx/2017/03/30/mas-de-5-millones-de-persones-fuxeron--del conflictu-en-siria_a_22019113/ «Más de 5 millones de persones fuxeron del conflictu en Siria: ONX.» 30 de marzu de 2017.] ''The Huffington Post''.</ref><ref>[https://www.rtve.es/noticias/20170330/guerra-siria-cifra-refuxaos-sirios-supera-yá-cinco-millones-segun-acnur/1513602.shtml «Guerra en Siria La cifra de refuxaos sirios supera yá los cinco millones, según ACNUR.» 30 de marzu de 2017.] RTVE.</ref><ref>[https://www.elsoldemexico.com.mx/mundo/628882-la cara-de-la guerra-en-siria-mas-de-5-millones-de-refuxaos «La cara de la guerra en Siria: más de 5 millones de refuxaos.» 30 de marzu de 2017.] ''El Sol de Méxicu''.</ref> |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |notes = }} La '''guerra civil siria''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية السورية}} ''al-Ḥarb al-ahliyya al-sūriyya'') ye un conflictu bélicu empecipiáu a principios de 2011 y que se desenvuelve na actualidá en [[Siria]]. Nel so entamu les [[Fuercies Armaes de Siria]] enfrentar contra grupos armaos rebalbos, conocíos n'Occidente como la [[oposición siria]]. Más palantre, numberosos grupos y combatientes rebalbos xunir al [[Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante]] — Estáu Islámicu (EI) n'[[Idioma español|español]]; ISIS n'[[idioma inglés|inglés]], Daesh (n'[[Idioma árabe|árabe]] داعش), lo que-y dexó invadir vastes estensiones de Siria dende Iraq.<ref name="EIIL">{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128508-estremistes-destrúin-artefautos-arqueologicos-siria.html |títulu=Estremistes destrúin ayalgues arqueolóxiques de 3000 años en Siria |fecha=19 de mayu de 2014}}</ref> Pa 2017, el Gobiernu siriu entamó una gran campaña contra Daesh recuperando los territorios al oeste del Éufrates, el 6 d'avientu tantu autoridaes siries como ruses, proclamaron el final de la operación contra Estáu Islámicu.<blockquote>"La xera de ganar a les formaciones criminales de la organización terrorista Estáu Islámicu nel territoriu de Siria, llevada a cabu poles Fuercies Armaes de la Federación de Rusia, ta cumplida (...) &nbsp;les fuercies del Gobiernu [siriu] col sofitu de les Fuercies Aérees ruses tomaron por completu'l control de la zona al noroeste de Abu Kemal: dende'l ríu Éufrates hasta'l pobláu Mezile, con una superficie total de 2.500 quilómetros cuadraos", &nbsp;''Xefe del principal mandu operativu del Estáu Mayor de les Fuercies Armaes de Rusia, Serguéi Rudskói.''<ref>{{cita publicación |títulu="Misión cumplida": Les Fuercies Armaes de Rusia confirmen la derrota del Estáu Islámicu en Siria|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/256993-rusia-siria-quedáu-poblacion-control-ei|fechaaccesu=1 de xineru de 2018|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> </blockquote><blockquote>"Toles agrupaciones del Estáu Islámicu en territoriu siriu fueron destruyíes,&nbsp;llográndose asina la lliberación de Siria&nbsp;(…) Al día de güei nun esisten zones d'esi país árabe so control del EI",&nbsp;j''efe del Estáu Mayor Xeneral del Exércitu rusu, Valery Gerasimov''.<ref>{{cita publicación |títulu=Rusia: Siria foi lliberada dafechu del Estáu Islámicu|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/256902-rusia-putin-estáu-islamico-atayante-derrota-siria|fechaaccesu=1 de xineru de 2018|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref></blockquote><blockquote>&nbsp;"El ministru de Defensa rusu (Serguéi Shoigú) reportó que les operaciones nes veres occidental y oriental del Éufrates concluyeron con una derrota atayante de los terroristes (...) De xacíu, inda pueden haber focos de resistencia, pero polo xeneral, la ofensiva nesta etapa y nesta zona terminó (...) esta operación antiterrorista remató con una atayante derrota de los terroristes", ''presidente de la Federación Rusa, Vladimir Putin.''</blockquote><blockquote>"El terrorismu nun se llinda al EI, sinón que'l EI ye solo una parte d'este. [...] Tenemos qu'entender que cuando enfocamos solo nel EI, esto equival a un&nbsp;intentu de&nbsp;esvalixar l'atención&nbsp;del fechu de que'l terrorismu subsiste col sofitu d'Occidente. [El Frente]&nbsp;A el&nbsp;Nusra ta a la cabeza d'esti terror, mientres hayan organizaciones terroristes como'l EI o [el Frente] Al Nusra, esto significa que&nbsp;inda tamos en guerra. Asina que la guerra&nbsp;va terminar hasta que s'aniquile al postreru terrorista, ensin importar so qué nome",&nbsp;''presidente de la República Árabe Siria, Bashar al Assad''<ref>{{cita publicación |títulu=Assad: "El terrorismu en Siria esiste gracies al sofitu d'Occidente"|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/257833-assad-terrorismu-siria-subsistir-sofito-occidente|fechaaccesu=1 de xineru de 2018|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref></blockquote>Les protestes de marzu de 2011, derivaron nuna guerra civil ente les fuercies gubernamentales y la oposición armada, desaguando nun conflictu internacional onde la llucha contra los terroristes entemecer col conflictu d'intereses de dellos países estranxeros, incluyíes los dos mayores potencies nucleares, según les potencies rexonales.<ref name=":2">{{cita publicación |títulu=Cinco claves pa nun perdese nel 'llaberintu' de la guerra siria - RT |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/235478-claves-conflictu-siriu |fechaaccesu=9 d'abril de 2017 |periódicu=RT n'Español |idioma=}}</ref> La organización qu'arrexuntaba, nun principiu, a la oposición siria foi'l [[Conseyu Nacional Siriu]] (SNC), con base n'Istambul, en 2011 incluyía a toles faiciones antigubernamentales. Sicasí, les diverxencies polítiques, militares y relixoses estremaron al SNC en 2012-13 (en grupos armaos, la oposición moderada y la oposición radical). Pela so parte, los curdos crearon la so propia agrupación, de la que forma parte'l so brazu armáu [[Unidaes de Proteición Popular|Unidá de Proteición Popular]] (YPG poles sos sigles en curdu). Por cuenta de la división de les fuercies opositores, distintos grupos islamistes, como l'ex-[[Jabhat Fateh al-Sham|Frente Al Nusra]] y del [[Estáu Islámicu]], adquirieron un mayor protagonismu na so confrontación contra les fuercies gubernamentales. Dempués de que'l Gobiernu nun pudiera apangar el conflictu, dellos protagonistes internacionales, como EE.XX., Europa, Turquía y monarquíes d'[[Oriente Mediu]], intervinieron direuta o indireutamente. Dende l'empiezu de la guerra, EE.XX. apurrió sofitu a la 'oposición moderada', como los grupos armaos del [[Exércitu Llibre Siriu]], anque muncha d'esta ayuda terminó en manes de grupos islamistes, polo que, pa 2018 s'hubo frenáu toa ayuda a esti grupu, centrándose nes SDF. El presidente de Siria, [[Bashar al-Asad]], declaró en delles ocasiones que tres la derrota de los terroristes, los militares de [[Turquía]] y [[Estaos Xuníos|EE.XX.]] tendrán d'abandonar el territoriu siriu o de lo contrario van ser espulsaos pola fuercia:<blockquote>«Si falamos de la presencia de militares sobre'l terrén, como ye'l casu de los soldaos turcos, si tamos lluchando contra los terroristes, tamién tenemos derechu a lluchar contra los qu'ocupen el nuesu país. Nesti sentíu, tantu los americanos como los turcos y los demás ocupantes, tendrán de dise pol so propiu pie o van ser espulsaos pola fuercia».<ref>{{cita publicación |títulu=Assad: "Tres la derrota de los terroristes, Turquía y EE.XX. van abandonar Siria o van ser espulsaos" - RT|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/236509-assad-gana-terroristes-turquia-eeuu|fechaaccesu=23 d'abril de 2017|periódicu=RT n'Español|idioma=}}</ref></blockquote>Al entamu, los rebeldes cuntaben con asistencia non letal, pero más tarde EE.XX. empezó a procurar financiamiento, armes y entrenamientu. Dempués, acabó almitiendo que parte de l'ayuda letal terminó en manes de terroristes que lu usaron tantu contra'l Gobiernu y los civiles, como contra la 'oposición'. Amás Arabia Saudita, Qatar, Kuwait, según Turquía apurriríen "millones de dólares" a los grupos terroristes, incluyíu'l Frente Al Nusra y el EI», según declaró en marzu de 2014 ''David Cohen, secretariu axuntu del Departamentu d'Ayalga pa Terrorismu ya Intelixencia Financiera de EE.UU''.<ref name=":2" /> Hasta'l 2016 envalorábase que los grupos armaos illegales recibieron unos 2450 sistemes portátiles de defensa aérea, 1750 sistemes antitanque, 650 llanzacohetes múltiples, más de 24000 proyeutiles de distintos tipos y más de 600 tonelaes d'esplosivos.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201702211067120590-armamentu-oriente-medio-siria/ |títulu=Defensa rusa: la oposición siria recibe constantemente les armes del estranxeru |fechaaccesu=22 de febreru de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> La coalición internacional liderada por EE.XX. (''Central Join Task Force'') na so Operación Resolvimientu Inherente empezó a llanzar ataques aéreos contra'l [[Estáu Islámicu]] en Siria'l 10 de setiembre de 2014, ensin l'aprobación del Gobiernu siriu. Magar l'oxetivu principal de la coalición yera lluchar contra'l EI, los sos ataques non siempres fueron precisos, cobrándose la vida de centenares de civiles y atacáu a posiciones ya infraestructura del gobiernu siriu, so la sida d'un ataque defensivu o d'ataques de represalia pol usu d'armes químiques.<ref name=":2" /> Rusia, Irán y agrupaciones chiítas, como Hezbolá, sofiten al Gobiernu siriu que combate a Estáu Islámicu, grupos islamistes, l'exércitu llibre siriu sofitáu per Turquía y les fuercies democrátiques de Siria, sofitada por EE.XX. Dende'l 30 de setiembre de 2015, Rusia llevó a cabu una operación antiterrorista en Siria dempués de que'l presidente siriu solicitara ayuda militar. Nos cinco meses y mediu que duró l'operativu, les Fuercies Aérees ruses destruyeron más de 12000 blancos d'infraestructura. Según el ministru de Defensa rusu, Serguéi Shoigú, unos 35000 radicales fueron ablayaos mientres esi primer añu.<ref name=":2" /> Amás d'acabar cola vida d'ente 300.000 y 470.000 persones, el conflictu desencadenó una crisis humanitaria. Pa 2016 de los 22 millones d'habitantes del país más de la miitad tuvieron que fuxir. 13 millones y mediu d'estos movíos internos precisen ayuda urxente. Amás, 4,8 millones llegaron fuxir a países vecinos; Turquía acoyó a 2,7 millones de sirios, El Líbanu a cerca d'un millón y cerca de 650000 fueron a Xordania. Trés cuartes partes de los refuxaos son muyeres y neños. Según cifres de Unicef, siquier 652 neños fueron asesinaos, un 20% más qu'en 2015. Amás, fueron reclutados, casi mil neños soldaos, pa lluchar direutamente en primer llinia. Los más vulnerables son los 2,8 millones que s'atopen en zones de mal accesu. D'ellos, 280000 vivieron so asediu, casi dafechu aisllaos de l'ayuda humanitaria. 338 centros médicos quedaron amenorgaos a escombros en 2016.<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.com/2017/03/15/siria-seis-anos-de-guerra |títulu=Siria: seis años de guerra |fechaaccesu=21 de marzu de 2017 |fecha=15 de marzu de 2017 |sitiuweb=euronews}}</ref> Por cuenta de la participación de numberoses potencies estranxeres denominóse-y una [[guerra subsidiaria]]. El gobiernu siriu cuenta col sofitu de [[Rusia]], que lo considera un país aliáu dende tiempos de la [[Xunión Soviética]], la [[República Islámica d'Irán]] y la organización libanesa [[Hezbolá]].<ref name="AlNusraDaraa">{{cita web |url=http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/11/a%20el_nusrah_front_claims_3_more.php |títulu=Al Nusrah Front claims 3 more suicide attacks in Daraa |fecha=27 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130513183246/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/11/a |fechaarchivu=2013-05-13 }}</ref> Defenden que les manifestaciones y primeres revueltes armaes fueron entamaes y financiaes por [[Occidente]], según a dellos grupos yihadistes, pa bastiar la cayida del gobiernu y controlar el país,<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129425-pbs-militares-eeuu-entrenen-rebeldes-sirios-catar.html |títulu=Videu: Militares d'Estaos Xuníos entrenen a rebeldes sirios nuna base secreta de Quatar |fechaaccesu=29 de mayu de 2014 |apellíu= |nome= |fecha=28 de mayu de 2014 |editorial=RT}}</ref><ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128353-eeuu-misiles-rebalbes-siria.html |títulu=EUA unvia misiles a los rebeldes sirios pa un programa piloto |fecha=17 de mayu de 2014 |fechaaccesu=29 de mayu de 2014 |editorial=RT }}</ref> opinión sofitada por dellos analistes.<ref>{{cita publicación |títulu=Coronel Pedro Baños Baxu: “Los servicios secretos de Turquía crearon l'Estáu Islámicu” |url=https://latribunadelpaisvasco.com/art/3297/-ldquo-los%20servicios%20secretos-de-turquia-crearon-el-estado-islamico-rdquo- |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2015 |editorial=La Tribuna del País Vascu |fecha=3 d'agostu de 2015}}</ref> La oposición siria» ye sofitada por [[Estaos Xuníos]],<ref name="ayuda">{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/ultima_hora/view/127276-eeuu-oposicion-siria-millones-adicionales.html |títulu=EE. XX. va apurrir a la oposición siria 27 millones de dólares adicionales |editorial=RT |fecha=5 de mayu de 2014 }}</ref> [[Turquía]], [[Arabia Saudita]] y otros países aliaos occidentales y del [[golfu Pérsicu]].<ref>{{cita publicación |apellíos1=Blake |nome1=Eben |títulu=Iran's Relationship With Assad, Hezbollah In Lebanon And Houthis In Yemen Must Stop, Says Qatar's Foreign Minister |url=http://www.ibtimes.com/irans-relationship-assad-hezbollah-lebanon-houthis-yemen-must-stop-says-qatars-2039884 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2015 |periódicu=International Business Times |fecha=5 d'agostu de 2015}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.theguardian.com/global-development/2014/may/23/kofi-annan-syrians-regional-proxy-wars |títulu=Kofi Annan: Syrians pay with their lives while rexonal powers wage proxy wars |fecha=23 de mayu de 2014 |fechaaccesu=28 de mayu de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element |títulu=War in Syria: The Proxy Element |editorial=Oxford Research Group |fecha=11 de xunetu de 2013 }}</ref> Les organizaciones internacionales acusaron al gobiernu siriu, EI y los grupos rebalbos de violaciones graves de los derechos humanos y de munches matances.<ref>{{cita publicación |url=http://www.businessinsider.com/r-islamic-state-and-syrian-government-committing-war-crimes-un-2014-8|títulu=UN Details Rampant War Crimes By ISIS And Assad's Regime|apellíu=Nebehay|nome=Stephanie|axencia=[[Business Insider]]|fechaaccesu=27 d'abril de 2017|fecha=27 d'agostu de 2014|idioma=en}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://edition.cnn.com/2012/11/02/world/meast/syria-civil-war/index.html|títulu=Syrian rebels blame 'heinous' executions on 'extremists'|apellíu=Abdelaziz|nome=Salma|axencia=[[CNN]]|fechaaccesu=27 d'abril de 2017|fecha=2 de payares de 2012|idioma=en}}</ref><ref>{{cita publicación |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/27/syria-isis-war-crimes-united-nations-un títulu=Syria and Isis committing war crimes, says UN periódicu=[[The Guardian]]|fechaaccesu=27 d'abril de 2017|fecha=27 d'agostu de 2014|idioma=en}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.efe.com/efe/espana/mundo/la-onu-acusa-a-los opositores-y-al gobiernu siriu-de-crimenes-guerra/10001-3084079|títulu=La ONX acusa a los opositores y al Gobiernu siriu de crímenes de guerra|axencia=[[Axencia EFE|EFE]]|fechaaccesu=27 d'abril de 2017|fecha=1 de payares de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.milenio.com/internacional/ONX-acusa-rebeldes-crimenes-ataques_0_256774665.html|títulu=ONX acusa a rebeldes sirios de crímenes contra la humanidá periódicu=[[Milenio (periódicu)|Milenio]]|fechaaccesu=27 d'abril de 2017|fecha=5 de marzu de 2013}}</ref> Pa primavera del 2018 tres la victoria en Adu Duhur, Guta Oriental y Qalamoon Oriental, diversos medios occidentales consideren que'l gobiernu siriu ganó de facto la guerra civil, anque nun controla tol territoriu de Siria. Pero, sofitáu per Rusia ya Irán, nun hai naide que realmente pueda enfrenta-y. La escasez de combatientes, equipu y capacidá evitó que pueda restablecer un control más ampliu.<ref>{{cita publicación |apellíos=Marcus|nome=Jonathan|títulu=Qué efectivu foi realmente l'ataque a Siria per parte d'Estaos Xuníos, Francia y Reinu Xuníu|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-43765491|fecha=14 d'abril de 2018|fechaaccesu=15 d'abril de 2018|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}</ref> __TOC__ == Antecedentes == === Gobiernu de Asad === {{AP|Familia Asad}} El [[Partíu Baath Árabe Socialista]] llegó al poder en 1963, tres un golpe d'estáu. En 1966, otru golpe derrocó a; [[Michel Aflaq]] y [[Salah al-Din al-Bitar]].<ref>{{cita publicación |apellíu=Wilson |nome=Scott |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2014875394_syria26.html |títulu=Syria escalates attacks against demonstrators |periódicu=The Seattle Times |fecha=25 d'abril de 2011 |idioma=inglés}}</ref> En payares de 1970, el Xeneral [[Hafez al-Asad]], [[Ministeriu de Defensa de Siria|ministru de Defensa]], encabezó lo que llamó una revolución correutiva», llegando a [[primer ministru de Siria Primer ministru]]. En marzu de 1971 Asad declaróse [[Presidente de Siria presidente]], posición que caltendría hasta la so muerte nel 2000. De magar, la Caña Rexonal Siria secular del [[Partíu Baath Árabe Socialista Democráticu|Partíu Baath]] caltúvose como l'autoridá política dominante. Los ciudadanos sirios solo podíen aprobar al Presidente por [[referendu]] y, hasta la eleición parllamentaria de 2012.<ref name="autogenerated4">{{cita publicación |url=http://www.npr.org/2011/04/13/135383023/protests-in-syria-pose-challenges-for-the-o-s |títulu=Protests in Syria Pose Challenges for the U.S |editorial=NPR }}</ref> En [[1982]], nun clima d'insurxencia [[islámica]] que duró seis años, Hafez Al Asad, llevó a cabu una táctica de ''[[tierra quemada]]'' contra la ciudá de [[Hama]], pa encalorar una revuelta islamista [[Sunismu|suní]], ente quien se cuntaba al movimientu de los [[Hermanos Musulmanes]].<ref>{{cita web |apellíu=Shadid |nome=Anthony |url=http://www.nytimes.com/2011/04/27/world/middleeast/27syria.html?src=twrhp |títulu=International Outcry Grows Over Syria Crackdown |ubicación=Syria |periódicu=The New York Times |fecha=26 d'abril de 2011 |fechaaccesu=3 de mayu de 2011}}</ref> L'actual presidente [[Bashar al-Asad]], fíu de Hafez al-Assad, atopar nel poder dende'l [[17 de xunetu]] de [[2000]], tres el fallecimientu del so padre. El so partíu pertenez al [[Frente Nacional Progresista]], con mayoría nel parllamentu (134 asientos), y otros nueve miembros que representen a 35 partíos políticos. Bashar al-Asad y [[Asma al-Asad]], la so esposa, nacida y educada nel Reinu Xuníu y musulmana sunni<ref name="rose">{{cita publicación |apellíu=Golovnina |nome=Maria |url=http://www.reuters.com/article/2012/03/19/us-syria-asma-idUSBRE82I0MB20120319 |títulu=Asma al Asad, a "desert rose" crushed by Syria's strife |axencia=Reuters |fecha=19 de marzu de 2012 |fechaaccesu=8 d'agostu de 2013 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123170225/http://www.reuters.com/article/2012/03/19/us-syria-asma-idUSBRE82I0MB20120319 |archivedate=2015-11-23}}</ref> Ente xunetu de 2000 y agostu de 2001, tuvo llugar una «[[Primavera de Damascu]]», con un intensu alderique políticu y social.<ref>{{cita publicación |títulu=Non Room to Breathe: State Repression of Human Rights Activism in Syria |editorial=Human Rights Watch |fecha=Ochobre de 2007 |volume=19 |issue=6 |páxines=8-13 |url=http://www.hrw.org/en/node/10646/section/4 |idioma=inglés}}</ref> El periodu foi carauterizáu pola apaición de numberosos foros políticos o [[Salón lliterariu|salones]], onde grupos de persones con idees allegaes axuntar en cases privaes p'aldericar asuntos políticos y sociales. Activistes políticos tales como [[Riad Seif]], [[Haitham al-Maleh]], [[Kamal al-Labwani]], [[Riyad al-Turk]] y [[Aref Dalila]] fueron importantes nel desenvolvimientu del movimientu.<ref>{{cita web |url=http://www.amnesty.org/en/library/asset/MDE24/007/2002/en/ee9fa6f2-d870-11dd-9df8-936c90684588/mde240072002en.html |títulu=Syria Smothering Freedom of Expression: the detention of peaceful critics |editorial=Amnesty International |fecha=5 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131208005916/http://www.amnesty.org/en/library/asset/MDE24/007/2002/en/ee9fa6f2-d870-11dd-9df8-936c90684588/mde240072002en.html |fechaarchivu=8 d'avientu de 2013 }}</ref> Los foros más famosos fueron el [[Foru de Riad Seif|de Riad Seif]] y el de [[Jamal al-Atassi]].<ref name="alan">{{cita llibru |apellíu=George |nome=Alan |títulu=Syria:Neither Bread nor Freedom |añu=2003 |editorial=Zed Books |isbn=1-84277-213-9 |páxines=56-58 |url=https://books.google.com/?id=dFdbVVcKsSIC }}</ref> === Demografía === {{AP|Demografía de Siria}}La [[familia Asad]] pertenez a la secta [[alauismo|alawí]], una caña del [[chiismu]] qu'entendía un 12,6% de la población de Siria.<ref>{{cita publicación |apellíu=Heneghan |nome=Tom |url=http://www.reuters.com/article/2011/12/23/us-syria-religion-alawites-idUSTRE7BM1J220111223 |títulu=Syria's Alawites are secretive, unorthodox sect |axencia=Reuters |fecha=23 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=8 d'agostu de 2013 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620155136/http://www.reuters.com/article/2011/12/23/us-syria-religion-alawites-idUSTRE7BM1J220111223 |archivedate=2013-06-20}}</ref> Los alawíes teníen mayoría nes grandes ciudaes y nos altos cargos del gobiernu, polo que, xeneraben rensía ente los [[suníes]]<ref name="nyt">{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2011/04/25/world/middleeast/25assad.html?ref=world&pagewanted=print|títulu=Syrian Crisis Tests the Mettle of Its Autocratic Ruler|fecha=24 d'abril de 2011|periódicu=The New York Times}}</ref> que constituyíen la mayor parte de la población rural.<ref>{{cita web |títulu=Syria – International Religious Freedom Report 2006 |editorial=Departamentu d'Estáu de EE.{{esd}}UU. |fechaaccesu=28 de xunu de 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71432.htm |añu=2006 |idioma=inglés}}</ref> Bastantes miembros cercanos de la familia de Bashar al-Asad llograron puestos nel gobiernu dende l'ascensión del so padre al poder.<ref>{{cita publicación |autor=Robin Wright |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/02/21/AR2008022102839.html |títulu=Sanctions on Businessman Target Syria's Inner Sanctum |periódicu=The Washington Post |fecha=22 de febreru de 2008 |fechaaccesu=31 de marzu de 2010 |idioma=inglés}}</ref> La guerra civil foi dexenerándose dende un conflictu favorecíu pola necesidá de cambeos políticos a un conxuntu de conflictos sectarios y d'intereses internacionales, en sofitu d'un determináu grupu étnicu. Por casu Irán sofita abiertamente a les milicies xiines, Arabia Saudita a los suníes y Turquía a la minoría turcomana. EE.XX. pela so parte sofita abiertamente a los curdos, que fueron declaraos enemigos de Turquía pola so conexón col PKK, que llucha contra'l gobiernu turcu. Per otru llau, atópase l'apuerto de miles d'estranxeros provenientes de diverses partes del mundu pa sofitar a un determináu bandu, yá seya económica o militarmente. === Otros factores === ==== Sociedá y corrupción ==== El descontentu contra'l gobiernu yera más fuerte nes poblaciones rurales de Siria, especialmente ente suníes conservadores y relixosos.<ref name="Poor rural rebels">{{cita publicación |url=http://www.foxnews.com/world/2012/10/16/rebels-in-syria-largest-city-aleppo-mostly-poor-pious-and-from-rural/ |títulu=Rebels in Syria's largest city of Aleppo mostly poor, pious and from rural backgrounds |editorial=Fox News Channel |axencia=Associated Press fecha=16 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=28 de xineru de 2013 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207232408/http://www.foxnews.com/world/2012/10/16/rebels-in-syria-largest-city-aleppo-mostly-poor-pious-and-from-rural/ |archivedate=2012-12-07}}</ref> Estes zones incluyíen ciudaes con altos índices de probeza, como [[Daraa]] y [[Homs]], y los distritos más probes de ciudaes grandes. Les desigualdaes socioeconómiques amontáronse significativamente tres les polítiques corporativistes empecipiaes por [[Hafez al-Asad]] nos sos últimos años y aceleraes pol so fíu Bashar. Con un énfasis nel [[sector servicios]], estes polítiques tendíen a beneficiar a una minoría de la población, particularmente a aquellos que teníen conexones col gobiernu y miembros de la clase comerciante suní de Damascu y Alepo por aciu la concesión de privilexos económicos y fiscales.<ref name="Poor rural rebels" /> ==== Economía ==== N'algamando un máximu en 1996, la producción menguó d'unos 610&nbsp;000 barriles/día esi añu a 385&nbsp;000 en 2010. Ante l'amenorgamientu de los ingresos y un déficit fiscal, en mayu de 2008 el gobiernu viose obligáu a retayar los subsidios de combustible, que consumíen el 15% del [[PIB]], causando la triplicación del preciu de la gasolina y l'aumentu del preciu de los alimentos. A partir de 2006, Siria viose afeutada por una intensa seca, en parte debíu al [[cambéu climáticu]]. La rexón fíxose cada vez más templada y greba, con precipitaciones más irregulares ya intenses.<ref name="seca"/> Ente 2002 y 2008, los recursos hídricos totales del país amenorgar a la metá,<ref name="seca">{{cita publicación |títulu=Earth Is Parched Where Syrian Farms Thrived |url=http://www.nytimes.com/2010/10/14/world/middleeast/14syria.html?adxnnl=1&adxnnlx=1330449407-yAiPXrD1kQsKbG2Bb5A61A&pagewanted=1&_r=1& |periódicu=[[The New York Times]] |fecha=13 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=5 d'agostu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> anque tamién se citó como posible factor l'amenorgamientu del caudal del ríu [[Éufrates]], por cuenta de la construcción de preses per parte de [[Turquía]].<ref name="seca"/> La seca, qu'afectó principalmente a zones rurales del [[Creciente Fértil]],<ref name="jadaliyya"/> provocó la desertificación de les tierres de cultivu y un éxodu rural, que dexaron centenares de villes abandonaes.<ref name="seca"/> Los movíos, que proveníen de zones suníes, dirixir a les ciudaes costeres del país, apoderaes pola minoría alauita, xenerando tensiones sectaries. Amás, en 2010, una [[Seca en China de 2010-2011|dura seca en China]], la peor que sufriera'l país en sesenta años, xunto con diverses foles de calor o hinchentes en principales países productores de trigu como Ucrania, Rusia, Canadá y Australia, contribuyeron a la escasez d'esi cultivu. Ente xunu de 2010 y febreru de 2011 el preciu mundial del trigu doblóse, afectando especialmente a estaos importadores de trigu, azucre, sales como Siria.<ref>{{cita publicación |nome=Thomas L- |apellíu=Friedman |títulu=The Scary Hidden Stressor |url=http://www.nytimes.com/2013/03/03/opinion/sunday/friedman-the-scary-hidden-stressor.html?_r=1& |periódicu=[[The New York Times]] |fecha=2 de marzu de 2013 |fechaaccesu=5 d'agostu de 2014 |enllaceautor=Thomas Friedman}}</ref> Pa 2011, Siria enfrentar a un deterioru del nivel de vida nacional y a xubíes importantes nos precios de los productos básicos, con una [[Inflación|alta inflación]]<ref name="jadaliyya">{{cita publicación |apellíu=Saleeby |nome=Suzanne |url=http://www.jadaliyya.com/pages/index/4383/sowing-the-seeds-of-dissent_economic-grievances-an |títulu=Sowing the Seeds of Dissent: Economic Grievances and the Syrian Social Contract's Unraveling |periódicu=Jadaliyya |fecha=16 de xineru de 2012}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Massoud |apellíu=Derhally |títulu=Syrian inflation reached 31.5% in April |url=http://www.arabianbusiness.com/syrian-inflation-reached-31-5-in-april-460888.html |editorial=Arabian Business |fecha=6 de xunu de 2012 |fechaaccesu=22 d'agostu de 2013}}</ref> El país enfrentábase tamién a tases de [[desemplegu]] xuvenil particularmente altes.<ref>{{cita web |url=http://journalistsresource.org/studies/government/international/youth-exclusion-in-syria-economic/ |títulu=Youth Exclusion in Syria: Social, Economic, and Institutional Dimensions |editorial=Journalist's Resource |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012 }}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Deborah |apellíu=Amo |títulu=Syrian Youth Unprepared For Market-Driven Economy |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130222200 |fecha=avientu de 2010 |fechaaccesu=8 de setiembre de 2013 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Yi |apellíu=had |títulu=Unemployed Anti-War Protesters Demand Syrian Invasion |url=http://www.duffelblog.com/2012/07/unemployed-anti-war-protesters-demand-syrian-invasion/ |editorial=The Duffel |fecha=2 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=8 de setiembre de 2013 |idioma=inglés}}</ref><ref name="jadaliyya"/> ==== Gas natural ==== Delles fontes suxirieron que la xeopolítica del gas natural d'Oriente Mediu xugó un papel na guerra, en mayor o menor midida.<ref>{{cita publicación |títulu=Siria, la estorbisa ente'l gas natural qatarín y Europa |url=https://www.abc.es/internacional/20130915/abci-qatar-petroleo-siria-201309142123.html |periódicu=[[ABC (periódicu)|ABC]] |fecha=15 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2014}}</ref> Dende 2008, pel país trescurre'l [[Gasoductu Árabe]], qu'esporta [[gas natural]] dende [[Exiptu]] a [[Xordania]], Siria y [[El Líbanu]], con una caña submarina que llega a [[Israel]].<ref name="downstream2"> {{cita publicación |url=http://www.downstreamtoday.com/news/article.aspx?a_id=8761 |títulu=Syria Completes First Stage of Arab Gas Pipeline |axencia=[[Xinhua]] |editorial=Downstream Today |fecha=18 de febreru de 2008 |fechaaccesu=23 de febreru de 2008}}</ref> Amás, en 2010 empezaron les negociaciones pa construyir un [[Gasoducto Irán-Iraq-Siria]], que llevaría [[gas natural]] iranina dende'l [[Xacimientu de gas natural South Pars-North Dome|xacimientu de South Pars]], que comparte con [[Qatar]], hasta'l [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] pa ser esportáu a Europa. El gasoductu, que consolidaría la posición d'Irán como potencia rexonal,<ref>{{cita web |títulu=Tasnim News Agency - Hezbollah Official Hails Iran as Major Rexonal Power |url=http://www.tasnimnews.com/en/news/2015/08/14/828407/hezbollah-official-hails-iran-as-major-regional-power |sitiuweb=Tasnim News Agency |fechaaccesu=18 de payares de 2015}}</ref> competía direutamente colos planes de Qatar de construyir [[Gasoducto Qatar-Turquía|otru gasoductu]] que pase per Siria.<ref>{{cita publicación |títulu=IRAN-IRAQ: Pipeline to Syria Ups Ante in Proxy War with Qatar |url=http://oilprice.com/Geopolitics/Middle-East/IRAN-IRAQ-Pipeline-to-Syria-Ups-Ante-in-Proxy-War-with-Qatar.html |editorial=Oilprice.com |fecha=22 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Esti gasoductu trascurriría dende'l xacimientu qatarín al traviés de Arabia Saudita, Xordania y Siria p'algamar Turquía y la so [[Gasoductu Nabucco]], tamién coles mires de llegar al mercáu européu. Amás, al contrariu que'l gasoductu iranín, ésti evitaría cualquier contautu con Rusia. === Primavera Árabe === {{AP|Primavera Árabe}} La llamada [[Primavera Árabe]] foi un movimientu social que pretendía una remodelación política nos países de la rexón. N'avientu de 2010, apaecieron en Túnez protestes en masa anti-gubernamentales, y más tarde espardiéronse nel Mundu Árabe. En xineru y febreru de 2011, asocedieron revoluciones en Túnez y Exiptu, y los sos gobiernos, acusaos d'autoritarios, fueron derrocaos. Tamién en [[Libia]] asocedieron manifestaciones que derivaron nuna rebelión armada y más tarde nuna [[Guerra de Libia de 2011|guerra civil]]. Otros países árabes tamién protestaron, y dellos gobiernos trataron de contentar al pueblu faciendo reformes y cambeos nel gobiernu.<ref>[https://web.archive.org/web/20140423110216/https://www.publico.es/internacional/359676/siria-y-jordania-sumir-hoy-a-les manifestaciones/version-imprimible «Siria y Xordania sumir güei a les manifestaciones.»] ''[[Público (España)|Público]]''.</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rionegro.com.ar/diario/rn/nota.aspx?idart=552045&idcat=9533&tipu=2 |títulu=«Xordania, Palestina y Siria tomen nota y reformen los sos gobiernos.» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> == Batallosos == {{VT|Grupos armaos de la Guerra Civil Siria|l1=Grupos armaos de la Guerra Civil Siria|Conflictos ente los rebeldes mientres la Guerra Civil Siria}}Tres l'apaición d'Estáu Islámicu, la intervención turca, el fin de la batalla de Alepo y los diversos conflictos ente los grupos insurxentes, la guerra civil siria pasó de ser una llucha por causes polítiques ente'l gobiernu col sofitu de la población urbana y la oposición con sofitu de la población rural; a una llucha de distintes faiciones armaes sofitaes por diverses potencies pol control de territoriu, recursos y sofitu políticu-financieru internacional. En 2017 puede estremase 5 grandes faiciones: === Fuercies Gubernamentales SAA y NDF === {{AP|Exa de la Resistencia|Fuercia de Defensa Nacional (Siria)|l2=Fuercia de Defensa Nacional}} ;Exércitu Árabe Siriu (SAA) y la Fuercia Aérea Siria (SyAAF) {{AP|Fuercies Armaes de Siria|l1=Fuercies Armaes de Siria|Fuercia Aérea Árabe Siria}} [[Ficheru:Flag of Syria.svg|miniaturadeimagen|Bandera oficial de [[Siria]].]] El gobiernu siriu ye sofitáu y defendíu poles [[Fuercies Armaes Árabes Siries|Fuercies Armaes de Siria]] (SAA), les que, integraes pol [[Exércitu Árabe Siriu]], l'[[Armada Árabe Siria|Armada siria]] y la [[Fuercia Aérea Árabe Siria|Fuercia Aérea Siria]], encargar de combatir ciudá per ciudá a los rebeldes. Tres la segunda cayida de Palmira l'altu mandu rusu intervieno entá más nes SAA, tomando'l control de la planificación, estratexa y control de zones con batallones de policía militar. Entranando y armando batallones de fuercies especiales como les [[Fuercies Tigre (Siria)|fuercies Tigre]] y los cazadores de terroristes. Les tropes gubernamentales dempués de la intervención de la [[Fuercia Aérea de Rusia|Fuercia Aérea Rusa]] (RuAF) nel 2015 tomaron la iniciativa retomando sectores estratéxicos na [[campaña de Palmira]] y la [[Batalla de Alepo (2012-2016)|batalla de Alepo]], recuperando'l control de tolos grandes centros urbanos pal añu 2016. Los primeros años de la guerra fueron altamente costoses tantu en material bélico como en personal, debíu en parte a la falta de profesionalismo na infantería, lo cual provoca fuxíes innecesaries o captura del so material militar en retiraes desorganizadas, a esto amestábase'l fechu de que les deserciones sunitas que minaben la moral de la tropa, según la falta de cuerpos de fuercies especiales, policía militar, zapadores y brigaes aerotresportaes. ;Hezbolá Ante les enzancaos del Exércitu gubernamental pa recuperar el control del país, en mayu de [[2013]], el gobiernu siriu decidió pidir l'ayuda de [[Hezbolá]], una organización militar d'[[El Líbanu]] qu'unvió miles de soldaos a la batalla en Qusair, lo que foi tacháu de «invasión» per dellos países.<ref>{{cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20130524/qusair-batalla-estrategica-control-frontera-siriu-libanesa/669540.shtml |títulu=Al Qusair, la batalla estratéxica pol control de la frontera siriu-libanesa |fechaaccesu=18 de payares de 2015 |apellíu=Caretti |nome=Gonzalo |fecha=24 de mayu de 2013 |editorial=[[RTVE]]}}</ref> Hezbolá compónse principalmente d'infantería llixera móvil, anque dende 2016 pasu ente pasu foi formando batallones mecanizados, de xuru con tanques y carros blindaos provistos pol gobiernu siriu. Dende l'entamu de la so participación na guerra siria, amodo foi convirtiéndose d'una guerrilla paramilitar a un exércitu regular. Pela so parte el gobiernu siriu anunció en diverses ocasiones el so total sofitu en casu d'un conflictu con Israel. El 11 de mayu anuncia que se retira de tola frontera libanesa con Siria, pasando'l so control al exércitu libanes.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/11-may-hezbollah-leader-nasrallah-claims-it-has-dismantled|títulu=Hezbollah leader Nasrallah claims it has dismantled all military posts on the Syria-Lebanon border, and this area would now be patrolled just by the Lebanese army. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> ;Irán A mediaos de xunu de 2013, fontes ensin identificar reflexaes na prensa británica, falaben de la decisión d'Irán d'unviar un contingente de 4000 soldaos de la [[Cuerpos de la Guardia Revolucionaria Islámica|Guardia Revolucionaria Iranina]] pa lluchar en [[Siria]].<ref>{{cita web |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-to-send-4000-troops-to-aid-president-assad-forces-in-syria-8660358.html |títulu=Iran to send 4,000 troops to aid President Assad forces in Syria |fechaaccesu=18 de payares de 2015 |fecha=16 de xunu de 2013 |periódicu=[[Independent]]}}</ref> La brigada de fuercies iranines esplegaes conocer como brigada Fatemiyoun. A diferencia de Rusia, l'ayuda d'Irán ye pocu conocida en cifres por non ser espublizada, anque consiste principalmente na so coordinación con distintes milicies chiies de delles nacionalidaes, más que nuna intervención direuta. Amás en delles ocasiones dexó a la RuAF utilizar los sos aeropuertos militares en misiones de bombardéu estratéxicu. Pa 2017 envalorábase qu'Irán sofitaba a más de 10000 milicianos de diverses nacionalidaes, amás del unvió de cientos de miembros de la guardia revolucionaria iranina.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/11-may-iran-provides-armsfinancing-and-training-and-manages|títulu=Iran "provides arms,financing and training and manages as many as 10,000 Iraqi Afghan and Pakistani Shia fighters in Syria" per DNI Coats - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> ;Rusia {{AP|Intervención militar rusa na Guerra Civil Siria}} Rusia sofita al gobiernu de delles formes, destacando la [[base Naval de Tartus]]. Sirve principalmente como base de suministru pa los buques de la flota del [[mar Negru]] y otres unidaes que s'atopen en travesía pol [[Mediterraneu]].<ref>{{cita web |url=http://rusiahoy.com/articles/2011/12/12/l%27almirante_kuznetsov_aldu_a%20el_mediterraneo_13309.html |títulu=L'Almirante Kuznetsov aldu al Mediterraneu |fechaaccesu=23 d'avientu de 2011 |fecha=12 d'avientu de 2011 |editorial=Rusia Güei |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120107201052/http://rusiahoy.com/articles/2011/12/12/l%27almirante_kuznetsov_aldu_a |fechaarchivu=2012-01-07 }}</ref> Una ayuda direuta púdose ver per parte de la organización libanesa [[Hezbolá]], que caltuvo un sofitu declaráu a al-Asad nos primeros años de guerra, y yá en 2013 unvió a dellos cientos de los sos soldaos a combatir de llau de les tropes gubernamentales de Siria. L'unvió de tropes de Hezbolá pudo vese en particular na [[batalla de Quseir de 2013]], onde'l gobiernu llogró una victoria aclamada, según mientres la [[Batalla de Alepo (2012-2013)|batalla de Alepo]] y la [[Operación Nube del Norte]]. ==== Iraq ==== El 23 de febreru al traviés d'un comunicáu tresmitíu pola televisión iraquina, el primer ministru Haider al Abadi dispunxo la execución d'ataques aéreos contra de les posiciones del Estáu Islámicu allugaes en territoriu siriu. El ministru aprofió que la llucha contra l'agrupación estremista intensificóse dempués de los últimos ataques suicides perpetaos en Bagdag y tán destinaos a protexer a los sos ciudadanos. «Unviemos a la nuesa Fuercia Aérea pa les operaciones d'ataque en contra del Estáu Islámicu en Siria», señaló al Abadi y destacó el llabor de los oficiales del Exércitu iraquín, a los que llomó de «héroes del aire», quien van lluchar contra los terroristes «que maten a los nuesos neños y ciudadanos en cualesquier parte».<ref>{{cita web |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/231850-irak-ordenar-ataque-estado-islamico-siria |títulu=Iraq ordena l'ataque al Estáu Islámicu en territoriu siriu - RT |fechaaccesu=25 de febreru de 2017 |sitiuweb=RT n'Español}}</ref> === Milicies Insurxentes === [[Ficheru:SyrianNationalCoalitionOfficialLogo.svg|miniaturadeimagen|Bandera de la [[Coalición Nacional Siria]].]] [[Ficheru:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|miniaturadeimagen|[[Bandera de Siria de 1930|Bandera representativa]] del [[Exércitu Llibre de Siria]].]] {{AP|Oposición siria}} Los opositores al gobiernu son variaos y bien heteroxéneos. Los sos fines van dende'l derrocamientu de Bashar al-Asad, una transición política, hasta la implantación d'una república islámica. Los rebeldes fueron sofitaos por una gran cantidá de naciones, sobremanera d'Occidente y del golfu pérsicu. Dientro d'estos aliaos atópense principalmente [[Estaos Xuníos]], [[Reinu Xuníu]], [[Francia]], [[Turquía]], [[Arabia Saudita]] y [[Qatar]], que sofitaron económica y armamentísticamente a los rebeldes. N'especial estos trés últimos, quien los financiaron sistemáticamente. En 2017 el poderíu y la influyencia d'[[Al Qaeda|Al-Qaeda]] aumentaron de manera significativa, ente que los grupos armaos sirios cada vez yeren más débiles. El grupu terrorista Frente Fath al-Sham (ex-Frente Al-Nusra) y la banda Ahrar al-Sham, son dos grupos terroristes que consiguieron amentar el so poderíu y amenacien con erradicar a los grupos armaos con menos enclinos estremistes. L'Exércitu Llibre de Siria (ELS) foi unu de los que más vio perxudicada la so posición en Siria, yá que decenes de los sos integrantes y miembros d'otros grupos armaos xuniéronse a les files de Ahrar al-Sham o'l Frente Fath al-Sham. La insistencia d'una victoria militar de los dos grupos estremistes nuna victoria militar contra'l Gobiernu siriu y la so oposición a cualquier arreglu con Damascu, fueron los factores del aumentu de la so popularidá ente los opositores sirios y los insurxentes. L'apueste del ELS por un arreglu políticu y la so participación en delles de les rondes de negociaciones fueron dos de los puntos que los opositores sirios nun ven con bonos güeyos y por eso prefieren a los grupos islamistes. Sicasí, coles mesmes la medría del poderíu d'estos ta aumentando cada vez más les probabilidaes de qu'unu d'ellos, o nel peor de los casos, los dos, estableza un “califatu” al estilu de Daesh.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/335934/alqaeda-tragar-oposicion-fath-sham |títulu=Foreign Policy: Al-Qaeda empieza a tragase a la oposición siria - - HispanTV.com |fechaaccesu=20 de marzu de 2017 |apellíu=HispanTV |sitiuweb=HISPANTV}}</ref> Representantes de 43 grupos armaos de la oposición siria'l 9 de setiembre de 2017 llegaron a un alcuerdu pa fundise nel marcu del Gobiernu Provisional de Siria. El vicepresidente de la Coalición Nacional de les Fuercies Siries Revolucionaries y d'Oposición, Abdulrajmán Mustafa, dixo qu'ente los grupos de la oposición qu'espresaron el deséu de xunise al nuevu cuerpu hai representantes de Ahrar al Sham, divisiones del Exércitu Siriu Llibre que participaron na Operación Escudo del Éufrates y otros grupos armaos de la oposición. Trátase d'agrupaciones como Yeish al Islam, Faylak al Sham, la División del Sultán Murad y el Frente de Damascu. El papel principal nel Exércitu Nacional va ser desempeñáu por Ahrar al Sham. El propósitu de la nueva formación ye llevar a cabo operaciones militares conxuntes pa espulsar a Bashar Asad del Gobiernu y combatir a les unidaes de autodefensa curdes. La idea gocia del respaldu total de Turquía, Arabia Saudita y Qatar.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201709091072228445-oposicion-siria-ejercito-nacional/|títulu=Naz un nuevu 'Exércitu Nacional' en Siria|fechaaccesu=9 de setiembre de 2017|apellíu=Sputnik|sitiuweb=mundu.sputniknews.com|idioma=es}}</ref> === Hayat Tahrir al-Sham (HTS) === L'alianza Hayat Tahrir al-Sham (Xunta de Lliberación del Llevante), na que s'arrexunten los terroristes del Frente Fath al-Sham (enantes denomináu Frente Al-Nusra y venceyáu a Al-Qaeda) y grupos 'rebalbos' como'l Movimientu Nuredin al-Zinki, Liwa al-Haq, Yaish al-Suna y Yabhat al-Din. ==== Frente Al-Nusra ==== {{AP|Frente Al-Nusra}} [[Ficheru:Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg|miniaturadeimagen|Bandera del Frente Al Nusra, grupu radical afiliáu a Al Qaeda.]] El Frente al-Nusra ye reconocíu como organización terrorista pol gobiernu siriu, amás de per países como Estaos Xuníos. Envalorábase que la cantidá de lluchadores xubía a ente 6000 y 10000 persones en 2012, incluyendo a combatientes estranxeros provenientes de Bosnia, Libia, Arabia Saudita, Exiptu, Xordania, Túnez, Palestina, El Líbanu, Australia, [[Chechenia]], Kuwait, los Emiratos Árabes Xuníos, Azerbaixán, Francia, Iraq, España, Dinamarca y Taxiquistán.<ref name="GuardianForeignFighters">{{cita publicación |nome=Ghaith |títulu=Syria: the foreign fighters joining the war against Bashar al-Assad |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/sep/23/syria-foreign-fighters-joining-war |fecha=23 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=9 d'avientu de 2012 |periódicu=The Guardian |apellíu=Abdul-Ahad |lugar=Londres}}</ref> La rellación ente'l Frente al-Nusra y los rebeldes moderaos foi tirante, a pesar de collaborar col [[Exércitu Llibre Siriu]] en delles batalles por necesidá. La visión relixosa estricta y la voluntá d'imponer la [[llei Sharia]] fadió a munchos sirios.<ref>{{cita publicación |títulu=With wary eye, Syrian rebels welcome Islamists into their ranks |url=http://www.timesofisrael.com/with-wary-eye-syrian-rebels-welcome-islamists-into-their-ranks/ |fecha=25 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=28 de xineru de 2013}}</ref> Dellos comandantes rebalbos acusaron a los yihadistes estranxeros de "roba-yos la revolución", escalar fábriques siries y amosar intolerancia relixosa.<ref>{{cita publicación |nome=Martin |títulu=Syria crisis: al-Qaida fighters revealing their true colours, rebels say |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jan/17/syria-crisis-alqaida-fighters-true-colours |fecha=17 de xineru de 2013 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |periódicu=The Guardian |ubicación=Londres |apellíu=Chulov}}</ref> El Frente Al-Nusra foi acusáu de maltratar a minoríes relixoses y étniques dende la so formación.<ref>{{cita web |url=http://www.theblaze.com/stories/2013/06/30/catholic-priest-beheaded-in-syria-by-al-qaeda-linked-rebels-as-men-and-children-take-pictures-and-cheer/ |títulu=Catholic Priest Allegedly Beheaded in Syria by Al-Qaeda-Linked Rebels as Men and Children Take Pictures and Cheer |fecha=30 de xunu de 2013 |editorial=TheBlaze.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130714221411/http://www.theblaze.com/stories/2013/06/30/catholic-priest-beheaded-in-syria-by-al-qaeda-linked-rebels-as-men-and-children-take-pictures-and-cheer/ |fechaarchivu=2013-07-14 }}.</ref> En 2018 les HTS atopar en franca guerra contra Llabrar al Sham (JTS). === Turquía: Operación Escudo del Éufrates y Operación Caña de Olivar === A partir del 24 d'agostu del 2016 tropes regulares turques atopar en Siria, como parte de la operación Escudo del Éufrates, que tenía como oxetivu establecer una franxa de seguridá na frontera turca con Siria que tuviera llibre tantu del [[Estáu Islamico]] como de les [[YPG]] (Turquía considera grupu terrorista polos sos vinculos col [[PKK]], grupu armáu curdu qu'actúa en territoriu turcu). Pa lo cual el gobiernu turcu movilizó a la so infantería, artillería, tanques y aviación utilizando a los milicianos suníes y turcomanos del [[Exércitu Llibre Siriu]], según reclutados nos campos de refuxaos. Pal 9 de marzu de 2017 Turquía dio per rematada la operación cola captura d'[[Al-Bab|Al Bab]]. El 29 de marzu anuncióse que la operación de les fuercies turques Escudu del Éufrates nel norte de Siria concluyó con ésitu, el primer ministru turcu, Binali Yildirim, declaró que Turquía podría llanzar otra operación militar en Siria en casu d'amenaza.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703291067955231-ffaa-turques-daesh-siria/ |títulu=Turquía anuncia que termina con ésitu la operación Escudo del Éufrates |fechaaccesu=30 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> La intención de Turquía d'utilizar la operación Escudo del Éufrates en Siria pa demostrar el so poderíu militar nun foi abondo esitosa, l'Exércitu turcu tardó 6 meses en tomar un territoriu relativamente pequeñu. Amás, nel marcu de la operación, 70 militares perdieron la so vida y decenes de vehículos y equipos militares turcos fueron destruyíos mientres la operación, ente ellos el 'invencible' tanque Leopard. Tocantes a la demostración de fuercia política, l'ésitu ye más evidente, per un sitiu, la operación aumentó la presencia de Turquía en Siria y los sos intereses son agora consideraos polos otros actores del conflictu. Per otru llau, nun llogró demostrar la so fuercia política a Estaos Xuníos, país que decidió sofitar a los curdos so la sida de la llucha contra'l [[Estáu Islamico]].<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201704011068017020-turquia-operacion-siria/ |títulu=¿Ésitu o desastre? El balance de la operación militar turca en Siria |fechaaccesu=14 d'abril de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> El 15 de xunu de 2017 Turquía terminó la construcción d'un muriu na frontera siria con una estensión de 828 km.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/15-june-turkey-has-finished-the-construction-of-a-700km-walltotally|títulu=Turkey has finished the construction of a 700-km wall(totally 828km) along its border with Syria - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=27 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 20 de xineru del 2018, Turquía llanzó la so segunda ofensiva militar (operación Caña de Olivar) conxuntamente con unidaes del [[Exércitu Llibre Siriu]] que yá participaren na operación Escudo del Éufrates, nel norte de Siria, na provincia d'[[Afrin]], onde s'atopaben asitiaos alredor de 5000 milicianos curdos de les YPG. Turquía dio por concluyida la ofensiva a finales de marzu de 2018 cuando los milicianos curdos fueron espulsaos de tola provincia de Afrin. 46 militares turcos perdieron la so vida nesta operación. La situación ye tirante colos milicianos curdos en [[Manbij]], llocalidá nel norte de Siria que podria ser el proximo oxetivu del exércitu turcu. Les rellaciones ente Turquía y Estaos Xuníos empeoraron nos ultimos meses debíu al sofitu militar brindáu polos americanos a les milicies curdes en Siria, a les cualos Turquía considera terroristes. === Combatientes estranxeros === En 2017 unos 10{{esd}}000 radicales provenientes de los países postsoviéticos, incluyida Rusia, tán n'Oriente Próximu, según la xefa de l'Asamblea Interparlamentaria de la [[Comunidá d'Estaos Independientes]] (CEI), [[Valentina Matviyenko|Valentina Matvienko]].<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/mundo/201703281067925779-cei-radicalismu-terrorismu/ |títulu=Unos 10.000 radicales procedentes de la CEI podríen tar n'Oriente Próximu |fechaaccesu=14 d'abril de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> Alredor de 5000 radicales procedentes de la [[Xunión Europea]] combaten en Siria, según l'asesor del ministru d'Esteriores del país árabe, Ayman Susan.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201704131068366362-terrorismu-yihadismo-ue-siria/ |títulu=Asesor del canciller siriu estima en 5.000 los terroristes en Siria procedentes de la XE |fechaaccesu=14 d'abril de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> En 2017 envalórase que siquier 5000 milicianos uigures chinos engarren en diversos grupos islamistes.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/8-may-syria-says-up-to-5000-chinese-uighurs-fighting-in-militant|títulu=Syria says up to 5,000 Chinese Uighurs fighting in militant groups - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> En total, so les banderes negres del 'Califatu', viven alredor de 50 civiles israelinos. Sicasí, en tolos casos, tratar d'árabes. Pocos teníen como propósitu acabar nos territorios controlaos por Daesh: la mayoría fueron a la guerra pa lluchar contra'l réxime asesín de Asad» ensin que-yos importara enforma a favor de quién llucharíen. Dellos partidarios de la teoría de la combalechadura afirmen que precisamente Israel creó y caltién a Daesh. Decenes de páxina web describen cómo los xudíos inventaron l'Estáu islámicu» col fin de esclavizar a los pueblos árabes qu'amen la llibertá. A pesar de que solo son teoríes que nun reciben demasiaos sofitos, ente los combatientes de Daesh atópense combatientes israelinos llegaos tamién d'Europa.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/prensa/201611071064664931-daesh-israelies-causes/ |títulu=¿Por qué hai israelinos y xudíos europeos nes files de Daesh? |fechaaccesu=14 d'abril de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> === Fuercies Democrátiques de Siria (SDF) === {{AP|Fuercies Democrátiques Siries|l1=Fuercies Democrátiques Siries|Conflictu nel Curdistán siriu de 2012-2014|l2=Conflictu nel Curdistán siriu|Revolución de Rojava}} De primeres de la guerra los [[curdu|curdos]] aliar col bandu rebalbu, pero al volvese más inciertu l'aldu de la guerra tomaron una direición propia que ye la de crear un ente federal curdu al norte de Siria. Según datos de la [[Mandu Central de los Estaos Xuníos|CENTCOM]] pa entamos del 2017 el 60% de les SDF son milicies árabes, lo que convirtió en minoría a los curdos. Los SDF atopar nuna crisis interna sobremanera pola so rellación coles [[YPG]] que foi acusada per Turquía de ser estensión del [[PKK]], grupu armáu curdu qu'actúa en territoriu turcu y al que'l gobiernu turcu considera terroristes. Ye financiada militar y económicamente por EE.XX. y Occidente. Atópase conformada na so mayoría por infantería móvil, tien principalmente carrocetes modificaes con ametralladores y vehículos con blindaxe artesanal, anque a partir del cambéu d'alministración n'EE.XX. l'ayuda militar foi n'aumentu. El presidente del curdistán iraquín criticar en delles ocasiones por non tener una estratexa clara y xunise según seya conveniente, polos sos alcuerdos tantu col gobiernu siriu como con EE.XX. El principal grupu de les SDF, el [[Partíu de la Unión Democrática (Siria)|PYD]] y la so caña armada, les [[Unidaes de Proteición Popular|YPG]] tuvieron lluchando contra [[Jabhat Fateh al-Sham|al-Nusra]] y l'[[Estáu Islámicu]] dende 2012, amás de que s'atopa en franca llucha coles FSA nel corredor d'[[Azaz]] y atópase so l'amenaza d'una intervención turca, que desea faese col control de Manbij y eventualmente de Raqa. Los curdos collaboren col gobiernu siriu, lo que provocó fregadures coles milicies árabes sunitas que s'oponen, lo que desaguó en escaramuzas contra les posiciones del gobiernu en Hasaka y Qmishli, provocando que tanto Rusia como'l gobiernu siriu paralizara la unviada d'armamentu y pertrechos. El gobiernu curdu remanar nun sistema semi tribal, dirixíu por conseyos militares establecíos en grandes poblaos, lo qu'estazó los esfuercios sobremanera nel sector de Manbij, una y bones les milicies árabes y un sector curdu prefirió centrase en Raqa a pidimientu d'Estaos Xuníos. La SDF tuvo bones resultaos nel norte semidesértico de Siria por atopase escasamente fortificáu, siendo deteníos en secu al atopase zones fortificaes. La so estratexa basar n'ataques rápidos en dellos frentes pa obligar a un repliegue, pa evitar embolsamientos, pero fíxose-y bien difícil tomar centros urbanos pola so falta d'infantería mecanizada y al llindáu sofitu aereu per parte de la coalición. La coalición nun puede dar más de 14 ataques diarios pa sofitar a les SDF, ente que la RuAF y la SyAAF llanza en permediu 80. === Estaos Xuníos === En mayu de 2017 los EEXX anuncien qu'entrenen al grupu [[Maghaweir Al Thowra]] n'a los Tanf, por que lluchen contra [[Estáu Islámicu]].<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/9-may-us-forces-are-training-maghaweir-al-thowra-at-at-tanf|títulu=O.S forces are training Maghaweir Al Thowra at At Tanf, Syria for thier continued fight against ISIL - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 9 de mayu'l gobiernu aprueba'l envio d'armamentu pesáu a los curdos a pesar de les oxeciones de Turquía, la unviada incluyiría munición, armes pequeñes, ametralladores, ametralladores pesaes, equipu de construcción como bulldozers y vehículos blindaos.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/9-may-us-official-says-trump-administration-approves-providing|títulu=US official says Trump administration approves providing heavier weapons to Syria's Kurds, despite Turkish objections. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Redaición|títulu=Estaos Xuníos anuncia que va unviar armamentu a los curdos na guerra de Siria magar la oposición de Turquía|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-39864941|fecha=9 de mayu de 2017|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}</ref> El 19 de mayu de 2018 anúnciase la suspención del financiamientu de les SDF, fueron recortaes decenes de miles de dólares asignaes pa los proyeutos rellacionaos con "la llucha contra l'estremismu violentu, el sofitu a la sociedá independiente y los medios independientes, el fortalecimientu de la educación y la promoción de la vixilancia de la comunidá".<ref>{{cita publicación|títulu=US halts financial assistance to northwest Syria|url=https://www.almasdarnews.com/article/us-halts-financial-assistance-to-northwest-syria/|fecha=19 de mayu de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705155837/https://www.almasdarnews.com/article/us-halts-financial-assistance-to-northwest-syria/|archivedate=2018-07-05}}</ref> === Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante === {{AP|Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante}} L'Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante (EIIL) ganó una gran cantidá de terrén nel nordeste de Siria empezando n'abril de 2013, y pa finales de 2013 controlaba una gran zona nesa rexón. L'[[Observatoriu Siriu pa los Derechos Humanos]] describir como «el grupu más fuerte».<ref name="ISISNorthSyria">{{cita publicación |títulu=Al Qaeda-linked group strengthens hold in northern Syria |url=http://edition.cnn.com/2013/11/05/world/europe/syria-turkey-al-qaeda/ |fecha=6 de payares de 2013 |fechaaccesu=3 d'avientu de 2013 |editorial=CNN |idioma=inglés |author=Gul Tuysuz, Raxa Razek, Nick Paton Walsh}}</ref> Impunxo una estricta llei [[Sharia]] nel territoriu controláu. El grupu, líderáu pol iraquín [[Abu Bakr al-Baghdadi]], taba hasta 2014 afiliáu con [[Al Qaeda]], y tien una cantidá envalorada de 200&nbsp;000 terroristes, incluyendo munchos estranxeros. Foi criticáu polos sos crímenes contra la humanidá.<ref name="AI">{{cita web |url=http://www.amnesty.org/en/news/syria-harrowing-torture-summary-killings-secret-isis-detention-centres-2013-12-19 |títulu=Syria: Harrowing torture, summary killings in secret ISIS detention centres |fechaaccesu=3 de xineru de 2014 |fecha=19 d'avientu de 2013 |editorial=Amnesty International}}</ref> Ye intolerante escontra grupos rebalbos non islamistes, periodistes estranxeros o trabayadores humanitarios, y secuestró, espulsáu o asesináu a dalgunos d'ellos.<ref name="birke1">{{cita publicación |apellíu=Birke |nome=Sarah |url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2013/dec/27/how-al-qaeda-changed-syrian-war |títulu=How al-Qaeda Changed the Syrian War |revista=New York Review of Books |fecha=27 d'avientu de 2013 |idioma=inglés}}</ref> Esti grupu tomó una gran importancia internacional al [[Guerra contra l'Estáu Islámicu|tomar delles ciudaes iraquines en 2014]]. D'esta forma, el EIIL convertir nel grupu terrorista más poderosu anguaño.<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/131542-crear-potencia-terrorista-poderosa-mundu |títulu=Cómo crear nuna selmana la potencia terrorista más poderosa del mundu |fecha=20 de xunu de 2014 |editorial=[[RT]]}}</ref> Amás de combatir a les fuercies lleales al gobiernu siriu, l'Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante s'hai enfrentando tamién a los demás rebeldes, incluyendo rebeldes radicales, como'l [[Frente al-Nusra]], y a otros rebeldes más moderaos, como'l [[Exércitu Llibre Siriu]].<ref>{{cita web |url=http://www.seguridadinternacional.es/?q=ye/content/al-qaeda-en-siria-una fonte-de-problemes-en-m%C3%A1s-de-un-sentíu |títulu=Al Qaeda en Siria: una fonte de problemes en más d'un sentíu |fechaaccesu=25 de payares de 2013 |fecha=15 d'ochobre de 2013 }}</ref> Ante los conflictos internos, el 2 de febreru de 2014, [[Al Qaeda]] rompió los sos llazos col EIIL, indicando que "refuga la sedición ente les faiciones muyahidines nel Llevante".<ref>{{cita publicación |títulu=Al-Qaeda disavows ISIS militants in Syria |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |fecha=3 de febreru de 2014 |editorial=[[BBC]] |idioma=inglés}}</ref> === Israel === {{ap|Enfrentamientos nos Altos del Golán|Incidente ente Israel y Siria de febreru de 2018|Incidente ente Israel ya Irán de 2018}} Anque Israel nun forma parte oficialmente de la Guerra Siria si hai bombardiáu posiciones gubernamentales, ademas de les posiciones iranies y d'[[Hezbolá|Hezbola]] dientro del territoriu de Siria. El [[10 de payares]] de [[2012]], los rebeldes tomaron casi tolos poblaos cercanos a la frontera colos [[Altos del Golán]], onde hubo combates na zona que fixeron qu'[[Israel]] llanzara ataques de represalia contra Siria en dos causes, dempués de que proyeutiles de morteru aparentemente perdíos cayeron en territoriu baxu control d'Israel. Eso alzó la medrana de qu'Israel entrara direutamente nel conflictu.<ref>[http://noticias.terra.com.mx/mundo/mediu-oriente/israel-dispara-nuevamente-contra-siria,b28c62a9b4aea310VgnCLD2000000dc6eb0aRCRD.html «Rebalbos sirios tomen zona fronteriza con Israel.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Rebalbos sirios tomen zona fronteriza con Israel.» |2=http://noticias.terra.com.mx/mundo/mediu-oriente/israel-dispara-nuevamente-contra-siria,b28c62a9b4aea310VgnCLD2000000dc6eb0aRCRD.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ''[[Terra Networks|Terra]]''. Consultáu'l 11 de payares de 2012.</ref> Israel cañoneó a combatientes sirios dempués de que los disparos de la guerra civil en Siria algamaren los Altos del Golán, controlaos pol gobiernu israelín, el día 18 de payares.<ref>{{cita web|url=http://www.lavoz.com.ar/noticias/mundo/israel-respuende-otra vegada-fueu-dende-siria|títulu=Israel respuende otra vegada a fueu dende Siria|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2015|apellíu=|nome=}}</ref> Los israelinos bombardiaron territoriu siriu ente payares y avientu, y l'exércitu de Bashar al-Asad respondió con más ataques y ofensives a los militares israelinos. El [[3 d'avientu]] del mesmu añu, el [[Gobiernu d'Israel|gobiernu israelín]] axustó con [[Xordania]] el permisu” pa bombardiar los [[armes químiques|arsenales químicos]] del exércitu siriu. Sicasí, les autoridaes xordanes negar a conceder l'autorización.<ref>[http://www.teinteresa.es/mundo/Israel-Jordania-bombardear-arsenales-Asad_0_821920001.html «Israel pide permisu a Xordania pa bombardiar los arsenales químicos de Asad.»] ''Te interesa''. Consultáu'l 3 d'avientu de 2012.</ref> El [[17 de marzu]] de [[2017]] cuatro aviones jets israelinos averar a [[Palmira]] col enfotu de bombardiar una posición del grupu [[Hezbola]] entrando al traviés d'El Líbanu, darréu Siria respondió llanzando un misil [[SA-5]] contra los jets de combate y almitiendo que balto un jet y dañu a otru, ente qu'Israel nun almitió nengún tipu de baxa nos sos aviones de combate, utilizando'l país hebréu un sistema de defensa y destrucción de misiles denomináu [[Jetz III]] ([[Arrow 3]]), inclusive misiles disparar contra territoriu Israelín pero misiles sirios fueron destruyíos pol sistema antimisil Israelín.<ref>[https://www.elmundo.es/internacional/2017/03/17/58cb9f9de5fdea97718b460a.html «Siria dispara misiles contra caces <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>íes qu'atacaron oxetivos militares nel so territoriu.» 17 de marzu de 2017.] ''El Mundo''.</ref><ref>[http://www.infobae.com/america/mundo/2017/03/17/el-ejercito-de-israel-bombardeo-siria-y-recibio-fueu-de-misiles/ «L'exércitu d'Israel bombardeó oxetivos en Siria, y Bashar al Assad respondió con un ataque misilístico.» 17 de marzu de 2017.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«L'exércitu d'Israel bombardeó oxetivos en Siria, y Bashar al Assad respondió con un ataque misilístico.» 17 de marzu de 2017. |2=http://www.infobae.com/america/mundo/2017/03/17/el-ejercito-de-israel-bombardeo-siria-y-recibio-fueu-de-misiles/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} AP.</ref><ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2017/03/17/actualidad/1489733681_413773.html «Siria dispara misiles contra aviones <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>íes qu'atacaben oxetivos nel so territoriu.» 17 de marzu de 2017.] ''El País''.</ref> El [[21 d'abril]] l'exércitu israelín atacó con artilería les posiciones del gobiernu na provincia de [[Quneitra]] y cerca d'Al-Samadiniyah al-Sharqiyah, les SAA anuncien que los bombardeos nun causaron víctimes mortales.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-april-idfspokesperson-in-response-to-the-projectiles-fired|títulu=.@idfspokesperson: In response to the projectiles fired from Syria that hit the northern Golan Heights earlier this evening, the Israeli army targeted the launch sites. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-april-the-strikes-against-progovernment-positions-today|títulu=The strikes against pro-government positions today by Israel seemed to have only caused material damage, possibly a tank and something else. Non human casualties. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Los ataques en díes posteriores causaron más victimas ente elles el coronel de la resistencia palestina Abdurahman.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-april-one-of-prois-channels-claims-that-israeli-airstrike|títulu=One of pro-IS channels claims that Israeli airstrike in Quneitra killed Palestinian colonel Abdurahman - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El [[25 d'abril]] el comandu isrealí confirma que la so campaña de bombardéu a Siria qu'empezó'l 17 de marzu acabó con siquier 100 misiles, asi como armamentu y equipu pela redolada de Palmira y nos [[altos del Golán]] que diben ser tresferíos a Hezbolá.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-april-israeli-senior-army-officer-says-that-last-month|títulu=Israeli senior army officer says that last month (March 17th) Israel had destroyed 100 Syrian missiles that were supposed to be transferred to Hezbollah in Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El [[27 d'abril]] les fuercies israelies bombardiaron depósitos de municiones nel aeropuertu de Damascu.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/27-april-photo-showing-the-perimeter-of-damascus-international|títulu=Photo Showing the Perimeter of Damascus International Airport on Fire after being struck by Israel Israeli Jets. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El cual ye confirmáu pol ministru d'intelixencia israelina Yisrael Katz dempués de la visita del ministru de Defensa Lieberman a Rusia, amás del usu de los sos sistemes Patriot nos altos del Golán contra un dron en Siria.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/27-april-israel-confirming-strike-is-unusual-comes-hours|títulu=Israel confirming strike is unusual, comes hours after Israeli Defense minister Lieberman visit to Russia met Foreign and Defense ministers - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/27-april-israeli-army-utilize-mim104-patriot-system-to-intercept|títulu=Israeli army Utilize MIM-104 Patriot System to Intercept Possible Drone Above Golan Heights Near Syrian/Israeli Bordern - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El [[24 de xunu]] la IAF atacó posiciones del exércitu siriu en Quneitra, dexando la meyora de los rebeldes na ciudá de Baath.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/24-june-israeli-aircraft-targeted-two-syrian-tanks-and-other|títulu=Israeli aircraft targeted two syrian tanks and other Syrian army Sites in Quneitra - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 de setiembre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/24-june-reports-of-syrian-rebels-making-gains-in-baath-city|títulu=Reports of Syrian rebels making gains in Baath City of Quneitra - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 de setiembre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Anque l'ataque foi repelido a otru día.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/25-june-quneitra-progovernment-forces-seized-back-most-of|títulu=Quneitra: pro-Government forces seized back most of positions Rebels took yesterday on Baath City front - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 de setiembre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El [[25 de xunu]] tres una nueva meyora rebalba en Ba'ath, la IAF volvió a bombardiar les posiciones de la SAA, argumentando que fueu de morteru cayó nos altos del Golán.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/25-june-israeli-air-force-reportedly-striking-targets-in|títulu=Israeli air force reportedly striking targets in Syria following mortar impacts in the Golan - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 de setiembre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El [[7 de setiembre]] Israel bombardeó un centru militar científicu en Siria responsable de fabricar les armes químiques del réxime siriu. L'ataque cutió un cuartel de les fuercies gubernamentales y de los sos aliaos, según un depósitu de misiles tierra-tierra. El saldu resulto en siete muertos y mancaos.<ref>[https://www.infobae.com/america/mundo/2017/09/07/siria-les fuercies-israelies-bombardiaron-un centru militar-científicu-responsable-de-fabricar-les armes-quimicas-del-regimen/ Israel bombardeó un centru militar científicu en Siria responsable de fabricar les armes químiques del réxime de Bashar Al Assad] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=fuercies-israelies-bombardiaron-un centru militar-científicu-responsable-de-fabricar-les armes-quimicas-del-regimen/ Israel bombardeó un centru militar científicu en Siria responsable de fabricar les armes químiques del réxime de Bashar Al Assad |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/09/07/siria-les |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 7 de setiembre de 2017</ref> El [[16 d'ochobre]] caces israelinos destruyeron una batería antiaérea siria en siendo atacaos mientres un vuelu de reconocencia n'El Líbanu. Esta atopábase cerca de Damascu y foi inutilizada con cuatro bombes depués de que disparara un misil contra patrullar, ensin dar nel blancu. El gobiernu de Siria sostién sicasí que los aviones violaron l'espaciu aereu del país y qu'unu foi baltáu.<ref>[https://www.infobae.com/america/mundo/2017/10/16/caces-israelies-destruyeron-una-bateria-antiaerea-siria-en siendo-atacaos-mientres-un vuelu-de-reconocencia-en-el-libano/ Caces <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>íes destruyeron una batería antiaérea siria en siendo atacaos mientres un vuelu de reconocencia n'El Líbanu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=siendo-atacaos-mientres-un vuelu-de-reconocencia-en-el-libano/ Caces <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>íes destruyeron una batería antiaérea siria en siendo atacaos mientres un vuelu de reconocencia n'El Líbanu |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/10/16/caces-israelies-destruyeron-una-bateria-antiaerea-siria-en |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 16 d'ochobre de 2017</ref> El [[1 de payares]] caces israelinos apuntaron los sos ataques contra un almacén d'armes del Movimientu de Resistencia Islámica d'El Líbanu ([[Hezbolá]]), allugáu na llocalidá de [[Hisya]], un centru industrial na provincia siria de Homs, pero fueron compensaos pola respuesta de misiles sirios. Medios sirios espresaron que l'ataque foi dirixíu contra una planta de cobre.<ref>[https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201711011073665659-damascu-ataque-israel-defensa-misil/ Medios: Siria llanza misiles antiaéreos en respuesta a un ataque de los aviones isralíes] Sputnik - 01.11.2017</ref> El [[1 d'avientu]] Israel atacó con misiles un depósitu d'armes "estratéxicu" de la [[1ᵉʳ División del Exércitu siriu]] asitiáu na provincia de Damascu. L'ataque asocedió na [[provincia de Damascu]] cerca de la capital, ente les llocalidaes de [[Kesweh]] y [[Sahnaya]] y según una fonte dellos proyeutiles fueron interceptaos por misiles tierra-aire llanzaos por Siria, ente qu'otros sí algamaron los sos oxetivos, causando grandes esplosiones.<ref>[https://actualidad.rt.com/actualidad/256561-militares-sirios-atacar-avion-israeli Militares d'Israel llancen misiles contra un "depósitu d'armes estratéxicu" del Exércitu siriu] RT - 1 dic 2017</ref> El [[3 d'avientu]] un misil foi llanzáu dende Siria escontra los [[Altos del Golán]] israelinos, que esti fechu foi denunciáu per Israel. Israel detalló que la cayida del proyeutil en suelu israelín puede debese a "fueu errante" proveniente de la llucha interna en Siria y espresu que nun hubo mancaos.<ref>[https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/03/israel-denuncio-que-un misil-foi-llanzáu-dende-siria-escontra-los altos-del-golan/ Israel denunció qu'un misil foi llanzáu dende Siria escontra los Altos del Golán] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=misil-foi-llanzáu-dende-siria-escontra-los altos-del-golan/ Israel denunció qu'un misil foi llanzáu dende Siria escontra los Altos del Golán |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/03/israel-denuncio-que-un |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 3 d'avientu de 2017</ref> El [[4 d'avientu]] aviones israelinos atacaron posiciones del Exércitu Siriu nel suburbiu de [[Jemraya]]. N'este ataque trés misiles israelinos fueron baltaos pola defensa aérea siria.<ref>[https://actualidad.rt.com/actualidad/256738-trés-misiles-israelies-interceptaos-damasco VIDEO: Trés misiles <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>íes son interceptaos cerca de Damascu] RT - 4 d'avientu de 2017</ref> El [[9 de xineru]] de [[2018]] l'aviación israelina apuntó contra la Brigada 155, onde se guarden llanzadores de proyeutiles Scud (depósitos d'armes del grupu terrorista Hezbollah). El gobiernu siriu declaro que respondió al ataque y valtamientu unu de los aviones atacantes. L'ataque tuvo llugar en rexón de [[Qutayfe]], al nordeste de Damascu.<ref>[https://www.infobae.com/america/mundo/2018/01/09/el bombardéu-israeli-sobre-una base militar-siria-tuvo-como-oxetivu-un arsenal-misilistico-del grupu terrorista-hezbollah/ El bombardéu <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>í sobre una base militar siria tuvo como oxetivu un arsenal misilístico del grupu terrorista Hezbollah] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=bombardéu-israeli-sobre-una base militar-siria-tuvo-como-oxetivu-un arsenal-misilistico-del grupu terrorista-hezbollah/ El bombardéu <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>í sobre una base militar siria tuvo como oxetivu un arsenal misilístico del grupu terrorista Hezbollah |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2018/01/09/el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 9 de xineru de 2018</ref> Según Siria Israel disparó cuatro cohetes, trés de los cualos cayeron cerca d'una posición militar. El restante sería interceptáu antes de llegar al so blancu. Ademas almitió perdes materiales.<ref>[https://www.infobae.com/america/mundo/2018/01/09/la-aviacion-israeli-bombardeo-oxetivos-en siria Siria almiti "perdes materiales" por un bombardéu <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>í a una base militar cerca de Damascu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=siria Siria almiti "perdes materiales" por un bombardéu <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>í a una base militar cerca de Damascu |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2018/01/09/la-aviacion-israeli-bombardeo-oxetivos-en |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Infobae - 9 de xineru de 2018</ref> El [[10 de febreru]] de [[2018]] un [[Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon|caza F-16]] israelín foi baltáu por un misil antiaéreo depués de que la Fuercia de Defensa d'Israel atacara dolce blancos pertenecientes a les fuercies iranies y a la Defensa Aérea Siria en Siria, esto asocedió na [[base aérea T4]] na provincia de Homs. Ellí hubo trés muertos. Los aviones tamién destruyeron un depósitu de municiones. Créese que ye la primer vegada que la fuercia aérea israelina pierde un avión de combate nel conflictu siriu. El F-16 tornaba a la so base xunto cola so escuadrilla en destruyendo'l camión del centru de control del dron iranín cerca de Palmira y les sos instalaciones de llanzamientu cuando foi algamáu por una andanada masiva de cohetes de la defensa antiaérea siria cayendo sobre territoriu israelín. Los sos pilotos resultaron mancaos y hospitalizaos depués de que se eyectara. L'axencia siria [[SANA]] dixo que les defenses antiaéreas baltaron a "más d'un avión". L'ataque asocede depués de qu'un dron iranín hubiera incursionado nel so territoriu, que finalmente foi neutralizáu. Según Israel misiles antiaéreos fueron llanzaos escontra Israel, disparando les alarmes nel norte d'Israel. La perda d'un avión pa Israel marca un escalamiento seriu nel conflictu.<ref>[http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-43015062 "Escalamiento seriu" nel conflictu en Siria: balten un avión de combate d'Israel qu'atacaba oxetivos <span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">iran</span></span></span></span></span></span></span></span>íes] BBC - 10 de xineru de 2018</ref><ref>[https://elpais.com/internacional/2018/02/10/actualidad/1518245033_988046.html Siria balta un caza <span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="Israel" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">israel</span></span></span></span></span></span></span></span>í que participaba nuna operación contra oxetivos <span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="van dir" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">iran</span></span></span></span></span></span></span></span>íes] EL PAÍS - 10 de febreru de 2018</ref><ref>[https://www.clarin.com/mundo/balten-avion-israeli-bombardeo-siria-escala-tension_0_ByD6wP2LM.html Israel atacó blancos en Siria y unu de los sos aviones foi baltáu] <span title="clarín" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="clarín" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="clarín" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="clarín" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="clarín" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="clarín" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="clarín" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="clarín" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">Clarin</span></span></span></span></span></span></span></span> - 10/02/2018</ref> === Jordanía === Esti reinu nun participa de manera direuta na guerra siria, pero si de manera indireuta entrenando rebeldes nel fracasáu nuevu exércitu siriu, según con sofitu loxísticu y material a los EE.XX. y les sos tropes regulares na base de Az Zarqa a 43 km de la frontera con Siria, que foi cedida a EE.XX. que realizó delles operaciones de comandu col sofitu de tropes ingleses.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/8-may-this-compound-is-located-east-of-azzarqa-city-jordan|títulu=This compound is located East of Az-Zarqa city, Jordan. It is 43 km away from Syria border and its part of large Xordanian base. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === El Líbanu === El 31 de mayu del 2017 l'exércitu libanés anuncia l'entamu del so depliegue na frontera con siria, reemplanzando a los milicianos de Hezbolá.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/31-may-the-lebanese-armed-forces-have-begun-deploying-along|títulu=The Lebanese Armed Forces have begun deploying along Lebanon's eastern border with Syria, replacing members of the Iranian-backed Hizbullah - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> == Desenvolvimientu inicial == {{AP|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria|l1=Cronoloxía de la Guerra Civil Siria}} === Primeres protestes y llevantamientos violentos (marzu-xunu de 2011) === {{AP|Fase d'insurrección civil de la Guerra Civil Siria}} {{VT|Cronoloxía de la Guerra civil siria (xineru a abril de 2011)|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (mayu a agostu de 2011)}} [[Ficheru:Syrian Demonstration Douma Damascus 08-04-2011.jpg|miniaturadeimagen|Manifestaciones, con banderes gubernamentales, en Duma, un suburbiu de Damascu. (8 d'abril de 2011)|246x246px]] El conflictu empezó como [[Fase d'insurrección civil de la Guerra Civil Siria|insurrección civil]], evolucionada de protestes pequeñes qu'empezaron nel país en xineru de 2011. El [[15 de marzu]] empezaron a esguilar, na ciudá de [[Daraa]], llamada n'ocasiones la "«Trubiecu de la Revolución», y más tarde por toa Siria.<ref>[http://spanish.peopledaily.com.cn/31618/7326954.html Protestes en Daraa, Siria, siguen per cuartu día] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004145603/http://spanish.peopledaily.com.cn/31618/7326954.html |date=2018-10-04 }} PeopleDaily 2011:03:22</ref><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12749674 |títulu=Mid-East unrest: Syrian protests in Damascus and Aleppo |editorial=BBC |fecha=15 de marzu de 2011 |fechaaccesu=15 de marzu de 2013 |idioma=inglés}}</ref> El 20 de marzu, los manifestantes quemaron una sede del gobernante partíu Ba'ath, siendo reprimíos dempués poles fuercies del orde, morriendo 15 civiles.<ref>{{cita web |títulu=The struggle for Syria in 2011 |url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf |editorial=Understanding War |fechaaccesu=7 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191217042439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf |fechaarchivu=2019-12-17 }}</ref> Dos díes depués, el presidente al-Asad acusó a conspiradores estranxeros que sofitaben a Israel de provocar les protestes.<ref>{{cita web |títulu=Assad blames conspirators for Syrian protests |url=http://www.theguardian.com/world/2011/mar/30/syrian-protests-assad-blames-conspirators |periódicu=The Guardian |fechaaccesu=7 d'agostu de 2015}}</ref> El 25 d'abril, l'exércitu siriu empezó a llanzar operaciones militares contra los alzamientos. Distintos países occidentales condergaron la represión de los disturbios.<ref>{{cita web |títulu=Conderga unánime internacional contra la represión en Siria |url=http://www.larazon.es/historico/4308-condena-unanime-internacional-contra-la-represion-en-siria-MLLA_RAZON_389930#.Ttt1JZhDNsjVI4Y |sitiuweb=www.larazon.es |fechaaccesu=18 de payares de 2015}}</ref> [[Ficheru:Flag of Ba'athist Syria and the Syrian revolution.svg|thumb|[[Bandera de Siria|Bandera oficial de Siria]] y bandera rebalba entemecíes.|245x245px]] Para finales de mayu de 2011, 1000 civiles, amás de 150 soldaos y policías, morrieren nos enfrentamientos, ente que miles fueren deteníos.<ref name="bbc24M11">{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13529923 |editorial=BBC News |títulu=US policy on Syria 'depends on success in Libya' |fecha=24 de mayu de 2011 |fechaaccesu=7 de marzu de 2014}}</ref><ref name="Kh.31-5-11">{{cita publicación |títulu=Armed residents put up resistance to Syrian army |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle09.asp?xfile=data/middleeast/2011/May/middleeast_May870.xml&section=middleeast |fechaaccesu=2 d'abril de 2014 |periódicu=Khaleej Times (Dubai) |fecha=31 de mayu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223074232/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle09.asp?xfile=data/middleeast/2011/May/middleeast_May870.xml&section=middleeast |archivedate=2014-02-23 }}</ref><ref name="bbc5511,17.19GMT">{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13299793 |títulu=Syria protests: Rights group warns of 'Deraa massacre' |fechaaccesu=2 de febreru de 2014 |editorial=BBC News |fecha=5 May 2011 <!-- 17:19GMT --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110506035755/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13299793 |fechaarchivu=6 May 2011 <!--DASHBot--> |deadurl=no}}</ref> El primer enfrentamientu armáu de gran magnitú diose'l 4 de xunu de 2011 en [[Jisr al-Shughur]], cercana a la frontera con Turquía n'[[Gobernación de Idlib|Idlib]]. Los manifestantes amburaron un edificiu con policías dientro. Ocho oficiales morrieron, los manifestantes asaltaron un cuartel de policía y tomaron les armes. Los enfrentamientos siguieron mientres los siguientes díes. A finales de xunetu del 2011, alredor de 1600 civiles y 500 miembros de les fuercies del orde morrieren. Mientres el mesmu periodu, el gobiernu entró na ciudá de [[Hama]] y empezó a asediarla, lo cual foi condergáu pola [[ONX]] y distintos gobiernos internacionales. El sitiu de Hama yá acolumbraba l'entamu de la guerra en Siria, al tiempu en que los muertos averar a los 2000. El 31 de xunetu, un grupu de desertores suníes del exércitu formaron l'[[Exércitu Llibre de Siria]] (ELS), que taba empobináu a derrocar al gobiernu. Escoyó como líder a [[Riyad al-Asaad]].<ref name="WT0927">{{cita publicación |títulu="Thousands of Syrian Army defectors join militias" |url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria1207_09_27.asp |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2011 |newspaper=World Tribune |fecha=27 de setiembre de 2011}}</ref> La creación del ELS marcó l'entamu de la insurxencia armada. === Insurxencia armada (xunetu-ochobre de 2011) === {{VT|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (setiembre a avientu de 2011)|l1=Cronoloxía de la guerra ente setiembre y avientu de 2011}} El 31 de xunetu, un ataque a nivel nacional llamáu la masacre de Ramadán» resultó na muerte de siquier 142 persones.<ref>{{cita publicación |axencia=Agence France-Presse |fecha=31 de xunetu de 2011 |url=http://www.dawn.com/news/648303/syrian-army-kills-at-least-95-in-hama-activist |títulu=Syrian army kills at least 95 in Hama: activist |obra=Dawn |fechaaccesu=7 de xunu de 2015}}</ref> Los opositores empezaron entós a armase pa lluchar en contra del gobiernu, lo que taba xestando l'entamu d'una [[guerra civil]]. Coles mesmes, fórmase'l [[Conseyu Nacional Siriu]], una coalición de parte de les fuercies polítiques de Siria y del exiliu contraries al gobiernu.<ref name="Edmond">{{cita publicación |url=http://www.edmondsun.com/news_tab3/x2122765173/Syrian-dissidents-form-national-council |títulu=Syrian dissidents form national council |nome=İpek |apellíu=Yezdani |periódicu=The Edmond Sun |fecha=23 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=19 de payares de 2011 |urlarchivu=https://archive.today/20121204175512/http://www.edmondsun.com/news_tab3/x2122765173/Syrian-dissidents-form-national-council |fechaarchivu=4 d'avientu de 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204175512/http://www.edmondsun.com/news_tab3/x2122765173/Syrian-dissidents-form-national-council |archivedate=2012-12-04 }}</ref> Les deserciones del exércitu aumentaron ente los suníes.<ref>[http://www.aljazeera.com/indepth/interactive/syriadefections/ «Interactive: Tracking Syria's defections.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926202831/http://www.aljazeera.com/indepth/interactive/syriadefections/ |date=2013-09-26 }} Al Jazeera (n'inglés).</ref> Los ataques ente los rebeldes y l'exércitu fueron cada vez más fuertes. Destaquen los fregaos n'A los Rastan ente'l 28 y el 29 de setiembre, que dexaron más de 130 muertos.<ref>{{cita web |títulu=La represión siria causa otra traxedia: 130 muertos y 2000 deteníos n'A los Rastan |url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20111004/54225566635/la-represion-siria-causa-otra traxedia-130-muertos-y-2-000-deteníos-en-al-rastan.html |periódicu=La Vanguardia |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2015 }}</ref> Mientres los primeros meses, el ELS avanzó na [[Gobernación de Idlib]], tomando la mayor parte. Esto foi posible gracies a que pudieron avanzar ensin inconvenientes pelos montes de [[Jabal al-Zawiya]].<ref>{{cita web |url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/55206/World/Region/Syria-sends-extra-troops-after-rebels-seize-Idlib-.aspx |títulu=Syria sends extra troops after rebels seize Idlib: NGO - Region - World - Ahram Online |editorial=English.ahram.org.eg |fechaaccesu=16 de mayu de 2013}}</ref> == Españíu de la guerra civil == {{VT|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (xineru a abril de 2012)}} === El desastre en Homs === {{VT|Sitiu de Homs|l1=Batalla de Homs|Masacre de Homs de 2012|l2=Masacre en Homs}} [[Ficheru:Building burning in Homs city.jpg|thumb|Edificiu amburando en [[Homs]] (febreru de 2012).]] La ciudá de [[Homs]] foi llamada en 2011 «capital de la revolución», por ser unu de los llugares con más movilizaciones en contra del gobiernu y mayor presencia rebalba. Mientres tou 2011 y 2012, la ciudá foi escenariu de protestes y lluches armaes en contra de les fuercies gubernamentales. Siendo lliberada pol exércitu en 2013. === Intentu d'altu al fueu === El exsecretario de la [[ONX]], [[Kofi Annan]] trazó un plan de paz pa Siria que pasaba por un altu al fueu ente dambos bandos. Dichu plan contemplaba l'esplegue de la [[Misión de Supervisión de les Naciones Xuníes en Siria]] (UNMISS) pa verificar el cese de la violencia y el cumplimientu del denomináu "alcuerdu de los seis puntos".<ref>{{cita publicación |títulu=Security Council Establishes UN Supervision Mission in Syria, with 300 Observers to Monitor Cessation of Violence, Implementation of Special Envoy's Plan |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2012/sc10618.doc.htm |editorial=Departamentu d'Información Pública de les Naciones Xuníes |fecha=21 d'abril de 2012 |fechaaccesu=20 de xunu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> A pesar de qu'oficialmente dambos bandos comprometiéronse, el pactu nun foi respetáu.<ref>{{cita web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/2012327153111767387.html/ |títulu=Kofi Annan's six-point plan for Syria |editorial=Al Jazeera |fecha=27 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190620073125/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/2012327153111767387.html/ |fechaarchivu=2019-06-20 }}</ref> El plan de paz dar por oficialmente fracasáu a principios de xunu, y un mes más tarde Annan arrenunció al so puestu como mediador, siendo releváu por [[Lajdar Brahimi]].<ref>[https://www.abc.es/20120817/internacional/rc-brahimi-sustituye-annan-como-201208171037.html «Brahimi sustitúi a Annan como mediador nel conflictu siriu.»] ''ABC''.</ref> La UNMISS permaneció activa ente abril y agostu de 2012, cuando'l Conseyu de Seguridá decidió nun anovar el mandatu de la misión.<ref>{{cita web |url=http://www.un.org/spanish/News/fullstorynews.asp?NewsID=24211 |títulu=Siria: Conseyu de Seguridá nun va anovar mandatu de UNSMIS, va establecer oficina política |editorial=Centru de noticies de les Naciones Xuníes |fecha=16 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=18 d'agostu de 2012 }}</ref> === Continuación de los combates === {{VT|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (mayu a agostu de 2012)|l1=Cronoloxía de la guerra ente mayu y agostu de 2012}} El 25 de mayu de 2012, ente la cadena d'enfrentamientos que s'empecipiaren, na ciudá d'[[Hula (Siria)|Hula]], al norte de Siria, tuvo llugar una [[Masacre de Hula|masacre per parte de les fuercies del exércitu]], quien usaron fuerte armamentu y pertrechos de guerra en contra de la población.<ref name="onuhoula">{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-19273284 |editorial=BBC News |fecha=15 d'agostu de 2012 |títulu=Houla massacre: UN blames Syria troops and militia |idioma=inglés}}</ref> Esta masacre dexó 108 muertos, de los cualos 49 yeren neños.<ref name="Reuters529">{{cita publicación |url=http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |títulu=Most Houla victims killed in summary executions: O.N. |autor=Nebehay, Stephanie |axencia=Reuters |fecha=29 de mayu de 2012 |fechaaccesu=29 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6838o6v39?url=http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |fechaarchivu=30 de mayu de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151109232624/http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |archivedate=2015-11-09 }}</ref> Otres 300 persones resultaron mancaes y la ciudá quedó con un dañu total.<ref>{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18229870 |títulu=Syria condemned for Houla massacre and shelling by UNA fecha=28 de mayu de 2012 |editorial=BBC News |fechaaccesu=28 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/685dGGGpU?url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18229870 |fechaarchivu=1 de xunu de 2012 }}</ref> Más tarde, en 2013, la ONX confirmó la implicación del Exércitu na masacre.<ref name="onuhoula" /> Como respuesta, l'Exércitu Llibre declaró l'entamu d'una ofensiva contra'l gobiernu, na cual abandonaben la so misión inicial de protexer a los manifestantes y pasaben a tener como oxetivu principal el derrocamientu de Bashar al-Asad.<ref>[http://www.noticiasdenavarra.com/2012/06/05/mundo/el-ejercito-siriu-llibre-da-per-termináu-el plan-de-paz-y-llanza-una-ofensiva-contra-al-asad «L'Exércitu Siriu Llibre da per termináu'l plan de paz y llanza una ofensiva contra Al Asad.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=plan-de-paz-y-llanza-una-ofensiva-contra-al-asad «L'Exércitu Siriu Llibre da per termináu'l plan de paz y llanza una ofensiva contra Al Asad.» |2=http://www.noticiasdenavarra.com/2012/06/05/mundo/el-ejercito-siriu-llibre-da-per-termin%C3%A1u-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ''Noticies de Navarra''.</ref> === Batalles en Damascu y Alepo === {{VT|Batalla de Damascu (2012)|l1=Batalla de Damasco|Batalla de Alepo (2012-2013)|l2=batalla de Alepo|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (setiembre a avientu de 2012)|l3=Cronoloxía de la guerra ente setiembre y avientu de 2012}} [[Ficheru:VOA Arrott - A View of Syria, Under Government Crackdown 08.jpg|miniaturadeimagen|left|Soldáu siriu en [[Damascu]] mientres la ofensiva rebelde xunto a una ametralladora [[PKM]] rusa|230px]] El 15 de xunetu, los rebeldes atacaron la ciudá de [[Damascu]] causando miles de baxes civiles, incluyendo cientos de neños, con bombardeos discriminaos, pero les tropes del exércitu siriu llanzaron dellos bombardeos escontra ellos y les sos ofensives fueron muncho más potentes. Magar les insistencies de los rebeldes de siguir lluchando contra l'Exércitu, tuvieron d'arrenunciar el día 4 d'agostu, tres numberoses baxes. Según l'Observatoriu Siriu de Derechos Humanos —con sede en Londres—, les fuercies gubernamentales respondieron llevando a cabu delles execuciones en Damascu y los rebeldes muertos yeren más de 2000 pa finales d'agostu.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/nota/32461/ |títulu=Siguen los combates en Damascu y los rebeldes sirios busquen controlar la ciudá de Alepo. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160530015209/http://www.telam.com.ar/nota/32461/ |fechaarchivu=2016-05-30 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://ecodiario.eleconomista.es/oriente-medio/noticias/4138693/07/12/Executaes-en-Damascu-mas-de-23-persones-segun-una-ONG.html |títulu=Executaes en Damascu más de 23 persones según una ONG. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Magar que los rebeldes siguieron colos ataques a Damascu, pa finales de payares l'exércitu regular tomara nuevamente'l control de la mayor parte de la capital, consolidando la so posición tres dellos ataques nos barrios Qadam y Aasali, dos de los últimos focos de resistencia nel sur de la capital.<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hG55Q0iH4ORmRYg4QK8OgpiwMjzg?docId=CNG.7f07b1d4ec5a307cf16a1da2df2849d6.681 |títulu=L'exércitu siriu y los rebeldes avancen escontra Alepo pa una "batalla decisiva" en retomando Damascu. |fecha=25 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=25 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://archive.today/20130411022231/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hG55Q0iH4ORmRYg4QK8OgpiwMjzg?docId=CNG.7f07b1d4ec5a307cf16a1da2df2849d6.681 |fechaarchivu=11 d'abril de 2013 }}</ref> Los rebeldes tamién avanzaron en Alepo y empezaron una ofensiva'l [[19 de xunetu]]. Nos primeros díes los rebeldes tomaron el barriu de Salahedin y avanzaron en Sahur y Hanano.<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iHduuQz9xoWl8rqnW7KoDoWHZL8A?docId=CNG.1108a38613ec069c45493ed6494f5d05.bf1 |títulu=AFP: Siria amenaza con usar armes químiques. |urlarchivu=https://archive.today/20130411015907/www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iHduuQz9xoWl8rqnW7KoDoWHZL8A?docId=CNG.1108a38613ec069c45493ed6494f5d05.bf1 |fechaarchivu=11 d'abril de 2013 }}</ref> L'entós voceru del [[Conseyu Nacional Siriu|CNS]] [[George Sabra]] confirmó les ofensives, declarándoles daqué «crucial» nel cursu de la guerra.<ref>{{cita web |url=http://noticias.terra.cl/mundo/asia/ejercito-y-rebeldes-lluchen-en-siria-pol control-de-damascu-y-alepo,09f50555183b8310VgnVCM3000009acceb0aRCRD.html |títulu=Exércitu y rebeldes lluchen en Siria pol control de Damascu y Alepo |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Paralelamente, l'Exércitu Llibre llogró tomar les ciudaes de [[Batalla de Rastan|Rastan]]<ref>[http://www.thestar.com/news/world/2012/02/13/syria_rebels_repel_regime_attack_on_rastan_town_held_by_opposition_fighters.html «Syria rebels repel regime attack on Rastan, town held by opposition fighters.»] ''The Star''.</ref> y [[Batalla de Maarat al-Numan|Maarat al Numan]].<ref>{{cita web |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2012/10/10/turkey-syria-plane/1625763/ |títulu=«Turkey intercepts Syrian plane as tensions mount.» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[22 d'avientu]] de [[2016]] les fuercies del gobiernu siriu ganaron la batalla y con ello el control de la ciudá de Alepo a les fuercies rebalbes siries dempués de más de 4 años de batalla dende l'añu 2011. == Guerra total == {{VT|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (xineru a abril de 2013)}} [[Ficheru:Destruction in Homs (2).jpg|miniaturadeimagen|Destrucción na yá afarada [[Homs]].|250px]] El 28 de payares de 2012, una serie d'esplosiones y llanzamientos de bombes asocedieron en Yarmana, [[Damascu]]. Fueron descubiertos dos coches bombes y más de seis artefacto esplosivos nel sector. Les cais quedaron dafechu quemaes y munchos coches esplotaron, les esplosiones afectaron a edificios y viviendes cercanes. L'ataque mató a 34 persones y dexó 81 mancaos.<ref>{{cita web |títulu=Siquier 34 muertos nun doble atentáu en Damascu - La Nueva España - Diariu Independiente d'Asturies |url=https://www.lne.es/internacional/2012/11/28/34-muertos-doble-atentáu-damascu/1333573.html |sitiuweb=www.lne.es |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2015 |nome= |apellíu=}}</ref> El 23 d'avientu, Hama fuera tomada polos rebeldes una selmana antes, polo que'l gobiernu siriu nun tardó en responder. El gobiernu siriu dexó en claro que nenguna llocalidá so dominiu de los rebeldes taría a salvo.<ref>{{cita web |títulu=Masacre nuna panadería Siria |url=http://www.libertaddigital.com/internacional/oriente-mediu/2012-12-23/masacre-en-una-panaderia-siria-1276477734/ |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2015}}</ref> Esti ataque llevó a la ONX a mandar al país a [[Lajdar Brahimi]], que sostuvo una xunta col presidente de Siria. Brahimi nun llegó a nengún alcuerdu con Bashar al-Asad, pos esti negóse rotundamente a dexar el so cargu. Tres la xunta, la ONX afirmó que'l cese de la violencia en Siria taba lloñe. Nun se refugó una invasión al país per parte de los países que s'oponen al gobiernu siriu, sobremanera per parte de la [[OTAN]].<ref>{{cita web |títulu=Pa la ONX la situación en Siria ye crítica pero lo peor ta por venir |url=http://www.infobae.com/2012/12/25/1063725-pa-la-onu-la-situacion-siria-ye-critica-pero-lo-peor-esta-venir |sitiuweb=infobae |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2015 }}</ref> === Combates nos entamos de 2013 === {{VT|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (xineru a abril de 2013)|l1=Cronoloxía de la guerra ente xineru y abril de 2013}} El 2 de xineru la oposición denunció la muerte de siquier 30 persones tres un bombardéu perpetáu por [[Fuercia Aérea Árabe Siria]] (FAAS) contra una gasolinera nun suburbiu de Damascu.<ref name="PAIS_01">{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/02/actualidad/1357132298_950536.html |títulu=La ONX afirma que la revuelta siria cobróse yá 60{{esd}}000 muertos |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=2 de xineru de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> El mesmu día les fuercies del oficialismo yá teníen controláu tol centru de la ciudá, faciendo que los rebeldes fuxeren pela rodiada.<ref>{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/527749/mundo/guerra-civil-siria-provoco-60000-muertos.html |títulu=La guerra civil en Siria provocó 60&nbsp;000 muertos |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=3 de xineru de 2013 |periódicu=[[La Gaceta (Tucumán)|La Gaceta]]}}</ref> Les [[Naciones Xuníes]] pela so parte, anunció que los muertos na guerra civil superaben los 60&nbsp;000.<ref name="PAIS_01" /> La mañana del 4 de xineru, un atentáu con un coche bomba españó nel norte de Damascu, causando la muerte d'once persones y dexando a más de 40 firíes. L'atentáu asocedió nun barriu ocupáu mayoritariamente pola comunidá alauita, que ye a la que pertenez el presidente siriu, [[Bashar al-Asad]].<ref name="PAIS_02">{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/04/actualidad/1357255579_043472.html |títulu=Siquier once muertos en Damascu por un coche bomba |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=4 de xineru de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> El 6 de xineru, Al-Asad dio'l so primer discursu públicu en cinco meses, nel cual prometía a los rebeldes parar colos ataques y la violencia, siempres y cuando estos tamién lo fixeren. Tamién llamó al diálogu ente dambes partes de la guerra y a un meyor entendimientu ente'l oficialismo y la oposición rebalba.<ref name="CNN_01">{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2013/01/06/al-asad-propone-dialogo-y-una-constitucion-pa-terminar-la crisis siria |títulu=Al Asad propón diálogu y una constitución pa terminar la crisis siria |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=6 de xineru de 2013 |editorial=[[CNN]]}}</ref> La oposición siria refugó la proposición de diálogu del presidente.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/internacional/revuelta-arabe/130106/oposicion-siria-diz-que-el discursu-de-al-asad-nun apurre-novedad |títulu=Oposición siria diz que'l discursu d'A los Asad "nun apurre novedaes" |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=6 de xineru de 2013 |periódicu=[[L'Universal (Venezuela)|El Universal]]}}</ref> El 9 de xineru, Naciones Xuníes anunció que los refuxaos de la guerra yá yeren más de 4 millones.<ref>{{cita web |url=http://www.europasur.es/article/mundo/1434290/la guerra civil/siria/enche/la/onu/con/cuatro/millones/refuxaos.html |títulu=La guerra civil en Siria enche a la ONX con cuatro millones de refuxaos |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=9 de xineru de 2013 |obra=Europasur}}</ref> El mesmu día, los rebeldes lliberaron a 48 iraninos secuestraos mientres la [[batalla de Damascu (2012)]]. La lliberación efectuóse yá que el gobiernu de Bashar al-Asad prometió escarcelar a más de 2000 presos civiles venceyaos colos rebeldes.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/09/actualidad/1357727816_904010.html |títulu=Rebalbos sirios ponen en llibertá a mediu centenar de rehenes iraninos |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=9 de xineru de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> Mentanto, los rebeldes aseguraron tomar el control d'un aeropuertu militar nel norte d'[[Alepo]].<ref name="PAIS_03">{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/11/actualidad/1357912436_253086.html |títulu=Los rebeldes dan un golpe estratéxicu a l'aviación siria |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |apellíu=Carbajosa |nome=Ana |fecha=11 de xineru de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> Naciones Xuníes informó'l 11 de xineru que más de 600&nbsp;000 sirios fuérense del país.<ref>{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/528801/mundo/guerra-civil-muevo-mas-600000-sirios.html |títulu=La guerra civil movió a más 600&nbsp;000 sirios |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=11 de xineru de 2013 |periódicu=[[La Gaceta (Tucumán)|La Gaceta]]}}</ref> Pela so parte, Estaos Xuníos aportunó na salida de [[Bashar al-Asad]], ente que Rusia opúnxose. Esto fixo qu'una xunta, convocada en [[Xinebra]], fora un fracasu más pa intentar detener el conflictu.<ref name="PAIS_03" /> Mientres la tercer selmana de xineru, dellos ataques costaron decenes de muertos. Activistes de la oposición dixeron qu'un ataque sobre territoriu controláu por rebeldes al suroeste de Damascu dexó 20 víctimes.<ref>{{cita web |url=http://www.noticias24.com/internacionales/noticia/51860/guerra-civil-en-siria-desencadena-crisis-humanitaria-n'oriente mediu/ |títulu=Guerra civil en Siria desencadena “crisis humanitaria” n'Oriente Mediu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=14 de xineru de 2015 |obra=noticies24 }}</ref> Per otra parte, el 15 de xineru dos españes destruyeron la [[Universidá de Alepo]], causando la muerte de 83 persones y dexando a 162 firíes. El mesmu día, más de 50 países anunciaron que demandaríen al gobiernu siriu ante la [[Corte Internacional de Xusticia]], acusando crímenes de guerra, severes violaciones a los derechos humanos y xenocidiu.<ref>{{cita web |url=http://www.informador.com.mx/internacional/2013/430426/6/suman-83-muertos-por-explosion-en-universidad-siria.htm |títulu=Suman 83 muertos por esplosión en-universidad-siria |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=15 de nero de 2013 |obra=[[El Informador (Méxicu)|El Informador]]}}</ref> El 16 de xineru, los islamistes radicales doblaron les sos operaciones nel norte del país, llanzando una serie d'ataques en Idlib, provocando la muerte de 22 persones y severos daños na llocalidá.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201301/4824-muerren-22-persones-n%27atentaos |títulu=Muerren 22 persones n'atentaos suicides nel Norte de Siria |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015 |fecha=16 de xineru de 2013 |obra=[[Telam]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220706014404/https://www.telam.com.ar/notas/201301/4824-muerren-22-persones-n%27atentaos |fechaarchivu=2022-07-06 }}</ref> El mesmu día, opositores al gobiernu denunciaron que fuercies gubernamentales realizaron una masacre en [[Homs]] na cual executaron a a lo menos 100 persones.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/11/actualidad/1357912436_253086.html |títulu=Los opositores denuncien una nueva masacre con más de 100 muertos en Siria |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=17 de xineru de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> El 21 de xineru, 56 persones morrieron nos enfrentamientos del norte de Siria, nos cualos los rebeldes llucharon contra la milicia de la población curda, mui cerca de la frontera con [[Turquía]].<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/22/actualidad/1358876496_236094.html |títulu=Los choques ente rebeldes sirios y milicies curdes dexen más de 50 muertos |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=22 de xineru de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> El 6 de febreru, los rebeldes atacaron Damascu, darréu, les fuercies armaes arrodiaron la ciudá con tanques y armamentu. Dando entamu a una nueva xornada de fuertes enfrentamientos. Pal final del día, finaren cerca de 19 soldaos.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/02/07/actualidad/1360246609_561631.html |títulu=Los rebeldes sirios ataquen Damascu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=7 de febreru de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> El 21 de febreru, una cadena d'ataques con coches bomba en Damascu, provocó la muerte de 84 persones, y mancadures a más de 200. Unu de los vehículos esplotó a escasos metros de les oficines centrales del partíu Baaz matando a 61 persones.<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/noticias/elmundo/atentaos-damascu-dexaron-83-muertos-un-dia-articulo-406298 |títulu=Atentaos en Damascu dexaron 83 muertos nun día |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=22 de febreru de 2013 |periódicu=[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]] }}</ref> El 23 de febreru l'exércitu bombardeó con misiles [[Scud]] a Alepo.<ref>{{cita web |url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20130226/54367757475/hrw-muertos-misiles-alepo.html |títulu=HRW cifra en 141 el númberu de muertos causaos por misiles contra Alepo |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015 |fecha=26 de febreru de 2013 |periódicu=[[La Vanguardia]]}}</ref> El 25 de marzu, los rebeldes llanzaron proyeutiles nel centru de Damascu, cerca de la residencia de [[Bashar al-Asad]], provocando daños materiales y dellos mancaos.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/03/25/actualidad/1364204998_297217.html |títulu=Los rebeldes ataquen con fueu de morteru'l centru de Damascu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=25 de marzu de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> Díes dempués, un bombardéu rebalbu con proyeutiles a la Universidá de Damascu asesinó a dolce persones y dexó al llugar bien estropiáu.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/03/28/actualidad/1364479290_039688.html |títulu=Dolce muertos nun ataque de la oposición a la universidá de Damascu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=28 de marzu de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> El 29 d'abril Damascu volvió ser l'epicentru de los enfrentamientos cuando l'exércitu llanzó una serie d'ofensives y ataques a les llocalidaes invadíes pola oposición. Esi mesmu día, el primer ministru siriu, Wael al Halqi, tuvo a puntu de morrer nun atentáu rebalbu nes cercaníes de la so oficina. Ente que el 30 d'abril, un atentáu con un coche bomba asesinó a 13 civiles y dexó a 70 mancaos.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/04/30/actualidad/1367328967_733285.html |títulu=Un atentáu cóbrase siquier 13 vides nel centru de Damascu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=30 d'abril de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> El 3 de marzu, los rebeldes [[Batalla d'A los Raqa (2013)|llograron entrar en Raqa]] y tres tres díes de llucha ésta cayó nes sos manes, convirtiéndola na primera gran ciudá en cayer dafechu ante les manes del ELS. Mientres la so ofensiva, los rebeldes destruyeron cartelos d'Al-Asad y derrocaron la estatua de [[Hafez al-Asad]], padre del presidente.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2013/04/19/internacional/1366325837.html |títulu=Los rebeldes quieren forzar el colapsu del réxime nel este de Siria |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015 |fecha=19 d'abril de 2013 |periódicu=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref> Dende esi mesmu día, [[Estaos Xuníos]] empezó a entrenar rebeldes en [[Xordania]], y pela so parte [[Francia]] y el [[Reinu Xuníu]] prometieron aumentar la so ayuda a los mesmos. Pero contrariamente, [[Irán]] sostuvo la so ayuda al estáu siriu y amontó la unviada d'armamentu a los soldaos del exércitu regular. El Gobiernu y los rebeldes acusáronse mutuamente d'un ataque con armes químiques na llocalidá de Jan al-Assal, a ocho quilómetros de Alepo. L'aición que causaría siquier 26 muertos, incluyíos diez civiles y 16 militares, desenvolvióse'l 20 de marzu. Tamién un videu de Damascu siendo atacada por armes químiques foi espublizáu'l mesmu día.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/internacional/20130319/abci-armes-quimicas-siria-denuncies-201303191538.html |títulu=Gobierno y rebalbos sirios acúsense mutuamente d'un ataque químicu |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015 |fecha=20 de marzu de 2013 |periódicu=[[ABC (periódicu)|ABC]] }}</ref> Amás, el destacáu [[ulema]] suní Mohámed Saíd Ramadán al Buti foi asesináu'l 22 de marzu nun atentáu suicida qu'afaró la mezquita damascena de Eman. Xunto con él, finen 42 persones.<ref>{{cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20130322/bomba-damasco-muertu-clerigo-suni/621981.shtml |títulu=Una bomba en Damascu mata a un importante clérigu suní prorrégimen y otres 42 persones |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015 |fecha=22 de marzu de 2013 |editorial=[[RTVE]]}}</ref> Dos díes depués, metanes choques ente les fuercies lleales y los insurxentes, el minarete de la [[Gran Mezquita de Alepo]] foi destruyíu y esbarrumbóse por completu.<ref>{{cita web |url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/destruyíu-minarete-gran-mezquita-olmeya-alepo-2373527 |títulu=Destruyíu'l minarete de la Gran Mezquita de Alepo |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015 |fecha=25 d'abril de 2013 |periódicu=[[El Periódico de Catalunya]]}}</ref> === Ofensives gubernamentales y de Hezbolá (abril-agostu de 2013) === {{AP|Batalla de Quseir de 2013|Operación Nube del Norte}} {{VT|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (mayu a agostu de 2013)|l1=Cronoloxía de la guerra ente mayu y agostu de 2013}} Pa mediaos de 2013, el gobiernu empezó a realizar efectives operaciones militares pa ganar a los rebeldes. Según tamién pidir l'ayuda a los sos principales aliaos; [[Irán]], qu'ayudó a [[Bashar al-Asad]] con tropes, la organización libanesa [[Hezbolá]], qu'unvió a miles de soldaos a lluchar xunto al exércitu y [[Rusia]], qu'unvió frecuentemente armamentu a les Fuercies Armaes.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/06/14/actualidad/1371162315_417859.html |títulu=El sofitu d'Irán y Hezbolá dexó al réxime ganar terrén apocayá |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=14 de xunu de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref>[[Ficheru:An Aerial View of the Za'atri Refugee Camp.jpg|miniaturadeimagen|El [[campu de refuxaos de Zaatari]] en Xordania (xunetu de 2013).|267x267px]]Na [[gobernación de Idlib]], el 17 d'abril, les fuercies gubernamentales rompieron un bloquéu de seis meses na base militar de Wadi Deif, cerca de [[Maarat an-Numan]]. Informar d'enfrentamientos intensos alredor del pueblu de [[Babulin]] cuando les SAA flanquearon a les posiciones rebalbes. L'Exércitu intentó entós asegurar el control de la ruta que conducía a [[Alepo]]. Al llevantar l'asediu, pudieron unviar suministros per tierra a les dos bases militares, que dependieren d'una ponte aeréo.<ref>{{cita web |url=http://jafrianews.com/2013/04/17/syrian-forces-loyal-to-asaad-break-rebel-blockade-in-north-syria/ |títulu=Syrian forces Loyal to Asaad break Rebel Blockade in North Syria |editorial=Jafria News |fecha=17 d'abril de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141103000045/http://jafrianews.com/2013/04/17/syrian-forces-loyal-to-asaad-break-rebel-blockade-in-north-syria/ |fechaarchivu=3 de payares de 2014 }}</ref> El [[24 d'abril]], tres cinco selmanes d'enfrentamientos, el gobiernu prindó [[Otaiba]], al este de Damascu. El pueblu tuviera so control rebalbu mientres ocho meses, y yera la principal ruta de suministros dende Xordania pa los rebeldes.<ref>{{cita web |url=http://www.businessinsider.com/assad-might-be-winning-the-syrian-war-2013-4 |títulu=Assad Thinks He's Winning The Syrian War – And He May Be Right |fecha=25 d'abril de 2013}}</ref> Mientres, nel norte del país, los rebeldes tomaron el control d'una posición importante cerca de la estratéxica base militar de Meneg, nes contornes de Alepo. Esto dexó-yos entrar nella tres meses d'asediu.<ref>{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22283746 |títulu=Syria clashes destroy ancient Aleppo minaret |editorial=BBC |fecha=24 d'abril de 2013 |idioma=inglés}}</ref> A empiezos d'abril, l'exércitu y [[Hezbolá]], arrodiaron Qusair, cerca de [[Homs]], en poder de los rebeldes y el 19 del mesmu mes, entraron na ciudá.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/05/19/actualidad/1368980981_481523.html |títulu=El Asad reforzar al tomar una llocalidá rebalba na frontera con El Líbanu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=19 de mayu de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> Mientres los combates, dalgunos de los rebeldes llanzaron cohetes a Hezbolá n'[[El Líbanu]].<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/06/678-526237-9-cohetes-de-siria-cayen-en-bastion-de-hezbola.shtml |títulu=Cohetes de Siria cayen en bastión de Hezbolá |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=1 de xunu de 2013 |obra=[[La Tercera]] }}</ref> Nos restantes díes, les tropes de dambos bandos realizaron grandes ofensives y ataques, hasta que finalmente'l [[5 de xunu]], les tropes gubernamentales llograron vencer a los rebeldes. Esi mesmu mes, el gobiernu empecipió la llamada [[Operación Nube del Norte]], dirixida a recuperar la ciudá de Alepo y el campu que lo arrodia, y desallugar a los rebeldes atrincheraos na mesma. Produciéronse dellos combates nos que los lealistas llograron una gran meyora.<ref>{{cita web |url=http://es.abna24.com/service/headline/archive/2013/06/09/427988/story.html |títulu=L'Exércitu Siriu Empecipia la Operación “Nube del Norte” pa la Lliberación de Alepo |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=9 de xunu de 2013 |obra=ABNA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171016013810/http://es.abna24.com/service/headline/archive/2013/06/09/427988/story.html |fechaarchivu=2017-10-16 }}</ref> El gobiernu empecipió dellos puntos d'enfrentamientos na ciudá de [[Homs]]. Por más d'un mes, les tropes gubernamentales reiniciaron numberosos combates pol completu control de la ciudá, batalles que dexaron cientos de muertos.<ref>{{cita web |url=http://www.teinteresa.es/mundo/Encarnizados-combates-ciudá-Homs-ONG_0_936507108.html |títulu=Encarnizados combates na ciudá siria de Homs |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=12 de xunu de 2013 |obra=te interesa}}</ref> Tres les continues victories del gobiernu, los rebeldes ufiertaron una tregua en Homs mientres el [[Ramadán]].<ref>{{cita web |url=http://noticias.terra.com.pe/mundo/mediu-oriente/,441deae8699bf310VgnCLD2000000dc6eb0aRCRD.html |títulu=Combates intensificar en ciudá estratéxica siria de Homs |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=8 de xunetu de 2013 |obra=ABNA }}</ref> En xunetu, fuertes combates en [[Damascu]], [[Siria|A la Dana]], [[Idlib]] y otres ciudaes dexaron decenes de muertos y mancaos..<ref>{{cita web |url=http://sipse.com/mundo/nuevu-atentáu-con-coche-bomba-13-muertos-41722.html |títulu=Nuevu atentáu contra policías: 13 muertos |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=15 de xunetu de 2013 |obra=[[SIPSE]]}}</ref> === La masacre de Guta y el desarme químicu de Siria (agostu-setiembre de 2013) === {{AP|Masacre de Guta|Desarme químicu de Siria}} [[Ficheru:Ghouta massacre4.JPG|miniaturadeimagen|Civiles muertos dempués del [[ataque químicu de Guta]].]] Según lo rebalbos, el [[21 d'agostu]], unes 1400 persones fueron asesinaes por un ataque con armes químiques, nel suburbiu de [[Guta (Siria)|Guta]], cerca de [[Damascu]]. Los rebeldes y diversos países que los sofitaben, encabezaos por EE.&nbsp;UU., responsabilizaron de momentu al Gobiernu. Tres la denuncia del usu d'armes químiques, dellos países reclamaron una investigación inmediata de los inspeutores de [[Naciones Xuníes]], presentes a tan solo 10&nbsp;quilómetros de la zona, al empar que crecíen los rumores d'intervención militar occidental. En tantu, los aliaos del gobiernu siriu, [[Rusia]] ya [[Irán]], calificaron la denuncia de provocación entamada» y acusaron a los rebeldes del ataque col fin de favorecer una intervención estranxera.<ref name="bbcmundo26">{{cita publicación |títulu=¿Ye inminente un ataque contra Siria? |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2013/08/130826_siria_intervencion_militar_internacional_ap.shtml |editorial=BBC Mundu |fecha=26 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/103949-siria-operacion-militar-entamu-proxima-semana |títulu=Reinu Xuníu y EE.XX. pueden empecipiar una operación militar en Siria “nunos díes editorial=RT |fecha=26 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013}}</ref> Tres l'anunciu de la investigación, el gobiernu siriu autorizó l'accesu de los inspeutores.<ref>{{cita publicación |nome=Carmen |apellíu=Rengel |títulu=Siria acepta la inspeición de Naciones Xuníes ante la presión internacional |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/08/25/actualidad/1377430698_345804.html |periódicu=[[El País (España)|El País]] |fecha=26 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Carmen |apellíu=Rengel |títulu=La ONX investiga l'ataque químicu magar un tirotéu contra los inspeutores |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/08/26/actualidad/1377504260_475597.html |periódicu=El País |fecha=26 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013}}</ref> El [[26 d'agostu]] [[Estaos Xuníos]] anunció que l'usu d'armes químiques per parte del gobiernu siriu yera «innegable» y que con esto, el gobiernu siriu trespasara la llinia dispuesta pol presidente d'Estaos Xuníos, Barack Obama. El mesmu día, dellos gobiernos que sofiten a los rebeldes acotaron la información y axuntáronse n'[[Amán]] pa estudiar una posible ofensiva militar en contra de Siria.<ref>{{cita publicación |títulu=Kerry afirma qu'uso armes químiques en Siria ye "innegable" y acusa a Damascu de destruyir pruebes |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/08/678-539615-9-kerry-afirma-que-uso-armes-quimicas-en-siria-ye-innegable-y-acusa-a-damascu-de.shtml |obra=LaTercera.com |fecha=26 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013 }}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Miguel |apellíu=Mora |títulu=François Hollande: “Les pruebes acusen a El Asad” |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/08/25/actualidad/1377457857_856385.html |periódicu=El País |fecha=25 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Una xunta militar internacional sobre Siria empieza en Amán |url=http://noticias.terra.com.mx/mundo/guerra-en-siria/una-reunion-militar-internacional-sobre-siria-empieza-en-amman,efd134dddd1b0410VgnCLD2000000dc6eb0aRCRD.html |editorial=terra.com.mx |fecha=26 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013 |axencia=AFP }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Siria: tres los ataques con armes químiques, la oposición pide una "intervención internacional" |url=http://www.infobae.com/2013/08/25/1504100-siria-los ataques-armes-quimicas-la-oposicion-pide-una-intervencion-internacional |obra=infobae.com |fecha=26 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013 }}</ref> Rusia ya Irán, en tantu, alvirtieron en contra de la intervención, al igual qu'otres naciones como [[Australia]] y [[Exiptu]].<ref name="bbcmundo26" /><ref>{{cita publicación |títulu=Moscú llama a Occidente a nun repitir "l'aventura iraquina" en Siria |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/103918-rusia-occidente-siria-querra-irak |editorial=RT |fecha=25 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Australia oponer a una intervención militar estranxera en Siria |url=http://www.telesurtv.net/articulos/2013/08/26/australia-oponer |editorial=Telesur |fecha=26 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804004324/https://www.telesurtv.net/articulos/2013/08/26/australia-oponer |archivedate=2020-08-04 }}</ref> El [[30 d'agostu]], en tantu, Estaos Xuníos y Francia anunciaron tar llistos pa un ataque sobre Siria. Sicasí, nel Reinu Xuníu el [[Parllamentu británicu|Parllamentu]] votó en contra d'una intervención militar en Siria, decisión que'l primer ministru Cameron dixo que respetaría.<ref>{{cita publicación |nome=Karla |apellíu=Gallardo |títulu=EE.XX. diz qu'atacaría Siria con o ensin el sofitu de Londres |url=http://www.24horas.cl/internacional/eeuu-diz-que-atacara-siria-con-o-ensin-el sofitu-de-londres-816597 |editorial=24 Hores (Chile) |fecha=29 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Presidente francés xuntar a EE.XX. pa formar una coalición p'atacar a Siria |url=http://www.emol.com/noticias/internacional/2013/08/30/617167/hollande-diz-que-francia-esta-dispuesta-a-actuar-en-siria-ensin-el reinu xuníu.html |editorial=Emol |fecha=30 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2013 |axencia=Efe}}</ref> [[Ficheru:Kerry and Lavrov, with senior advisers, negotiate chemical weapons agreement on September 14, 2013.jpg|miniaturadeimagen|Sergei Lavrov, y John Kerry mientres la negociación definitiva del 14 de setiembre.]] El [[6 de setiembre]], tres [[Cume del G-20 de San Petersburgu|una xunta de la G20 en San Petersburgu]], Estaos Xuníos, [[Francia]], Australia, [[Canadá]], [[Italia]], [[Xapón]], [[Corea del Sur]], [[Arabia Saudita]], [[España]], [[Turquía]] y el [[Reinu Xuníu]], anunciaron que sofitaben una «contundente respuesta internacional» contra'l gobiernu siriu, anque namái Estaos Xuníos, Turquía y Francia declararon que participaríen direutamente.<ref>{{cita publicación |títulu=Once países del G-20 sofitaron una respuesta internacional” contra Siria |url=http://elcomercio.pe/actualidad/1627692/noticia-once-paises-20-sofitaron-fuerte-respuesta-internacional-contra siria periódicu=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |fecha=6 de setiembre de 2013 |axencia=Efe}}</ref> El [[7 de setiembre]], los países árabes del sur del [[Golfu Pérsicu]]: Arabia Saudita, [[Qatar]], [[Kuwait]], [[Emiratos Árabes]], [[Omán]] y [[Baḥréin]], sofitaron la ofensiva y pidieron una intervención inmediata» sobre Siria.<ref>{{cita publicación |títulu=Países del Golfu piden una intervención inmediata de comunidá internacional en Siria |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/09/678-541531-9-paises-del golfu-piden-una-intervencion-inmediata-de comunidá internacional-en.shtml |editorial=La Tercer |fecha=7 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2013 |axencia=Agence France-Presse }}</ref> Mentanto, Rusia anunció que sofitaría al gobiernu siriu en casu de ser atacáu dende l'esterior,<ref>{{cita publicación |url=http://www.eluniversal.com.mx/el-mundo/2013/rusia-ayudara-a-siria-en-casu-de-ataque-putin-948464.html |títulu=Rusia va ayudar a Siria en casu d'ataque, alvierte Putin |periódicu=El Universal |fecha=6 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2013 }}</ref> aportunando en que l'ataque a Guta fuera una provocación cometida por fuercies rebalbes pa inducir una intervención militar estranxera.<ref>{{cita publicación |títulu=Putin: “l'Ataque Químicu de Guta foi una Provocación de los Rebeldes” |url=http://www.almanar.com.lb/spanish/adetails.php?eid=40335&cid=25&fromval=1&frid=25&seccatid=43&s1=1 |editorial=Al-Manar (El Líbanu) |fecha=7 de payares de 2013 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190417/http://www.almanar.com.lb/spanish/adetails.php?eid=40335&cid=25&fromval=1&frid=25&seccatid=43&s1=1 |archivedate=2016-03-04 }}</ref> El 9 de setiembre, hores antes d'una votación nel Congresu d'Estaos Xuníos sobre la intervención en Siria, el ministru d'esteriores siriu, [[Walid Mualem]], anunció la intención del so país de poner los sos arsenales químicos baxu control internacional a pidimientu de Rusia.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/09/09/actualidad/1378749132_247125.html |títulu=Siria abraza la propuesta rusa pa desactivar un ataque internacional |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=9 de setiembre de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> Ante esto, Obama ordenó retardar indefinidamente la votación sobre l'ataque nel Congresu.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/internacional/20130911/abci-rusia-siria-plan-armes-201309111646.html |títulu=Rusia apurre a Estaos Xuníos el so plan pal control d'armes químiques en Siria |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=11 de setiembre de 2013 |periódicu=[[ABC (periódicu)|ABC]] }}</ref> Finalmente, dempués de dellos díes de negociaciones ente [[John Kerry]] y [[Serguéi Lavrov]] en [[Xinebra]], [[Suiza]], llegaron a un alcuerdu sobre la destrucción sistemática de les armes químiques de Siria.<ref>{{cita web |url=http://www.dw.com/es/eeuu-rusia-acuerdo-en-tornu-a-armes-qu%C3%ADmicas-siries/a-17088599 |títulu=EE.XX.-Rusia: alcuerdu en redol a armes químiques siries |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=14 de setiembre de 2013 |obra=[[Deutsche Welle]]}}</ref> === Ofensives gubernamentales (setiembre-avientu de 2013) === {{AP|Batalla de Malula|Batalla de Sadad|Primer ofensiva de Alepo|Batalla de Qalamun}} {{VT|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (setiembre a avientu de 2013)|l1=Cronoloxía de la guerra ente setiembre y avientu de 2013}} El [[24 d'agostu]], los rebeldes prindaron [[Arihah]]. Sicasí, les SAA retomaron el so control el [[3 de setiembre]].<ref>{{cita web |url=http://noticias.lainformacion.com/mundo/el-ejercito-siriu-sigue-bombardeando-la periferia-de-damascu-segun-los activistes-que-denunciaron-ayeri-1-300-muertes_wbWbvgfK5cW59BuTYpFP05/ |títulu=L'Exércitu siriu sigue bombardiando la periferia de Damascu, según los activistes que denunciaron ayeri 1.300 muertes |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=22 d'agostu de 2013 |periódicu=La Información }}</ref> A entamos de setiembre, [[Malula]], [[Batalla de Malula|foi invadida por rebeldes]]. Tres delles selmanes d'enfrentamientos, el gobiernu consiguió tomalo, y los 3000 habitantes del pueblu escaparon convirtiéndola nun pueblu pantasma.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/09/08/actualidad/1378670839_328810.html |títulu=Batalla nel trubiecu del cristianismu siriu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=8 de setiembre de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> [[Estáu Islámicu]] tomó'l control d'[[Azaz]], hasta entós apoderada pol [[Exércitu Llibre de Siria]].<ref>{{cita web |url=http://noticias.terra.com.co/mundo/guerra-en-siria/al-qaeda-enfrentar a-los rebeldes-del-els-en-la llocalidá siria-de-azaz,76de77f273971410VgnCLD2000000dc6eb0aRCRD.html |títulu=Al Qaeda enfrentar a los rebeldes del ELS na llocalidá siria de Azaz |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=2 d'ochobre de 2013 |obra=[[Terra Networks]]}}</ref> [[Ficheru:Aleppo offensive (October 2013).svg|miniaturadeimagen|Situación de Alepo n'ochobre de 2013, mientres la [[Ofensiva de Alepo de 2013|ofensiva gubernamental]].|240x240px]] A empiezos d'ochobre, el gobiernu llanzó [[Ofensiva de Alepo de 2013|una gran ofensiva]] pa reabrir una ruta de suministru ente Alepo y Damascu.<ref>{{cita web |url=http://www.voanews.com/content/boosted-by-foreign-shiite-militia-assads-forces-advance-on-aleppo/1788908.html |títulu=Boosted by Foreign Shi'ite Militia, Assad's Forces Advance on Aleppo |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=12 de payares de 2013 |obra=[[Voice of America]]}}</ref> Los bombardeos y batalles en suburbios de [[Damascu]] y en Alepo dexaron más de 50 muertos, ente qu'otres 30 persones perdieron la vida por combates na aldega d'Al-Metras, na provincia de [[Tartus]]. Coles mesmes, el gobiernu sitió la llocalidá de Muadamia, nes contornes de Damascu.<ref name="ZONAFRANCA">{{cita web |url=http://zonafranca.mx/los-combatientes-sirios-siguen-lluchando-en-la fiesta-del sacrificiu/ |títulu=Los combatientes sirios siguen lluchando na Fiesta del Sacrificiu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=16 d'ochobre de 2013 |obra=Zona Franca }}</ref> Los combates siguieron mientres la festividá d'[[Eid al-Adha]] (celebridá del sacrificiu), que ye'l mayor ritu de los países árabes musulmanes.<ref name="ZONAFRANCA" /> Tantu en 2011 como en 2012, la guerra en Siria daba un altu al fueu por dicha celebración, pero en 2013 la situación foi distinta. En delles llocalidaes apoderaes polos rebeldes el gobiernu realizó bombardeos y na periferia de Damascu, según en dellos otros puntos, caltuviéronse encarnecidos combates. Solamente'l [[15 d'ochobre]] morrieron casi 170 persones.<ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-combates-prosiguen-siria-pesar-fiesta-sacrificio-20131015224839.html |títulu=Los combates prosiguen en Siria a pesar de la fiesta del sacrificiu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=15 d'ochobre de 2013 |axencia=[[Europapress]]}}</ref> El 20 d'ochobre, un atentáu del [[Frente Al Nusra]] dexó 37 muertos en [[Hama]] y un coche bomba nes contornes de [[Damascu]] mató a 30.<ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/10/20/actualidad/1382285291_165420.html |títulu=La conferencia de paz sobre Siria va tener llugar el 23 de payares |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=2O d'ochobre de 2013 |periódicu=[[El País]]}}</ref> A entamos de [[payares]], tres feroces enfrentamientos que dexaron 50 muertos, los rebeldes llograron tomar unu de los depósitos d'armes más grandes del gobiernu, allugáu en Muheen, cerca de [[Homs]].<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/11/678-550486-9-rebeldes-tomen-el control-del segundu-deposito-de-armes-en-siria.shtml |títulu=Rebalbos tomen el control del segundu depósitu d'armes en Siria |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=6 de payares de 2013 |obra=La Tercer }}</ref> En [[Damascu]] distintos atentaos dexaron 16 muertos y decenes de mancaos. Un ataque na plaza Hijaz dexó ocho muertos y 50 mancaos, ente que na sureña ciudá de Sueida, 8 persones morrieron nun atentáu. Mientres payares, el gobiernu llogró prindar delles aldegues cercanes a Alepo, incluyendo [[al-Safira]], Tel Aren y Tel Hasel.<ref>{{cita web |url=http://noticias.lainformacion.com/politica/defensa/el-regimen-consolida-les sos-posiciones-al este-de-alepo-con-toma-de-tel-hasel_8TfXyaC5n8JVGTJQbRsma1/ |títulu=El réxime consolida les sos posiciones al este de Alepo con toma de Tel Hasel |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=15 de payares de 2013 |periódicu=La Información }}</ref> La cayida d'Al-Safira supunxo un golpe duru pa los opositores, yá que controlando la ciudá, yeren capaces de cortar los suministros gubernamentales ente Damascu y Alepo.<ref>{{cita web |apellíu=Caris |nome=Charlie |url=http://iswsyria.blogspot.com.es/2013/11/regime-takes-al-safira-and-continues.html |títulu=Regime Takes as-Safira and Continues Push to Aleppo |editorial=Institute for the Study of War |fecha=5 de payares de 2013 |fechaaccesu=20 de payares de 2013 |idioma=inglés }}</ref> Les SAA tamién prindaron dellos pueblos al sur de Damascu.<ref>{{cita publicación |url=http://www.therepublic.com/view/story/103cccc08de641eb90c69d1890aac1cb/ML-Syria-Tides-Of-War |títulu=Syrian government gaining ground in war, strengthening hand ahead of proposed peace talks |editorial=The Republic |fecha=16 de payares de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203005551/http://www.therepublic.com/view/story/103cccc08de641eb90c69d1890aac1cb/ML-Syria-Tides-Of-War |fechaarchivu=3 d'avientu de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203005551/http://www.therepublic.com/view/story/103cccc08de641eb90c69d1890aac1cb/ML-Syria-Tides-Of-War |archivedate=2013-12-03 |fechaaccesu=2018-03-18 }}</ref> La violencia siguió centrándose en Alepo, sobremanera cuando avientu, la SyAAF empezó a bombardiar la ciudá y a doblar la potencia de les sos ofensives. L'asaltu, empezáu'l [[14 d'avientu]], convertir nuna de les más fatales ofensives, dexando más de 400 muertos en dos selmanes.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2013/12/28/52becac0ca4741be208b456a.html |títulu=Siquier 39 muertos en bombardeos aéreos en Alepo |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015 |fecha=28 d'avientu de 2013 |periódicu=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}</ref> El 11 d'avientu, [[Frente al-Nusra]] y [[Jaysh al Islam]]<ref name="alawiteanddruze">{{cita publicación |títulu=Islamists kill 15 Alawite and Druze civilians in Syria -activists |url=http://in.reuters.com/article/2013/12/12/syria-crisis-adra-idINDEE9BB0AR20131212 |axencia=[[Reuters]] |fecha=12 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=16 d'avientu de 2013 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151009172352/http://in.reuters.com/article/2013/12/12/syria-crisis-adra-idINDEE9BB0AR20131212 |archivedate=2015-10-09 }}</ref> se infiltraron nel área industrial d'[[Adra]], al nordeste de Damascu. Por motivos sectarios, los rebeldes [[Masacre de Adra|atacaron y masacraron]] a civiles alauitas, drusos, cristianos y xiinos. Siquier 32 civiles fueron asesinaos. En xineru de 2014 l'Exércitu Siriu recapturó Adra. === Conflictu ente la oposición y l'Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante (xineru de 2014-presente) === {{AP|Conflictu ente la Oposición Siria y l'Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante|l1=Conflictu ente la Oposición Siria y l'Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante|Batalla de Deir ez-Zor (2011–14)}} {{VT|Cronoloxía de la Guerra Civil Siria (dende xineru de 2014)}} La tensión ente les fuercies rebalbes y el EI, amontóse desque EI prindara [[Azaz]] el 18 de setiembre de 2013.<ref>{{cita publicación |url=http://bigstory.ap.org/article/jihadis-prinde-northern-syrian-town-near-turkey |títulu=Al-Qaida militants captured town in northern Syria |axencia=AP |fecha=19 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=4 de xineru de 2014 |idioma=inglés }}</ref> El conflictu n'[[Azaz]] resurdió a principios d'ochobre<ref>{{cita publicación |url=http://www.france24.com/en/20131003-syrian-rebels-tell-qaeda-groups-withdraw-homs-isil-azaz/ |títulu=Syrian rebel factions tell al Qaeda groups to withdraw |fecha=3 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=4 de xineru de 2014 |idioma=inglés}}</ref> y a finales de payares el EI prindó [[Atme]], otru pueblu fronterizu, d'una brigada del ELS.<ref>{{cita publicación |url=http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=123441 |títulu=ISIL captures Syrian town on border with Turkey |editorial=World Bulletin |fecha=22 de payares de 2013 |fechaaccesu=4 de xineru de 2014 |idioma=inglés}}</ref> El [[3 de xineru]], l'Exércitu de los Muyahidines, l'[[Exércitu Llibre Siriu]] y el [[Frente Islámicu (Siria)|Frente Islámicu]] llanzaron una ofensiva contra'l [[Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante|Estáu Islámicu]] nes [[Gobernación de Alepo|provincies de Alepo]] y [[Gobernación de Idlib|Idlib]]. Un voceru de los rebeldes indicó qu'atacaren al EI nel 80{{esd}}% de los pueblos en Idlib y nel 65{{esd}}% en Alepo. El [[6 de xineru]], los rebeldes consiguieron espulsar a les fuercies del EIIL de la ciudá de [[Raqqa|Raqa]].<ref>{{cita publicación |títulu=Syrian rebels oust al-Qaida-affiliated jihadists from northern city of Raqqa |url=http://www.theguardian.com/world/2014/jan/06/syrian-rebeal-oust-a-qaidi-jihadists-raqqa?CMP=twt_fd |periódicu=[[The Guardian]] |fecha=6 de xineru de 2014 |fechaaccesu=7 de xineru de 2014 |idioma=inglés}}</ref> El [[8 de xineru]] los rebeldes espulsaron a la mayor parte de les fuercies del EI de la ciudá de Alepo. Sicasí, refuerzos del EI de la provincia de Deir-ez-Zor consiguieron retomar dellos vecinderos en Raqa.<ref>{{cita publicación |títulu=Golpe al cuartel de ISIS en Alepo |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/01/08/52cdb7fa268y3y732y8b457d.html |periódicu=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |fecha=9 de xineru de 2014 |fechaaccesu=9 de xineru de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/01/08/Syria-jihadist-HQ-in-Aleppo-falls-to-rebels.html#.Us2d6frZNpI.twitter |títulu='Hardly any' Qaeda militants left in Aleppo |editorial=Al-Arabiya |fecha=8 de xineru de 2014 |fechaaccesu=9 de xineru de 2014 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Syria: ISIS besieged by opposition fighters in Raqqa |url=http://www.aawsat.net/2014/01/article55326743 |editorial=Asharq Al-Awsat |fecha=7 de xineru de 2014 |fechaaccesu=9 de xineru de 2014 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140213195950/http://www.aawsat.net/2014/01/article55326743 |fechaarchivu=13 de febreru de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140213195950/http://www.aawsat.net/2014/01/article55326743 |archivedate=2014-02-13 }}</ref> A mediaos de xineru, el EI recapturó per completu la ciudá de Raqa. En febreru, el EIil foi espulsáu por completu de la [[Gobernación de Deir ez-Zor|provincia de Deir ez-Zor]], en enfrentándose al [[Frente Al-Nusra]], afiliáu tamién a Al Qaeda.<ref>{{cita publicación |títulu=Islamist rebels oust ISIS from Syria's Deir Ezzor |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/02/10/Islamist-rebels-oust-ISIS-from-Syria-s-Deir-Ezzor.html |editorial=[[Al-Arabiya]] |fecha=10 de febreru de 2014 |idioma=inglés}}</ref> Pela so parte, el 9 de febreru'l grupu ''Jund al-Aqsa'', afiliáu al [[Frente Islámicu (Siria)|Frente Islámicu]], atacó [[Ma'an]], con una presencia mayoritaria d'[[Alauismo|alauíes]]. Na masacre, [[Masacre de Ma'an|siquier 21 civiles fueron asesinaos]]. En marzu, les fuercies del EI retirar por completu de la [[provincia de Idlib]].<ref>{{cita web |url=http://www.aksalser.com/index.php?p%C3%A1xina=view_articles&id=2c7cb6075195b7856adc10c4c07d2859 |títulu=إدلب خالية من " داعش " بشكل كامل .. و الثوار يعلنون بدء معركة تحرير " خان شيخون " ( فيديو ) &#124; عكس السير دوت كوم |editorial=Aksalser.com |fechaaccesu=20 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220327015646/http://www.aksalser.com/index.php?p%C3%A1xina=view_articles&id=2c7cb6075195b7856adc10c4c07d2859 |fechaarchivu=2022-03-27 }}</ref><ref>{{cita web |author=Syria Comment - Joshua Landis |url=http://www.eurasiareview.com/21022014-saudis-cia-agree-arm-syrian-moderates-advanced-weapons-oped/ |títulu=Saudis And CIA Agree To Arm Syrian 'Moderates' With Advanced Weapons - OpEd Eurasia Review |editorial=Eurasiareview.com |fecha=21 de febreru de 2014 |fechaaccesu=20 de marzu de 2014 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140313235219/http://www.eurasiareview.com/21022014-saudis-cia-agree-arm-syrian-moderates-advanced-weapons-oped/ |fechaarchivu=13 de marzu de 2014 }}</ref> El [[4 de marzu]], el EI retirar d'[[Azaz]] y otros pueblos cercanos na frontera con Turquía, y consolidó'l so poder na [[provincia de Raqqa|provincia de Raqa]], antemanando un enfrentamientu importante col [[Frente al-Nusra]].<ref>{{cita web |autor=Liz Sly for the Washington Post |url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/isis-al-qaida-rebels-syria-azaz |títulu=Renegade al-Qaida faction withdraws from Syrian border town of Azaz |periódicu=The Guardian |fechaaccesu=20 de marzu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> El [[26 d'abril]], el ELS anunció qu'empecipiara una ofensiva contra'l EI na provincia de Raqa, y que prindara cinco pueblos al oeste de la ciudá.<ref>{{cita web |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/article4073352.ece |títulu=FSA strikes jihadist-held stronghold |periódicu=The Times |fecha=26 d'abril de 2014 |fechaaccesu=19 de mayu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> El [[3 de xunu]] celebráronse Eleiciones presidenciales de Siria de 2014 nes rexones de Siria controlaes pol gobiernu.<ref name="BBC030614">{{cita publicación |títulu=Syria election: Assad win expected amid civil war |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27675343 |fecha=3 de xunu de 2014 |axencia=BBC |idioma=inglés}}</ref> El Presidente [[Bashar al-Asad]] ganó les eleiciones col 88,7% de los votos.<ref name="BBC030614" /> El [[14 de xunu]], les fuercies gubernamentales facer col control del pueblu fronterizu de [[Kasab]], recapturando asina tolos territorios perdíos primeramente na ofensiva rebelde de Latakia. Pela so parte, los rebeldes prindaron Tall al-Gomo, cerca de [[Nawa (Siria)|Nawa]] na [[Gobernación de Daraa]], y volvieron entrar na [[Distritu de An-Nabek|rexón de Qalamun]],<ref>{{cita publicación |títulu=Syrian troops recapture key border town near Turkey |url=http://news.oneindia.in/international/syrian-troops-recapture-key-border-town-near-turkey-1465950.html |fecha=15 de xunu de 2014 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013140706/http://news.oneindia.in/international/syrian-troops-recapture-key-border-town-near-turkey-1465950.html |archivedate=2014-10-13 |fechaaccesu=2018-03-18 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2382621&language=en |títulu=Battles in Syria claim 50 lives |fecha=14 de xunu de 2014 |idioma=inglés |axencia=OSDH}}</ref> lo qu'obligó al gobiernu siriu a llevar a cabu una [[Ofensiva de Qalamun de 2014|segunda ofensiva]] pa esaniciar los apartaces rebalbos. A partir del 5 de xunu, les fuercies del Estáu Islámicu apoderar de grandes estensiones n'Iraq, amás d'armes pesaes y equipu del [[Exércitu d'Iraq]]. El grupu yihadista llevó parte d'esti equipu a Siria. El gobiernu siriu bombardeó bases del Estáu Islámicu en [[Raqqa|Raqa]] y [[Hasaka]] en coordinación cola contraofensiva del Exércitu Iraquín.<ref>{{cita web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Jun-15/260207-syria-pounds-isis-bases-in-coordination-with-iraq.ashx#axzz34j64aUTG |títulu=Syria pounds ISIS bases in coordination with Iraq |fecha=15 de xunu de 2014 |idioma=inglés |periódicu=The Daily Star |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150318032519/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Jun-15/260207-syria-pounds-isis-bases-in-coordination-with-iraq.ashx#axzz34j64aUTG |fechaarchivu=2015-03-18 }}</ref> Con múltiples rexones d'[[Iraq]] y [[Siria]] conquistaes, los homes del Estáu Islámicu fundaron el so propiu país [[de facto]] y proclamaron nél el [[califatu]] —non reconocíu por nengún estáu—, actu inauditu dende'l derrocamientu del [[Imperiu otomanu]] en [[1923]].<ref>{{cita web |url=http://www.vox.com/2014/7/10/5884593/9-questions-about-the-caliphate-you-were-too-embarrassed-to-ask |títulu=9 questions about the ISIS Caliphate you were too embarrassed to ask |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://inhomelandsecurity.com/abu-bakr-al-baghdadi-becomes-caliph-ibrahim-of-islamic-state/ |títulu=Abu Bakr al-Baghdadi Becomes Caliph Ibrahim of Islamic State |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El so líder, [[Abu Bakr al-Baghdadi]] foi proclamáu «califa Ibrahim», como soberanu sobre tolos musulmanes del mundu<ref>{{cita web |url=http://inhomelandsecurity.com/abu-bakr-al-baghdadi-becomes-caliph-ibrahim-of-islamic-state/ |títulu=«Abu Bakr al-Baghdadi Becomes Caliph Ibrahim of Islamic State.» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> el 29 de xunu. El [[17 de xunetu]] l'Estáu Islámicu apoderar del [[campu petrolífero de Shaer]], executando a funcionarios y soldaos prindaos. Tres una intensa batalla, les SAA lo recapturaron el [[26 de xunetu]]. L'Estáu Islámicu aseguró que destruyeren les instalaciones y prindáu 15 tanques y docenes de cohetes.<ref name="retakes">{{cita publicación |títulu=Syria retakes Homs gas field from hardline group |url=http://www.reuters.com/article/2014/07/27/us-syria-crisis-gasfield-idUSKBN0FW0HO20140727 |fecha=27 de xunetu de 2014 |axencia=Reuters |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325195151/http://www.reuters.com/article/2014/07/27/us-syria-crisis-gasfield-idUSKBN0FW0HO20140727 |archivedate=2015-03-25 |fechaaccesu=2018-03-18}}</ref> En respuesta a les operaciones militares del gobiernu siriu l'Estáu Islámicu llanzó'l [[23 de xunetu]] [[Ofensiva nel este de Siria de 2014|la so mayor ofensiva]] hasta la fecha contra les instalaciones militares gubernamentales nel este de Siria, n'espulsando a otros grupos rebalbos. El [[25 de xunetu]], el EIIL apoderar de la Base 17 en [[Raqqa|Raqa]], única instalación qu'inda permanecía en manes de les fuercies gubernamentales dende la cayida de la ciudá en marzu de 2013.<ref>{{cita web |url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/violent-attack-syria-army-islamic-state-raqqa-hasakah.html##ixzz38cGAv8j1 |títulu=«Showdown begins between Syrian army, Islamic State.» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El 28 de xunetu, siquier 50 soldaos sirios morrieron nuna emboscada en Abu Sharab.<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/135059-soldaos-siria-muertes-yihadista-estado-islamico |títulu=Siquier a 50 soldaos sirios muerren nuna emboscada perpetada por yihadistes |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El 26 de xunetu los ''rebeldes'' llanzaron otra [[Ofensiva de Hama de 2014|ofensiva]] na gobernación de Hama pa prindar la ciudá y l'aeropuertu militar cercanu. Otru oxetivu yera solliviar la tensión en Alepo y cortar les llinies de suministros gubernamentales escontra la ciudá.<ref>{{cita web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Jul-29/265403-syria-rebels-advance-towards-key-airport-in-hama.ashx#axzz38ylrZUnb |títulu=Syria rebels advance towards key airport in Hama &#124; News, Middle East |fechaaccesu=31 de xunetu de 2014 |fecha= |periódicu==The Daily Star}}</ref> === Ofensives en Qalamun y Latakia (febreru-mayu de 2014) === {{AP|Batalla de Qalamun|Ofensiva de Latakia de 2014|Batalla de Morek|Enfrentamientos na Gobernación de Idlib de 2014|Ofensiva de Daraa de 2014}} [[Ficheru:2014 Latakia Offensive Map.svg|thumb|Ofensiva rebelde de Latakia.]] El [[4 de marzu]], l'Exércitu Siriu tomó'l control de Sahel, na rexón montascosa de Qalamun, volviendo a entamar la [[Batalla de Qalamun|batalla pol control de la rexón]].<ref>{{cita web |url=http://www.theepochtimes.com/n3/541695-syria-army-advancing-on-key-rebel-town-supply-route/ |títulu=Syria Army Advancing on Key Rebel Town, Supply Route |editorial=Theepochtimes.com |fecha=20 de marzu de 2014 |fechaaccesu=20 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140805051624/http://www.theepochtimes.com/n3/541695-syria-army-advancing-on-key-rebel-town-supply-route/ |fechaarchivu=5 d'agostu de 2014 }}</ref> En prindando dellos pueblos y puntos estratéxicos,<ref>{{cita publicación |url=http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-syria-fighting-20140309,0,6277729.story#axzz2vQOZESnL |títulu=Syria government forces seize strategic town near Lebanon border |periódicu=LA Times |fecha=8 de marzu de 2014 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.turkishweekly.net/news/164197/syrian-army-advances-amid-new-wave-of-explosions.html |títulu=Syrian army advances amid new wave of explosions |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140310072431/http://www.turkishweekly.net/news/164197/syrian-army-advances-amid-new-wave-of-explosions.html |fechaarchivu=10 de marzu de 2014 }}</ref> el [[16 de marzu]], les fuercies gubernamentales, col sofitu de [[Hezbolá]], prindaron [[Yabrud]]. Na batalla, l'Exércitu Llibre Siriu retirar de forma inesperada y el Frente al-Nusra quedóse solo na defensa de la ciudá.<ref>{{cita publicación |títulu=Syria conflict: Assad's forces fully control rebel stronghold of Yabroud, near Lebanon |url=https://www.abc.net.au/news/2014-03-16/syrian-forces-fully-control-rebel-stronghold-near-lebanon/5324608 |fecha=16 de marzu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> El [[18 de marzu]], Israel fixo usu d'artillería contra una base militar siria cuando cuatros soldaos israelinos fueron mancaos por una bomba na ruta mientres patrullaben nos Altos del Golán ocupaos.<ref>{{cita web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/03/israel-deploys-artillery-after-golan-blast-2014318173434341989.html |títulu=Israel bombs Syria's Golan after blast - Middle East |editorial=Al Jazeera English |fechaaccesu=20 de marzu de 2014}}</ref> El [[19 de marzu]], l'Exércitu Siriu prindó Ras al-Ain cerca de [[Yabrud]], tres dos díes de combates. Los rebeldes, pela so parte, prindaron la Cárcel de Daraa y lliberaron a mamplén de deteníos.<ref>{{cita web |obra=The Associated |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=291319677 |títulu=Syrian Troops Prinde Village Near Lebanon Border |publicación=NPR |fechaaccesu=20 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319233359/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=291319677 |fechaarchivu=19 de marzu de 2014 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.arabnews.com/news/542961 |títulu=Syria rebels seize prison near Jordan, free inmates &#124; Arab News — Saudi Arabia News, Middle East News, Opinion, Economy and more |editorial=Arabnews.com |fecha=14 de marzu de 2014 |fechaaccesu=20 de marzu de 2014}}</ref><ref name="lorientlejour.com">{{cita web |url=http://www.lorientlejour.com/article/859708/wadi-khaled-et-ersal-de-nouveau-touches-par-les-debordements-du-conflit-syrien.html |títulu=-y régime syrien reprend -y Krak des Chevaliers et coupe la "route libanaise" des rebelles |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |idioma=fr}}</ref> Mientres, el [[20 de marzu]], dellos grupos rebalbos islamistes y l'Exércitu s'[[Batalla de Hosn|enfrentaron en Hosn]]. L'Exércitu buscaba cortar les rutes de suministros y armes qu'entraben y salíen d'El Líbanu. El mesmu día l'Exércitu prindó Hosn, y con él, el [[Crac de los Caballeros]].<ref name="lorientlejour.com" /> Díes más tarde, el 9 d'abril, l'Exércitu prindó [[Rankus]],<ref>{{cita web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Apr-09/252798-syrian-army-regains-full-control-over-rankus-in-qalamoun-al-esquitar.ashx#axzz2yWVWRiBK |títulu=Syrian army regains full control of Rankous &#124; News, Middle East |periódicu=The Daily Star |fechaaccesu=19 de mayu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> y el 26 d'abril [[Zabadani]], dando asina fin a la batalla de Qalamun al prindar l'últimu bastión rebalbu importante de la zona.<ref>{{cita web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/04/syria-rebels-surrender-border-town-2014426152724543924.html |títulu=«Syria rebels surrender in border town.» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[21 de marzu]], los rebeldes empecipiaron una [[Ofensiva de Latakia de 2014|ofensiva en Latakia]]. Amás d'algamar la mariña mediterránea, el so oxetivu estratéxicu yera obligar al gobiernu a esplegar tropes na zona amenorgando asina la presión n'otros frentes, como en Qalamun. El 22 consiguieron tomar el control del puestu fronterizu de Kasab, y pa finales de marzu consiguieren prindar Kasab, la villa costera de Samra y dellos pueblos y llombes cercanes. Mientres los enfrentamientos morrió Hilal Al-Asad, líder de la [[Fuercia de Defensa Nacional (Siria)|NDF]] en Latakia y primu de [[Bashar al-Asad]].<ref>{{cita web |url=http://www.jpost.com/Middle-East/Assads-cousin-killed-in-fighting-with-Syrian-rebels-near-Turkish-border-346267 |títulu=Assad's cousin killed in fighting with syrian rebels near turkish border |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/03/assad-cousin-killed-syria-latakia-201432320159865701.html |títulu=Assad cousin killed in Syria's Latakia |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |idioma=en}}</ref> Tres un tiempu de meyores, la ofensiva estancóse y a fecha de mayu'l gobiernu consiguiera recuperar casi tol territoriu perdíu. En febreru dio entamu la [[Batalla de Morek|batalla por Morek]], tres la so captura polos rebeldes.<ref name="mork1">{{cita web |url=http://syriahr.com/en/index.php?option=com_news&nid=1467&Itemid=2&task=displaynews#.UzokHvmSykE |títulu=Advances for rebel and Islamic fighters in Hama }}</ref> Más al norte, na provincia de Idlib, los rebeldes [[Enfrentamientos na Gobernación de Idlib de 2014|empecipiaron una ofensiva pa prindar Jan Sheijun]] y la ruta M-5 a principios de marzu. El 23 de marzu los rebeldes prindaron gran parte de [[Jan Sheijun]],<ref>{{cita web |url=http://uk.reuters.com/video/2014/03/23/rebels-battle-for-northern-syria-town?videoId=281312082 |títulu=Rebels battle for northern Syria town |axencia=Reuters |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |idioma=en |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140323223935/http://uk.reuters.com/video/2014/03/23/rebels-battle-for-northern-syria-town?videoId=281312082 |fechaarchivu=2014-03-23 }}</ref> y el 4 d'abril, el pueblu de Babulin, en Idlib, alcontráu na carretera principal.<ref>{{cita publicación |url=http://www.reuters.com/article/2014/04/04/us-syria-crisis-rebels-idUSBREA3319020140404 |axencia=Reuters |títulu=Rebels take northern Syrian town on main highway: activists |fecha=4 d'abril de 2014 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129065214/http://www.reuters.com/article/2014/04/04/us-syria-crisis-rebels-idUSBREA3319020140404 |archivedate=2014-11-29 |fechaaccesu=2018-03-18}}</ref> El 12 d'abril, los rebeldes en Alepo atacaron el distritu industrial de Ramuseh, nun intentu de cortar la ruta de suministru ente'l [[Aeropuertu de Alepo|aeropuertu]] y la base militar cercana al distritu. Los rebeldes prindaron tamién el vecinderu de Rashidin y partes del distritu de Yamiat al-Zahra,<ref>{{cita web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/04/syria-rebels-advance-aleppo-city-2014412101712303691.html |títulu=Syria rebels advance in Aleppo city |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El 24 d'abril, según l'[[OSDH]], los rebeldes prindaron Tell Ahrmar, en Quneitra.<ref>{{cita web |url=http://syriahr.com/index.php?option=com_news&nid=18491&Itemid=2&task=displaynews#.O10XWk2KBjq |títulu=السيطرة على تل استراتيجي جديد على الحدود مع الجولان المحتل }}</ref> Na gobernación de Hama prindaron Tel Malah.<ref>{{cita web |axencia=Reuters|url=https://uk.news.yahoo.com/syrian-air-defence-head-killed-near-damascus-monitoring-132642989.html#4xFEK49 |títulu=Syria air defence head killed, rebels take northern town - Yahoo News UK |editorial=Uk.news.yahoo.com |fecha=18 de mayu de 2014 |fechaaccesu=18 de mayu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> En [[Daraa]], los rebeldes prindaron la Base de la 61ª Brigada y del 74º Batallón.<ref>{{cita web |url=http://eaworldview.com/2014/04/syria-daily-insurgents-take-major-regime-base-southwest/ |títulu=Syria Daily, April 25: Insurgents Take Key Regime Position in the Southwest |editorial=EA WorldView |fecha=25 d'abril de 2014 |fechaaccesu=25 d'abril de 2014 |idioma=inglés}}</ref> El [[7 de mayu]], la ciudá de [[Homs]] foi apurrida a les tropes gubernamentales so una tregua, tres [[Sitiu de Homs|dellos años d'asediu]]. L'alcuerdu incluyía la evacuación segura de combatientes islamistes de la ciudá, en cuenta de un intercambiu de prisioneros y de dexar la entrada d'ayuda humanitaria a Nubul y Zahraa, dos enclaves xiines asediados polos rebeldes.<ref>{{cita publicación |url=http://edition.cnn.com/2014/05/07/world/meast/syria-homs-truce/ |títulu=Evacuation truce in key Syrian city of Homs goes into effect |editorial=CNN |fecha=7 de mayu de 2014 |fechaaccesu=8 de mayu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> El [[18 de mayu]], el xefe de la Defensa Aérea de Siria, el xeneral Husein Ishaq, morrió de les firíes sufríes mientres un ataque rebalbu contra una base de la defensa aérea cerca de Mleiha el día anterior.<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-27462255 |títulu=BBC News - Syria war: Air defence chief Xen Hussein Ishaq killed |editorial=[[BBC]] |fecha=18 de mayu de 2014 |fechaaccesu=18 de mayu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> === Unidá na llucha (agostu de 2014-2015) === [[Ficheru:Tomahawk Missile fired from US Destroyers.jpg|thumb|Misiles disparaos dende barcos de combate d'[[Estaos Xuníos]] con oxetivos en [[Siria]].|241x241px]] [[Ficheru:FA-18 launch during Inherent Resolve.jpg|thumb|Un avión de guerra de EE.{{esd}}UU. a puntu de combatir en [[Siria]].|240x240px]] El 11 de setiembre, l'Exércitu recapturó Halfaya, cerca de Hama.<ref>{{cita web |url=http://www.sana.sy/es/?p=8933 |títulu=Exércitu recupera la llocalidá de Halfaya nel campu de Hama |editorial=SANA |fecha=11 de setiembre de 2014 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2014}}</ref> Díes dempués, el EI sacupó Abu kamal, na frontera siriu-iraquina, ante la medría de los ataques contra les sos fuercies, cuantimás per parte de la tribu Al Shatat. Esi mesmu día, les fuercies especiales siries volaron la ponte de Assiyassa, dexando al ríu Éufrates como últimu mediu del EI para reabastecerse.<ref>{{cita web |url=http://www.almanar.com.lb/spanish/adetails.php?eid=72136&cid=23&fromval=1&frid=23&seccatid=67&s1=1#.VBn2iCngkdo.facebook |editorial=Al-Manar |títulu=L'Exércitu siriu causa grave derrota al EI en Deir Ezzor |fecha=17 de setiembre de 2014 |fechaaccesu=17 de setiembre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304100921/http://www.almanar.com.lb/spanish/adetails.php?eid=72136&cid=23&fromval=1&frid=23&seccatid=67&s1=1#.VBn2iCngkdo.facebook |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> El 18 de setiembre'l Congresu de EE.&nbsp;UU. aprobó'l plan d'Obama p'armar y entrenar a los ''rebeldes'' pa lluchar contra Estáu Islámicu.<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/140702-congresu-autorizar-armar-rebeldes-sirios |títulu=Congresu d'EE.XX. aprueba armar y entrenar a los rebeldes sirios contra'l EI |editorial=RT |fecha=18 de setiembre de 2014 |fechaaccesu=18 de setiembre de 2014}}</ref> Cinco díes más tarde, ensin previa autorización del gobiernu siriu, empezaron los bombardeos.<ref>{{cita web |url=http://www.lr21.com.uy/mundo/1195869-con-escusa-del-antiterrorismo-ee-uu-desamarra-agua-de-fueu-sobre-siria-ensin-autorizacion-de-damascu |títulu=Con escusa del antiterrorismo, EE.&nbsp;UU. desamarra agua de fueu sobre Siria ensin autorización de Damascu editorial=LaRed21 |fecha=24 de setiembre de 2014 |fechaaccesu=24 de setiembre de 2014 }}</ref> El 21 d'agostu Daesh anuncia la incorporación de 6300 nuevos militantes nos sos campos d'entrenamientu na provincia de Alepo y Raqa, dende xunetu. Foi'l reclutamiento más numberosu dende la so formación n'abril del 2013. 3000 tienen pasaporte siriu, d'ellos 800 son desertores de [[Jabhat Fateh al-Sham|Jabhat al-Nusra]] y otres formaciones islamistes. 3300 son orixinarios de Arabia, Europa, l'este d'Asia y árees curdes. 3100 llegaron a Siria al traviés de Turquía, ente que'l restu xuniéronse desertando d'otres milicies rebalbes. Los sirios recibíen 400 dólares al mes, los casaos 50 adicionales per cada neñu y 100 per cada esposa. Amás garantízase-yos una casa y combustible pa calefaición y l'autu. Los non sirios recibíen los mesmos beneficios, amás de 400 por gastos del viaxe de llegada.<ref>{{cita publicación|títulu=6,300 New Islamic State Fighters Recruited in Two Months|url=https://www.almasdarnews.com/article/6300-new-isis-fighters-recruited-2-months/|fecha=21 d'agostu de 2014|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702182736/https://www.almasdarnews.com/article/6300-new-isis-fighters-recruited-2-months/|archivedate=2018-07-02}}</ref> A fines de payares, les SAA atacaron [[Estáu Islámicu]], dexando 95 muertos y más de 120 mancaos tres diez bombardeo.<ref>{{cita publicación |url=http://www.infobae.com/2014/11/26/1611199-sangrientu-bombardeo-al-assad-el feudu-del estáu-islamico-95-muertos |títulu=Sangrientu bombardéu d'A los Assad sobre'l feudu del Estáu Islámicu: 95 muertos |editorial=Infobae |fecha=26 de payares de 2014 }}</ref> Mentanto, EI treslladara a decenes de presos de [[Mosul]] a territoriu siriu por medrana a una inminente ofensiva contra la urbe.<ref>{{cita publicación |url=http://www.infobae.com/2014/11/26/1611268-el-estado-islamico-tresllada-presos-irak-siria-medrana-una-ofensiva-contra-mosul |títulu=L'Estáu Islámicu tresllada a presos d'Iraq a Siria por medrana a una ofensiva contra Mosul |editorial=Infobae |fecha=26 de payares de 2014 }}</ref>{{VT|Batalla de Kobane}} === Entrada de Rusia na guerra (30 de setiembre de 2015-presente) === {{Vt|Intervención militar rusa na Guerra Civil Siria|Valtamientu del Sukhoi Su-24 de la Fuercia Aérea de Rusia de 2015}} En mayu la ancestral ciudá de [[Palmira]] (actual Tadmur) foi prindada por Estáu Islámicu, tres meses dempués la ciudá de Qaratayn (de mayoría cristiana) xunto con una docena de poblaos fueron prindaos na ofensiva de branu insurxente. Les SAA fueron forzaes a una retirada xeneral al trate devasaos poles ofensives en Idlib, Alepo, Deir ezZor y Hama. Sicasí, cola intervención de la RuAF a finales de setiembre, dexaron da-y al exércitu la oportunidá de contraatacar. Pela so parte, Estáu Islámicu aguantó múltiples ataques, perdiendo territorios n'a los Hasakah y Sinjar en manes de los curdos, Tikrit y Baiji ante l'exércitu iraquín y l'aeródromu de les Kuweiris ante l'exércitu siriu. Les SAA tamién fueron capaces de recapturar al Qadri, nel perímetru norte de les canteres de Palmira y la llomba de Syria Tel que dexa asaltar la entrada occidental de la ciudá, los campos gasíferos d'a los Sha'er a 4km de la ciudá.<ref>{{cita publicación|títulu=ISIS on the Brink of Losing Palmyra and Quryatayn|url=https://www.almasdarnews.com/article/19544/|fecha=26 de payares de 2015|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520142638/https://www.almasdarnews.com/article/19544/|archivedate=2018-05-20}}</ref> El 30 de setiembre de 2015 el Conseyu de la Federación de Rusia aprobó la solicitú de Vladimir Putin, pal usu de les Fuercies Armaes. En particular, axústase l'usu de la fuercia aérea en Siria. La decisión foi tomada por unanimidá de 162 votos "pa", n'ausencia de les "astenciones" y votó "en contra".<ref name="RIA_Novosti">{{cita web |url=//ria.ru/defense_safety/20150930/1292970356.html |títulu=The decision to use the Armed Forces of the Russian Federation abroad (Syria) |axencia=RIA Novosti |idioma=rusu |fecha=30 de setiembre de 2015}}</ref> El 11 de payares, la coalición islamista“Jaysh Al-Fateh” (Army of Conquest), lideraos Jund Al-Aqsa, prindó Morek, xunto con otros seis poblaos. El derrumbe de les defenses oficialistas, deber a la retirada de personal pa defender Khanasser de la ofensiva de Daesh, en concretu, tola 555 brigada de la 11 división blindada fueron unviaes a lliberar la carretera Khanasser-Ithriya. Quedando les defenses al cargu de les inespertes 47 y 97 brigaes de la 11 división blindada, siendo superaes rápido retirándose al norte de Ma'an y Souran.<ref>{{cita publicación|títulu=Understanding the Syrian Army's strategic loss at Morek: Where do they go from here?|url=https://www.almasdarnews.com/article/understanding-the-syrian-armys-strategic-loss-at-morek-where-do-they-go-from-here/|fecha=11 de payares de 2015|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630110427/https://www.almasdarnews.com/article/understanding-the-syrian-armys-strategic-loss-at-morek-where-do-they-go-from-here/|archivedate=2018-06-30}}</ref> El 24 de payares, l'exércitu turcu ablayó un [[Sukhoi Su-24|Su-24]] rusu que supuestamente sobrevolaba l'espaciu aereu de Turquía, lo qu'abrió una crisis diplomática ente dambos países.<ref>{{cita publicación|url=https://www.abc.es/internacional/abci-turquia-recupera-cuerpu-piloto-rusu-avion-baltáu-201511291051_noticia.html|títulu=Turquía recupera'l cadabre del pilotu rusu del avión baltáu|publicación=[[ABC (periódicu)|ABC]]|fecha=29 de payares de 2015}}</ref> El 16 y 22 de payares de 2015, EE.{{esd}}UU. disparó 5265 cargues de munición AP de calibre 30{{esd}}mm cargaes con uraniu aprobetáu dende aviones A-10 Thunderbolt II, destruyendo cerca de 250 vehículos al este del país, informó'l voceru del Comandu Central d'Estaos Xuníos, el mayor Josh Jacques. Esti material tóxico foi utilizáu n'ataques aéreos contra camiones de petroleu n'árees controlaes por Estáu Islámicu. L'uraniu aprobetáu puede causar cáncer y defectos de nacencia. Realizáronse estos ataques a pesar de comprometese a nun usar armes d'uraniu aprobetáu nos campos de batalla d'Iraq y Siria. Nun ta claru si los ataques asocedieron cerca d'árees poblaes.<ref>{{cita publicación |títulu=EE.XX. almite l'usu d'uraniu aprobetáu contra l'Estáu Islámicu en Siria - RT |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/231055-estaos-xuníos-uraniu-aprobetáu-siria |fechaaccesu=15 de febreru de 2017 |periódicu=RT n'Español |idioma=}}</ref><ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/defensa/201702141066956745-uraniu-aprobetáu-Siria-eeuu/ |títulu=EEUU usó uraniu aprobetáu en Siria |fechaaccesu=15 de febreru de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com }}</ref> El 18 de payares a pesar de la movilización de les Fuercies Cheetah, les SAA fueron reforzaes por Hezbola, dexando'l cercu del aeródromu de Kuweiris en Alepo. Mientres la selmana Daesh tuvo reforzando los sos defenses en siendo devasaos poles SAA, tratando de tomar Al-Safirah, Tall Aren y la carretera Khanasir-Ithriyah, mientres la mañana les SAA recuperaron el distritu occidental de Humaymah al-Kabirah; dexando a les SAA a 4 quilómetros de Deir Hafer. El principal oxetivu de la campaña yera recuperar la planta termoeléctrica de Alepo asitiada al oeste del aeródromu, d'una capacidá de 1000 megawatts, colo que se devolvería la lletricidá a Alepo. Cientos de milicianos de Daesh quedaron envolsados en Dakwanah y Halabiyah.<ref>{{cita publicación|títulu=Loss of Kuweires Airport has ISIS Retreating in East Aleppo|url=https://www.almasdarnews.com/article/loss-kuweires-airport-isis-retreating-east-aleppo/|fecha=18 de payares de 2015|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702181202/https://www.almasdarnews.com/article/loss-kuweires-airport-isis-retreating-east-aleppo/|archivedate=2018-07-02}}</ref> El 30 de payares al Nusra declaró la guerra a Estáu Islámicu tres dellos ataques mutuos.<ref>{{cita publicación|títulu=Past 48 Hours in Syria|url=https://www.almasdarnews.com/article/past-48-hours-in-syria/|fecha=30 de payares de 2015|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705182532/https://www.almasdarnews.com/article/past-48-hours-in-syria/|archivedate=2018-07-05}}</ref> El 2 d'avientu Estáu Islámicu prindó al-Kafrah, Ash Shaykh Rih, al-Ball y Jarez averándose a Azaz en poder del Exércitu de la Victoria (coalición islamista), aprovechándose de la llucha d'estos contra les YPG, anque tuvieron de retirase a otru día.<ref>{{cita publicación|títulu=Islamic State Take al-Kafrah, Moving Towards Azaz|url=https://www.almasdarnews.com/article/islamic-state-take-al-kafrah-moving-towards-azaz/|fecha=2 d'avientu de 2015|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705175815/https://www.almasdarnews.com/article/islamic-state-take-al-kafrah-moving-towards-azaz/|archivedate=2018-07-05}}</ref> Los insurxentes llograron recuperar Ibana, al-Kisha'ar, Malikia, Shawarghet Elarz y Tatumrash, tres una ofensiva dende Azaz y l'aeródromu de Menaj.<ref>{{cita publicación|títulu=All-Out War in Northern Aleppo - Map Update|url=https://www.almasdarnews.com/article/all-out-war-in-northern-aleppo-map-update/|fecha=3 d'avientu de 2015|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705180947/https://www.almasdarnews.com/article/all-out-war-in-northern-aleppo-map-update/|archivedate=2018-07-05}}</ref> El 4 d'avientu les SAA tomaron Tal Dadin al sur de Alepo.<ref>{{cita publicación|títulu=Past 24 Hours in Syria|url=https://www.almasdarnews.com/article/past-24-hours-in-syria/|fecha=4 d'avientu de 2015|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705235901/https://www.almasdarnews.com/article/past-24-hours-in-syria/|archivedate=2018-07-05}}</ref> El 6 d'avientu nel campu norte de Latakia la 103 brigada de la Guardia Republicana xunto coles NDF de la ciudá de Latakia y Qurdaha, el Partíu Nacional Socialista Siriu (SSNP) y la Resistencia Siria (Muqawama Souri) llanzaron un ataque colos islamistes d'a los Nusra y les FSA. Prindando Jabal Al-Zahiyah ( montes de Zahiyah), el Puntu 812 y Jabal Al Azar ( montes Azar Mountains) en Jabal Al-Turkmen na frontera con Turquía.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army Prinde More Points on the Turkish Border: Turkey Unresponsive|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-prinde-more-points-on-the-turkish-border-turkey-unresponsive/|fecha=6 d'avientu de 2015|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref> Llogrando recapturar amás al Ghazalah, el monte de Firlalaq y les llombes cercanes de Jabal Al-Qazghadar. Depués de faese col control de Jabal Al-Akrad, avanzaron nos poblaos d'Al-Musharifa Fawqa, Al-Musharifa Al-Tahta, Raweesat Al-Maslaanah y Katf Al-'Alaanah. En tres díes d'ofensiva les SAA lliberó 75 quilómetros cuadraos en Jabal Al-Akrad.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army Rolls Through Northeastern Latakia as the Islamists Retreat Towards Turkey|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-rolls-through-northeastern-latakia-as-the-islamists-retreat-towards-turkey/|fecha=6 d'avientu de 2015|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705211132/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-rolls-through-northeastern-latakia-as-the-islamists-retreat-towards-turkey/|archivedate=2018-07-05}}</ref> Les SAA tomaron Nasr Allah al norte de Kuweires y Marhattan na redoma de Palmira.<ref>{{cita publicación|títulu=Last 48 Hours in Syria|url=https://www.almasdarnews.com/article/last-48-hours-syria/|fecha=6 d'avientu de 2015|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705234348/https://www.almasdarnews.com/article/last-48-hours-syria/|archivedate=2018-07-05}}</ref> El [[18 d'avientu]] el [[Conseyu de Seguridá de la ONX]] aprobó por unanimidá una resolución de sofitu al plan qu'afita l'entamu en xineru d'un procesu de diálogu ente'l gobiernu y la oposición.<ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2015/12/18/estaos_xuníos/1450475333_701150.html «Les potencies llogren l'aval de la ONX sobre'l plan de paz en Siria.» 18 d'avientu de 2015.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Les potencies llogren l'aval de la ONX sobre'l plan de paz en Siria.» 18 d'avientu de 2015. |2=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/12/18/estaos_xun%C3%ADos/1450475333_701150.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ''El País''.</ref> El 11 de febreru'l ministru de Rellaciones Esteriores de Rusia, [[Serguéi Lavrov]], el so homólogu d'Estaos Xuníos, [[John Kerry]], y l'unviáu especial del secretariu xeneral de la ONX sobre Siria, Staffan de Mistura, anunciaron que'l Grupu Internacional de Sofitu a Siria alcordaron implementar un altu'l fueu;<ref>{{cita web |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/200297-altu-fueu-sirio-rusia-estaos-xuníos |títulu=«¿Avérase'l fin de la guerra? Rusia y EE.XX. alcuerden el cese del fueu en Siria.» |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> pero esti nun se realizó. ===== 2016 ===== La intervención de la fuercia aérea rusa dexó solliviar la presión sobre l'exércitu siriu al detener la meyora de les faiciones rebalbes. Asina, mientres los primeros meses, l'exércitu siriu empezó con pequeñes contraofensives que resultaron en meyores llindaes pero tamién consolidaron los sos frentes de batalla. L'exércitu rusu non solo intervieno apurriendo ataques aéreos, sinón que tamién unvió asesores militares pa reconfigurar la forma en que l'exércitu siriu taba conduciendo la guerra. Diose prioridá a la recuperación d'equipu militar averiáu y a camudar les formaciones de batalla, estableciendo infantería pa dar sofitu cercanu a les unidaes d'ataque mecanizadas, cosa que nun se vía nos primeros años de la guerra. Otru puntu bien importante foi la llegada d'armamentu modernu y potente, como los [[T-90]]. Estos factores, ente otros, dexaron al exércitu siriu llanzar esitoses ofensives en Alepo y Latakia. Tou esto forzó a EE.XX. a axustar un altu al fueu pa evitar el desmoronamiento de los rebeldes. El [[14 de marzu]], [[Putin]] anunció oficialmente l'entamu de la retirada parcial de les tropes de [[Rusia]] en Siria.<ref>{{cita web |url=http://www.elconfidencial.com/mundo/2016-03-14/putin-retirar de-siria_1168507/ |títulu=Putin retirar de Siria |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Pa mediaos de xunetu'l gobiernu siriu decretu una amnistía xeneral a tolos rebeldes qu'apurrieren les sos armes, lo que dexó esteblecer delles negociaciones pa la rindición de delles bolses rebalbes, como la posterior estradición a Idlib, xunto coles sos families y les sos armes llixeres, dexando solliviar los combates nel centru del país. Los combates en 2016 pueden estremase en dos grandes frentes, el primeru en Palmira na cual entamóse una gran ofensiva con sofitu aereu rusu, recuperándola casi intacta, anque volvería cayer en manes de ISIS n'avientu tres un enorme asaltu entamáu con tropes provenientes d'Iraq tres el cercu de Mosul. Con tomar de Palmira el gruesu de los combates centrar en Alepo. La cual llogró ser abarganada por completu dende'l norte cola captura de la ruta del Castello, pero nel branu una gran ofensiva rebelde proveniente del sur llogró abrir temporalmente'l cercu, que volvió cerrase definitivamente pa ochobre. En payares y avientu tres cruentos bombardeos tantu de l'aviación sirio y ruso, entartalló les defenses de los rebeldes obligándolos a una rindición total y posterior espulsión escontra Idlib. N'[[Alepo]] dos enfermeres militares finaron y otros civiles resultaron mancaos de resultes d'un bombardéu de les fuercies rebalbes escontra un centru de salú rusu'l [[5 d'avientu]] de 2016. Rusia denuncio que dichu bombardéu foi ayudáu a llevar a cabu por EE.{{esd}}UU., Reinu Xuníu, Francia ente otros aliaos.<ref>[https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201612051065336833-bombardeo-hospital-rusia-videu/ Cómo efectuaron el bombardéu contra l'hospital rusu en Alepo] Sputnik - 5 d'avientu de 2016</ref> == Guerra contra Estáu Islámicu en 3 frentes y l'esmembramientu de la oposición (agostu de 2016-avientu de 2016 == {{AP|Ofensiva de Palmira (avientu 2016)|l1=Ofensiva de Palmira (avientu 2016)}} A partir de la [[Batalla de Alepo (2012-2016)|batalla de Alepo]], la insurxencia perdió poder políticu y ventaya territorial, al nun controlar nengunu de los grandes centros urbanos. Como parte de la rindición los rebeldes perdieron gran cantidá de pertrechos, material pesao y les sos fábriques d'armamentu y misiles, según tanques, vehículos blindaos y personal. Lo que -yos imposibilitó armar una nueva ofensiva contra la ciudá, amás de les dificultaes loxístiques d'atender a los refuxaos y la guarnición espulsada de la ciudá, polo que munchos fueron escontra Turquía pa integrase a la [[Operación Escudo del Éufrates]].<ref name="syria.liveuamap_1">{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-february-infographics-fsa-and-related-tsk-backed-syrian |títulu=Infographics: FSA and related TSK backed Syrian Opposition forces involved in #EuphratesShield |fechaaccesu=21 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> Les SAA una vegada terminaes les operaciones en Alepo y Wadi Barada concentrar nuna llucha frontera contra Estáu Islámicu p'alloñar lo más posible de los centros urbanos en tres sectores estratéxicos: el norte de Alepo, nel área de Khasnaser y en Palmira depués de la so caida n'avientu, esta operación terminaría cola lliberación de Abu Kemal a principios d'avientu y a la destrucción d'Estáu Islámicu, amenorgáu a delles poblaciones al norte del Éufrates, Daraa y el desiertu oriental. Les SDF tres la llucha cola SSA por Hasaka perdió casi tol sofitu del gobiernu, que llegaba inclusive a aprovilos d'armamentu, lo cual obligó a un cambéu d'enfoque, buscando agora la formación d'una rexón federal, col sofitu rusu. Esti proyeutu atópase na cuerda fluexa en primer llugar pola firme intención de Turquía de menguar la so influencia o esaniciala y l'ambivalente posición de los EE.{{esd}}UU. Les SDF dependen na actualidá por completu del sofitu de EE.{{esd}}UU. cola xustificación de lluchar contra'l EI, polo que terminada la campaña contra este empezaron a ser asediados per Turquía, ensin cuntar col sofitu militar d'EE.XX. yá que quieren evitar una llucha direuta con Rusia y Turquía. === Fuercies Democrátiques Siries (SDF) - Operación Ira del Éufrates (Wrath of Euphrates) === {{AP|Ira del Éufrates|l1=Ira del Éufrates}} .El 26 de febreru continua la meyora nel área d'a los Kubhar, nun intentu de cortar la carretera Deir ez-Zo-Raqa.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/26-february-sdf--ypg-advance-in-al-kubar-area-battles-and|títulu=SDF - YPG Advance In Al Kubar Area. Battles And Many Airstrikes|fechaaccesu=26 de febreru de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 2 de xineru les SDF lliberen les villes de Shali y Nediye.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/2-january-sdf-captured-shali-village-on-ayn-issa-front|títulu=SDF captured Shali village on Ayn Issa front - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 3 de xineru llibérense Mahmudle, Mayan, Dehlan, Bîrsan, Swailem Êrîêr y Himariyan.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/3-january-mahmudle-front-sdf-liberated-village-himaryan-and|títulu=Mahmudle front, SDF liberated village Himaryan and surrounded Vilage Bir Sana - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 4 de xineru príndase Erbo, Dehlan, Arir, Swwillam, Khirbi Shekh Jiddi, Mahmudli,<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/4-january-ain-issa-front-sdf-captured-villages-erbo-dehlan|títulu=Ain Issa front: SDF captured villages Erbo, Dehlan, Arir, Swwillam, Khirbi Shekh Jiddi - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> En marzu de 2016, el [[Rojava|Curdistán siriu]] declaró de forma unillateral la creación d'una entidá federativa» nel norte del país árabe. Anque'l gobiernu declarar en contra de la federalización, argumentando que Siria yera un país demasiáu pequeñu pa una estructura federal, yá que al tar nuna rexón desértica, gran parte del territoriu ta despobláu o pocu habitáu. Pa formar un exércitu federal conformáu principalmente por milicies curdu-árabes. ==== Fase Dos: Aisllando Raqqa del so campu occidental ==== [[Ficheru:SDF_infantry_in_northern_Raqqa_countryside_(December_2016).png|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:SDF_infantry_in_northern_Raqqa_countryside_(December_2016).png|left|miniaturadeimagen|300x300px|[[Fuercies Democrátiques Siries|Militantes de les SDF]] al nordeste de [[Al Raqa|Raqa]] dempués del entamu de la segunda fase de la ofensiva.]] El SDF llanzó la segunda fase'l 10 d'avientu, parar prindar el noroeste y l'occidente de Raqqa y la base de [[Presa de Tabqa|Tabqa.]] Mientres el primer día, atacó'l sur del Tishrin.<ref>{{cita web |url=http://www.syriahr.com/en/?p=56675|títulu=Coalition warplanes target the northern countryside again, and the regime forces shell al-Vgeh in the countryside of Daraa after advancement of the factions|fecha=10 d'avientu de 2016|sitiuweb=SOHR}}</ref><ref>{{cita web |url=http://rudaw.net/english/middleeast/syria/101220162|títulu=SDF: Phase 2 of Raqqa campaign begins, sights set on al-Tabqa dam|fecha=10 d'avientu de 2016|sitiuweb=Rudaw}}</ref> En respuesta a les perdes territoriales, Daesh aumentó los sos ataques suicides.<ref>{{cita web|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-democratic-forces-reach-euphrates-besiege-isis-held-area/|títulu=Syrian Democratic Forces reach Euphrates, besiege ISIS-held area|apellíu=Yakovlev|nome=Ivan|fecha=19 d'avientu de 2016|sitiuweb=[[al-Masdar News]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181130074643/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-democratic-forces-reach-euphrates-besiege-isis-held-area/|fechaarchivu=2018-11-30}}</ref>El 19 d'avientu, Daesh llanzó un contraataque pa recuperar cuatro pueblos nel noroeste, pero foi repelido.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2016/20-december-isil-launched-counteroffensive-west-to-raqqa|títulu=ISIL launched counter-offensive west to Raqqa and regained several villages: Sayqul(صايقول), Khirbat Al Jahsha(خربة الجحشة), Al Majibina(المجيبنة), Khirbat Al Baqra(خربة البقرة)|fecha=19 d'avientu de 2016|sitiuweb=Syria Live Map}}</ref><ref>{{cita web |url=http://en.hawarnews.com/isis-attack-thwarted-9-mercenaries-killed/|títulu=ISIS attack thwarted, 9 mercenaries killed|fecha=19 d'avientu de 2016|editorial=[[Hawar News Agency]]}}</ref> ==== Batalla de Jabar ==== [[Ficheru:Killed_ISIL_fighters_near_Mahmudli.png|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Killed_ISIL_fighters_near_Mahmudli.png|left|miniaturadeimagen|300x300px|Muertos d'[[Estáu Islámicu|ISIL]] cerca de Mahmudli]] El 21 d'avientu, les SDF prindaron cinco pueblos cercanos a Qal'en Ja'barra.<ref name="SFJabar">{{cita web|url=https://southfront.org/ypg-forces-seize-jobar-deploy-closer-to-al-tabqa-dam/|títulu=YPG FORCES SEIZE JABAR, DEPLOY CLOSER TO AL-TABQA DAM|fecha=21 d'avientu de 2016|sitiuweb=South Front|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181130071830/https://southfront.org/ypg-forces-seize-jobar-deploy-closer-to-al-tabqa-dam/|fechaarchivu=2018-11-30}}</ref><ref name="Jabar">{{cita web|url=http://aranews.net/2016/12/kurdish-led-sdf-forces-expel-isis-from-key-town-west-raqqa-kill-over-50-jihadists/|títulu=Kurdish-led SDF forces expel ISIS from key town west Raqqa, kill over 50 jihadists|fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|apellíu=Shiwesh|nome=Ahmed|fecha=27 d'avientu de 2016|editorial=[[ARA News]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171019183653/http://aranews.net/2016/12/kurdish-led-sdf-forces-expel-isis-from-key-town-west-raqqa-kill-over-50-jihadists/|fechaarchivu=2017-10-19}}</ref> La coalición empezó a movese escontra Suwaydiya Saghirah y Suwaydiya Kabir, los últimos pueblos antes de Tabqa.<ref>{{cita web|url=https://southfront.org/kurdish-ypg-seizes-3-more-villages-in-raqqa-province-advancing-towards-tabqa-damn/|títulu=KURDISH YPG SEIZES 3 MORE VILLAGES IN RAQQA PROVINCE, ADVANCING TOWARDS TABQA DAMN|fecha=21 d'avientu de 2016|sitiuweb=South Front|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181130071747/https://southfront.org/kurdish-ypg-seizes-3-more-villages-in-raqqa-province-advancing-towards-tabqa-damn/|fechaarchivu=2018-11-30}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.syriahr.com/en/?p=57461|títulu=Warplanes raid on Deir Ezzor and its western countryside and clashes continue in the western countryside of Raqqa}}</ref> Les fuercies de Daesh fueron forzaes a retirase dempués de que les SDF rompieren el so defenses en Jabar; aguantando nel interior de la ciudá.<ref>{{cita web |url=http://www.syriahr.com/en/?p=57665|títulu=The Syria Democratic Forces advance in the northern banks of the Euphrates River|fecha=24 d'avientu de 2016|sitiuweb=SOHR}}</ref><ref name="16militants">{{cita web|url=http://aranews.net/2016/12/at-least-16-isis-militants-killed-by-sdf-fire-near-raqqa/|títulu=At least 16 ISIS militants killed by SDF fire near Raqqa|fechaaccesu=24 d'avientu de 2016|fecha=24 d'avientu de 2016|editorial=[[ARA News]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171019183720/http://aranews.net/2016/12/at-least-16-isis-militants-killed-by-sdf-fire-near-raqqa/|fechaarchivu=2017-10-19}}</ref><ref>{{cita web |url=https://anfenglish.com/news/two-more-villages-liberated-in-raqqa-following-heavy-clashes|títulu=Two more villages liberated in Raqqa following heavy clashes|fecha=24 d'avientu de 2016|sitiuweb=ANF News}}</ref> El 25 d'avientu Daesh retirar de Jabar, lo cual dexó a les SDF a 5 quilómetros (3.1 el mio) de Tabqa.<ref>{{cita web |url=http://rudaw.net/english/middleeast/syria/25122016|títulu=SDF 5km from strategic Tabqa dam west of Raqqa|fecha=25 d'avientu de 2016|sitiuweb=Rudaw}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.syriahr.com/en/?p=57753|títulu=The Syria Democratic Forces and US Special Forces are 5 km away from the Euphrates Dam, kill 25 members of the "Islamic State" at least|fecha=25 d'avientu de 2016|sitiuweb=SOHR}}</ref> ==== Batalla pola contorna de Jabar ==== [[Ficheru:YPG_BMP_near_Mahmudli.png|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:YPG_BMP_near_Mahmudli.png|derecha|miniaturadeimagen|300x300px|Un BMP de les [[Unidaes de Proteición Popular|YPG]], siendo tresportáu al mandu de Mahmudli el 4 de xineru]]El 27 d'avientu, Daesh llanzó un ataque contra Secol nel campu norte.<ref>{{cita web|url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-attacks-kurdish-positions-south-kobani/|títulu=ISIS attacks Kurdish positions south of Kobani|apellíu=Antonopoulos|nome=Paul|fecha=27 d'avientu de 2016|sitiuweb=[[al-Masdar News]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181130074728/https://www.almasdarnews.com/article/isis-attacks-kurdish-positions-south-kobani/|fechaarchivu=2018-11-30}}</ref> A otru día, les SDF prindó Hadaj.<ref>{{cita web |url=http://en.hawarnews.com/a-village-liberated-and-38-mercenaries-killed/|títulu=A village liberated and 38 mercenaries killed|fecha=28 d'avientu de 2016|editorial=[[Hawar News Agency]]}}</ref> Dempués de tres díes de llucha, les SDF prindaron la mayoría de Mahmudli, el 1 de xineru de 2017. Les SDF anunciaron que dende'l llanzamientu de la segunda fase prindaren 110 pueblos, asesináu a 277 islamistes, y prindando 13.<ref name="1500km2">{{cita web|url=http://aranews.net/2017/01/kurdish-led-sdf-announces-liberation-110-villages-death-277-isis-militants-fresh-operations-near-raqqa/|títulu=Kurdish-led SDF announces liberation of 110 villages, death of 277 ISIS militants in fresh operations near Raqqa|fechaaccesu=2 de xineru de 2017|fecha=1 de xineru de 2017|editorial=[[ARA News]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171019183734/http://aranews.net/2017/01/kurdish-led-sdf-announces-liberation-110-villages-death-277-isis-militants-fresh-operations-near-raqqa/|fechaarchivu=2017-10-19}}</ref>[[Ficheru:SDF_at_Jabar_Castle_3.png|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:SDF_at_Jabar_Castle_3.png|left|miniaturadeimagen|300x300px|Militantes de les SDF esaminen [[Qal'at Ja'chigre|Qal'en Ja'barra.]] Daesh construyó túneles y depósitos d'armes nel castiellu medieval.<ref>{{cita web|url=http://www.voanews.com/a/us-backed-kurdish-forces-prinde-historic-castle-form-is-near-raqqa/3671014.html|títulu=US-backed Kurdish Forces Prinde Historic Castle From IS Near Raqqa|fechaaccesu=23 de xineru de 2017|fecha=10 de xineru de 2017|editorial=[[Voice of America]]}}</ref>]] Les SDF prindaron Qal'en Ja'barra'l 6 de xineru.<ref>{{cita web |url=http://www.voanews.com/a/us-backed-forces-in-syria-target-strategic-is-held-dam/3666068.html|títulu=US-backed Forces in Syria Target Strategic IS-held Dam|fechaaccesu=6 de xineru de 2017|apellíu=Kajjo|nome=Sirwan|fecha=6 de xineru de 2017|editorial=[[Voice of America]]}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.yahoo.com/news/kurdish-arab-forces-seize-strategic-syria-citadel-175514147.html|títulu=Kurdish-Arab forces seize strategic Syria citadel from IS|fechaaccesu=6 de xineru de 2017|fecha=6 de xineru de 2017|sitiuweb=Agnce France-Presse|editorial=Yahoo! News|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171214141152/https://www.yahoo.com/news/kurdish-arab-forces-seize-strategic-syria-citadel-175514147.html|fechaarchivu=2017-12-14}}</ref> Más tarde prindaron ocho pueblos y cinco villes nel frente de Ayn Issa.<ref>{{cita web |url=http://en.hawarnews.com/eight-villages-five-hamlets-liberated-in-raqqa/|títulu=Eight villages, five hamlets liberated in Raqqa|fechaaccesu=6 de xineru de 2017|fecha=6 de xineru de 2017|editorial=[[Hawar News Agency]]}}</ref> El 7 de xineru, les SDF prindaron cinco pueblos algamando les contornes de Tabqa.<ref>{{cita web |url=http://www.syriahr.com/en/?p=58601|títulu=Helicopters bomb Morek and continuous clashes in the countryside Ain Issa and the Syria Democratic Forces advance in the area}}</ref><ref>{{cita web |url=http://en.hawarnews.com/isis-strategic-stronghold-was-liberated/|títulu=ISIS strategic stronghold was liberated|fechaaccesu=6 de xineru de 2017|fecha=6 de xineru de 2017|editorial=[[Hawar News Agency]]}}</ref> Daesh recapturó Suwaydiya Saghirah a otru día dempués d'un contraataque.<ref>{{cita web |url=http://www.syriahr.com/en/?p=58659|títulu=Violent clashes in several areas near the Euphrates dam in the northern countryside of Raqqa}}</ref> El 8 de xineru de 2017, fuercies especiales d'EEXX esplegar n'A el-Kubar, ente Raqqa y Deir ez-Zor, matando siquier a 25 militantes.<ref name="Al-Kubar raid">{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/01/09/us-special-forces-carry-ground-raid-against-isil/|títulu=US special forces carry out secret ground raid against Isil in Syria, 'killing at least 25 jihadists'}}</ref> El 10 de xineru, Daesh llanzó un contraataque nel frente de Jabar recuperando delles posiciones.<ref>{{cita web |url=http://www.syriahr.com/en/?p=58800|títulu=The "Islamic State" renews the counterattacks at the northern banks of Euphrates River|fechaaccesu=11 de xineru de 2017|fecha=10 de xineru de 2017|editorial=SOHR}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-fights-back-us-backed-fighters-northern-syria-captures-historical-castle/|títulu=Isis fights back US-backed fighters in northern Syria, captures historical castle|fechaaccesu=11 de xineru de 2017|apellíu=Adra|nome=Zen|fecha=10 de xineru de 2017|editorial=[[al-Masdar News]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180926135312/https://www.almasdarnews.com/article/isis-fights-back-us-backed-fighters-northern-syria-captures-historical-castle/|fechaarchivu=2018-09-26}}</ref> Les SDF retomaron el control de Jabar y Qalat Jabar unos díes más tarde.<ref>{{cita web |url=http://www.middleeasteye.net/news/raqqa-sdf-islamic-state-taqba-dam-1207817818|títulu=Raqqa offensive: Flood fears as SDF forces near Islamic State-held dam|fechaaccesu=12 de xineru de 2017|fecha=12 de xineru de 2017|editorial=[[Middle East Eye]]}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/040220171|títulu=Third phase of Raqqa campaign announced|fechaaccesu=14 de febreru de 2017|fecha=4 de febreru de 2017|editorial=Rudaw}}</ref> Daesh atacó a Jib Shair, pero fueron repelidos a otru día, dempués de que les SDF prindaron seis villes.<ref>{{cita web |url=http://en.hawarnews.com/isis-attack-repelled-6-hamlets-liberated/|títulu=ISIS attack repelled, 6 hamlets liberated|fechaaccesu=11 de xineru de 2017|fecha=11 de xineru de 2017|editorial=[[Hawar News Agency]]}}</ref> Les SDF más tarde anunciaron que les sos fuercies del frente de Ayn Issa y del frente de Qadiriya atopar en Kurmanju, asediando una bolsa de 45 pueblos y 20 villes.<ref>{{cita web |url=http://rudaw.net/english/middleeast/syria/110120171|títulu=Two SDF fronts meet northwest of Raqqa, continue push for city|fechaaccesu=12 de xineru de 2017|fecha=11 de xineru de 2017|editorial=Rudaw}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.hawarnews.com/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%82%d8%a7%d8%a1-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ad%d9%88%d8%b1%d9%8a%d9%86-%d9%8a%d9%85%d9%87%d9%91%d8%af-%d9%84%d8%aa%d8%ad%d8%b1%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8%d9%82%d8%a9/|títulu=التقاء المحورين يمهّد لتحرير الطبقة|fechaaccesu=13 de xineru de 2017|fecha=12 de xineru de 2017|editorial=[[Hawar News Agency]]|idioma=árabe}}</ref> Siendo prindaos a otru día, resultando na lliberación de 460 quilómetros cuadraos.<ref>{{cita web |url=http://en.hawarnews.com/45-villages-20-hamlets-liberated-in-raqqa-campaign/|títulu=45 villages, 20 hamlets liberated in Raqqa campaign|fechaaccesu=13 de xineru de 2017|fecha=13 de xineru de 2017|editorial=[[Hawar News Agency]]}}</ref> El 17 de xineru, 28 tribus árabes de Raqqa anunciaron el so sofitu a les SDF.<ref>{{cita web |url=https://en.hawarnews.com/raqqa-tribes-declare-support-for-sdf/|títulu=Raqqa tribes declare support for SDF - ANHA}}</ref><ref>{{cita web |url=https://twitter.com/AfarinMamosta/status/821391559350423553/photo/1|títulu=Afarin Mamosta on Twitter}}</ref> El 19 de xineru, Daesh llanzó un contraataque contra Suwaydiya Saghirah, sofitáu por morteros y ametralladores pesaes.<ref>{{cita web|url=http://aranews.net/2017/01/isis-attacks-ypg-security-centre-west-raqqa-scores-of-kurdish-fighters-killed/|títulu=ISIS attacks YPG security centre west Raqqa, scores of Kurdish fighters killed|fechaaccesu=20 de xineru de 2017|apellíu=Haci|nome=Siber|fecha=20 de xineru de 2017|editorial=[[ARA News]]|urlarchivu=https://wayback.archive-it.org/all/20171010064806/http://aranews.net/2017/01/isis-attacks-ypg-security-centre-west-raqqa-three-kurdish-fighters-killed/|fechaarchivu=2017-10-10}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-attacks-ypg-security-center-near-raqqa-many-casualties-reported/|títulu=ISIS attacks YPG security center near Raqqa, many casualties reported|fechaaccesu=20 de xineru de 2017|apellíu=Antonopoulos|nome=Paul|fecha=19 de xineru de 2017|editorial=[[al-Masdar News]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181130114532/https://www.almasdarnews.com/article/isis-attacks-ypg-security-center-near-raqqa-many-casualties-reported/|fechaarchivu=2018-11-30}}</ref> Les SDF atacaron Suwaydiya Kabir el 20 de xineru, y prindar el 22 de xineru.<ref>{{cita web|url=http://aranews.net/2017/01/sdf-forces-expel-isis-from-strategic-town-near-raqqa-advance-towards-tabqa-dam/|títulu=SDF forces expel ISIS from strategic town near Raqqa, advance towards Tabqa Dam|fecha=23 de xineru de 2017|sitiuweb=LLABRA News|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170125203851/http://aranews.net/2017/01/sdf-forces-expel-isis-from-strategic-town-near-raqqa-advance-towards-tabqa-dam/|fechaarchivu=2017-01-25}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.syriahr.com/en/?p=59600|títulu=The Syria Democratic Forces and US Special Forces are making a significant advancement towards the Euphrates Dam and near it, and seek to secure their way towards it|fecha=22 de xineru de 2017|sitiuweb=SOHR}}</ref> ==== Meyores nel norte y l'asaltu a Tabqa&nbsp; ==== = Reconquista del Gobiernu Siriu (xineru 2017 - presente) = === Exércitu siriu, los sos aliaos y la Fuercia Aérea Rusa === ==== Ofensiva por Wadi Barada ==== {{AP|Sitio de Wadi Barada|l1=Sitiu de Wadi Barada|Ofensiva de Wadi Barada (2016-17)}} La fase final de la [[Batalla de Alepo (2012-2016)|batalla de Alepo]] foi altamente costosa pa dambos bandos, obligó al exércitu a movilizar recursos y personal dende dellos sectores, lo que debilitó dellos frentes, dexando una gran ofensiva al norte de Hama y al oeste de Alepo mientres el branu del 2016, siendo repelidas en ciertu grau poles SAA, según la perda de [[Palmira]] mientres l'iviernu tres un l'ataque sorpresa de Daesh. Pa finales d'avientu, gobiernu y rebeldes acusáronse mutuamente de la destrucción de la planta d'agua nel manantial de Wadi Barada, que terminaría siendo lliberada poles SAA a finales de xineru tres intensos combates. Esta operación retrasó los planes de les SAA d'empecipiar una ofensiva por Palmira, dexando al EI retomar la so campaña de tierra quemada. Una vegada abarganáu Mosul a finales d'ochobre, un abondosu númberu d'integrantes de [[Estáu Islámicu|Daesh]] pasaron a Siria, lo que dexó entamar una gran ofensiva primero en Palmira obligando al exércitu a recular 40{{esd}}km hasta l'aeropuertu T4, y depués un ataque sobre [[Deir ez-Zor (ciudá)|Deir ez-Zor]], na cual l'exércitu perdió'l control del campusantu lo qu'estremó la bolsa en dos. Esta constitúi la derrota más importante de les SAA dende la intervención rusa en setiembre de 2015. Pa finales de xineru la ofensiva detúvose estabilizándose pa entamos de febreru, gracies a un ferrial bombardéu de la RuAF. En 2017 les ofensives del exércitu siriu carauterizar pol enfoque tradicional d'un solu frente empobináu a un oxetivu políticu, realizando un previu cercu y depués un ataque centráu na gastadura por aciu bombardeos de la SyAF y la RuAF y l'usu de blindaos col fin de buscar una rindición de los defensores primeramente abarganaos (estratexa usada nel asediu de Grosni, nes guerres chechenas, cola variante d'usar l'aviación en llugar d'artillería). Mientres les ofensives contra [[Estáu Islámicu]] basar nun frente sólidu siguiendo una carretera o una vía principal por aciu un ataque direutu, evitando asina un cercu obligando a una retirada improvisada de los defensores (basaes nes táctiques de guerra relámpago, usaes nel sieglu XX). Pel so llau l'exércitu siriu avanzó ensin grandes contratiempos siguiendo la carretera Alepo - Al Bab tomando poblaos y villes, pal 5 de febreru llegó hasta la villa de Umm Arkilah a poco quilómetros al sur d'[[Al-Bab|Al Bab]] y el 13 de febreru algamaron Tadif onde s'afitó con Turquía la máxima meyora tomando como referencia la carretera M4. El 1 de xineru informar d'un atentáu con carro bomba de Daesh na base Tartus, dos kamikazes atentaron contra un puestu de control del Exércitu siriu nel puertu de Tartus, matando a dos axentes de seguridá y mancando a delles persones.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201701021065988913-daesh-ataque-tartus/|títulu=Daesh reivindica l'autoría del ataque suicida en Tartus|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017|apellíu=Sputnik|sitiuweb=mundu.sputniknews.com|idioma=es}}</ref> El 2 de xineru les SAA llanzaron una ofensiva en Sahrifa al oeste de la base T4.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/2-january-saa-who-launches-assaults-on-sharifah-for-more|títulu=ISIL claims SAA who launches assaults on Sharifah for more than a week still fails to take the village from ISIL - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El ministeriu de defensa rusu denuncia que se rexistraron 21 ataques de los grupos armaos nes gobernaciones de Alepo (7), Damascu (6), Latakia (5) y Hama (3). Na gobernación de Hama, los rebeldes atacaron con morteros y armes llixeres les llocalidaes de Suran y Maan, según les posiciones de les fuercies gubernamentales siries al oeste d'esti últimu pueblu.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201701011065985713-siria-tregua-violaciones/|títulu=Observadores rusos denuncien 21 ataques de los grupos armaos en Siria|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017|apellíu=Sputnik|sitiuweb=mundu.sputniknews.com|idioma=es}}</ref> El 3 de xineru la SAA tomó Basima nel valle de Wadi Barada y la base aérea de Hasrama en Guta oriental. En Alepo empezaron los trabayos de llimpieza d'escombros nos barrios de AlAnsari, AlZebdieh, Saif AlDawla nel este.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/3-january-aleppo-repairment-at-the-neighborhoods-of-alansari |títulu=Aleppo: repairment at the neighborhoods of AlAnsari, AlZebdieh, Saif AlDawla in East Aleppo |fechaaccesu=10 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 4 de xineru infórmase que'l númberu de llocalidaes siries que se sumaron al procesu de reconciliación alzar a 1.091, según el Centru rusu pa la Reconciliación.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201701041066023035-siria-reconciliacion/|títulu=Xuben a 1.091 les llocalidaes siries xuníes al procesu de reconciliación|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017|apellíu=Sputnik|sitiuweb=mundu.sputniknews.com|idioma=es}}</ref> El 5 xineru les SAA llograron repeler un contraataque de Daesh contra la base de Kiwires.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/5-january-syrian-arab-army-repelled-is-attack-towards-kweires|títulu=Syrian Arab Army repelled IS attack towards Kweires Airbase killing many fighters and destroying several technicals - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Daesh realizó un ataque suicida con coche bomba en Jable al sur de la base de Tartus, matando alredor de 14 persones.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/5-january-car-bomb-detonates-at-checkpoint-at-southeast-entrance|títulu=Car bomb detonates at checkpoint at southeast entrance to Jableh, just south of Russia's main Syria airbase. Casualties reported - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Amás empezó a movilizar personal pa llanzar un ataque total contra Deir ezZor.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/5-january-isil-amasses-large-force-for-imminent-deir-ezzor|títulu=ISIL amasses large force for imminent Deir Ezzor offensive - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 7 de febreru forzar tigre tomaron Majbel y Tell al Hawara a 4km al sur d'A los Bab. Daesh retomó la so ofensiva en Kasnahser na vía Damascu - Alepo. En Homs la SAA lliberó los campos de gas de Shaer al norte de Palmira y la carretera alredor de llagu Jabbul.<ref name="syria.liveuamap_2">{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/time/06.02.2017 |títulu=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com |fechaaccesu=8 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 8 de febreru sigo la ofensiva al sur d'A los Bab tomando Tuman y Dayr Qaq, amás de la llomba d'Al-Wusta nel llagu Jabbul.<ref name="syria.liveuamap_2" /> El 9 de febreru l'exércitu tomo'l control de Deir Qaq, Shamawiyah y Abu Taltal, atopándose yá nes contornes d'A los Bab. Continua la llucha en Khanaser l'exércitu trata d'emburriar al EI lloñe del camín que xune Alepo. Informar d'una emboscada nel campusantu de Deir ez Zor siquier 20 soldaos de les SAA prindaos.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/9-february-rebels-claim-to-destroy-a-2nd-saa-tank-at-kinsabba |títulu=Rebels claim to destroy a 2nd SAA tank at Kinsabba Front Area. |fechaaccesu=9 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 10 de febreru les SAA lliberen Abul Taltal al sur de Tadif, n'A los Bab.<ref>{{cita web |url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/10-february-view-of-deir-ez-zor-military-airport-today-from |títulu=View of Deir Ez Zor Military Airport today from a Syrian Air Force El mio-17 |fechaaccesu=10 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> A otru día les SAA llegaron a la llinia apautada con Turquía.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/11-february-is-relase-from-khanasir-area-aleppo-also-1112 |títulu=IS relase from Khanasir area Aleppo also 11-12 bodies of Syrian Army shown |fechaaccesu=11 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> El 12 de febreru les SAA repelieron una gran ofensiva per parte rebalbu tantu de Tahrir al Sham como de Ahrar al Sham, n'a el-Manshiyah en Daraa.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/12-february-the-syrian-arab-army-repelled-a-large-scale-attack |títulu=The Syrian Arab Army repelled a large scale attack by rebels led by Tahrir al-Sham on al-Manshiyah, Daraa, non map change. |fechaaccesu=12 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> Amás tomaron Al-Mansourah y Khirbat Al-Jahish en Kuweires al norte de Alepo. Anúnciase tamién per parte de Xordania una coordinación col gobiernu pa un ataque conxuntu a Daesh. El 13 de febreru les SAA prindaron al-Magharah, Mareeh y Abo Jabbar al este de Rasm al-Sarhan nel campu de Alepo. Continua la meyora escontra Palmira el frente atopar a 20{{esd}}km de la ciudá, mientres EI aplica política de tierra quemada y la baltadera de los sitios históricos mientres la so retirada. El 15 de febreru forzar tigre tomaron Musharifah, Bayjan, Tal Bayjan y Shuwaylekh nel norte de Alepo.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/15-february-east-aleppo-cs-military-source-to-me-saa-tiger |títulu=East Aleppo CS: SAA Tiger Forces full control Shuwaylekh village |fechaaccesu=15 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> Se recapturó los campos de gas Hayyan nes contornes de Palmira. El 16 de febreru informar de la captura de Humimiah nel norte de Alepo, amás de que la ofensiva en Palmira atopar a 10{{esd}}km de la entrada de la ciudá siguiendo la carretera M20. El 17 de febreru la SyAF llanzó panfletos al sur de Idlib solicitando la rindición del sector que controla Jund al Alqsa, aparentemente prepárase una ofensiva, n'habiendo repelido la meyora de Ahrar al Sham nel área.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/17-february-syrian-airforce-drops-papers-above-idleb-south |títulu=Syrian airforce drops papers above Idleb south CS and Hama north CS urging rebels to surrender |fechaaccesu=17 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> La RuAF realizó múltiples ataques en Raqa, Daraa y Homs utilizando bombarderos El to-95MS/M, l'ataque foi perpetáu con misiles de cruceru H-101, los bombarderos tuvieron escoltaos en tou momentu por caces Su-30SM y Su-35S.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/17-february-multiple-la to95msm-conducted-air-strikes-against |títulu=Multiple El to-95MS/M conducted air strikes against ISIS targets in Raqqah, cruise missile were used. |fechaaccesu=17 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com }}</ref> Daesh empezó a bombiar agua del llagu Assad na canal Al Jer p'anubrir les aldegues alredor del aeropuertu Kweires y detener la meyora de les SAA en Deir Hafer.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/17-february-isis-started-pumping-water-from-alassad-dam-lake |títulu=ISIS started pumping water from Al-Assad dam lake into Al Jer chanal, to drown all the villages near Kweires AFB. |fechaaccesu=17 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> El Ministeriu d'Esteriores de Siria unvió dos cartes a la ONX pa solicitar qu'esa institución obligue a Turquía a poner fin a l'agresión y ocupación nel so territoriu. El 19 de febreru la SAA anuncia la captura de Tarfah Sharqiyah en Biyarat nel frente de Palmira. El 21 de febreru tomó la villa de Rasm Harmal al Imam al norte de Dayr Hafir, amás d'una contraofensiva en Daraa. Les SAA atópase yá a 5{{esd}}km de la entrada de Palmira.<ref name="Russian military_1">{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-february-russian-military-sappers-came-back-from-syria|títulu=Russian military sappers came back from Syria|fechaaccesu=21 de febreru de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Anúnciase la rindición de los rebeldes nos barrios de Qaboun, Tishreen y Barzeh tres dellos díes d'asediu en Guta Oriental. El 22 de febreru anuncia la captura de Mazburah y Tabara Maddi/Tayyar Hamadah nel frente de Dayr Hafir, y la captura de Souq Al-Jabas al oeste de Alepo.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/22-february-west-aleppo-souq-aljabas-area-aqrab-captured |títulu=West Aleppo: Souq Al-Jabas area (Aqrab) captured by SAA and Allies today |fechaaccesu=22 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> En Deir ez-Zor se recapturó la llomba de Alloush nel sur de la ciudá, na zona del campusantu. El 23 de febreru les SAA lluchen pol control de la escuela de conducción pela rodiada de Palmira nel sector d'Al-Biyarat, Daesh llanzó una contraofensiva faciendo recular el frente.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/23-february-syrian-army-advancing-toward-driving-school-west |títulu=Syrian Army advancing toward driving school west of Palmyra |fechaaccesu=23 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> En Daraa avancen nel sur nel distritu d'Al-Manshiyah. Nel frente de Dayr Hafir lliberóse Rasm al Harmal y Rasm al Sheikh y empezó la meyora escontra'l sur col fin d'abarganar la ciudá. Na ciudá Alepo les SAA avancen nel distritu d'Al-Zahraa.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/23-february-syrian-army-advance-in-alzahraa-west-aleppo-and |títulu=Syrian Army Advance in Al-Zahraa West Aleppo and control of several buildings |fechaaccesu=23 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 24 de febreru prindóse la llomba de Rashideen nel oeste de Alepo, y les aldegues de Manazir al Safr y A los Kitah al Norte.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/24-february-local-sources-reported-that-saa-captured-manazir |títulu=Local sources reported that SAA captured Manazir al Safr and Al Kitah villages / There is non official statement |fechaaccesu=24 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> Tres tomar d'a los Bab a finales de febreru y delles escaramuzas al sur de la carretera M4, Turquía se deslindó de la defensa ya intervención na zona, polo que los rebeldes tuvieron qu'abandonar la ofensiva y movilizase al norte pa participar nun futuru asaltu a Manbij y Afrín. Una vegada frenáu la meyora turca escontra'l sur, les operaciones militares del Exércitu Siriu empezaron a centrase pela redolada de Palmira, el norte de Alepo y los campos petroleros y gasíferos en Homs. L'exércitu turcu afirmó acabar con 3060 milicianos de Daesh (2647 muertos), 462 militantes de PKK-YPG (425 muertos) dende'l 24 d'agostu al 9 de marzu, lliberóse 243 poblaos y 2015 quilómetros cuadraos.<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.com/2017/03/18/homs-empezar a-balerar-de-rebalbos|títulu=Homs empezar a balerar de rebeldes|fechaaccesu=21 de marzu de 2017|fecha=18 de marzu de 2017|sitiuweb=euronews}}</ref> === Campaña pel norte de Alepo y Dayr Hafir === ==== Batalla por Dayr Hafir ==== {{AP|Ofensiva por Dayr Hafir|l1=Ofensiva por Dayr Hafir}} La campaña pol campu del este de Alepo (2017), ([[Ofensiva de Dayr Hafir|ofensiva por Dayr Hafir]] (2017), foi llanzada pol [[Exércitu Árabe Siriu|Exércitu siriu]] pa torgar la meyora de fuercies rebalbes sofitaes per Turquía, y tamién tomar el baluarte de [[Dayr Hafir]]. Amás de llograr el control de la fonte d'agua p'[[Alepo|Aleppo]], en Khafsa y prindar l'aeródromu de Jirah. Con esta ofensiva emburriar a Deash escontra Maskanah y Homs central. Esta sería la ofensiva inicial de la campaña contra Estáu Islámicu, que terminaría cola so destrucción al sur del [[Éufrates]] tres la ofensiva contra Abu Kemal, a entamos d'avientu. ==== Batalles por Palmira (2015-2017) ==== {{AP|Batalles por Palmira (2015-2017)|l1=Batalles por Palmira (2015-2017)|Ofensiva de Palmira (2017)}} Tres les socesives batalles pa faese cola ciudá de [[Palmira]] —la primera, en [[Primer ofensiva de Palmira|mayu de 2015]], cuando cayó en manes del [[Estáu Islámicu]]; la segunda en [[Segunda ofensiva de Palmira|xunetu-agostu de 2015]] cuando l'[[Exércitu Árabe Siriu]] nun consigue retomar la ciudá; la tercera en [[Tercera ofensiva de Palmira|marzu de 2016]] cuando les fuercies siriu reconquistáronlo; la cuarta n'[[Cuarta ofensiva de Palmira|avientu de 2016]] cuando l'Estáu Islámicu retomar de nuevu— na quinta, de [[Quinta ofensiva de Palmira (marzu de 2017)|marzu de 2017]], l'exércitu siriu consigue retomar de la ciudá.<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.com/2017/03/02/les fuercies-del-regimen-de-al-asad-retomen-la ciudá antigua-de-palmira|títulu=Les fuercies del réxime d'a los Asad retomen la ciudá antigua de Palmira|fechaaccesu=21 de marzu de 2017|fecha=2 de marzu de 2017|sitiuweb=euronews}}</ref> El 27 de febreru les SAA tomaron Jabal Hayyal.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/26-february-saa-captured-the-highest-point-in-jabal-hayyal|títulu=SAA captured the highest point in Jabal Hayyal Palmyra - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=30 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> ==== Damascu y Homs ==== El 11 de marzu'l ministru del Interior, xeneral Mohamad al-Shaar, fixo una inspeición del sitiu onde se produció un doble atentáu terrorista na zona de Bab al-Saghir en Damascu, contra visitantes de distintes nacionalidaes árabes, que cobróse la vida de 40 persones y dexó alredor de 120 mancaos, que fueron treslladaos a hospitales de Damascu y al-Muasat.<ref>{{cita publicación |títulu=Ministru del Interior: 40 mártires y alredor de 120 mancaos nel doble atentáu terrorista na zona de Bab al-Saghir en Damascu|url=http://sana.sy/es/?p=62058|fechaaccesu=12 de marzu de 2017|periódicu=L'Axencia Árabe Siria de Noticies|idioma=en-US}}</ref> L'exércitu tomó la cai de Darb at-Tawila que coneuta'l barriu de Barzeh con Qaboun.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/11-march-saa-and-allies-have-captured-the-darb-attawila-street|títulu=SAA and allies have captured the Darb at-Tawila Street which links the Barzeh Neighborhood with Qaboun, in the outskirts of Damascus|fechaaccesu=12 de marzu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les HTS anunciaron la so responsabilidá del atentáu. El 13 de marzu anuncia un alcuerdu pa la evacuación insurxente del barriu d'a los Wa'er en Homs, nun ralu de seis a ocho selmanes, empezando la evacuación a otru día. El 15 de marzu un triple ataque suicida foi perpetáu contra'l Palaciu de Xusticia de Damascu causó 35 muertos y más de 45 mancaos, el ministru siriu de Xusticia, Najm al Ahmad, indicó que llograron detener a otru terrorista que tamién diba perpetar un ataque suicida. Más tarde producióse otru ataque suicida nun restorán del barriu d'A los Rabua, a tres quilómetros del llugar de la primer esplosión, provocando una ventena de mancaos.<ref>{{cita web|url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703151067621928-siria-atentáu-victmias/|títulu=Xube a 35 la cifra de muertos pola esplosión nel Palaciu de Xusticia de Damascu|fechaaccesu=16 de marzu de 2017|apellíu=Sputnik|sitiuweb=mundu.sputniknews.com|idioma=}}</ref> 1000 soldaos terminaron el so ensayamientos baxu tutelar d'instructores rusos, como parte de la 5ª Lexón del Exércitu.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/335914/rusia-entrena-soldaos-sirios-estáu-islamico|títulu=Rusia entrena a 1000 soldaos de la 5ª Lexón del Exércitu siriu - - HispanTV.com|fechaaccesu=16 de marzu de 2017|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 16 de marzu príndase Rasm al-Kroum, Zubayda y Khassaf al norte; Zubaydah y Khasfah al sur de Dayr Hafir. El 19 de marzu delles faiciones de Guta oriental llanzaron una ofensiva conxunta, conquistando la central llétrica de Damascu provocando una corte de lluz y del internet na ciudá, amás d'avanzar nel área industrial. L'Exércitu siriu llogró revertir la ofensiva. L'ataque rebalbu empezó cola detonación dos coches bombes en Yobar.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/336242/ejercito-repele-ataque-rebalbos-damasco-guerra|títulu=Videu: Exércitu siriu repele masiva ofensiva terrorista en Damascu - - HispanTV.com|fechaaccesu=20 de marzu de 2017|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 20 de marzu l'Observatoriu Siriu de Derechos Humanos (OSDH) precisó que les SyAAF y los sos aliaos atacaron les posiciones, dende les que los insurxentes llanzaron ataques contra les fuercies siries en Damascu.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/336321/intesifican-enfrentamientos-rebalbos-damascu-conflictu|títulu intensifíquense enfrentamientos nel campu de Yobar (Damascu) - - HispanTV.com|fechaaccesu=20 de marzu de 2017|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El ritmu de los combates empezó a baxar dempués de que l'Exércitu llograra atayar n'hores de la tarde la gran ofensiva. Les fuercies gubernamentales recuperaron les zones nes que se infiltraron, l'Exércitu adoptó una nueva estratexa militar basada nel usu d'un intensu fueu con una amplia cobertoria aérea, obligando asina a sacupar los puntos qu'atacaron ensin retirar los cadabres de los sos elementos.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/336362/ejercito-sirio-ofensiva-damascu-frente-alnusra|títulu=Exércitu siriu ataya una ofensiva contra Damascu - - HispanTV.com|fechaaccesu=20 de marzu de 2017|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> === Rebeldes sofitaos pol exércitu turcu (FSA) - Operación Escudo del Éufrates y Operación Caña de Olivar === {{AP|Operación Escudo del Éufrates|l1=Operación Escudo del Éufrates}} Los rebeldes del [[Exércitu Llibre Siriu]] sofitaos pol exércitu turcu avanzaron dende finales d'agostu de 2016, llegando a prindar la ciudá d'[[Al Bab]] en marzu de 2017. Mientres la ofensiva turca'l [[Estáu Islamico]] entamó dellos ataques nos que destruyó vehículos militares turcos incluyendo dellos tanques Leopard-2A4 de fabricación alemana. Un territoriu d'alredor de 2000 km² (incluyendo ciudaes importantes como [[Jarablus]], [[Dabiq]] y [[Al Bab]]) foi lliberáu y 70 militares turcos perdieron la vida nesta operación. El 20 de xineru del 2018, Turquía llanzó la so segunda ofensiva militar (operación Caña de Olivar) conxuntamente con unidaes del Exércitu Llibre Siriu que yá participaren na operación Escudo del Éufrates, nel norte de Siria, na provincia d'[[Afrin]], onde s'atopaben asitiaos alredor de 5000 milicianos curdos de les YPG. Turquía dio per concluyida la ofensiva a finales de marzu de 2018 cuando los milicianos curdos fueron espulsaos de tola provincia de Afrin. 46 militares turcos perdieron la so vida nesta operación. === Insurxentes de la FSA, Ahrar al Sham y Hai'at Tahrir al Sham (HTS) === ==== Rotura Rebalba y apertura del Frente Sur ==== {{AP|Rotura de la Oposición Siria 2017|l1=Rotura de la Oposición Siria 2017}} El 3 de xineru les FSA auncian la lliberación de la presa de Zuluf de EI.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/3-january-fsa-southern-front-jaysh-ahrar-alashaer-capturing|títulu=FSA Southern Front Jaysh Ahrar al-Asha'er capturing Zalf Dam and expelling ISIS Rif Dimashq/Suwayda Desert - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Tres la rindición en Alepo los grupos rebalbos sol auspicio de Turquía aceptaron un altu al fueu y la participación en conversaciones de paz en Astaná, lo cual provocó una gran rotura formándose dos grandes bandos les encabezadures pol antiguu frente al Nusra formó'l frente Hai'at Tahrir al Sham y los del bandu del [[Ahrar al-Sham|Ahrar al Sham]] que decidieron acoyese a la invitación, anunciándose'l día 5 de febreru la llista de grupos acomuñaos a cada bandu. Delles escaramuzas dar en Idlib tantu nel campu, como na mesma ciudá. Pal 7 de febreru apaeció un nuevu grupu Liwa Aqsa, atacó y tomó por sorpresa distintes posiciones de la FSA nel norte de Hama. Pela so parte la ofensiva sofitada per Turquía retomó un nuevu intentu de tomar Al Bab, esta vegada con una incursión nocherniega. El frente sur nun fuera bien activu nos últimos años caracterizándose por escaramuzas aisllaes, tando práuticamente inactivu dende iviernu del 2016, pero dende'l 12 de febreru Ahrar al Sham encabezó un ataque sorpresa a Daraa p'apoderase de los sectores en control de les HTS y del gobiernu, al tar centraes les operaciones nel norte y centru de Siria foi imposible entamar una contraofensiva oficialista, centrándose más bien nuna gastadura por aciu bombardeos, pa estabilizar el frente. El 9 de febreru Hai'at Tahrīr has-Shām espublizó nun videu al so nuevu líder militar y antiguu líder de Ahrar as-Sham, Hāshim as-Shaykh, proclamando que lliberaren a Siria y pidiendo que se-y xunan los demás grupos islamistes. Llanzando darréu un ataque sorpresa nel norte de Latakia tomando Tell Rashu..<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/13-february-activists--htc--seized-kafasijnah-in-idlib|títulu=Activists: HTS seized Kafa-Sijnah in Idlib after clashes with|fechaaccesu=13 de febreru de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 15 de febreru Jund- al Alqsa informó de la execución de siquier 100 combatientes que tenía prisioneros del bandu de Ahrar al Sham y HTS, anque'l númberu ye inciertu, yá que siguen los combates al sur de Idlib,<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/13-february-footage-of-jund-alaqsa-clashing-with-hts-tahrir|títulu=Footage of Jund al-Aqsa clashing with HTS (Tahrir al-Sham) in southern Idlib countryside|fechaaccesu=15 de febreru de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> amás anunció tomar d'a los Tamanah. El 19 de febreru los rebeldes anunciaron qu'en Daraa les SAA perdieron 30 soldaos, 12 oficiales, 2 tanques, una ametralladora 23mm, un bulldozer y prindáu munición y una ametralladora de 14.5 mm.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/19-february-syrian-army-losses-in-manshiyah-district-of-daraa|títulu=Syrian Army losses in Manshiyah district of Daraa City according to Syrian rebels: 30 soldiers + 12 officers, 2 tanks, 23mm gun + bulldozer destroyed and tank shells captured + a 14.5 gun, Daraa, Syria.|fechaaccesu=20 de febreru de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 20 de febreru Jaysh Khalid Ibn al-Walid (rellacionaos con Estáu Islámicu) tomaron les villes de Tasil, Hayt, Sahm Jolan, Adwan y Tal al-Jamou. El 21 de febreru anuncia un ataque de Ahrar al Sham escontra Mughayr y Buraydij nel norte de Hama, so control de les SAA.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-february-rebels-launch-assault-on-government-hold-al-mughayr|títulu=Rebels launch assault on government hold Al Mughayr and Buraydij in northern Hama|fechaaccesu=21 de febreru de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> En Daraa sigue la llucha contra Khalid Ibn Walid, anuncia tomar de la represa de Adwan. El 25 de febreru Daesh tomó Jalin y Kafr Tamer<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-february-isis-captured-castle-farm-basejalin-and-kafr|títulu=ISIS captured Castle farm base-Jalin and Kafr Tamer from other groups and entered Al Ashari town|fechaaccesu=25 de febreru de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> ==== Al Bab, Manbij y Jarabulus ==== L'Exércitu turcu y los sos aliaos, en consolidando les sos posiciones n'A el-Bab, tienen entamáu dirixise escontra la ciudá Manbiy y la rexón de Afrín, sol control de les fuercies curdu-siries y les SDF.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/334335/ejercito-llibera-albab-isis-turquia-rebalbos |títulu=Ataque rescamplu: Exércitu siriu llibera zona al sur d'Al-Bab - - HispanTV.com |fechaaccesu=27 de febreru de 2017 |apellíu=HispanTV |sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 27 de febreru los milicianos sofitaos poles Fuercies Armaes turques tomaron dellos pueblos cerca de la ciudá de Manbij de les SDF. Más tempranu Ankara esixó que les formaciones curdes, que considera una organización terrorista venceyada col Partíu de los Trabayadores del Curdistán (PKK), abandonen la ciudá y estrémense a la mariña oriente del ríu Éufrates.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703011067298338-siria-els-manbij/ |títulu=Oposición siria llibera pueblos en norte de Siria de milicies curdes |fechaaccesu=2 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> El 26 de febreru les FSA comandadas por Sultán Murad llanzaron un ataque sorpresa contra les SAA en Tadif, informar de la captura de trés prisioneros y la muerte de 20 militares y dos tanques destruyíos. El 27 de febreru tres el zarru de la bolsa per parte de les SAA, les FSA comandados por sultán Murad llanzar a prindar poblaos dexaos por Estáu Islámicu al sur de la carretera M4. El 1 de marzu tomaron al Qarah y Tal Turin, llegando al pobláu d'a los Arimah siguiendo la carretera M4, que va direutamente escontra Manbij, mientres F-16 l'aviación turca bombardéu asities en Afrin, Menagh y Tal Rifat.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/1-march-euphrates-shield-forces-gained-control-of-tal-turin |títulu=Euphrates Shield forces gained control of Tal Turin from YPG |fechaaccesu=1 de marzu de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 5 de marzu Turquía espreso que nun s'opón a que l'Exércitu siriu tome Manbij. El primer ministru turcu, Binali Yildirim, espresó'l beneplácito de Ankara ante la meyora de les fuercies siries, sofitaes per Rusia, escontra la ciudá de Manbij, allugada na vera occidental del Éufrates.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/334961/turquia-manbiy-ejercito-sirio-curdos-yildirim |títulu=Turquía diz que nun s'opón a toma de Manbiy por Exércitu siriu - - HispanTV.com |fechaaccesu=5 de marzu de 2017 |apellíu=HispanTV |sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 6 de marzu gran cantidá de movimientu nel sector de Jarablus mientres sigue la llucha contra les fuercies de Manbij. El 7 de marzu'l xefe del Estáu Mayor de Turquía, Hulusi Akar, axuntar colos sos homólogos de Rusia y EE.{{esd}}UU., Valery Guerásimov y Joseph Dunford en Antalya (Turquía).<ref name=":0">{{cita publicación |títulu=Los xefes militares de Rusia, EE.{{esd}}UU. y Turquía axuntar pa encetar la situación en Siria ya Iraq - RT |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/232685-xefes-militares-rusia-eeuu-turquia-reunion |fechaaccesu=7 de marzu de 2017 |periódicu=RT n'Español |idioma=}}</ref> ==== Idlib ==== El 11 de marzu EE.{{esd}}UU. afirma que les HTS son miembros d'Al-Qaeda y considérase-yos terroristes.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/11-march-us-state-deparment-declares-that-hts-and-all-groups |títulu=US State Deparment declares that HTS and all groups that merged into it are now considered Al-Qaeda and thus, HTS = a terrorist organization |fechaaccesu=12 de marzu de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 13 de marzu Ahrar al Sham llanzó una ofensiva contra Al-Azraq y A el-Zaghab, al sur de Fuah. Amás del monte de Kurdish en Latakia.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/13-march-north-idlib-rebels-seized-over-alazraq-and-alzaghab |títulu=North Idlib: Rebels seized over Al-Azraq and Al-Zaghab positions South of Fuah. |fechaaccesu=13 de marzu de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 15 de marzu'l representante oficial del opositor Exércitu Llibre de Siria (ELS), Osama Abu Zeid, anunció la so dimisión. «Presenté a los comandantes del ELS y el xefe de la delegación militar la solicitú de que nun puedo siguir faciendo'l mio trabayu por razones personales. Señores periodistes, sentar, nun va haber declaraciones». Más tarde el xefe d'Estáu Mayor del ELS, Ahmed Berri, dixo que l'organismu «va restituyir» a Osama Abu Zeid.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703151067603696-siria-oposicion-representante/ |títulu=Voceru del opositor Exércitu Llibre Siriu anuncia la so dimisión |fechaaccesu=16 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> El 16 de marzu informar d'un bombardéu nuna mezquita cerca d'A los Jinah en Idlib, reportáronse más de 70 muertes. En primer instancia abarruntar de Rusia pero sobre la base de los restos de los misiles determinóse que yera d'orixe d'Estaos Xuníos. La CENTCOM anunció que'l bombardéu diba dirixíu a una xunta de miembros d'Al-Qaeda a pesar de que la evidencia demuestra que se realizó a 4{{esd}}km de lo dicho por CENTCOM. Turquía, Qatar y diversos grupos declararon crime de guerra asoceder.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/17-march-centcom-the-airstrike-on-alqaeda-was-in-idlib-despite |títulu=CENTCOM: The airstrike on |fechaaccesu=17 de marzu de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> L'Observatoriu Siriu de Derechos Humanos (OSDH), refirióse al incidente como «una masacre», decenes de persones resultaron mancaes nel ataque. Ante los informes sobre la muerte de civiles, el voceru de CENTCOM, el coronel John J. Thomas, indicó que los sos fuercen nun tuvieron una mezquita como blancu, pero'l local foi algamáu por error.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/336046/ataque-aereo-coalicion-eeuu-civiles-idlib |títulu=Masacre en Siria: EEXX ataca mezquita en Idlib, muerren 42 civiles - - HispanTV.com |fechaaccesu=17 de marzu de 2017 |apellíu=HispanTV |sitiuweb=HISPANTV}}</ref> == Segunda Batalla por Hama y fin de la batalla por Dyar Hafir (20 de marzu-6 d'abril) == === Hama === {{AP|Segunda Batalla de Hama|l1=Segunda batalla de Hama}} Dende'l 21 de marzu les HTS y delles faiciones insurxentes llanzaron un ataque en tolos frentes contra'l gobiernu, lo cual dexó-yos llanzar se pel norte de Hama, siguiendo la mesma estratexa que'l branu anterior. Gracies al factor sorpresa y la movilización del exércitu siriu escontra'l norte, llograron grandes meyores llegando a les llendes de la ciudá, pero a la fin de la batalla les SAA non solo recuperó asitiar perdes, en 2017 sinón qu'emburrió a los rebeldes hasta Lantamina, recuperando asina les posiciones perdíes el branu anterior. La batalla de Hama foi n'estremu costosa pa dambos bandos, sobremanera pa les SAA que perdieron l'impulsu nel campu de Alepo, y la carrera contra les SDF por Tabqa y por al Raqqa. === Homs === El 22 de marzu una fonte del Comité pa la Reconciliación comunicó que «545 persones del barriu d'A los Waer regularon el so estatus llegal d'alcuerdu al Decretu sobre l'Amnistía y l'alcuerdu (sobre la retirada de la oposición armada) d'A los Waer que la so implementación empezó esta selmana». Sorrayó que'l so comité sigue a diariu llamando a los combatientes a que se rindan y creando les condiciones por que puedan volver a la vida pacífica. El sábadu, 18 de marzu, 300 combatientes y más de 1065 miembros de les sos families salieron d'A los Waer escontra la ciudá fronteriza de Yarablus, nel norte de la provincia de Alepo.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703221067789526-siria-opositores-al-waer/ |títulu=Más de 500 combatientes en Homs vuelven a la vida pacífica |fechaaccesu=23 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> El 27 de marzu empezó la salida del segundu grupu d'armaos y les sos families del distritu Al-Waer de la ciudá de Homs, 1.500 armaos y les sos families. El 1 d'abril salió'l tercer grupu d'armaos xunto coles sos families d'Al-Waer, 50 autobuses salieron con 836 insurxentes xunto coles sos families escontra Idlib. El gobernador de Homs informó que residentes d'Al-Waer empezaron a tornar, la Direición d'Educación abrió cuatro escueles pa recibir a los alumnos que resultaron movíos.<ref>{{cita publicación |títulu=Más de 800 armaos coles sos families salar del barriu d'Al-Waer escontra'l campu de Idleb |url=http://sana.sy/es/?p=62980 |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |periódicu=L'Axencia Árabe Siria de Noticies |idioma=en-US}}</ref> === Damascu === Los rebeldes encabezaos poles HTS llancen un ataque pa intentar recuperar el terrén que conquistaren na primera ofensiva llanzada na capital el 19 de marzu. Los rebeldes sufrieron dempués un importante retrocesu en Damascu dempués de que les SAA arrampuñáren-yos tolos puntos conquistaos mientres la so ofensiva.<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.com/2017/03/21/segunda-ofensiva-de-los-rebeldes-sirios-en-damascu |títulu=Segunda ofensiva de los rebeldes sirios en Damascu |fechaaccesu=22 de marzu de 2017 |fecha=21 de marzu de 2017 |sitiuweb=euronews}}</ref> El 22 de marzu'l frente estabilizóse, informar d'enfrentamientos nel área industrial. Los aviones sirios volvieron a entamar los ataques contra les posiciones y rutes de suministru insurxente. La cuarta xornada de la operación militar nes contornes de la capital siria empezó col fueu de la batería d'artillería emplazada nel monte Qasioun qu'apodera los altores de la ciudá. A ello siguiólu, aproximao a les 6.00 de la mañana, hora llocal, la ofensiva de l'aviación, qu'empezó a hostigar les fuercies y puntos de fueu de los estremistes nos barrios de Jobar y Kabun. Los enfrentamientos más cruentos tienen llugar na zona industrial d'A los Magasil, onde tropes d'élite del Exércitu Siriu siguen estrechando'l cercu alredor d'un gran grupu de terroristes bloquiáu la viéspora. En tantu, los militares llograron ampliar la zona de seguridá alredor de la plaza de los Abasíes, onde se restableció parcialmente'l tránsitu. La importancia estratéxica de Jobar deber a qu'ente esti barriu y la zona industrial de Kabun pasa la carretera que xune Damascu y Homs. Amás, la cercanía a la Ciudá Vieya d'esti barriu dexa a los estremistes atrincheraos ellí atacar a diariu otros barrios de la capital controlaos poles fuercies gubernamentales.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703221067783801-oriente-mediu-terrorismu-llucha-seguridad/ |títulu=Fuercia Aérea de Siria ataca al frente al Nusra nel este de Damascu |fechaaccesu=23 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> Más de 150 combatientes fueron esaniciaos y centenares resultaron mancaos nel barriu de Jobar, nel este de Damascu, informó la televisión estatal. Amás, la fonte señaló que tres coches bomba fueron destruyíos y neutralizáronse siete terroristes suicides qu'intentaron atentar contra instalaciones militares.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703221067781737-oriente-mediu-terrorismu-llucha/ |títulu=L'Exércitu siriu ablaya a más de 150 radicales nel este de Damascu |fechaaccesu=23 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> El 24 de marzu les tropes siries recuperaron el control de tola zona industrial nel este de Damascu. «Les unidaes de les nueses Fuercies Armaes en cooperación colos sos aliaos recuperaron el control sobre toles instalaciones y edificios de la zona industrial nel norte de Jobar, onde enantes s'atopaben los terroristes del Frente al Nusra», diz el comunicáu. Amás comunícase que los inxenieros yá empezaron a neutralizar los esplosivos dexaos.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703241067849076-oriente-mediu-llucha-antiterrorista-ffaa/ |títulu=Tropes siries recuperen el plenu control de la zona industrial nel este de Damascu |fechaaccesu=25 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> El 1 d'abril les SAA avancen dende'l norte de Duma prindando Rayhan y l'hospital Ibn Sina. === Qalamoon === Aprovechando les ofensives de les SAA nes periferies de Palmira, dellos grupos insurxentes llanzar contra Daesh pol control de les zones desérticas de Qalamoon, aparentemente con sofitu de Xordania. El 20 de marzu informar de la captura de Jabal al-Naqab, Jabal Seis, Tays, Khabrat Makhul, Thatha, Saba Biyar, Saad Rishah y Jabal al-Sharqi. El 21 de marzu Ahrar al Sham anuncia la captura de Jaysh Usud al-Sharqiya. El 26 de marzu anuncia la captura de Kara'a, Diyatha y Saqiyah. El 27 de marzu anuncia la retirada de Daesh de tol frente de Swaida pa dir combatir en Raqqa tantu los insurxentes como les SAA apoderar de les zones dexaes, les SAA conquistaron 300{{esd}}km cuadraos, tomando les aldegues de Khirbet Sa'd, Qasr, Bastarah, Rjam al-Dala, Sakia, Yellow Hill, Fadian, Ashihab, Ashheb, Sharq, Tall Al-Musaitbah, Tallul Salman, Shaqraniyah, ente que los insurxentes tomaron Shinwan, Bir Al-Awra,Bir Qaniyat, Rajm Al-Dawla,Asfar, Raheel. '''Afrín''' El 21 de marzu les SDF anuncien la llegada de dellos contingentes militares rusos. El 22 de marzu anúnciase que «Esta mañana, dende les 8 de la mañana (06:00 GMT), l'artillería turco empezó a bombardiar les aldegues fronterices de Afrin», indicó'l voceru de les YPG, Redur Xelil.<ref>{{cita publicación |títulu=Turquía ataca aldegues siries y dexa múltiples mancaos - RT |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/233873-turquia-siria-mancaos |fechaaccesu=23 de marzu de 2017 |periódicu=RT n'Español |idioma=}}</ref> El 29 de marzu'l comandante de les YPG Sipan Hemo anunció que van coordinar con Rusia y EE.{{esd}}UU. pa poder llanzase a la conquista de Idlib una vegada terminen les operaciones en Raqqa.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/29-march-ypg-commander-sipan-hemo-we-coordinate-with-both |títulu=YPG commander Sipan Hemo: We coordinate with both the US and Russia; if need be, we may head to Idlib to eradicate the terror threat, Syria. |fechaaccesu=30 de marzu de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> === Raqqa === El 22 de marzu anúnciase que Fuercies especiales d'Estaos Xuníos cortaron la principal ruta que coneuta la ciudá siria de Alepo con Al-Raqa. Siquier 100 soldaos d'Estaos Xuníos baxaron de los helicópteros y esplegar na zona pa estes operaciones. La sorpresiva ofensiva busca dos oxetivos: controlar la estratéxica ciudá d'Al-Tabqa y frenar la meyora del Exércitu siriu dende'l frente occidental escontra Al-Raqa.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/336512/fuercies-especiales-eeuu-batalles-estado-islamico-al-raqa-alepo |títulu=Fuercies d'EEXX corten principal ruta ente Alepo y A el-Raqa - - HispanTV.com |fechaaccesu=23 de marzu de 2017 |apellíu=HispanTV |sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 24 de marzu les SDF anuncien la captura de Kerama al oeste de Raqqa. El voceru de les FDS, Talal Silou, aseveró al periódicu siriu Al Watan qu'en menos de 15 díes impondráse un bloquéu total a Al Raqa, dempués de lo que va arrincar la operación de lliberación de la urbe.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703241067842657-siria-fds-roxura-de-eufrates/ |títulu=Fuercies Democrátiques de Siria tomen autopistes ente Al Raqa, Alepo y Deir Ezzor |fechaaccesu=25 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> === Represa de Tabqa === {{AP|Segunda Batalla d'A los Tabqa|l1=Segunda Batalla d'A los Tabqa}} El 22 de marzu Fuercies especiales d'EE.XX. realizaron en desembarque por aciu helicóteros a la rivera sur del Eufrates creando una cabeza de sablera, llanzando un ataque xunto con fuercies franceses escontra la represa, tomando pal 24 de marzu cerca de la cuarta parte de la represa. Esto obligó a Estáu Islámicu a traer refuerzos dende'l norte. Les SDF anunciaron que la controlaríen nes próximes 72 hores. El 26 de marzu empezó la ofensiva pa recuperar l'aeropuertu de Taqba. La presa de Tabqa, la más grande de Siria, allugada nel ríu Éufrates a unos 40 quilómetros de la ciudá de Raqa, sufrió daños y permanez fora de serviciu tres fuertes combates ente los miembros de les Fuercies Democrátiques Siries y l'Estáu Islámicu.<ref>{{cita web |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/234204-siria-presa-colapsu-parcial-combates-raqa |títulu=Fuertes combates en Raqa provoquen un colapsu parcial de la presa más grande de Siria - RT |fechaaccesu=26 de marzu de 2017 |sitiuweb=RT n'Español}}</ref> === Daraa === El 24 de marzu Ahrar al Sham anuncia la captura de Hawsh Hamad controlada por Estáu Islámicu. == Bombardeos aliaos occidentales direutos contra Siria == === Ataque químicu en Khan Sheykhoun y l'ataque d'EE.XX. a Siria (4 d'abril-7 d'abril) === {{AP|Ataque químicu de Jan Sheijun|l1=Ataque químicu de Jan Sheijun|Bombardéu de Shayrat}}El 4 d'abril se los rebeldes denuncien un ataque químicu na llocalidá de Khan Sheykhoun (Jan Sheijun), en primer instancia falar de 58 víctimes ente elles 11 neños, anque xubió col pasar de los díes, siendo inciertu los detalles y los culpables del ataque. La oposición hores dempués denunciaría l'usu de gas sarín, a pesar de delles incongruencies nes pruebes presentaes. Como represalia'l gobiernu d'EE.XX., la madrugada del vienres 7 d'abril los destructores d'Estaos Xuníos, USS Porter y USS Ross llanzaron 59 misiles de cruceru Tomahawk contra la base aérea Shayrat, que foi celebrada pola comunidá internacional.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/7-april-nbcnews-confirms-that-more-than-50-tomahawk-missiles|títulu=.@nbcnews confirms that more than 50 tomahawk missiles have just been fired by the US military into Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=31 de xunetu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/7-april-syrian-state-tv-calls-us-strikes-an-act-of-aggression|títulu=Syrian state TV calls US strikes an act of "aggression". - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=31 de xunetu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El [[7 d'abril]] de [[2017]] [[Estaos Xuníos]] llanzó siquier 50 misiles de cruceru [[BGM-109 Tomahawk|Tomahawk]] contra la base aérea d'[[Ash Sha'irat]] na provincia siria de [[Homs]]. Les axencies [[Associated Press|AP]] y [[Agence France-Presse|AFP]] [[Ficheru:USS Ross 2017 Shayrat strike 170407-N-FQ994-031.jpg|thumb|right|200px|El buque USS Ross disparando un misil Tomahawk contra la base aérea de Shayrat.]]informaron sobre'l llanzamientu de 60 y 70 misiles dende dos buques de guerra d'Estaos Xuníos. L'ataque produzse depués del [[ataque químicu de Jan Sheijun]] y por ello EE.XX. llanzó los sos misiles contra la instalación militar dende la que, según estimaciones de [[la Casa Blanca]], les fuercies del gobiernu de Bashar al-Assad llevaron a cabu l'ataque químicu. Por cuenta de ello'l presidente d'EE.XX., [[Donald Trump]], encamentó a toes a "les naciones civilizaes" a xunise a EE.XX. col fin de "terminar cola matanza y el derramamiento de sangre en Siria" y sorrayó que l'ataque respuende a un "vital interés de seguridá nacional" d'EE.XX. Los medios sirios calificaron l'ataque d'actu de "agresión" a pesar que nin la [[ONX]] nin la [[Organización pa la Prohibición d'Armes Químiques]] ([[OPAQ]]) reportaron los resultaos de la so investigación sobre l'incidente y daqué que'l gobiernu siriu niega. Antes del ataque d'Estaos Xuníos, el representante rusu ante la ONX, [[Vladímir Safronkov]], alvirtió que tenía "nicios direutos" alrodiu de la preparación d'una operación militar en Siria y sorrayó que "toles consecuencies van pesar sobre la conciencia de quien entamen proyeutos asina.<ref>[https://actualidad.rt.com/actualidad/235184-eeuu-misiles-cruceru-base-aerea-siria «EE.XX. llanza siquier 50 misiles de cruceru contra una base aérea en Siria.» 7 d'abril de 2017.] RT.</ref><ref>[https://sputniknews.com/news/201704071052383876-syria-us-strike-loses/ «US Strike on Syrian Targets Caused 'Losses,' Military Source Says.» 7 d'abril de 2017.] Sputnik.</ref><ref>[https://news.usni.org/2017/04/06/breaking-o-s-destroyers-fire-dozens-tomahawks-syrian-airfield-retaliation-strike-chemical-attack «UPDATED: U.S. Destroyers Fire 59 Tomahawks on Syrian Airfield in Retaliation for Chemical Attack.» 6 d'abril de 2017.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«UPDATED: U.S. Destroyers Fire 59 Tomahawks on Syrian Airfield in Retaliation for Chemical Attack.» 6 d'abril de 2017. |2=https://news.usni.org/2017/04/06/breaking-o-s-destroyers-fire-dozens-tomahawks-syrian-airfield-retaliation-strike-chemical-attack |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} USNI NEWS.</ref> Otres fontes de noticies informen sobre la destrucción de dellos [[BGM-109 Tomahawk|misiles Tomahawk]] d'Estaos Xuníos per parte de caces [[La so-35]] rusos, que fai que de los 59 misiles llanzaos solu 23 llegaron a impautar anque tamién s'argumenten fallos téunicos, anque esta última hipótesis ye improbable.<ref>[http://www.hispantv.com/noticias/rusia/338822/eeuu-ataque-siria-sujoi-rusos-baltar-misiles-tomahawk 'Sujoi rusos destruyeron 36 misiles que Trump llanzó contra Siria'] HispanTV - 16 d'abril de 2017</ref>Per otra parte tamién s'informa sobre la presencia de militares rusos en dicha base mientres se desenvolvía l'ataque d'Estaos Xuníos.<ref>[http://diario.mx/Internacional/2017-04-06_0379y9d1/-reporten-presencia-de-rusos-en base siria-atacada-por-eu/ Reporten presencia de rusos en base siria atacada por EU] El Diariu - 6 d'abril de 2017</ref> Como resultáu l'aviación siria perdió 9 aviones que s'atopaben n'arreglu, y estructures de radar, comedores y anexos na base, polo que dellos díes dempués la base pudo tar de nuevu en funcionamientu. Morriendo nel ataque'l Xeneral Shalal Khalif Ibrahim, comandante del segundu batallón del 136 reximientu, y 4 soldaos, el gobiernu denunció la muerte de dellos civiles de les zones cercanes a la base.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/7-april-syrian-military-source-says-us-strike-on-syrian-air|títulu=Syrian Military Source says U.S. strike on Syrian Air Base "led to losses" - State TV. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=31 de xunetu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web|url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/7-april-video-of-the-first-syrian-air-force-sukhoi-la so22-bomber|títulu=Video of the first Syrian Air Force (Sukhoi Su-22) bomber taking off from Shayrat Airbase after the US Tomahawk attack this morning. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=31 de xunetu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El ministru de defensa rusu declaró que solo 23 misiles dieron na base, siendo desconocíu'l paradoriu de los demás, amás de qu'alvirtieron al gobiernu siriu del ataque lo que dexó sacupar a los aviones operativos, y el personal de la base lo qu'amenorgó los daños.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/7-april-russian-ministry-of-defense-says-only-23-missiles|títulu=Russian ministry of Defense says only 23 missiles hit a base - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=31 de xunetu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/7-april-looks-like-one-radar-and-one-2k12-kub-sa6-emplacement|títulu=Looks like one radar and one 2K12 Kub (SA-6) emplacement survived the Tomahawks - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=31 de xunetu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === Bombardéu de Damascu y Homs per Estaos Xuníos, Francia y Reinu Xuníu de 2018 === {{AP|Bombardeos de Damascu y Homs}} El [[14 d'abril]] de [[2018]], [[Estaos Xuníos]], [[Francia]] y [[Reinu Xuníu]] llevaron a cabo bombardeo contra'l réxime de [[Bashar al Assad]], cola escusa de refugar el supuestu [[ataque químicu de Duma|ataque químicu contra civiles na ciudá de Duma]] per parte del gobiernu siriu. Los bombardeos la cual cuntaron per parte d'Estaos Xuníos del llanzamientu de [[BGM-109 Tomahawk|misiles Tomahawk]] y de bombardeos de [[Rockwell B-1 Lancer|bombarderos B-1]] de llargu percorríu; per parte británica cuatro aviones [[Panavia Tornado|Panavia Tornado GR4]] armaos con [[misiles]] [[Storm Shadow]] bombardiaron. Francia, pela so parte, utilizó los sos aviones de combate [[Dassault Mirage]] y [[Rafale]], llanzando un total de 12 misiles de cruceru, cabo esclariar que respeutives naciones utilizaron tamién les sos respeutives Armaes Navales. Estos bombardeos fueron dirixíos contra trés blancos venceyaos al programa d'armamentu químicu siriu en [[Damascu]] y en [[Homs]], nel centru del país onde fueron atacaos un "centru d'investigación" nel estremu nordeste de Damascu y "depósitos" d'armes químiques, incluyíu [[gas sarín]], na provincia central de Homs. Según el Ministeriu de Defensa rusu, la coalición llanzó 103 misiles aire-tierra contra oxetivos nes ciudaes de [[Damascu]], [[Homs]] y [[Hama]], 71 de los cualos fueron interceptaos polos sistemes de defensa antimisiles de Siria causando poques victimas militares siries.<ref>[https://actualidad.rt.com/actualidad/268559-arsenal-eeuu-reino-unido-francia-atacar-siria SEMEYES: L'arsenal qu'Estaos Xuníos, el Reinu Xuníu y Francia emplegaron p'atacar a Siria] RT - 15 d'abril de 2018</ref><ref>[https://tn.com.ar/internacional/que-lugares-de-siria-fueron-bombardeados-y-como-quedaron_862754 Qué llugares de Siria fueron bombardeados y cómo quedaron] TN - 14/04/2018</ref>L'ataque foi refugáu pol presidente rusu [[Vladimir Putin]] espresando que "l'ataque favorez a los terroristes y afonda la crisis humanitaria", antes l'embaxador rusu en Washington, [[Anatoli Antonov]], alvirtió que "l'agresión contra Siria va tener consecuencies pa los países occidentales". El presidente siriu Assad afirmó qu'esta "agresión" nun fai más que "reforzar la so determinación de siguir lluchando y entartallar el terrorismu", un términu col que designa a los rebeldes. Per otra parte, el presidente d'Estaos Xuníos [[Donald Trump]] declaro nun [[tuit]] "mision cumplida"<ref>[https://tn.com.ar/internacional/vladimir-putin-l'ataque siria-viola-la carta-de-la-onu-favorez-los terroristes-y-afonda-la_862732 Vladimir Putin: “L'ataque a Siria favorez a los terroristes y afonda la crisis humanitaria”] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=siria-viola-la carta-de-la-onu-favorez-los terroristes-y-afonda-la_862732 Vladimir Putin: “L'ataque a Siria favorez a los terroristes y afonda la crisis humanitaria” |2=https://tn.com.ar/internacional/vladimir-putin-l%27ataque |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} TN - 14/04/2018</ref> == Batalla por Taqba - Etapa tres l'ataque d'EE.XX. (8 d'abril- 6 de mayu) == {{AP|Segunda Batalla d'A los Tabqa|l1=Segunda Batalla d'A los Tabqa}} Nesti periodu les fuercies de les SAA tuvieron que detenese nel frente de [[Hama]], a la mira de nuevos ataques per parte d'EE.XX., que caltenía los sos barcos nel mar Mediterraneu. Les operaciones aérees de la coalición tamién se detuvieron pola respuesta rusa de detener cualquier cooperación cola aviación aliada. Pela so parte les SDF aprovechando la retirada de les SAA del área de Jirah, y cola ayuda de comandos EE.XX. tomaron el control de delles aldegues al norte de Tabqa, que tres de delles selmanes de llucha facer col control de la ciudá y la so represa, colo que cortaron el pasu de les SAA qu'esperaba siguir la rivera sur del Eufrates, y llegar a al Raqqa. Turquía trató per diversos medios evitar qu'EE.XX. coordinara coles SDF la meyora a Raqqa, y nel so llugar utilizara a les FSA, p'asina menguar el poder de les YPG, estos intentos pasaron dende amenaces de fin de la cooperación hasta bombardeos en diverses zones de la frontera siria, lo cual obligó a los EE.XX. a mover parte de les sos fuercies regulares a la frontera siria colo que disuadió a los turcos de tratar de debilitar a les SDF. Gracies al ataque d'EE.XX. a Siria los rebeldes llograron pervalible tiempu pa entamar les sos defenses casi pulverizaes el mes anterior. Atrincherándose en Ziliquiat al sur de Latamina, el so últimu baluarte en Hama, que taba siendo asediado dende tolos lladrales, tando cerca de cayer pola ofensiva oficialista. El 8 d'abril militantes de Daesh intentaron romper la llinia de frente ente la ciudá de Tabqa y la presa del Éufrates mientres dos díes.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201704081068224978-terroristes-operacion-llucha-ataque/ |títulu=Daesh trata de llanzar contraofensiva cerca de Tabqa |fechaaccesu=9 d'abril de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> Siquier 381 persones —ente elles, 110 radicales— abandonaron el barriu Al Waer, l'últimu bastión de los rebeldes sirios en Homs. L'aviación siria fixo lo imposible en volver a entamar les misiones de combate a solo un día del bombardéu d'Estaos Xuníos a la base aérea de Shairat, asitiada al sureste de Homs. Pela so parte, el xefe del Puestu d'Observación Siriu, Rami Abdallá, sorrayó que fueron los caces Sukhoi los que realizaron los ataques sobre les agrupaciones illegales nel este de la provincia.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201704081068223949-al-waer-radicales-situacion/ |títulu=L'aviación siria obliga a los rebeldes armaos a abandonar el so últimu bastión en Homs |fechaaccesu=9 d'abril de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> Anúnciase que tres el bombardéu perpetáu por EE.XX., la base aérea de Shairat, na provincia de Homs, volvió funcionar.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/videoclub/201704081068221741-base-siria-ataque-eeuu/ |títulu=Asina funciona la base aérea siria de Shairat tres el bombardéu d'EEXX |fechaaccesu=9 d'abril de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> L'Exércitu siriu anuncia qu'atacó a un avión de reconocencia d'EE.XX. nel campu de la provincia de [[Qamishli]], nel nordeste de Siria.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/338120/ejercito-ataca-avion-eeuu-qamishli-fuxir |títulu=Exércitu siriu ataca a un avión d'EEXX y obligar a fuxir - - HispanTV.com |fechaaccesu=9 d'abril de 2017 |apellíu=HispanTV |sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 9 d'abril los insurxentes realicen lentes meyores en Daraa utilizando ataques suicides nel distritu de Manshia. Les SAA pel so llau enfrentar a Deash nel desiertu central de Homs tomando'l monte de Shaer. Les SDF anunciaron haber repelido el contrataque de Daesh y tomar l'aldega de Abbad.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/11-april-heavy-clashes-west-of-tabqa-town-surrounded-by-sdf |títulu=Heavy clashes west of Tabqa town surrounded by SDF |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 10 d'abril les SAA llograron realizar delles meyores y contraataques, aprovechando la reunudación de les operaciones aérees, recuperando Mardees nel frente de Hama, los montes d'A los Taj y Mazbad nel norte de Palmira. Pela so parte les SDF anunciaron la captura de Ayid Qabîr nel sur de Tabqa.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/10-april-northern-hama-saa-video-at-maardes-during-operation |títulu=Northern Hama: SAA Videu at Maardes during operation to control it. |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 11 d'abril les SAA tomaron Tel Shuwehneh al norte de Alepo, l'aldega de Khirbet Anden al suroeste de Tamoura nel campu norte de Alepo. Nel sector de Palmira les SAA siguen avanzando escontra'l sur siguiendo la carretera 90, tomando Qasr al-Halabat, Syriatel y Jabal Aftar.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/11-april-saa-captured-qasr-alhalabat--syriatel-and-jabal |títulu=SAA captured Qasr al-Halabat - Syriatel and Jabal Abtar (picture of Syriatel) / south of Palmyra |fechaaccesu=11 d'abril de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> El 16 d'abril tres la llegada de refuerzos les SAA y el sofitu de la RuAF entamaron una gran ofensiva rompiendo pal mediudía les defenses rebalbes nel frente occidental tomando Souran y na tarde Tell Bizam y A el-Maktab recuperando toles posiciones perdíes na segunda batalla de Hama. Mientres los rebeldes llanzaron bombardeos empobinaos al aeropuertu de Hama. Según informa la páxina Web Al-Masdar News, los cazabombarderos rusos llanzaron fuertes ataques contra oxetivos terroristes en delles ciudaes de la provincia de Hama, nel oeste de Siria, provocando la muerte d'un númberu ensin especificar d'elementos contrarios. El 18 d'abril les SAA facer col control del banzáu de Abu Quilla en Homs central al norte del aeropuertu T4, emburriando a Daesh escontra'l norte, llanzando delles ofensives en diversos puntos de la bolsa de Idlib, nel norte en Sheik Aquil, Rashdin al este de Alepo y los montes de Shwehna al sur, mientres continua un intensu bombardéu de la RuAF.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/18-april-clashes-between-assad-forces-and-rebels-near-of |títulu=Clashes between Assad forces and rebels near of Rashdin neighbourhood and Shwehna Mountain North and West Aleppo |fechaaccesu=19 d'abril de 2017 |idioma=en |sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com}}</ref> El 19 d'abril les SDF siguen la so meyora en Tabqa tomando l'aldega d'a los Hittash al sur de la ciudá, mientres siguen averándose a Raqqa dende'l norte tomando BirJarba, Jarwa, Hatash, entrando asina nel valle de Jalab.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/19-april-birjarba-jarwa-hatash-villages-captured-by-sdf-from|títulu=BirJarba, Jarwa, Hatash villages captured by SDF from ISIS, SDF forces penetrating the Jalab valley - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El gobiernu anuncia un alcuerdu pa la evacuación de los rebeldes abarganaos en Rankus y Sarghaya, amás del fin de la evacuación de 3000 persones de Fua y Kefraya.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/19-april-syria-about-3000-people-were-evacuated-today-from|títulu=Syria: About 3,000 people were evacuated today from Fuah and Kafraya. Another 300 people on 11 buses evacuated from Zabadani/Serghaya - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Los rebeldes pel so llau anuncien una nueva ofensiva por Daraa.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/19-april-daraa-albunian-almarsous-op-room-started-new-operations|títulu=Daraa: Al-Bunian Al-Marsous op. room started new operations vs pro-Government forces. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 20 d'abril los rebeldes llancen un ataque contra'l distritu al Manshiyaa en Daraa, anunciando la so captura.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/20-april-daraa-albunian-almarsous-op-room-announces-takeover|títulu=Daraa: Al-Bunian Al-Marsous op. room announces takeover of Al-Salkhadi block from pro-Assad at far end of Manshiyah - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SDF continua la so operación por Raqqa tomando Kabash Gharbi Saghir, Ruwayyan, Mazraat al-Hukumia y Tall Hazimah.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/20-april-syrian-democratic-forces-captured-kabash-gharbi|títulu=Syrian Democratic Forces captured Kabash Gharbi Saghir, Ruwayyan, Mazraat al-Hukumia and Tall Hazimah - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 21 d'abril Daesh llanza un ataque contra Deir ezZor tomando'l monte Hrabresh. El gobiernu siriu anuncia les negociaciones con Rusia por armamentu y bateríes de defensa antiaérea, por contratos d'estraición de gas y petroleu, según la presidencia más de la metá de les defenses fueron destruyíes na guerra.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-april-syria-and-russia-are-in-negotiations-on-the-supply|títulu=Syria and Russia are in negotiations on the supply of weapons, including air defense systems - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-april-president-assad-to-rianovosti-and-sputnik-more|títulu=President Assad to RIA_Novosti and Sputnik: More than 50% of our air defences were destroyed by the terrorists. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Anúnciase la llegada del sestu grupu de movíos d'a los Waer a Jarabulus, 2000 persones (450 families).<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-april-the-sixth-batch-of-displaced-people-from-alwaer|títulu=The sixth batch of displaced people from al-Waer neighbourhood are expected to move towards Jarabalus on Monday (the 24th of April 2017) and the estimated number who will be displaced towards Jarabalus on the day is 2000 people (450 families). - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 22 d'abril les SDF siguen col so intentu de formar un cercu nel norte de Raqqa tomando los poblaos d'Al-Hazimah y Mazra'at Tishrin.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/22-april-ypgled-sdf-forces-captured-alhazimah-and-mazraat|títulu=YPG-led SDF forces captured Al-Hazimah and Mazra'at Tishrin town, after heavy clashes against ISIS militants - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Mientres les SAA ruempen les defenses rebalbes en Hama. El 23 d'abril les SAA tres 62 díes d'ofensiva entren en Qabun.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/23-april-the-government-has-reached-qabun-urbanised-areas|títulu=The government has reached Qabun urbanised areas from the orchards (62 days after the start of their offensive) and captured Imam Hussein Mosque block, east Damascus, Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Infórmase que na ofensiva de Hama participa la RuAF pa protexer la meyora de les SAA.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/23-april-russian-officers-participate-the-battle-of-hama|títulu=Russian officers participate the battle of Hama to mark rebels targets for CAS jets - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 24 d'abril les SAA lideraos polos ISIS Hunters tomaron les llombes 969,7,1108,1132 y 1062 cerca de los campos ash Shaer al este de Homs.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/24-april-saa-led-by-isishunters-took-control-of-969711081132|títulu=SAA led by #ISISHunters took control of 969,7,1108,1132 and 1062 heights near ash Shaer East Homs - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SDF completen el cercu al tomar Hazima al norte de Raqqa tomando los poblaos de Kebish El-Xerbî, Kebish El-Şerqî, Um El-Tenek, Royan, Mezrea Tişrîn, El mioşêrefa Bakurê , Mishêrfa Başûr, El-Rehyat, Bîr Cerbo, Cerwe, El-Hetaş, Mezrea El-Hikûme, Hezîme, Xelwe Ebîd, Holo Ebid, Ebare, El-Kalte, Til El-Seded, Sikeriye, El-Elo y Zehre, y 311 miembros de Daesh.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/24-april-311-isis-members-were-killed-and-30-sdf-fighters|títulu=311 ISIS members were killed and 30 SDF fighters lost their lives since April 13. Captured villages: Kebish El-Xerbî, Kebish El-Şerqî, Um El-Tenek, Royan, Mezrea Tişrîn, El mioşêrefa Bakurê , Mishêrfa Başûr, El-Rehyat, Bîr Cerbo, Cerwe, El-Hetaş, Mezrea El-Hikûme, Hezîme, Xelwe Ebîd, Holo Ebid, Ebare, El-Kalte, Til El-Seded, Sikeriye, El-Elo and Zehre. - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Con esta captura les SDF reabren la carretera Hasaka Alepo Damascu cerrada dende 2013.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/24-april-syria-reopening-of-hasakaaleppodamascus-road-for|títulu=Syria: Reopening of Hasaka-Aleppo-Damascus road for the first time since 2013 - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === Ataque Turcu a los curdos === El 25 d'abril les fuercies aérees turques anuncien una campaña de bombardéu a los curdos en Siria ya Iraq, a les dos de la mañana ataquen de manera simultánea los cuarteles curdos nel pobláu de Derik nel noroeste de Siria y Sinjar n'Iraq, la parte curda confirmó l'ataque y la muerte de siquier 20 persones, 18 mancaos y 3 en situación crítica.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-april-turkish-warplanes-struck-ypg-command-hq--and--villages|títulu=Turkish warplanes struck YPG Command HQ and villages in Derik at 2:00 am last night, simultaneous to strikes on Sinjar. Casualties reported. - Iraq news map - News from Baghdad Mosul Erbil and Ramadi - iraq.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Iraq news map - News from Baghdad Mosul Erbil and Ramadi - iraq.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-april-pkkaffiliate-officials-turkish-attacks-have-led|títulu=PKK-affiliate officials: Turkish attacks have led to death and wounding of a number of our comrades, including 18 deaths in Derik, N-Y Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les fuercies turques bombardiaron les posiciones de les YPG en Qarrah Chouk y el monte de Karaçok al sur de Malikiyah. L'artillería turco atacó delles posiciones en Tal Rifat, en respuesta los curdos anuncien el zarru de la frontera y la paralización de negociaciones.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-april-artillery-shelling-by-turkish-army-on-sdf-locations|títulu=Artillery shelling by Turkish army on SDF locations near of Tal Rifaat. Negotiations between SDF and other groups in North Aleppo stopped - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El pentágo anuncia que l'ataque turcu foi realizáu de manera unillateral, ente que'l gobiernu d'Estaos Xuníos pide'l cese d'hostilidaes.<ref>{{cita web|url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-april-pentagon-says-deeply-concerníi-by-turkish-strikes|títulu=Pentagon says "deeply concerníi" by Turkish strikes on Kurdish forces: "We have expressed our concern to the government of Turkey." - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SAA llogren faese col control de la planta de Tishreen en Badia al Sham nel desiertu de Damascu oriental.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-april-progress-of-syrian-army-and-allies-in-eastern-damascus|títulu=Progress of the Syrian army and allies in Eastern Damascus towards Syrian desert as they launch an offensive against the FSA after IS was expelled by the FSA - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 26 d'abril repórtense meyores del exércitu turcu nes aldegues de Furfik, Firik, Marana'as y Ferferik nel norte de Afrín, col usu d'artillería y tanques.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/26-april-clashesh-between-ypgypj-and-turkish-forces-at-furfik|títulu=Clashesh between YPG/YPJ and Turkish forces at Furfik village West to Afrin, as Turkish army attacking their positions - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/26-april-turkihs-army-striking-with-tanks--and--howitzers|títulu=Turkihs Army striking with tanks and howitzers YPG positions in Firfirk / Ferferik, NW of Afrin, and in Mara'naz, SW of Azaz. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les YPG ordenen a tolos sos miembros nun dormir nes sos bases por medrana a un ataque turcu, y ordena l'ataque con morteros y artillería escontra Turquía na rexón de Hatay.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/26-april-ypg-attacked-with-mortars-to-turkeys-gendermerie|títulu=YPG attacked with mortars Turkey's gendermerie building in Hatay - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> L'artillería turco, xunto con tanques ataquen Aradah y Dirbesiyê, les YPG anuncien la destrucción de 2 tanques turcos, la muerte de 3 soldaos turcos y 5 mancaos.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/26-april-turkish-army-is-heavily-shelling-dirbesiy-town|títulu=Turkish army is heavily shelling Dirbesiyê town, Rojava, northern Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/26-april-3-turkish-soldiers-killed--and--5-soldiers--wounded|títulu=3 Turkish soldiers killed and 5 soldiers wounded in clashes Derbesiyeh border by YPG forces - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 27 d'abril continua l'ataque de l'artillería turco na rexón de Afrín, atancando Mullah Khalil y Çeqela Jorin, según partes de la frontera siria<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/27-april-turkish-army-extended-attacks-on-afrin-canton-bombarding|títulu=Turkish army extended attacks on Afrin canton, bombarding Mullah Khalil and Çeqela Jorin in Shia district. YPG responding - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 28 d'abril les SAA prindó la mezquita de Hedaya y la estación llétrica mientres avanza amodo en Qabun, amás del pasu de Durrat na frontera con El Líbanu.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/28-april-army-advancing-in-qaboun-and-some-unconfirmed-reports|títulu=Army advancing in Qaboun and some unconfirmed reports about army control Hedaya mosque in Qaboun - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Los rebeldes de Guta oriental enfrentar ente sigo Jaysh al Islam atacó a Hai'at Tahrir al-Sham y Faylaq al-Rahman, nes llocalidaes de Irbin, Kafr Batna, Madyara y al-Ash'ari, Ahrar al Sham anunció la so intervención nos enfrentamientos perdiendo tres miembros pidiendo'l fin de la llucha.<ref name="09b6be43">{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/28-april-this-morning-fierce-clashes-erupted-again-between|títulu=This morning, fierce clashes erupted (again) between rebel factions controlling the besieged eastern Ghouta, east of Damascus. By most accounts, Jaysh al Islam launched attacks on Hai'at Tahrir al-Sham (previously Jabhat al-Nusra) and Faylaq al-Rahman, 2 rival factions. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 29 d'abril Daesh llanzó un ataque sorpresa al sector de Kashnaser morriendo 30 soldaos de les SAA y 30 atacatantes de Daesh.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/29-april-more-than-30-isis-troops-killed-in-the-assault-on|títulu=More than 30 ISIS troops killed in the assault on regime forces near Um Miyal town in Aleppo southern countryside - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Tres dellos díes d'enfrentamientos EE.XX. unvia tropes a la frontera siria pa detener los ataques turcos.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/29-april-us-troops-at-an-asayish-checkpoint-after-passing|títulu=US troops at an Asayish checkpoint after passing through Qamishlo city centre - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/29-april-usled-coalition-tells-dailysabah-that-coalition|títulu=US-led coalition tells @DailySabah that coalition forces are conducting joint patrols along the Northwestern Syrian-Turkish border - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SAA siguen la so meyora en Jobar nes contornes de Damascu algamando la escuela Abdul Ghani Bajqani, tornando más crítica la situación rebalba nel interior.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/29-april-saa-forces-are-reaching-the-surroundings-of-abdul|títulu=SAA forces are reaching the surroundings of "Abdul Ghani Bajqani" school in the southern sector of Qaboun, Damascus, Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 30 d'abril les SAA avancen nel este de Homs tomando Tell Al-Alam, Tadmuriyah, Jibab Hamad, Rajm al-Qasr, Rajm al-Ali, Rajm al-Mudraju y delles llombes y granxes al nordeste de la planta Ebla.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/30-april-army-captured-tell-alalam-which-overlook-isis-held|títulu=Army captured Tell Al-Alam which overlook ISIS held Umm Sahrij in Jabal Al Shumariya in East Homs - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 1 de mayu les SDF anuncien el control de toles zones urbanes de los barrios antiguos de Tabqa, quedando dos distritos y la represa, amás anuncien la entrada de tropes ruses en Afrin pa defender la zona de Turquía.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/1-may-the-main-goal-of-russian-force-in-afrin--to-protect|títulu=The main goal of Russian force in Afrin - to protect YPG from Turkish attacks - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Los hermanos musulmanes y dellos grupos piden el cese al fueu en Gouta pa formar un grupu xuníu contra Assad.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/1-may-muslim-brotherhood-syria-statement-on-eastern-ghouta|títulu=Muslim Brotherhood Syria statement on Eastern Ghouta: - Refuse infighting, - Calls to form neutral gov, - Focus on Assad - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 2 de mayu'l grupu rebalbu Maghawir Al-Thawra anuncia la captura de Tarwaziyat Al-Waer, Sariyat Al-Waer, Jabal Ghurab, Badiyah Al-Sawab nel desiertu siriu de Daesh.<ref>{{cita web|url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/2-may-maghawir-althawra-prinde-tarwaziyat-alwaer-sariyat|títulu=Maghawir Al-Thawra prinde Tarwaziyat Al-Waer, Sariyat Al-Waer, Jabal Ghurab, Badiyah Al-Sawab,the vicinity of Al-Kam Sawab - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 3 de mayu la delegación rebalba anuncia que nun va participar na ronda de negociaciones de Astaná.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/3-may-the-rebel-delegation-is-suspending-the-meetings-because|títulu="The rebel delegation is suspending the meetings because of violent air strikes on civilians," rebel delegation member tells @AFP - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SAA prindaron les villes de Tadmuriya-al Khaliliat-Al muhasham y delles llombes nos montes Shomriya nel este de Homs, amás anúnciase la creación de zones de desescalada de violencia siendo garantes Irán, Turquía y Rusia.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/3-may-saa-and-its-allies-have-recaptured-villages-of-tadmuriyaal|títulu=SAA and its allies have recaptured villages of Tadmuriya-al Khaliliat-Al muhasham and some hills around Shomriya mountain in East Homs - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 4 de mayu Turquía anuncia'l zarru del pasu Bab Al-Hawa / Cilvegozu en Idlib, mientres siguen les escaramuzas coles SDF nel norte de Siria.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/4-may-clashes-between-fsa-and-sdf-near-um-jalud-village-north|títulu=Clashes between FSA and SDF near Um Jalud village north western Manbij city - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Empieza l'octavu convói de desplazdos d'a los Waer escontra Jarabulus. Anúnciase un alcuerdu ente Daesh y les SDF pa la evacuación de Tabqa colo que se da por rematada la batalla cola captura de la ciudá y la presa.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/4-may-tabqah-has-been-declared-totally-captured-from-is-including|títulu=Tabqah has been declared totally captured from IS, including Tabqah Dam. - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/4-may-isis-reached-an-agreement-with-sdf-to-withdraw-with|títulu=ISIS reached an agreement with SDF to withdraw with their families with individual weapons - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SAA anuncien el control del área de Talila a 18 km al sur de Palmira.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/4-may-saa-control-over-4-important-point-west-of-the-talila|títulu=SAA control over 4 important point west of the Talila area(18 km east of Palmyra) East Homs - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 5 de mayu'l Comandu d'Estaos Xuníos almite que los sos ataques aéreos en marzu destruyeron parte d'una mezquita en Idlib.<ref name="dc2c98a9">{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-may-a-us-central-command-investigation-found-that-a-march|títulu=A US Central Command investigation found that a March US airstrike in northern Syria did in fact strike a building that was part of a "mosque complex," two US defense officials told CNN Thursday. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Jaysh al Islam anuncia'l fin de la llucha contra les HTS.<ref name="dc2c98a9" /> Rusia declara que les 4 zones de seguridá apautaes entraren n'aición na nueche, mientres los rebeldes refuguen cualquier negociación con Rusia.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-may-russian-defense-ministry-safe-areas-in-syria-enter|títulu=Russian Defense Ministry: safe areas in Syria enter into force at midnight - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 6 de mayu les SAA lliberen Talat Al-Sheyhat y Tel Rajam, les llombes de Shiha y Rajm al-A'ali mientres avancen nel monte de Shumariyah al oeste de Homs.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/6-may-saandf-captured-talat-alsheyhat-and-tel-rajam--located|títulu=SAA/NDF captured Talat Al-Sheyhat and Tel Rajam located north of Tiyas A.B - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les FSA anuncien la lliberación d'Al-Halbah y Wadi Dalhous nel desiertu oriental.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/6-may-free-syrian-army-badiyah-forces-have-reportedly-captured|títulu=Free Syrian Army Badiyah forces have reportedly captured al-Halbah and Wadi Dalhous from IS, Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> == La batalla por Maskanah y Qabun (6 de mayu presente) == {{AP|Rotura de la Oposición Siria 2017|l1=Rotura de la Oposición Siria 2017|Asediu de Deir ez-Zor}} El 7 de mayu les FSA llancen un ataque n'[[As-Suwayda|as Swayda]] nel desiertu occidental col sofitu de Xordania y EE.UU: tomando delles posiciones del gobiernu controlando tola área de Tall Saad, el grupu Maghaweir Al Thowra establecieron un pasu fronterizu nel área de Waleed, Iraq.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/7-may-fsa-opposition-captured-tall-saad-area-in-nesuwayda|títulu=FSA (Opposition) captured Tall Saad area in NE-Suwayda province in south Syria during clashes vs government and NDF in prev days. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/6-may-maghaweir-al-thowra-has-established-a-syrian-border|títulu=Maghaweir Al Thowra has established a Syrian border checkpoint near Waleed, Iraq - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El gobernador d'[[Provincia de Hatay|Hatay]] y dellos grupos rebalbos desmintieron los rumores del esplegue de tropes regulares turques en Idlib.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/6-may-hatay-governor-deny-issuing-any-statement-on-turkish|títulu=Hatay Governor deny issuing any statement on Turkish forces enter Syria - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SAA prinden Talat Mudrajat nel oeste de Homs y realicen una contraofensiva contra les FSA al este de la base d'a los Seen recuperando tola área de Badia al Sham.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/7-may-ndf-captured-talat-mudrajat-in-east-homs--|títulu=NDF captured Talat Mudrajat in East Homs - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Tres dellos meses de tregua, impulsaos pola [[Segunda Batalla de Hama|segunda batalla de Hama]], los grupos opositores alliniar a Hai'at Tahrir al-Sham y Faylaq al-Rahman, qu'encabezaron la ofensiva contra'l gobiernu en tolos frentes. En Gouta la ofensiva llanzar dende Jobar, anque los dos primeros díes supunxeron una meyora rebalba fueron refugaos y corralaes. Al perder l'oxetivu común les distintes faiciones entraron en conflictu que pasó de acusiones d'ataques a llucha frontera mientres casi un mes. El 28 d'abril los rebeldes de Guta oriental enfrentar ente sigo Jaysh al Islam atacó a Hai'at Tahrir al-Sham y Faylaq al-Rahman, nes llocalidaes de Irbin, Kafr Batna, Madyara y al-Ash'ari, Ahrar al Sham anunció la so intervención nos enfrentamientos perdiendo tres miembros pidiendo'l fin de la llucha.<ref name="09b6be43" /> El 19 de mayu tres dellos díes de escaramuzas y acusaciones la llucha ente rebeldes reiniciar en Gouta, ente Faylaq al-Rahman, Hai'at Tahrir al-Sham y Jaish al Islam na llocalidá de Hawsh al-Ashari.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/19-may-fighting-has-resumed-between-faylaq-alrahman-hayat|títulu=Fighting has resumed between Faylaq al-Rahman, Hai'at Tahrir al-Sham and Jaish al Islam in Hawsh al-Ashari this morning - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 9 de mayu les fuercies ruses na base de Hmeimim realicen una parada militar pel día de la victoria.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/9-may-victory-day-military-parade-at-hmeimim-base|títulu="Victory Day" military parade at Hmeimim base - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 10 de mayu realiza la novena deportación d'a los Waer d'alredor de 2000 persones, na cual habíen soldaos rusos vixilando'l procesu.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/10-may-mass-deportation-from-homs-suburb-al-waer-toward-northern|títulu=Mass deportation from Homs suburb al Waer toward northern Syria continues. 9th batch with ~2000 people - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 11 de mayu les SAA tomen Rams Hamida en Homs.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/11-may-saa-and-its-allies-have-fire-control-over-rasm-hamidah|títulu=SAA and its allies have fire control over Rasm Hamidah. They will storm the village soon - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Estáu Islámicu llanzó ataques sorpresa nel sur de Tabqa matando a más de 100 milicianos de les SDF.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/11-may-is-announced-in-an-official-statement-thay-they-have|títulu=IS announced in an official statement thay they have killed about 100 #YPG militiamen in attacks in the East and West of #Raqqah. #Syrie - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Liwa Fajr al-Umma anuncia la so adhesión a Ahrar al-Sham en Ghouta, aportando a el tercer grupu armáu más poderosu.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/11-may-liwa-fajr-alumma-joins-ahrar-alsham-in-eastern-ghouta|títulu=Liwa Fajr al-Umma joins Ahrar al-Sham in eastern Ghouta, effectively the 5th most prominent group in the area joins the 4th most prominent. Ahrar spokesman says that Ahrar al-Sham has had 500 KIA in eastern Ghouta, and with this merger, they are the 3rd largest faction in the area. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 14 de mayu repórtense enfrentamientos ente grupos rebalbos en Jarabulus, l'exércitu turcu tuvo qu'intervenir.<ref>{{cita web|url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/14-may-again-clashes-between-ahrar-alsham-and-sultan-murái|títulu=Again clashes between Ahrar al-Sham and Sultan Murad Division in Jarablus led to injuries. After intervention by commanders the injured ones were brought to hospital. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 17 de mayu Estáu Islámicu llanza un ataque sorpresa en Hama prindando momentáneamente la carretera que va a Alepo nel área de Aqrab, dexando 34 muertos y 120 mancaos.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/18-may-multiple-sources-report-the-daesh-attack-has-been|títulu=Multiple sources report the Daesh attack has been in Hama repelled. Hama governor says 34 killed and 120 injured, mostly in Aqrab. Syria - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web|url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/18-may-brig-xen-wounded-in-is-attack-ne-of-salamiya-amaq|títulu=Brig Xen wounded in IS attack NE of Salamiya. Amaq now claiming Aqrab and Mabujah taken, fighting in Sabourah. - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Tres la intervención del exércitu turcu en Jarabulus Ahrar al-Sham y al-Jabhat al-Asala wal Tanmiya son obligaos a salir de la ciudá.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/18-may-as-per-turkeys-desire-for-police-control-ahrar-alsham|títulu=As per Turkey's desire for police control, Ahrar al-Sham and al-Jabhat al-Asala wal Tanmiya have withdrawn all assets from Jarablus. They call on all factions to follow. The town will be under control of a civilian administration. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 27 de mayu les SAA llancen un ataque al sureste de Gouta, tomando delles posiciones en Beit Nayem.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/27-may-east-ghouta-geolocation-by-allyoftruth-of-the-building|títulu=East Ghouta: geolocation by @AllyOfTruth of the building seized by pro-Government forces in South part of Beit Nayem. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 31 de mayu les SAA tomaron l'aldega de Barguoti nel oeste de Homs.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/31-may-syrian-army-took-control-of-barghouti-village-in-east|títulu=Syrian Army took control of Barghouti village in East Hama - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 1 de xunu un convói de refuxaos salió de Fua y Kafraya en direición a Alepo.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/1-june-several-kids-and-families-left-fuahkefraya-today-and|títulu=Several kids and families left Fuah-Kefraya today and arrived in government held areas. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 5 de xunu les SAA avancen al oeste de Salamiyah nel desiertu de Homs, siguiendo l'oleoductu.<ref>{{cita web|url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-june-saa-and-ndf-prinde-6-salem-checkpoints-on-the-petroleum|títulu=SAA and NDF prinde 6 Salem checkpoints on the petroleum pipeline east of Salamiyah in Hama countryside - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 19 de mayu'l grupu final de rebeldes sale del barriu d'a los Waer escontra Idlib y Jarabulus, declarándose oficialmente llibre al barriu a otru día.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/19-may-the-final-batch-of-rebels-and-their-familiescivilians|títulu=The final batch of rebels and their families/civilians are getting ready to exit from al-Waer neighbourhood in Homs to Idlib and Jarablus, Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 20 de mayu dan protestes n'a los Bab pola destrucción de viviendes per parte del exércitu turcu p'ampliar la base de la llomba de Sheik Aqil, 300 policías de les FSA entrenaos per Turquía fueron multaos por faltar al trabayu, ente que 80 fueron despidíos por actividaes illegales.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/20-may-inhabitants-in-albab-are-protesting-against-the-bulldozing|títulu=Inhabitants in al-Bab are protesting against the bulldozing of homes by the Turkish army in order to build a military base on Sheikh Aqil hill - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 8 de xunu 25 milicianos de los rebeldes apóyados per Turquía apurrir al sur de Tadif.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/8-june-around-25-fighters-from-euphrates-shield-groups-escaped|títulu=Around 25 fighters from Euphrates Shield groups escaped (defected) to Assad government-held areas - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=17 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 15 de xunu terminó la llimpieza d'escombros del distritu industrial d'a los Ramousah al sur de Alepo, delles tiendes y negocios reabrieron.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/15-june-shops-are-reopening-in-alramousah-industrial-district|títulu=Shops are reopening in al-Ramousah industrial district, and the last chunks of rubble are being removed from the district, Aleppo - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=27 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 16 de xunu al Safwa atacó'l frente occidental de Alepo.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/16-june-alsafwa-group-reported-heavy-clashes-near-scientific|títulu=Al-Safwa group reported heavy clashes near Scientific Research area west of Aleppo yesterday night - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=28 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SAA lliberen Tall Dibaret Debbeh تلة دبارة الديبة al este de Salamieh.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/16-june-east-hama-countryside-syrian-army-captured-tall-dibaret|títulu=East Hama countryside: Syrian Army captured Tall Dibaret Debbeh تلة دبارة الديبة in East Salamieh - News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Tel Afar operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=28 d'agostu de 2017|sitiuweb=News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Tel Afar operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 18 de xunu Irán (IRGC) confirma'l llanzamientu de 6 misiles balísticos Zulfiqar de 700km de rangu a posiciones d'estáu islámicu na gobernación de Deir ezZor.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/18-june-irgc-confirmed-lunch-ballistic-missiles-to-deirezzur|títulu=IRGC confirmed lunch ballistic missiles to Deirezzur in Syria target was ISIS Headquarters - News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Tel Afar operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=29 d'agostu de 2017|sitiuweb=News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Tel Afar operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === Meyora de les SDF escontra al Raqqa === El 11 de mayu lliberen la villa de Kirban Khan, el Rafi, al Ansar al norte de Raqqa.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/12-may-sdf-fighters-have-cleared-the-alansar-village-north|títulu=SDF fighters have cleared the al-Ansar village north of Raqqa of ISIS today. - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Alredor de 20.000 persones fueron movíes de les rexones cercanes de l'a los Raqqa.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/13-may-20-000-people-fled-raqqa--and--nearby-villages-the|títulu=20 000 people fled Raqqa and nearby villages the past days - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 13 de mayu conquisten la fábrica d'algodón a 4 km de Raqqa, y les villes d'Al-Atshana (al-Shahna), al-Malali y Tal Mahlas .<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/13-may-sdf-seized-cotton-factory-4km-north-east-of-raqqa|títulu=SDF seized cotton factory 4km north east of Raqqa - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 15 de mayu controlen la villa de Abdalah al Khalil y les 12 granxes circundantes lliberando 47 quilómetros cuadraos y la vila de la Khubra.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/15-may-sdfs-first-axis-captured-abdallah-village-second-axis|títulu=SDF's first axis captured Abdallah village. Second axis captured 12 farms, then both axes met, freeing an area of 47km2 - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 16 de mayu les SDF lliberen les villes de Abu Qira, al-Jiff, Arish y Baran.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/16-may-sdf-captured-abu-qira--and--aljiff-villages-from-isis|títulu=SDF captured Abu Qira and al-Jiff villages from ISIS, North Raqqa. Also clearing captured villages of Arish and Baran - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 17 de mayu avancen al oeste tomando Badr y nel este tomando Ghannam, Andalous y Maslum.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/18-may-sdf-captured-badr-village-eastern-axis-6km-east-of|títulu=SDF captured Badr village (eastern axis), 6km east of Raqqa, and Andalus and Mazloum villages (western axis) from ISIS - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 19 de mayu prinden Thoul Nayel, Hamrat Buwaytiyah, Al-Qadisiyah y Muddar a 5km nel noroeste de Raqqa.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/19-may-sdf-captured-thoul-nayel-hamrat-buwaytiyah-alqadisiyah|títulu=SDF captured Thoul Nayel, Hamrat Buwaytiyah, Al-Qadisiyah and Muddar 5km northeast Raqqa. 15 IS members killed - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 22 de mayu tomen Salabihya nel oeste.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/21-may-sdf-advanced-towards-sarhabiya-alsharqi-and-sarhabiya|títulu=SDF advanced towards Sarhabiya al-Sharqi and Sarhabiya al-Gharbi. After clashes SDF captured eastern Sarhabiya from ISIS. - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 23 de mayu les SDF anuncien la captura de Bir Hammad y al Yamamah al oeste de Raqqa.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/23-may-sdf-captured-bir-hammad-village-from-isis-alkhatuniyahalsahlabiyah|títulu=SDF captured Bir Hammad village from ISIS. Al-Khatuniyah/al-Sahlabiyah al-Gharbi was captured yesterday, alongside Ker Hamo and Hwaijat Faraj. - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 24 de mayu tres 3 díes d'ofensiva les SDF lliberen Hamra Nasir y Hamrat al Balasim al este y al Furqon al oeste.<ref>{{cita web|url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/24-may-sdf-prinde-al-furqon-west-of-raqqa--|títulu=SDF prinde Al Furqon west of Raqqa - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=9 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Llegó un convói de más de 100 camiones con armes d'Estaos Xuníos: armes antitanque, lanzagranadas MK19, rifles M4 y M16, Humvees, camiones y otros vehículos militares.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/24-may-over-100-trucks-loaded-with-us-arms-ammo-arrive-in|títulu=Over 100 trucks loaded with US arms, ammo arrive in north Syria. Reportedly consists of anti tank weapons, MK19 Grenade Launchers, M4 Carbine Rifles, M16 Assault Rifles Humvees, trucks and other military vehicles. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=9 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 25 de mayu les SDF llogren llegar al banzáu Baath camudándo-y el nome a Azadi.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/25-may-sdf-has-captured-the-village-of-gideran-north-of-azadibaath|títulu=SDF has captured the village of Gideran. North of Azadi/Baath dam - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 29 de mayu les SDF avancen al sur de Tabqa tomando Bir Akhu Hadlah, Bir Hajj al-Mufazi, Bir al-David.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/29-may-syrian-democratic-forces-captured-bir-akhu-hadlah|títulu=Syrian Democratic Forces captured Bir Akhu Hadlah, Bir Hajj al-Mufazi, Bir al-David and nearby dam + settlement. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 30 de mayu ante la meyora de les SAA llanzar a captura'l sur de Tabqa pa cortar el pasu a Raqqa prindando al Hawrah.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/30-may-reports-that-the-sdf-has-captured-alhawrah-from-is|títulu=Reports that the SDF has captured al-Hawrah from IS. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Al norte de Raqqa si llibera al Assidiya llegando a la entrada norte de Raqqa, mientres sigue la so meyora pa cortar la vía a Raqqa a les SAA tomando Hora, Baruda y Matruyah, Abu Kbei Sharqi yAbu Kbei Gharbi a 20 km al este de Tabqa, mientres Daesh replegar a Homs central y Deir ezZor, nel norte de Raqqa Daesh replegóse al interior de la ciudá y el cuartel.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/30-may-sdf-fighters-have-cleared-the-villages-of-hora-baruda|títulu=SDF fighters have cleared the villages of Hora, Baruda and Matruyah located 20 km east of Tabqa during the past 48 hours. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 3 de xunu tres dellos díes de llucha les SDF lliberen el pobláu de Mansoura al oeste de Raqqa.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/3-june-sdf-has-captured-the-town-of-mansura-from-isis-militants|títulu=SDF has captured the town of Mansura from ISIS militants. West of Raqqa city. - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 4 de xunu les SDF anuncien la captura total de la presa de Baath, l'aldega de Hunaydah.<ref>{{cita web |url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/4-june-confirmed-sdf-has-captured-baath-dam-from-isis--|títulu=Confirmed: SDF has captured Baath Dam from ISIS - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Daesh repliégase dafechu na ciudá y la base de la división 17 al norte de la ciudá, retirándose de Mazrat Harim al nordeste, Mazraat Qahtaniyah, Mazraat al-Adnaniyah, Bir al-Hashim, Yarub, Mazraat Rabia, as-Sukhuriyah al oeste<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/4-june-clashes-between-the-sdfypg-and-is-on-the-outskirts|títulu=Clashes between the SDF/YPG and IS on the outskirts of the farm of Qahtaniyah west of the city of Raqqa, Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/4-june-sdfypg-captured-the-town-of-khatuniyah-alongside-mazraat|títulu=SDF/YPG captured the town of Khatuniyah alongside Mazraat Qahtaniyah west of Raqqa; therefore, they have effectively besieged Mazraat al-Adnaniyah, Bir al-Hashim, Yarub, Mazraat Rabia, as-Sukhuriyah, and "Abu Sous", Raqqa Governorate, Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 5 de mayu les SDF completen el cercu nel oeste tando yá a 3 km de la entrada occidental de la ciudá, príndase Khatoniya y Hawy Hawa . Les SDF anuncien la próxima ofensiva pela ciudá.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-june-sohr-sdf-advance-west-of-alraqqah-and-reach-area-about|títulu=SOHR: SDF advance west of Al-Raqqah and reach area about 3 km away of the city and clashes are taking place to hold - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-june-sdf-controlled-khatoniya-and-hawy-hawa-west-raqqa|títulu=SDF controlled Khatoniya and Hawy Hawa West Raqqa - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === Segunda campaña pol desiertu Siriu (7 de mayu al 13 de xunetu) === {{AP|Segunda campaña del Desiertu siriu|l1=Segunda campaña del Desiertu siriu}}Primeramente empezó a lo llargo de la carretera que xune [[Damascu]] cola frontera iraquina. El so primer oxetivu yera prindar la carretera y el pasu fronterizu d'Al-Tanf, asegurando'l campu de Damascu d'un potencial ataque rebalbu. Más tarde, otros frentes tuvieron abiertos como parte de la operación mientres el desiertu, según la operación "'''L'Amanecer'''" contra Estáu islámicu coles mires de reabrir la carrertera Damascu-Palmira y preparar la ofensiva escontra [[Deir ez-Zor (ciudá)|Deir ez-Zor]]. El 22 de xunu les SAA prinden Wadi Al-Lawayzah cerca de la frontera iraquina al occidente d'Al-Bukamal / Deir Ez-Zor.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/22-june-saa-controls-wadi-allawayzah-near-iraqi-border-toward|títulu=SAA controls Wadi Al-Lawayzah near Iraqi border toward south Al-Bukamal / Deir Ez-Zor - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 de setiembre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 23 de xunu les SAA siguen la so meyora lliberando Wadi Al-Waer, el banzáu d'Al-Waer, Ard Al-Washash y Wadi Alluwayzi, llegando a 12 km de la estación de bombéu T2.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/23-june-saa-controls-wadi-alwaer--alwaer-dam-ard-alwashash|títulu=SAA controls Wadi Al-Waer , Al-Waer dam, Ard Al-Washash toward Al-Bukamal - News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Deir ez-Zur operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=10 de setiembre de 2017|sitiuweb=News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Deir ez-Zur operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les FSA llancen un ataque en Bir Qassaben Qalamoun tomando dellos puntos.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/23-june-proopposition-source-claims-rebels-have-launched|títulu=Pro-opposition source claims rebels have launched a counter-attack in Bir Qassab in East Qalamoun and taken several points there - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 de setiembre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 26 de xunu les SAA controlen Bir Dulaiyat al sureste de Palmira llegando al área de la base T2.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/26-june-saa-captured-bir-dulaiyat-area-in-east-homs--|títulu=SAA captured Bir Dulaiyat area in East Homs - News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Deir ez-Zur operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|sitiuweb=News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Deir ez-Zur operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les FSA llancen un contraataque recuperando l'área de Bin Qassab.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/26-june-fsa-was-also-able-to-control-several-positions-amidst|títulu=FSA was also able to control several positions amidst counter-attack to take back area of Bir Qassab from government. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 27 de xunu les SAA lliberen Bir Al-Jafeef y Bir Al-Buwaydah al sureste de Palmira.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/27-june-saa-captured-bir-aljafeef-and-bir-albuwaydah-in-east|títulu=SAA captured Bir Al-Jafeef and Bir Al-Buwaydah in East Homs - News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Deir ez-Zur operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|sitiuweb=News from war on ISIS in English from Iraq, Syria - Deir ez-Zur operation, Raqqa operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === La batalla por Masakanah (Operación Nube del Norte) 8 de mayu - 4 de xunu === {{AP|La batalla por Masakanah|l1=La batalla por Masakanah}}El 8 de mayu les SAA anuncien la movilización de les [[Fuercies Tigre (Siria)|Fuercies Tigre]] al norte de la [[gobernación de Alepo]], pa reiniciar la operación en direición a Tabqa y Raqqa. Les SAA realicen bombardeos nes villes onde fueron deteníes antes de la batalla de Hama. El 10 de mayu prinden Al Mahdoum al oeste de la base de Jirah.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/10-may-tigers-captured-al-mahdoum-village-near-jirah-airbase|títulu=Tigers captured Al Mahdoum village near Jirah airbase East Aleppo - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 11 y 12 de mayu Daesh llanzó un ataque a la carretera de Khasnaser y alredor de Jirah, cortando la meyora de les SAA siendo repelidos al anochecer.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/12-may-syrian-army-repelled-isis-attack-on-its-points-in|títulu=Syrian Army repelled ISIS Attack on its points in Wadi Al-Azeb area: the Road Khanaser - Ithrya is Safe - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/12-may-khanaser-road-reopened-after-syrian-army-repelled|títulu=Khanaser road reopened after Syrian Army repelled ISIS attack - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Pero pal 12 de mayu les SAA prinden la base de Jirah la cual fuera la etapa terminal del avance antes de la batalla de Hama.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/12-may-syrian-government-forces-have-entirely-captured-jirah|títulu=Syrian government forces have entirely captured Jirah airbase today from IS, Aleppo Governorate, Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Los díes posteriores l'exércitu siriu avanzó nuna columna ríxida pa embolzar a Daesh contra'l Eufrates nel este y la llaguna de Jabbur nel oeste. La meyora oficialista foi constante pero lentu hasta'l 23 de mayu tomando la fábrica d'azucre en Tal al Hamra, les defenses de Daesh colapsen replegando tol frente escontra Maskana.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/22-may-saa-reportedly-captured-tal-al-hamra-and-sugar-factory|títulu=SAA reportedly captured Tal al Hamra and Sugar Factory in East Aleppo - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 27 de mayu les SAA entartallen les defenses occidentales de Daesh nel llagu Jabbur tomando 11 villes.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/27-may-syrian-army-captured-from-isis-mawalih-sughir-mawalih|títulu=Syrian Army captured from ISIS: Mawalih Sughir, Mawalih Kabir, Mustarihat, Butushiya, Ramadaniya, Tausa, Kherbet Al Dhyb, Kherbet Hassan, Shehaya, Al Eub, Wadi Al Mawalih - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Nel sur de Maskana forzar Tigre avancen tomando al Bouduna y Qari, llegando a la estación de tren.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/27-may-tiger-forces-and-5th-corps-have-captured-al-bouduna|títulu=Tiger Forces and 5th Corps have captured Al Bouduna and Qari villages in East Aleppo - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 29 de mayu les SAA controlen tola rivera del Eufrates al norte de Masakanah.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/29-may-tiger-forces-and-5th-corps-have-captured-al-mazhara|títulu=Tiger Forces and 5th Corps have captured Al Mazhara and Khirbet al Sawdat in East Aleppo, - Syrian MoD - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 1 de xunu les SAA empiecen a cerrar el cercu dende'l sur de la ciudá tomando los cilos y les villes al sur. A otru día les defenses d'Estáu islámicu del suroeste de Maskanah colapsen, Daesh llanzar en retirada escontra Ithriya y Khanaser. Les tropes restantes de EI nel este replegar en Maskana, pela tarde y nueche les SAA sitien per completu la ciudá.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/2-june-tiger-forces-have-captured-al-namia-al-hamra-al-faysaliya|títulu=Tiger Forces have captured al Namia, al Hamra, Al Faysaliya, Ramadaniya, Masudiya, Jebab al Hamam-Jebab aysaylan, Khaliat in East Aleppo - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 3 de xunu les tropes del exércitu entren Maskanah y Daesh anuncien la rindición de la ciudá.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/3-june-isis-have-retreated-from-maskanah|títulu=ISIS have retreated from Maskanah - ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === Campaña de Damascu === {{AP|Batalla del este de Guta|l1=Batalla del este de Guta}} ==== La Batalla por Qaboun, Tishreen y Barzeh ==== Tres delles selmanes de sitiu, el 7 de mayu les SAA llogren romper les defenses rebalbes dende'l frente oriental de la bolsa, avanzando escontra l'oeste nun intentu de partir la bolsa en dos, lo que provocó que los rebeldes en Barze al trate abarganaos decidieren rindir el barriu. En Qaboun los rebeldes en primer instancia negar a rindise, pero al entrar les SAA dende'l frente occidental munchos depunxeron les armes, ente qu'otros trataron de llanzar un ataque final desesperáu al sur de la bolsa pa escapar a Jobar, rindiéndose definitivamente'l 12 de mayu. El 15 de mayu'l gobiernu proclamó la lliberación de los barrios tres la salida del últimu grupu d'insurxentes en direición a Idlib.<ref name=":3">{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/14-may-evacuation-of-qaboun-goes-on-by-the-end-of-today-1900|títulu=Evacuation of Qaboun goes on. By the end of today, 1,900 rebels and civilians will leave for the suburb of Idlib according to official government data for registered people intending to leave today, Damascus, Syria. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref name=":4">{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/15-may-all-rebes-from-alqaboon-have-exited-to-idleb|títulu=All rebels from Al-Qaboon have exited to Idleb - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> ==== La Batalla pol distritu de Jobar y el valle de Ain Terma ==== El 20 de xunu les SAA llancen un ataque dende tres direiciones, siendo repelidos al atapecer.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/20-june-jobar-summary-the-government-launched-a-big-attack|títulu=Jobar (summary): The government launched a big attack on 3 axes with around 15 airstrikes today. The rebels destroyed a bulldozer and a T-72 while damaging several armours; eventually, pro-Government forces were forced back to their starting point. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=29 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 21 de xunu les SAA lliberen la escuela de conducción al sur de Ain Terma<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-june-saa-controls-driving-school-in-ain-terma-valley-|títulu=SAA controls driving school in Ain Terma valley - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=29 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> y avancen hasta les mezquita de Gazwet Badr en Jobar.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/21-june-saa-captured-several-buildings-north-of-gazwet-badr|títulu=SAA captured several buildings north of Gazwet Badr Mosque which is under army control a long time / Jobar - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=29 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === Batalla de Daraa y el frente sur === El 3 de xunu tres dellos díes de tregua les FSA llancen un asaltu contra'l sur de Daraa, obligando a una retirada de les SAA n'a los Manshiyah.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/3-june-daraa-ahrar-alsham-released-its-first-footage-showing|títulu=Daraa: Ahrar Al-Sham released its first footage showing involvement in Al-Manshiyah battle. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 4 de xunu produz un intensu fueu d'artillería ente dambos bandos.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/4-june-rebels-thwarted-an-offensive-by-regime-forces-and|títulu=Rebels thwarted an offensive by regime forces and Hezbollah on the front of the Daraa camp and regain control of several buildings - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 6 de xunu'l mandu de les FSA piden a los grupos del frete sur un ataque xeneral en Daraa.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/6-june-fsa-in-southern-syria-call-for-general-mobilization|títulu=FSA in southern Syria call for general mobilization because pro-Assad forces gather troops since days - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=17 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 10 de xunu les SAA llancen un ataque a la zona oriental de la ciudá.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/10-june-daraa-progovernment-forces-renewed-an-assault-on|títulu=Daraa: Pro-government forces renewed an assault on eastern parts of Daraa (Palestinian Camp-Tariq Sad), heavy clashes with Bunyan Marsous Op. room. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=19 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 22 de xunu les rebeldes llancen un atque contra posiciones de la cuarta división acorazada.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/22-june-daraa-bunian-marsous--and--ras-sufuf-operation-rooms|títulu=Daraa: Bunian Marsous and Ras Sufuf operation rooms launched joint assault on pro-Government forces East of Palestinian Camp, encircling a group of 4th Division - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=10 de setiembre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 25 de xunu los rebeldes ataquen la ciudá de Baath.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/25-june-quneitra-southern-fronts-rebels-assaulting-government|títulu=Quneitra: Southern Front's Rebels assaulting government fortifications on Baath City front yesterday. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> == Quinta fase de la Operación Ira del Éufrates 6 de xunu presente == === La Batalla d'a los Raqqa === {{AP|Batalla d'A los Raqa (2017)|l1=Batalla d'A los Raqa (2017)}}El 5 d'agostu los combatientes de la quinta brigada del Exércitu pudieron entrar na ciudá d'Al-Sujna, les fuercies siries abarganaron a la citada urbe dende delles exes distintes, d'oeste, suroeste, sur y sureste. L'Exércitu siriu llogró algamar la exa occidental tres la recuperación del estratéxicu monte de Yabal Tantour. Ye probable que l'Exércitu siriu abandone la exa oriental de la ciudá p'afalar d'esa manera a los terroristes de EllL a retirase de la zona, en llugar d'atrincherase pa un llargu asediu. Mientres los enfrentamientos les fuercies siries amás acabaron cola vida del altu comandante Muawiya al-Hadirmi al-Zabarjandi, quien foi 'emir' de EllL n'A el-Sujna dende mayu de 2015, cuando los terroristes apoderar d'esa urbe.<ref>{{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/349610/ejercito-alsukhnah-homs-estado-islamico-matu-emir|títulu=Exércitu siriu apierta'l cercu a EllL nel so últimu feudu en Homs - - HispanTV.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-august-according-to-the-syrian-observatory-for-human-rights|títulu=According to the Syrian Observatory for Human Rights, the Syrian Army has taken control of the last IS-held town in Homs i.e. Sukhnah is under Syrian Army control. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les SAA prindaron Atshana, Muqlah Saghira y Muqlah Kabira al sur del Eufrates,<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-august-the-syrian-army-captured-atshana-muqlah-saghira|títulu=The Syrian Army captured Atshana, Muqlah Saghira, and Muqlah Kabira from IS. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> les SDF anuncien la captura del barriu al Karin en Raqqa.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/5-august-the-sdf-has-captured-the-neighbourhood-of-alkarim|títulu=The SDF has captured the neighbourhood of al-Karim from IS. North-west of Raqqa city. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 22 d'agostu retomóse la conexón terrestre ente la capital y dalgunes de la llocalidaes siries. Ye'l casu de Qamishli, nel nordeste del país. Pa los residentes, yera impensable va unos meses viaxar a Damascu una y bones les carreteres taben cortaes dende l'entamu del conflictu.<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.com/2017/08/22/los civiles-los-mas-castigaos-polos combates-en-raqa|títulu=Los civiles, los más castigaos polos combates en Raqa|fechaaccesu=27 d'agostu de 2017|fecha=22 d'agostu de 2017|sitiuweb=euronews}}</ref> El 24 d'agostu Amnistía Internacional denunció la peligrosa situación na que s'atopen los civiles bloquedos. Cientos d'ellos morrieron desque les Fuercies de Siria Democrática entraren nel feudu d'Estáu Islámicu. Naciones Xuníes cifra en siquier 20.000 los civiles atrapaos y pidió una posa humanitaria pa facilitar la salida de los civiles.<ref>{{cita web |url=http://es.euronews.com/2017/08/24/al-raqa-llaberintu-mortal-pa-los-civiles|títulu=Al Raqa, llaberintu mortal pa los civiles|fechaaccesu=27 d'agostu de 2017|fecha=24 d'agostu de 2017|sitiuweb=euronews}}</ref> == Batalla por Deir ez-Zor == {{AP|Campaña del este de Siria|l1=Campaña del este de Siria|Lliberación de Deir ez-Zor|Ofensiva de Abu Kamal (2017)|Batalla de Deir ez-Zor (setiembre–payares 2017)}} Na operación participen los soldaos del xeneral Hasan y les unidaes del Exércitu republicanu, encabezaes pol xeneral Zahredine. El Ministeriu de Defensa de Rusia informó que l'aviación rusa y la fragata Almirante Essen efectuaron un bombardéu que destruyó les posiciones de los terroristes de Daesh cerca de Deir Ezzor. Les tropes siries aprovecharon l'impautu d'esti ataque y rompieron l'asediu que los yihadistes calteníen sobre la llocalidá. La rexón de Deir Ezzor ye l'últimu baluarte siriu de Daesh, que lleva más de trés años asediando la capital de la gobernación.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201709081072221446-siria-meyora-soldaos-llucha-terroristes/|títulu=Asina sigue l'Exércitu siriu la so meyora na provincia de Deir Ezzor (videu)|fechaaccesu=9 de setiembre de 2017|apellíu=Sputnik|sitiuweb=mundu.sputniknews.com|idioma=es}}</ref> Ígor Konashénkov, voceru del Ministeriu rusu, señaló'l 4 d'ochobre que los ésitos del Exércitu siriu y la Fuercia Aérea rusa na llucha contra los estremistes nel país árabe contravienen a los planes del mandu militar d'Estaos Xuníos.<blockquote>Los mentaos ataques tienen una sola cosa de mancomún: toos vienen de una zona de 50 quilómetros alredor de la llocalidá de At Tanf, na frontera siriu-xordana. La mesma onde ta esplegada la misión militar d'EE.XX. y onde los americanos nun dexen averase nin a una distancia de cañonazu a les fuercies siries qu'escuerren a los estremistes</blockquote> === Contraataque d'Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante === Según el Ministeriu de Defensa rusu, la madrugada del 28 de setiembre unos 300 militantes del EI moviéronse tresportaos en decenes de vehículos touterrén hasta la ciudá d'A los Kariatein, na provincia de Homs, evitando los puestos secretos de control les fuercies siries "non por simple suerte". Esti grupu "cuntaba con coordinaes precises que pueden llograse solo con ayuda d'Intelixencia aérea. Unos datos, que al ser procesaos por especialistes, son apurríos pa realizar operativos de sabotaxe". Daesh trató de conquistar les zones altes d'A los Kariatein y esi mesmu día, l'Estáu Islámicu llanzó una serie d'ataques coordinaos contra otros puestos de les fuercies siries allugaos a lo llargo de la ruta Palmira - Deir ez Zor, utilizada p'abastecer a les fuercies siries nel valle del Éufrates. L'organismu militar rusu alvirtió a EE.XX. de que si consideren como casualidaes los últimos ataques del Estáu Islámicu, la Fuercia Aérea rusa ye capaz d'esaniciar toes estes "casualidaes" na zona sol so control.<ref>{{cita publicación |títulu=Rusia: La zona de la misión militar d'EE.XX. ye fonte d'ataques del EI a les fuercies siries|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/251972-rusia-zona-mision-militar-eeuu-fonte-ataques-fuercies-siries|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2017|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> === Lliberación de la ciudá === Les autoridaes siries proclamaron el 3 de payares la&nbsp;lliberación total&nbsp;de la ciudá tres la eliminación d'un gran númberu d'estremistes. La televisión oficial informó que los soldaos destruyeron armes y retiráu mines y esplosivos pertenecientes a los yihadistes. Magar esta victoria del exércitu siriu,&nbsp;el Dáesh inda sigue tando presente en zones del sur y l'este de la provincia de Deir al Zur, que tuvo controlada pol grupu Estáu Islámicu dende xunetu de 2014.<ref>{{cita publicación |títulu=Les autoridaes siries proclamen la lliberación total de la ciudá de Deir al Zor del Dáesh|url=http://es.euronews.com/2017/11/03/les autoridaes siries-proclamen-la-liberacion-total-de-la ciudá-de-deir-a la fecha=3 de payares de 2017|fechaaccesu=4 de payares de 2017|periódicu=euronews|idioma=es}}</ref> = Ofensives del Exércitu Siriu, destrucción de les bolses rebalbes y la cayida de Afrín (xineru 2018 - presente) = === Ofensives contra los Rebeldes ya Islamistes per parte del Exércitu Árabe Siriu === ==== Ofensiva por Abu ad Duhur ==== {{AP|Segunda campaña del noroeste de Siria|l1=Segunda campaña del noroeste de Siria}}Tres la derrota d'Estáu Islámicu, les SAA movilizaron el so personal incluyíes forzar Tigre según milicianos escontra'l sur de Idlib, pa llanzar una gran ofensiva contra Abu ad Duhur y el so aeródromu en control de milicies islamistes. Xenerando un frente d'ataque de 20 km d'anchu, mientres se llanzaben ataques dende l'occidente de Kashnaser, Tres una lenta meyora los primeros díes, les defenses rebalbes colapsaron pal 8 de xineru batiéndose en retirada total hasta'l 10 de xineru entamando una contraofensiva xunto con ataques suicides y llixeres meyores en dellos puntos, pela redolada del aeropuertu y el sur de la ciudá de Abu ad Duhur. La contraofensiva foi despezada pela tarde del día siguiente. Mientas delles faiciones retirar escontra Idlib ante l'eminente cercu. El 23 de xineru les SAA prinden Khafiyah y Khafa al occidente de Abu al Duhur, abarganando la ciudá.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/23-january-saa-captured-khafiyah-village-west-of-abu-duhur|títulu=SAA captured Khafiyah village West of Abu Duhur Idlib - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=4 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 24 de xineru les HTS anuncien l'ingresu de tropes turques pa revisar el frente.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/24-january-hts-claims-a-turkey-military-delegation-entered|títulu=HTS claims a Turkey military delegation entered Idlib through Kafr Lusin for a reconnaissance and scouting operation in Idlib/Aleppo area - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=30 de marzu de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 29 de xineru les SAA lliberaron la ciudá de Abu Al-Duhur de Hayat Tahrir Al-Sham, l'Exércitu volvió a entamar la so ofensiva alredor de Abu Al-Duhur aproximao a les 22:00, hora llocal, y consiguió cutir les defenses rebalbes en Tal Al-Izzo dempués d'una curtia batalla y allanó el camín pa imponer el control sobre'l distritu occidental, terminando cola lliberación de la ciudá.<ref>{{cita web |url=https://www.hispantv.com/noticias/siria/367019/fuercies-tigre-lliberar-terroristes-idlib|títulu=Exércitu siriu llibera d'Al-Qaeda otra ciudá estratéxica en Idlib {{!}} HISPANTV|fechaaccesu=31 de xineru de 2018|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> Dempués de lo que les HTS retirar escontra Saraqib última llocalidá d'importancia antes de Idlib, onde soportaron un intensu bombardéu aereu, de la RuAF provenientes de la base aérea de Hmeimim.<ref>{{cita web |url=https://www.hispantv.com/noticias/siria/367132/idlib-ataca-rebalbes-aviacion-rusa|títulu=Videu: Aviación siria y rusa ataca posiciones 'rebalbes' en Idlib {{!}} HISPANTV|fechaaccesu=31 de xineru de 2018|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> ==== Ofensiva por Guta Oriental (18 de febreru - 14 d'abril (1 mes, 3 selmanes y 6 díes)) ==== {{AP|Ofensiva de Guta Oriental (Febreru–Abril 2018)|l1=Ofensiva de Guta Oriental (Febreru–Abril 2018)|Batalla del este de Guta|Batalla de Harasta (2017–18)}} [[Ficheru:Operation Damascus Steel.svg|miniaturadeimagen|347x347px|Operación acero de Damascu]] Tres la conquista de [[Guta (Siria)|Guta]] Occidental y Abu ad Duhur, les fuercies de choque del exércitu siriu movilizar escontra Guta Oriental, incluyíes tolos batallones d'asaltu de forzar Tigre y la cuarta guardia republicana, tres dellos díes d'intensu bombardéu, el 25 de febreru llanzaron un asaltu nel frente oriental abarganando An Nasabiyah. Guta pal el 24 de febreru atopábase controlada na so parte oriental y norte por Jaysh Al Islam, una formación islamista sofitada por Arabia Saudita que busca reemplazar al Gobiernu secular por unu islámicu sunii (Jaysh Al Islam ye acusáu de ser sectariu ya igualmente repulsivo na so retórica, táctiques y oxetivos que'l EI. Arreyar n'execuciones públiques y el so fundador, el fináu Zahran Alloush, fixo un llamamientu públicu abogando por un llimpieza étnica contra les minoríes relixoses de Damascu), el sur atópase controláu por Faylaq Al Rahman, aliáu de Hayet Tahrir Al Sham (HTS), últimu nome de la filial d'Al-Qaeda en Siria. HTS tamién tien una pequeña presencia en Guta Oriental, al igual que Ahar Al Sham y Nour Al Din Al Zenki, que solíen recibir armes d'Estaos Xuníos.<ref>{{cita publicación |títulu="Aullíos" solo contra Damascu: Lo que los medios occidentales nun cunten de Guta Oriental|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/264767-medios-occidentales-cuntar-guta-oriental|fechaaccesu=6 de marzu de 2018|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> El 11 de marzu, les SAA arrodiaron Douma, dempués d'avanzar dende Mesaraba a Mudeira, pudiendo xunise al frente que venía dende Harasta, mientres delles unidaes fueron movilizaes p'asaltar Mesraba dende Beit Sawa.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army surrounds Jaysh Al Islam stronghold in East Ghouta|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-surrounds-jaysh-al islam-stronghold-in-east-ghouta/|fecha=11 de marzu de 2018|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref> Mientres la nueche l'exércitu siguía cola so meyora tomando delles zones cerca de Harasta, estremando la bolsa en 3, dexando llanzar una ofensiva contra Harasta.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army prepares to storm strategic East Ghouta town - map|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-prepares-to-storm-strategic-east-ghouta-town-map/|fecha=11 de marzu de 2018|fechaaccesu=11 de marzu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180315052549/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-prepares-to-storm-strategic-east-ghouta-town-map/|archivedate=2018-03-15}}</ref> Pal 25 de marzu más de 108.000 persones abandonaron Guta Oriental desque se declaró la tregua humanitaria a finales de febreru, según el Centru rusu pa la reconciliación. Taben habilitaos dos corredores pa la evacuación. Mientres, l'Exércitu recuperó'l control de Ain Tarma y Jarasta.<ref>{{cita web |url=https://actualidad.rt.com/video/266587-miles-persones-abandonar-guta-oriental|títulu=Más de 108.000 persones abandonen Guta oriental|fechaaccesu=26 de marzu de 2018|sitiuweb=RT n'Español|idioma=es}}</ref> El 31 de marzu'l Mandu Xeneral del Exércitu y les Fuercies Armaes informaron que toles ciudaes y llocalidaes de Guta Oriental pasaron al control del Exércitu siriu, desbloquiando tamién, per primer vegada en siete años, l'autovía que comunica la capital col centru del país. Dempués de que siquier 6.000 insurxentes y les sos families abandonaren la zona.<ref>{{cita publicación |títulu=Lliberen toles ciudaes de Guta Oriental y desbloquien una autovía clave a Damascu|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/267115-siria-guta-liberacion-rebalbos-damascu|fechaaccesu=1 d'abril de 2018|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> Según l'el xefe del principal mandu operativu del Estáu Mayor de les Fuercies Armaes de Rusia, Serguéi Rudskói, "En total, dende l'empiezu de les poses humanitaries 143.194 persones fueron evacuaes de Guta Oriental, ente elles 105.857 civiles, según 13.793 militantes y 23.544 miembros de les sos families, (...) alredor de 40.000 persones tornaron a los sos llares".<ref>{{cita publicación |títulu=Moscú: 143.000 persones fueron evacuaes de Guta Oriental mientres l'altu'l fueu humanitario|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/267090-moscu-143000-personas-evacuadas-guta|fechaaccesu=1 d'abril de 2018|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> El 6 d'abril les SAA asaltaron la ciudá de Duma, l'últimu feudu insurxente, dempués de que llanzaron dellos ataques con misiles contra Damascu. Los aviones de combate de Siria, sofitaos pola aviación rusa, volvieron a entamar los ataques aéreos. Les meyores del Exércitu siriu produciéronse un día dempués de la violación del alcuerdu d'evacuación de Duma, controlada por Yeish Al Islam, por cuenta de les diferencies ente los sos cabezaleros, esta fregadura producióse dempués del cambéu del xefe negociador Abo Ammar Dalwan (xefe de la oficina política) por Abo Qusay ad-Deirani (asistente de la oficina política de la faición insurxente).<ref>{{cita web |url=https://www.hispantv.com/noticias/siria/373359/ejercito-ofensiva-guta-damascu-rebalbos|títulu=Exércitu siriu enfusa en Duma, peracabo feudu terrorista en Guta {{!}} HISPANTV|fechaaccesu=7 d'abril de 2018|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Update: Details remanez on how rebels sabotaged Douma reconciliation-evacuation deal|url=https://www.almasdarnews.com/article/update-details-remanez-on-how-rebels-sabotaged-douma-reconciliation-evacuation-deal/|fecha=7 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 d'abril de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref> El 7 d'abril tres un intensu bombardéu y un ataque dende diversos frentes rompieron les primeres llinies de defensa nel frente occidental encabezaos por forzar Tigre y les milicies palestines, ente que la Guardia Republicana avanzaba dende ar Rayahn, entrando a la ciudá pela nueche, amenorgando la so área de control a 19 quilómetros cuadraos.<ref>{{cita web |url=https://www.sana.sy/es/?p=80158|títulu=L'Exércitu siriu apruz nes primeres llinies de los terrorisats del Exércitu del Islam en Duma – L'Axencia Árabe Siria de Noticies|fechaaccesu=7 d'abril de 2018|sitiuweb=www.sana.sy|idioma=en-US}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Confirmed: Details remanez on key Syrian Army, allied units involved in Douma operation, what front they are on|url=https://www.almasdarnews.com/article/confirmed-details-remanez-on-key-syrian-army-allied-units-involved-in-douma-operation-what-front-they-are-on/|fecha=7 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 d'abril de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Map update: Jaysh al Islam reduced to 19 km² control of east Damascus as Syrian Army aims to finish job|url=https://www.almasdarnews.com/article/map-update-jaysh-al islam-reduced-to-19-km²-control-of-east-damascus-as-syrian-army-aims-to-finish-job/|fecha=7 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 d'abril de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref> El 13 d'abril armes químiques fueron llanzaes a la ciudá de Guta col fin d'esvalixar a los últimos grupos insurxentes de la zona. Magar el presidente al-Asad a negáu que foi'l so gobiernu quien ordenó l'ataque ye daqué claro que depués del incidente les sos fuercies armaes llograron disuadir los ataques del Isis na rexón. Los ataques con armes químiques dexaron un total de 59 muertos de los cualos 27 fueron civiles sirios. El 16 d'abril el Comandu Xeneral de les Fuercies Armaes de Siria proclamó oficialmente la lliberación de Duma y toa Guta Oriental. Les unidaes d'inxeniería empezaron a buscar y desactivar les mines y artefautos esplosivos instalaos polos terroristes en Duma. El Comandu Xeneral de les Fuercies Armaes del país árabe sorrayó que "nun va dexar de lluchar contra'l terrorismu y de desarraigarlo onde seya que s'atope nel territoriu siriu, inclusive si dalgunos países intenten protexelo".<ref>{{cita publicación |títulu=L'Exércitu siriu anuncia la lliberación completa de Guta Oriental de terroristes|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/268537-ejercito-siria-lliberar-guta-oriental-terroristes|fechaaccesu=15 d'abril de 2018|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> ==== Ofensiva por Qalamoon Oriental ==== A principios d'abril, Rusia y Siria dieron un ultimátum a los milicianos armaos asitiaos nel este d'Al-Qalamun por qu'abandonaren la zona. Tres la derrota la derrota rebalba en Guta les SAA llanzaron una ofensiva contra Dumayr y Ruhayba, en fracasando les negociaciones de reconciliación, obligando a los rebeldes a rindise y apurrir les ciudaes pal 17 d'abril empezando'l treslláu de los rebeldes del grupu Maghawir Al-Sahra, a Idlib. Pal 20 d'abril forzar Tigre avanzaron ensin contratiempos nos montes de Jabal Batra y Jabal Afail onde s'escondieron los insurxentes que se negaron a rindise, aprovechándose de los sos sistemes de covarones, siendo hostigados con granaes y fueu d'artillería, pa obligalos a salir. El 21 d'abril los insurxentes empezaron a sacupar les ciudaes de Rohaiba, Yairud y Nasiria, esperábase la salida d'unos 3200 combatientes y los sos familiares abandonen, dirixir a la ciudá de Yarbulus y a Idlib. L'Exércitu siriu incuató siquier quince tanques de combate.<ref>{{cita web |url=https://www.hispantv.com/noticias/siria/374849/rebeldes-evacúen-qalamoun-damascu-terroristes|títulu='Rebalbos' sirios empiecen a sacupar Al-Qalamun Oriental {{!}} HISPANTV|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 24 d'abril declárase oficialmente la lliberación de Qalamoon. ==== Ofensiva pola bolsa de Rastán ==== La bolsa de Rastán nel norte de Homs y sur de Hama, pa mediaos d'abril ye la última bolsa so control rebalbu, delles llocalidaes noroccidentales de la bolsa aceptaron l'alcuerdu de reconciliación, pero cola negativa de los insurxentes hai rindir se anunció la futura operación contra la bolsa, que soporta un intensu bombardéu y operaciones terrestres dende'l sur. El 28 d'abril los insurxentes sufrieron grandes perdes productu d'un intensu bombardéu en Hirbnafsah y Zara, morriendo siquier 15 militantes y decenes de mancaos.<ref>{{cita publicación|títulu=Rastan rebels suffer big losses after Syrian Army artillery, Russian warplanes launch joint attack in south Hama - details|url=https://www.almasdarnews.com/article/rastan-rebels-suffer-big-losses-after-syrian-army-artillery-russian-warplanes-launch-joint-attack-in-south-hama-details/|fecha=28 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180625081042/https://www.almasdarnews.com/article/rastan-rebels-suffer-big-losses-after-syrian-army-artillery-russian-warplanes-launch-joint-attack-in-south-hama-details/|archivedate=2018-06-25}}</ref> El 9 de mayu continua la evacuación de los insurxentes, l'operativu ye dirixíu pol comandante de Forzar Tigre del Exércitu Siriu Xeneral Suheil Al-Hassan, los rebeldes del pandu d'a los Rastan apurrieron les sos armes pesaes y atópense a la espera del so treslláu a Jarabulus, ente que los rebeldes del norte de Homs refugaron l'alcuerdu y atópense a la espera de la ofensiva de les SAA.<ref>{{cita publicación|títulu=Prominent Syrian Army commander repares rebels surrendering in northern Homs (videu)|url=https://www.almasdarnews.com/article/prominent-syrian-army-commander-repares-rebels-surrendering-in-northern-homs-videu/|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=9 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref> Hasta la fecha sacupáronse 6194 insurxentes en direición a Jarabulus en dos díes, polo que, Turquía pidió retárdese la evacuación alegando motivos loxísticos, mientres la xornada apurriéronse 1 BMP, 4 morteros y municiones, rifles B9, MLRs de 107 mm, 1 ametralladora pesada 14.5 mm y una de 23 mm.<ref>{{cita publicación|títulu=Evacuation of north Homs militants delayed upon Turkey's request|url=https://www.almasdarnews.com/article/evacuation-of-north-homs-militants-delayed-upon-turkeys-request/|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=9 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630030341/https://www.almasdarnews.com/article/evacuation-of-north-homs-militants-delayed-upon-turkeys-request/|archivedate=2018-06-30}}</ref> El 13 de mayu 100 autobuses entraron nel norte de la bolsa, saliendo 32 pela mañana.<ref>{{cita publicación|títulu=Departing rebels attempt to smuggle heavy weapons out of northern Homs|url=https://www.almasdarnews.com/article/departing-rebels-attempt-to-smuggle-heavy-weapons-out-of-northern-homs/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702100403/https://www.almasdarnews.com/article/departing-rebels-attempt-to-smuggle-heavy-weapons-out-of-northern-homs/|archivedate=2018-07-02}}</ref> Dellos grupos d'insurxentes de les HTS negáronse a salir de la bolsa avanzando al noroeste pa realizar el so defensa final, les HTS alieguen qu'apurrir la bolsa ensin engarrar daría la oportunidá d'una nueva ofensiva a gran escala del exércitu.<ref>{{cita publicación|títulu=Despite ongoing evacuations, several militants refuse to surrender northern Homs|url=https://www.almasdarnews.com/article/despite-ongoing-evacuations-several-militants-refuse-to-surrender-northern-homs/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702123438/https://www.almasdarnews.com/article/despite-ongoing-evacuations-several-militants-refuse-to-surrender-northern-homs/|archivedate=2018-07-02}}</ref> El 14 de mayu decenes d'autobuses entraron a les llocalidaes del campu norte de Homs y sur de Hama al traviés del corredor de Samalil.<ref>{{cita web |url=https://www.sana.sy/es/?p=82500|títulu=Otru grupu de terroristes y los sos familiares saleen del campu norte de Homs escontra Idleb – L'Axencia Árabe Siria de Noticies|fechaaccesu=15 de mayu de 2018|sitiuweb=www.sana.sy|idioma=en-US}}</ref> 73 autobuses y decenes de vehículos particulares treslladaron a cientos d'insurxentes y los sos familiares dende la zona rural del norte de Homs y sur de Hama escontra'l sur de la provincia de Idleb. La mayoría de los salientes yeren de Houla y concentráronse enriba de la ponte de Rastán na carretera ente Homs y Hama.<ref>{{cita web |url=https://www.sana.sy/es/?p=82490|títulu=Sigue salida de terroristes y los sos familiares del campu norte de Homs – L'Axencia Árabe Siria de Noticies|fechaaccesu=15 de mayu de 2018|sitiuweb=www.sana.sy|idioma=en-US}}</ref> El 15 de mayu les SAA anuncien la recuperación de 14 poblaos en Rastan tres la retirada de los insurxentes lliberando 230 quilómetros cuadraos, Qantra, Dalak, Quneitrat, Taloul Hamr, Daminah, Abu Hammam, Deir Foul, Khirbat Marar, Asaleh, Zafaraneh, Hawsh Hajjo, Ayn Hussein y Bregheth.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army takes control of 14 towns in northern Homs (map)|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-takes-control-of-14-towns-in-northern-homs-map/|fecha=15 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180703163927/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-takes-control-of-14-towns-in-northern-homs-map/|archivedate=2018-07-03}}</ref> === Campañes contra Estáu Islámicu === ==== Ofensiva pel sur de Damascu ==== {{AP|Ofensiva del sur de Damascu (Abril - Mayu 2018)|l1=Ofensiva del sur de Damascu (Abril - Mayu 2018)|Ofensiva del Sur de Damascu (Marzu 2018)|Ofensiva del sur de Damascu (Xineru–Febreru 2018)}} Tres el cese al fueu previo a la rindición de Duma, les SAA treslladaron el gruesu de la fuercies de choque al sur de Damascu, según milicianos palestinos, p'asaltar les posiciones d'Estáu Islámicu y les HTS, ofensiva retrasada pol ataque a Siria per parte de la coalición, en primer instancia llegar a un alcuerdu pa la salida de milicianos de les HTS lo que foi aprovecháu por Estáu Islámicu, pa tomar les posiciones dexaes. Una segunda ronda llogró un alcuerdu ente'l gobiernu y Estáu Islámicu pa la so salida a Deir ez Zor, siendo esta refugada per una parte de los milicianos, colo que'l 19 d'abril empezó la ofensiva terrestre dende tolos frentes, colapsando les defenses esteriores, dexando l'ingresu de les SAA en Yarmuk dempués de trés años de control del EI. El 20 d'abril l'Exércitu siriu recuperaron el control de la llocalidá estratéxica d'Al-Zin, cortando asina una ruta vital que coneuta les llocalidaes clave de Hayar al-Aswad y Yalda.<ref>{{cita web |url=https://www.hispantv.com/noticias/siria/374886/ejercito-llibera-estáu-islamico-damascu|títulu=Exércitu siriu arrampuña a Daesh un estratéxicu barriu de Damascu {{!}} HISPANTV|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 25 d'abril tres el colapsu de la primer llinia defensiva los defensores replegar a Hayar al Aswad, onde l'exércitu caltién un bombardéu constante con artillería pesao pa destruyir l'entrevesgáu sistemes de túneles, trincheres y posiciones fortificaes. Les HtS presentes nel campu de Yarmuk, condicionaron la derrota d'Estáu islámco como requisitu pa la so rindición. El 28 d'abril depués de 10 díes d'ofensiva les defenses nel frente occidental d'Estáu Islámicu colapsen obligando a una retirada total, perdiendo'l control d'un terciu del so territoriu, con esto les SAA y les milicies palestines recuperaron el control total del distritu d'a los Qadam, colo cual l'exércitu llanzó un ataque total dende toles direiciones escontra'l distritu d'Al-Hajar al-Aswad.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army bulls through ISIL's defenses in southern Damascus (videu)|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-bulls-through-isils-defenses-in-southern-damascus-videu/|fecha=29 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref> El colapsu d'Estáu Islámicu dar cola captura d'Al-Madaniyah el día anterior, colo cual les SAA asaltaron Al-Asali y A el-Jorah.<ref>{{cita publicación|títulu=Breaking: Syrian Army scores massive advance in south Damascus amid total collapse of ISIS defenses|url=https://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-scores-massive-advance-in-south-damascus-amid-total-collapse-of-isis-defenses/|fecha=28 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180625080946/https://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-scores-massive-advance-in-south-damascus-amid-total-collapse-of-isis-defenses/|archivedate=2018-06-25}}</ref> El 3 de mayu tres 14 díes d'ofensiva les fuercies palestines y les SAA partieron la bolsa en dos, depués d'un intensu combate y bombardéu continuu les llinies defensives colapsaron, obligando a los defensores a fuxir al centru d'a los Hajar al Aswad, pa enfrentar la resistencia final, ente que los demás combatientes de Daesh, abellugar en Yarmuk. Esta meyora diose gracies a la rindición de les HTS en Yarmuk, dexando l'asaltu dende toles direiciones. El 9 de mayu les milicies palestines y l'exércitu siriu destruyeron les defenses del norte de Hajar al Aswad na cai 30, faciéndose col control del estadiu Palestina, y les piscines Bassil, entrando nel campu de Yarmuk per primer vegada dende 2012.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army enters deadliest part of Yarmouk Camp for first time in years|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-enters-deadliest-part-of-yarmouk-camp-for-first-time-in-years/|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=9 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630031721/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-enters-deadliest-part-of-yarmouk-camp-for-first-time-in-years/|archivedate=2018-06-30}}</ref> El 10 de mayu les SAA tomaron el control total de los distritos de Yalda, Babila y Beit Sahm, en tomando'l control del frente con Estáu Islámicu.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army takes full control of three southern Damascus towns for first time since 2012 (map)|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-takes-full-control-of-three-southern-damascus-towns-for-first-time-since-2012-map/|fecha=11 de mayu de 2018|fechaaccesu=11 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630215820/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-takes-full-control-of-three-southern-damascus-towns-for-first-time-since-2012-map/|archivedate=2018-06-30}}</ref> El 13 de mayu mientres la mañana les SAA empobinaes pola 42 brigada de la Guardia Republicana asaltó'l frente de la cai 30 tomando la escuela Assad bin Furat,<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army, Palestinian forces storm Yarmouk camp, Hajar Al-Aswad from several axes|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-palestinian-forces-storm-yarmouk-camp-hajar-al-aswad-from-several-axes/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702102039/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-palestinian-forces-storm-yarmouk-camp-hajar-al-aswad-from-several-axes/|archivedate=2018-07-02}}</ref>l as milicies palestines avanzaron en Yarmouk dende la escuela Assad bin Furat asegurando tola área.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian military unleashes powerful assault against ISIS terrorists in Yarmouk Camp|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-military-unleashes-powerful-assault-against-isis-terrorists-in-yarmouk-camp/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702100526/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-military-unleashes-powerful-assault-against-isis-terrorists-in-yarmouk-camp/|archivedate=2018-07-02}}</ref> Mientres la tarde les SAA lideraos pola 105 brigada de la Guardia Republicana llanzaron l'asaltu final contra Hawar al Aswad dende'l frente oriental, tomando'l control de la municipalidá, la estación llétrica y la so contorna, l'área lliberada atopar al norte del campusantu de los mártires, onde aguantaba Estáu Islámicu, algamando l'encruz d'a los Jazeera.<ref>{{cita publicación|títulu=Breaking: Syrian Army scores big advance in southern Damascus as ISIL's collapse continues|url=https://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-scores-big-advance-in-southern-damascus-as-isils-collapse-continues/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702094819/https://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-scores-big-advance-in-southern-damascus-as-isils-collapse-continues/|archivedate=2018-07-02}}</ref> Mientres la nueche volver# a entamar el bombardéu de les SyAAF.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian military eliminates scores of ISIS terrorists as they gain ground in Yarmouk Camp, Hajar Al-Aswad|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-military-eliminates-scores-of-isis-terrorists-as-they-gain-ground-in-yarmouk-camp-hajar-al-aswad/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702093616/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-military-eliminates-scores-of-isis-terrorists-as-they-gain-ground-in-yarmouk-camp-hajar-al-aswad/|archivedate=2018-07-02}}</ref> El 18 de mayu Daesh llanzó un desesparado contraataque sobre les árees recién prindaes poles SAA en Hajar Al-Aswad, teniendo unes llixeres meyores nes primeres hores siendo entartallada a la fin del día nun asaltu de les SAA lideraes pola 42 brigada de la Cuarta división Mecanizada y la 105 brigada de la Guardia Republicana.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army's on the brink of victory in Hajar Al-Aswad|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-tanks-engage-in-close-combat-with-isis-in-southern-damascus-videu/|fecha=18 de mayu de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=ISIL's desperate counter-offensive in southern Damascus ends in disaster|url=https://www.almasdarnews.com/article/isils-desperate-counter-offensive-in-southern-damascus-ends-in-disaster/|fecha=18 de mayu de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705152827/https://www.almasdarnews.com/article/isils-desperate-counter-offensive-in-southern-damascus-ends-in-disaster/|archivedate=2018-07-05}}</ref> El 19 de mayu les SAA algamaron el frente de la cai Arooba y la mezquita Wassim, colo que s'atopen a 100 metros d'abarganar Hawar al Aswad, partiendo a les fuercies de Daesh en dos. Mientres s'anovó la meyora en Tadamon recuperando delles edificaciones.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army almost completely besieges ISIS-held neighborhood in southern Damascus|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-almost-completely-besieges-isis-held-neighborhood-in-southern-damascus/|fecha=19 de mayu de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702031117/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-almost-completely-besieges-isis-held-neighborhood-in-southern-damascus/|archivedate=2018-07-02}}</ref> Hasta'l 29 de mayu cerca de 800 persones, fueron atendíos pa normalizar la so condición xurídica en Babila, incluyendo un númberu de militantes que s'apurrieron a sigo mesmos y les sos armes a les autoridaes competentes y comprometiéronse a nun llevar a cobo a nengún trabayu qu'afecta a la seguridá de la patria y del ciudadanu.<ref>{{cita web |url=https://www.sana.sy/es/?p=83331|títulu=Regularicen estatus xurídicu de cientos de persones nel sur de Damascu – L'Axencia Árabe Siria de Noticies|fechaaccesu=2 de xunu de 2018|sitiuweb=www.sana.sy|idioma=en-US}}</ref> ==== Ofensiva pol desiertu de Deir ezZor ==== El 10 de mayu les SAA encabezaos pola quinta lexón, despedazaron les defenses orientales d'Estáu Islámicu avanzáu más de 60 quilómetros dende al Mayadin, buscando cortar la bolsa en dos.<ref>{{cita publicación|títulu=ISIS suffers major setback after Syrian military breaks into their Badiyya pocket - map|url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-major-setback-after-syrian-military-breaks-into-their-badiyya-pocket-map/|fecha=10 de mayu de 2018|fechaaccesu=11 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630215833/https://www.almasdarnews.com/article/isis-suffers-major-setback-after-syrian-military-breaks-into-their-badiyya-pocket-map/|archivedate=2018-06-30}}</ref> El 25 de mayu Estáu Islámicu llanzó un ataque en Badiya al Sham a 40 km al oeste d'a los Mayadeen, siendo deteníos tres delles hores de llucha.<ref>{{cita publicación|títulu=ISIS attempt to reach Al-Mayadeen falls short|url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-attempt-to-reach-al-mayadeen-falls-short/|fecha=25 de mayu de 2018|fechaaccesu=25 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180708165604/https://www.almasdarnews.com/article/isis-attempt-to-reach-al-mayadeen-falls-short/|archivedate=2018-07-08}}</ref> El 1 de xunu anuncia la movilización de refuerzos, principalmente milicianos sofitaos per Irán, pa llimpiar el desiertu siriu (Badiya al Sham), dempués d'un alcuerdu con Israel pa mover toles fuercies iranines lloñe de los altos del Golán.<ref>{{cita publicación|títulu=Breaking: Massive number of Syrian, Iranian-backed forces head to east Syria for ISIS offensive|url=https://www.almasdarnews.com/article/breaking-massive-number-of-syrian-iranian-backed-forces-head-to-east-syria-for-isis-offensive/|fecha=2 de xunu de 2018|fechaaccesu=2 de xunu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US}}</ref> Mientres la nueche, Estáu Islámicu llanzó un ataque a 45 km d'a los Mayadin, contra les posiciones de les NDF.<ref>{{cita publicación|títulu=ISIS launches night assault west of Mayadeen City as Syrian troops prepare for new offensive|url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-launches-night-assault-west-of-mayadeen-city-as-syrian-troops-prepare-for-new-offensive/|fecha=2 de xunu de 2018|fechaaccesu=2 de xunu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116122122/https://www.almasdarnews.com/article/isis-launches-night-assault-west-of-mayadeen-city-as-syrian-troops-prepare-for-new-offensive/|archivedate=2021-01-16}}</ref> El 7 de xunu les tropes de choque de la novena división lideraes pol coronel Nizar Fandi fueron esplegaes en Deir ezZor, pal asaltu a Badiya al Sham.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian shock troops head to east Deir Ezzor for upcoming offensive against ISIS|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-shock-troops-head-to-east-deir-ezzor-for-upcoming-offensive-against-isis/|fecha=7 de xunu de 2018|fechaaccesu=7 de xunu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612163347/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-shock-troops-head-to-east-deir-ezzor-for-upcoming-offensive-against-isis/|archivedate=2018-06-12}}</ref> ==== Ofensiva por Daraa ==== Col fin de la batalla pel sur de Damascu, l'exércitu siriu empezó la movilización pa la ofensiva contra la última bolsa rebalba en Siria central, pa recuperar el control de les fronteres con Xordania y los altos del Golán. El 25 de mayu helicóptero de les SAA, refundiaron panfletos pidiendo la rindición de los rebeldes col fin d'evitar un asaltu direutu como asocedió en Guta Oriental.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army calls on militants in southern Syria to surrender ahead of offensive|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-calls-on-militants-in-southern-syria-to-surrender-ahead-of-offensive/|fecha=25 de mayu de 2018|fechaaccesu=25 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180708201400/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-calls-on-militants-in-southern-syria-to-surrender-ahead-of-offensive/|archivedate=2018-07-08}}</ref> L'exércitu movilizó al gruesu de les fuercies de choque, pa garantizar una ofensiva rescamplu. * Exércitu Siriu ** 4th Division *** 39th Brigade *** 40th Brigade *** 42nd Brigade (Ghiath Forces) ** 5th Armored Division *** 15th Brigade ** 9th Storming Brigade *** Shock Troops ** 15th Special Forces Division ** Tiger Forces ** Republican Guard *** 105th Brigade *** 106th Brigade * Paramilitares ** Liwaa Al-Quds (Palestinian group based in Aleppo) ** Palestine Liberation Army (PLA) ** National Defense Forces (NDF) ** Arab Nationalist Guard (paramilitary unit comprised of Arabs from all over the Middle East) ** Syrian Social Nationalist Party (SSNP) ** Al-Ba'ath Battalions La ofensiva ta entamada en tres fases: na primera la cuarta división va llanzar l'ataque dende Izra'a al norte de Daraa pa recuparar el pasu de Nassib, ente que les fuercies Tigre van asaltar el sur de la ciudá de Daraa y algamar la frontera con Xordania. Na segunda fase, envalórase tomar la estratéxica Tal Al-Harrah, pa dirixise escontra al Quneitra. Esti asaltu va ser líderáu por 9th Storming Division y Liwaa Al-Quds. Mientres les unidaes en Daraa van xunir a la cuarta división pa retomar el valle de Houran y la rexón de Lijat siguiendo la frontera col El Líbanu. Buscando dixebrar la bolsa rebalba y primilos a la so rindición, centrando la so fase final na destrucción d'Estáu Islámicu.<ref>{{cita llibru |apellíos=Marrero|nome=Adriana|títulu=Homenaxe a la Profesora María Luisa Picklesimer (In memoriam)|url=http://dx.doi.org/10.14195/978-989-26-0222-6_5|fecha=2012|editorial=Imprensa da Universidade de Coimbra|isbn=9789897210242|páxines=63–71}}</ref> En contraste varios grupos rebalbos anunciaron habese xuníu nun comandu conxuntu llamáu Exércitu de la Salvación, pa facer frente a la inmemente ofensiva.<ref>{{cita publicación|títulu=Rebel groups merge under one command in Daraa ahead of upcoming Syrian Army offensive|url=https://www.almasdarnews.com/article/rebel-groups-merge-under-one-command-in-daraa-ahead-of-upcoming-syrian-army-offensive/|fecha=27 de mayu de 2018|fechaaccesu=28 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629162848/https://www.almasdarnews.com/article/rebel-groups-merge-under-one-command-in-daraa-ahead-of-upcoming-syrian-army-offensive/|archivedate=2018-06-29}}</ref> Fontes militares envaloren que ye la operación na que mayor cantidá de soldaos van participar, superando a los 2000 efectivos esplegaos na batalla de Ghouta Oriental.<ref>{{cita publicación|títulu=Battle for southern Syria sees largest Syrian military buildup of the war|url=https://www.almasdarnews.com/article/battle-for-southern-syria-sees-largest-syrian-military-buildup-of-the-war/|fecha=1 de xunu de 2018|fechaaccesu=2 de xunu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180601215419/https://www.almasdarnews.com/article/battle-for-southern-syria-sees-largest-syrian-military-buildup-of-the-war/|archivedate=2018-06-01}}</ref> El 31 de mayu la 42 brigada de la cuarta división (fuercies Ghiath) xunto con refuerzos de Liwaa al Quds, llegaron a Daraa, pa participar na ofensiva.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian Army's elite forces arrive in Al-Quneitra, offensive may begin in 48 hours|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-armys-elite-forces-arrive-in-al-quneitra-offensive-may-begin-in-48-hours/|fecha=31 de mayu de 2018|fechaaccesu=2 de xunu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180709155505/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-armys-elite-forces-arrive-in-al-quneitra-offensive-may-begin-in-48-hours/|archivedate=2018-07-09}}</ref> El 1 de xunu Estáu islámicu, llanzó un curtiu ataque sobre posiciones rebalbes na llanura de Yarmuk, nun se reportaron meyores.<ref>{{cita publicación|títulu=ISIS takes advantage of upcoming Syrian Army offensive in Daraa by launching their own attack|url=https://www.almasdarnews.com/article/isis-takes-advantage-of-upcoming-syrian-army-offensive-in-daraa-by-launching-their-own-attack/|fecha=1 de xunu de 2018|fechaaccesu=2 de xunu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107232947/https://www.almasdarnews.com/article/isis-takes-advantage-of-upcoming-syrian-army-offensive-in-daraa-by-launching-their-own-attack/|archivedate=2019-01-07}}</ref> El 2 de xunu forzar Tigre y milicianos de les tribus Raqqawi, pa la inminente ofensiva.<ref>{{cita publicación|títulu=Large number of Syrian Army troops pour into southern Syria as mass build up continues|url=https://www.almasdarnews.com/article/large-number-of-syrian-army-troops-pour-into-southern-syria-as-mass-build-up-continues/|fecha=2 de xunu de 2018|fechaaccesu=2 de xunu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108045906/https://www.almasdarnews.com/article/large-number-of-syrian-army-troops-pour-into-southern-syria-as-mass-build-up-continues/|archivedate=2019-01-08}}</ref> === Operación Caña de Olivar 20 de xineru - 20 de marzu === Dempués de delles amenaces y retrasos, l'exércitu turcu y parte de les FSA, nomaes agora Exércitu Nacional Siriu llanzaron una operación conxunta p'asaltar Efrín, tres cruentos bombardeos el 20 de xineru empecipiar col ataque. El 4 de xineru l'exércitu turcu empezó la movilización pal asaltu a les posiciones curdes.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/4-january-report-by-aaraf-news-agency-aleppos-northern-countryside|títulu=Report by Aaraf News Agency Aleppo's northern countryside: Turkish Army is pushing huge military reinforcements to the Syrian-Turkish borders in Aleppo's northern country side in preparations for a military operation against Kurdish militias - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=22 de xineru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 7 de xineru la YPG anuncia que los EE.XX. va reconocer como un gobiernu alternativu en Siria.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/7-january-syrian-kurdish-official-us-is-preparing-to-recognize|títulu=Syrian Kurdish official: US is preparing to recognize Democratic Federation of Northern Syria as an "alternative to [Syrian government]" and to recognize SDF as the national army of the new entity in post-ISIS Syria - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=22 de xineru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 11 de xineru Muaz Ebu Omar, líder de Faylaq Sham anuncia que la batalla por Afrín ye inminente, estima que 20000 homes del Escudu del Éufrates y l'exércitu turcu van ser cubiertos pola TuAF.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/11-january-muaz-ebu-omar-faylaq-shams-leader-says-that-the|títulu=Muaz Ebu Omar, Faylaq Sham's leader says that "The battle of Afrin is imminent, will be begin at any moment. 20 000 Euphrates Shield forces and Turkish army is ready and on alert. Operation will be covered by TuAF. - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=28 de xineru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El presidente turcu denuncia l'intentu de crear un gobiernu paralelu empobináu polos curdos.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/11-january-turkish-president-erdogan-says-no-one-should-dare|títulu=Turkish President Erdogan says no one should dare establish a new state in northern Syria: Our patience is decreasing with those trying to establish a terror corridor within earshot - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=28 de xineru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 13 de xineru'l presidente turcu anuncia que si Afrin y Manbij nun se rinden de momentu la ofensiva va empezar nuna selmana.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2018/13-january-erdogan-if-ypg-in-afrin-and-manbij-not-surrendered|títulu=Erdogan: if YPG in Afrin and Manbij not surrendered, we will launch a military operation in a week - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=31 de xineru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 14 de xineru la CJTFOIR al traviés del coronel Thomas Veale, anuncien qu'entrenen a 230 miembros de la SDF pa crear una guardia fronteriza, que va ser d'un total de 30000.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2018/14-january-coalition-is-working-jointly-with-ypg-to-establishandtrain|títulu=Coalition is working jointly with YPG to establishandtrain the new Syrian Border Security Force (BSF).Currently, there are approximately 230 individuals training in BSF's inaugural class,with the goal of a final force size of approximately 30.000 @CJTFOIR Colonel Thomas Veale said - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=2 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 18 de xineru'l gobiernu turcu al traviés del ministru de defensa y les FSA anuncien la operación por Afrin, les FSA anuncien l'esplegue de 5000 homes pa la operación.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/19-january-turkish-defense-minister-we-will-conduct-a-military|títulu=Turkish Defense Minister: We will conduct a military operation in Afrin, Syria - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 19 de xineru'l gobiernu turcu anuncia que la operación retrasar por mal tiempu.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/19-january-turkeybacked-fsa-euphrates-shield-commander-delay|títulu=Turkey-backed FSA Euphrates Shield commander: 'Delay in Afrin Afrin op due to "bad weather". FSA put on high alert as of this afternoon. Op likely to kickoff 0700 tomorrow, unless sthing changed on international scene' - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 20 de xineru les fuercies turques llancen un feroz bombardéu contra Afrin, realizando 108 ataques con 72 bombarderos.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/20-january-turkish-armed-forces-afrin-operation-to-protect|títulu=Turkish Armed Forces: Afrin operation to 'protect our borders, eliminate terrorist groups, save our brothers from oppression' - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/20-january-turkish-army-stated-that---108-ypg-positions-|títulu=Turkish Army stated that ; "108 YPG positions have been hit in 7 areas from 17.00 PM till 18.30 PM. All 72 Jets, which participated OliveBranch Op. returned to the bases safe and sound to prepare consecutive missions. The operation continues as planned." - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=3 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 21 de xineru empieza l'asaltu a Afrin, les FSA tomen el control de Adh Manli, Korni, Balikoy y Adama.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/21-january-the-free-syrian-army-controls-the-village-of-adh|títulu=The Free Syrian Army controls the village of Adh Manli, northwest of Afrin - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=4 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Rusia anuncia la retirada del so personal de Afrin tres la negativa de los curdos a negociaciones col gobiernu siriu.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/21-january-russia-removes-its-military-observers-in-afrin|títulu=Russia removes its military observers in Afrin following Turkish attack — Russian defence ministry. - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=4 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Mahmoud Berxwedan, comandante de les YPG en Afrín anuncia una ofensiva contra la operación turca.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/21-january-ypg-afrin-commander-mahmoud-berxwedan-announces|títulu=YPG Afrin Commander Mahmoud Berxwedan announces the start of the revolutionary operation against the Turkish forces - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=4 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 22 de xineru les FSA anuncien la captura de Sheikh Ubasi, Marsu, Tell Sheikh Harouz y Haftar.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/22-january-opolivebranch-announces-of-the-control-over-sheikh|títulu=OpOliveBranch announces of the control over Sheikh Ubasi, Marsu and Haftar. - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=4 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 23 de xineru les FSA anuncia la recaptura de les posiciones perdíes nuna contraofensiva de les YPG, amás de la captura de Omar Usagih, Adamli, Hamam y Qushla.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/23-january-as-faylaq-alsham-claims-adamli-village-captured|títulu=As Faylaq al-Sham claims Adamli village captured - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=4 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/23-january-opolivebranch-room-announced-that-omar-usaghi|títulu=OpOliveBranch room announced that Omar Usaghi captured from PYD, south of Raxo. - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=4 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les YPG auncian la recaptura de Hamam tres delles hores de llucha.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/23-january--------|títulu=Kurdish security units regain control of the border village of Hamam in the Afrin area, hours after the Turkish army and the Euphrates shield control - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=4 de febreru de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 24 de xineru les YPG contraataquen al sur de Afrín recuperando'l pobláu de Hemame.<ref>{{cita web|url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/24-january-ypg-battle-footage-from-operation-today-to-prinde|títulu=YPG battle footage from operation today to prinde Hemamê village, south west of Afrin near Turkish border. - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=30 de marzu de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> La cruz colorada curda denuncia la campaña de bombardéu turca, na que morrieron 5 civiles y 27 mancaos en Jindires.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/24-january-kurdish-red-crescent-in-afrin-says-town-of-jindires|títulu=Kurdish Red Crescent in Afrin says town of Jindires and villages are still under heavy Turkish attacks. Red Crescent says 5 civilians confirmed dead and 27 others inured - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=30 de marzu de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Les YPG bombardien les posiciones turques en Bazara, mientres anuncien una movilización xeneral.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/24-january-kurdishled-authorities-of-northeast-syria-called|títulu=Kurdish-led authorities of northeast Syria called for mass mobilization in defense of Afrin against Turkey-led military offensive "If necessary all soldiers here will go to Afrin We are ready at any moment" (this would require passing through govt territory) - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=30 de marzu de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> Según les fontes turques pa la fecha morrieron 268 militantes de les YPG, en 214 bombardeos.<ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/24-january-268-militants-neutralized-while-turkish-army-and|títulu=268 militants neutralized, while Turkish army and FSA had 7-8 dead over last 4 days: President Erdogan on Afrin operation - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=30 de marzu de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref><ref>{{cita web |url=https://syria.liveuamap.com/en/2018/24-january-turkish-premier-says-214-targets-were-hit-and|títulu=Turkish premier says 214 targets were hit and destroyed as part of Operation Olive Branch - Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=30 de marzu de 2018|sitiuweb=Map of Syrian Civil War - Syria news today - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> El 9 de marzu'l presidente de Turquía, Recep Tayyip Erdogan, anunció que les tropes de Turquía y los sos aliaos arrodiaron Afrin y tán llistes pa entrar, amestó que les operaciones contra los milicianos curdos van ampliase, dempués de Afrin, a la ciudá noroccidental siria de Manbiy y a tol norte de Siria, hasta la frontera con Iraq. Esplicó que dende l'entamu de les operaciones militares fueron “neutralizaos” en Afrin un total de 3171 miembros de les YPG. El ministru d'Asuntos Esteriores de Turquía, Mevlut Cavusoglu, anunció pa mayu'l fin de les operaciones turques en Afrin, escenariu de la operación Caña de Olivar empecipiada'l 20 de xineru pol Exércitu turcu nel norte de Siria ante la esmolición pola creación d'un Estáu curdu' sofitáu por EE.XX. na zona, lindante col sur de Turquía.<ref>{{cita web |url=https://www.hispantv.com/noticias/turquia/370792/erdogan-operacion-militar-afrin-manbiy|títulu=Erdogan: Exércitu de Turquía nun se va detener en Afrin y Manbiy {{!}} HISPANTV|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref> El 18 de marzu les fuercies turques tomen la ciudá de Afraín ==== Llucha interna ==== El 13 de mayu'l grupu Jaysh Ahrar Al-Sharqiyah (qu'antes s'atopaba en Qalamoon) asaltó les posiciones de la División Al-Hamzaten l'interior de Afrín, prindando 15 milicianos según el so armamentu y vehículos.<ref>{{cita publicación|títulu=Turkish-backed rebels attack another Turkish-backed group inside Afrin|url=https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-attack-another-turkish-backed-group-inside-afrin/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702130514/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-attack-another-turkish-backed-group-inside-afrin/|archivedate=2018-07-02}}</ref> En dos díes más de 20 militantes de distintos grupos fueron asesinaos n'atentaos individuales, les HTS culpen a infiltraciones gubernamentales.<ref>{{cita publicación|títulu=More rebel fighters assassinated in Syria's Idlib amid rising tensions|url=https://www.almasdarnews.com/article/more-rebel-fighters-assassinated-in-syrias-idlib-amid-rising-tensions/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702103602/https://www.almasdarnews.com/article/more-rebel-fighters-assassinated-in-syrias-idlib-amid-rising-tensions/|archivedate=2018-07-02}}</ref> El 19 de mayu, dellos grupos insurxentes han empezando a desmantelar la vía ferrial que crucia la rexón de Afrín, ente Qatamah y Midan Akbes. Tres la conquista de Afrin l'área foi escalada polos diversos grupos, pa vendelos en Turquía.<ref>{{cita publicación|títulu=Turkish-backed rebels loot railways in northern Syria|url=https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-loot-railways-in-northern-syria/|fecha=19 de mayu de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705152714/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-loot-railways-in-northern-syria/|archivedate=2018-07-05}}</ref> ==== Asesinatos de líderes rebalbos ==== Dende abril distintos miembros d'altu rangu fueron asesinaos por desconocíos, los rebeldes culpen a infiltraciones de grupo pro gobierno. El 1 de xunu un oficial de la Shari'ah conocíu como Abu Islam, foi asesináu por atacantes desconocíos.<ref>{{cita publicación|títulu=Mysterious assassinations of jihadist commanders continue in Idlib|url=https://www.almasdarnews.com/article/mysterious-assassinations-of-jihadist-commanders-continue-in-idlib/|fecha=1 de xunu de 2018|fechaaccesu=2 de xunu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021232633/https://www.almasdarnews.com/article/mysterious-assassinations-of-jihadist-commanders-continue-in-idlib/|archivedate=2018-10-21}}</ref> == Denuncies d'ataques de EE.&nbsp;UU. al Exércitu Siriu y de Rusia al Exércitu Llibre Siriu == Tanto Rusia como Estaos Xuníos denunciaron que dambos países opuestos diplomáticamente na guerra civil han bombardiáu posiciones aliaes de dambos opuestos países (nel casu de Rusia, haise bombardiáu al Exércitu Siriu por EE.&nbsp;UU. Y en el casu d'Estaos Xuníos, Rusia hai bombardiáu al Exércitu Llibre Siriu).<ref>[http://www.hispantv.ir/noticias/ee-uu/269008/rusia-ataque-aereo-oposicion-siria-sofitu-eeuu «Caces rusos bombardien a fuercies sofitaes por <span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">EEXX</span></span></span></span></span></span></span></span> en Siria.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Caces rusos bombardien a fuercies sofitaes por <span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">EEXX</span></span></span></span></span></span></span></span> en Siria.» |2=http://www.hispantv.ir/noticias/ee-uu/269008/rusia-ataque-aereo-oposicion-siria-sofitu-eeuu |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} HispanTV - 17 de xunu de 2016.</ref><ref>[http://www.hispantv.ir/noticias/rusia/269007/rusia-alvierte-bombardeo-eeuu-siria-caos «Rusia alvierte a <span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">EEXX</span></span></span></span></span></span></span></span> contraataque al Exércitu de Siria.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Rusia alvierte a <span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">EEXX</span></span></span></span></span></span></span></span> contraataque al Exércitu de Siria.» |2=http://www.hispantv.ir/noticias/rusia/269007/rusia-alvierte-bombardeo-eeuu-siria-caos |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} HispanTV - 17 de xunu de 2016.</ref> === Ataque de posiciones militares siries per parte de la coalición encabezada por EE.{{esd}}UU. === En [[setiembre]] de [[2016]] la coalición liderada per Estaos Xuníos bombardeó posiciones militares del Exércitu siriu cerca del aeropuertu de [[Deir Ezzor]], causando según l'exércitu rusu más de 60 baxes y más de 80 según l'[[Observatoriu Siriu de Derechos Humanos]]. El [[CENTCOM]] reconoció como un error l'ataque, ente que Rusia solicitó una xunta del [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]].<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1938948-un bombardéu aliáu-acelera-el fin-de-la tregua-en-siria «Un bombardéu aliáu acelera'l fin de la tregua en Siria.»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=bombardéu aliáu-acelera-el fin-de-la tregua-en-siria «Un bombardéu aliáu acelera'l fin de la tregua en Siria.» |2=http://www.lanacion.com.ar/1938948-un |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Axencies ANSA, DPA, AFP y EFE - 18 de setiembre 2016.</ref> Estáu Islámicu apoderar de les posiciones militares siries de siguío, lo que motivó que fontes ruses y siries abarruntaren que l'ataque podía ser pa defender a los terroristes.<ref>{{cita web |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/219011-damascu-coalicion-liderada-eeuu |títulu=La coalición liderada por EE.XX. ataca una posición del Exércitu siriu y dexa siquier 62 muertos |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El [[18 de mayu]] de [[2017]] un convói perteneciente a les fuercies siries foi atacáu pola aviación d'Estaos Xuníos cerca d'[[Al Tanf]]. Según EE.XX. esti convói foi alvertíu de nun ingresar a la zona onde s'atopa una base de la coalición onde fuercies especiales britániques y americanes entrenen a rebeldes sirios. Estaos Xuníos unvió señales a Rusia por que les fuercies pro gubernamentales siries nun entraren na zona de seguridá de la coalición y Rusia trato d'alvertir a les fuercies siries d'esti ataque. Ocho combatientes morrieron depués del ataque. N'abril les fuercies del ISIS atacaron una base d'Estaos Xuníos cercana a Al Tanf y trataron de faese cola base d'Estaos Xuníos.<ref>[https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201705181069265560-washington-orienteproximo-siria/ La coalición liderada por <span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">EEXX</span></span></span></span></span></span></span></span> ataca a fuercies del Gobiernu de Siria] Sputnik - 18.05.2017</ref><ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2017/05/18/estaos_xuníos/1495134713_053539.html Estaos Xuníos ataca a fuercies partidaries d'El Asad en Siria] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Estaos Xuníos ataca a fuercies partidaries d'El Asad en Siria |2=http://internacional.elpais.com/internacional/2017/05/18/estaos_xun%C3%ADos/1495134713_053539.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} El País - 18 de mayu de 2017</ref>Tanto'l gobiernu rusu como siriu condergaron l'ataque.<ref>[http://www.playgroundmag.net/noticias/actualidad/Xuníos-vuelve-atacar-fuercies-siries_0_1976802307.html Estaos Xuníos bombardia Siria per segunda vegada] Play Ground - 19 de mayu de 2017</ref> El [[6 de xunu]] de [[2017]] fuercies d'Estaos Xuníos atacaron a fuercies pro siries que se dirixíen nuevamente a la base d'A los Tanf, los mandos d'Estaos Xuníos dixeron que pidieron a les fuercies siries (al traviés de Rusia) que se retiraren del la base, espresaron que diches fuercies sufrieron les baxes de dos pieces d'artillería y una arma antiaérea, y estropió un tanque na incursión aérea. Desconozse'l númberu d'efectivos muertos.<ref>[https://www.clarin.com/mundo/xuníos-ataca-aire-fuercies-pro-assad-siria_0_S14yaoNfZ.html Estaos Xuníos ataca dende l'aire a fuercies pro Assad en Siria] AP - 06/06/2017</ref> ==== Ataque a fuercies siries y posiblemente a contratistes rusos ==== El [[7 de febreru]] de [[2018]], la coalición liderada por EE.XX. mató a más de 100 combatientes lleales al réxime siriu (anque la cifra supera los 300 si cunten los civiles que perdieron la vida en distintos bombardeos nos últimos díes) dempués de qu'ésti bombardease y utilizara tanques pa disparar a les [[Fuercies Democrátiques Siries]] (SDF) y asesores del grupu líderáu per Estaos Xuníos. Créese qu'un numbero indetermináu de [[paramilitares]] [[rusos]] pertenecientes a la empresa [[contratista militar]] [[Wagner (Empresa contratista)|Wagner]] morrieron nel ataque d'Estaos Xuníos.<ref>[https://tn.com.ar/internacional/estaos-xuníos-bombardeo-siria-hai-al-menos-100-muertos_850449 Estaos Xuníos bombardeó Siria: hai siquier 100 muertos] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Estaos Xuníos bombardeó Siria: hai siquier 100 muertos |2=https://tn.com.ar/internacional/estaos-xun%C3%ADos-bombardeo-siria-hai-al-menos-100-muertos_850449 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} TN - 08/02/2018</ref><ref>[https://elcomercio.pe/mundo/oriente-medio/bombardéu-estaos-xuníos-siria-mato-mercenarios-rusos-noticia-497082 Bombardéu d'Estaos Xuníos en Siria mató a mercenarios rusos] El Comercio - 14.02.2018</ref> Según la cadena de noticies [[CNN]], hubo finaos paramilitares rusos ente'l total de los muertos. Rusia reconoció que posiblemente morrieren rusos mientres l'ataque d'Estaos Xuníos en Siria. Primeramente, funcionarios d'Estaos Xuníos y Rusia dixeren que nun cuntaben con información de baxes ruses mientres l'enfrentamientu.<ref>[https://www.20minutos.com/noticia/108699/0/madre-rusa-llamenta-muerte-de-hijo-en-ataque-de-eeuu-en-siria/ Madre rusa llamenta muerte de fíu n'ataque de <span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="EE. XX. (con espaciu duru), EUA o Estaos Xuníos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">EEXX</span></span></span></span></span></span></span></span> en Siria] AP - 15.02.2018</ref> === Combates aéreos y valtamientu d'aviones de combate === {{VT|Valtamientu del Sukhoi Su-24 de la Fuercia Aérea de Rusia de 2015}} El [[24 de payares]] de [[2015]] producióse'l valtamientu d'un [[Sukhoi Su-24]] de la [[Fuercia Aérea de Rusia]] por caces [[F-16]] de la [[Fuercia Aérea de Turquía]] na frontera ente [[Siria]] y [[Turquía]]. El [[18 de xunu]] de [[2017]] un avión de combate d'Estaos Xuníos [[Boeing F/A-18 Super Hornet|F-18]] valtamientu a un jet de combate [[Sukhoi Su-17|Su-22]] siriu depués de que según Washington, esti postreru bombardiara posiciones de les [[Fuercies Democrátiques Siries]] (FDS) en [[Tabqa]] onde estes tuvieron combatiendo a los militantes de EI como parte de la estratexa pa recuperar la ciudá de Raqqa, sicasí nesa aición numberosos combatientes de les FDS resultaron mancaos y abandonaron la llocalidá. Dos díes depués Estaos Xuníos baltaría un dron siriu. Rusia, reaccionó al ataque alvirtiendo de que va considerar como oxetivos los aviones de la coalición que sían detectaos al Oeste del [[ríu Éufrates]]. Tamién amenació con romper la canal de comunicación con EE UU creáu pa evitar incidentes aéreos. Australia anunció, como procuru, la suspensión temporal de la so participación nos bombardeos en Siria de la coalición. Créese qu'esti ye'l primer combate aire-aire d'un avión d'Estaos Xuníos (d'otres nacionalidaes hubo combates antes, por casu mientres la [[Intervención militar en Libia de 2011]] cuando un avión caza francés valtamientu un avión [[Soko G-2 Galeb]] libiu, ademas otru avión libiu foi baltáu anque ensin conocencia sobre quien y como lo fixo, mientres la guerra)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=V-OGaD_2PNU Foi baltáu un avión nel este de Libia] YouTube - 19 de marzu de 2011</ref><ref>[https://tn.com.ar/internacional/los franceses-baltaron-un-avion-libiu-en-la zona-de-exclusion-aerea_52367 Los franceses baltaron un avión libiu na zona d'esclusión aérea] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=franceses-baltaron-un-avion-libiu-en-la zona-de-exclusion-aerea_52367 Los franceses baltaron un avión libiu na zona d'esclusión aérea |2=https://tn.com.ar/internacional/los |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} TN - 24/03/2011</ref> con un avión tripuláu dende la [[Guerra de Kosovu|campaña militar de Kosovo en 1999]].<ref>[http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-40327196 La dura alvertencia de Rusia dempués de qu'un avión de combate d'Estaos Xuníos baltara una aeronave militar del gobiernu de Siria] BBC - 19 xunu 2017</ref><ref>[https://www.voanoticias.com/a/siria-valtamientu-avion-raqqa-isis/3906106.html Avión-caza d'EE.XX. balta jet de combate siriu] Voz d'América - xunu 19, 2017 </ref><ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2017/06/20/estaos_xuníos/1497974625_464295.html Estaos Xuníos prosigue la so esguilada en Siria y balta un dron de fuercies partidaries del réxime] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Estaos Xuníos prosigue la so esguilada en Siria y balta un dron de fuercies partidaries del réxime |2=http://internacional.elpais.com/internacional/2017/06/20/estaos_xun%C3%ADos/1497974625_464295.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} EL PAÍS - 20 JUN 2017</ref> === Ataques a instalaciones civiles per parte de la Coalición liderada por EE.{{esd}}UU. === La coalición internacional liderada por EE.XX. reconoció'l 1 d'abril que los sos ataques causaren 396 muertos ente civiles en Siria ya Iraq ente 2014 y 2017. "«Pal día de güei, acordies colos datos pal periodu d'agostu de 2014 a febreru de 2017, la coalición llevó a cabu unos 18600 ataques aéreos (…) Nesti periodu'l númberu total de posibles muertos ente civiles ye de 396 persones», diz el comunicáu del mandu central.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201704011068025477-siria-irak-eeuu-civiles-muertos/ |títulu=Coalición liderada por EEXX reconoz la muerte de 396 civiles en Siria ya Iraq en trés años polos sos ataques |fechaaccesu=9 d'abril de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> === Ataques a mesmes fuercies per parte de la Coalición === La coalición liderada per Estaos Xuníos mató por error a siquier 18 soldaos de les SDF nun ataque aereu'l 11 d'abril del 2017, l'ataque foi realizáu en sofitu a les fuercies aliaes que lluchaben contra l'Estáu Islámicu al sur d'A los Thawrah, na gobernación de Raqa. L'ataque foi «solicitáu» poles fuercies aliaes, qu'identificaron l'allugamientu d'oxetivu como «una posición de combate del EI». Sicasí, en realidá yera "una posición de combate de les Fuercies Democrátiques Siries", esplica'l Mandu Central.<ref>{{cita publicación |títulu=La coalición mata por error a 18 rebeldes sirios - RT |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/235807-coalicion-atacar-error-rebalbos |fechaaccesu=13 d'abril de 2017 |periódicu=RT n'Español |idioma=}}</ref> El 27 d'abril del 2017 la coalición anunció los sos datos de bombardeos: 20871 bombardeos, 12500 n'Iraq, 8371 en Siria, 992 díes de campaña, siquier 3164 civiles muertos, 76649 bombes llanzaes.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/27-april-at-least-53-civilians-died-in-likely-coalition-civilian|títulu=At least 53 civilians died in likely Coalition civilian casualty incidents in the past week, according to Airwars researchers. The heavy toll continues. - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> == Armamentu na Guerra de Siria == Al ser una guerra tan llarga y na que tán interviniendo práuticamente toles potencies, viose numberosos tipos d'armamentu, dende modernu proporcionáu por EE.{{esd}}UU. a los insurxentes, y Rusia a les SAA, armes de contrabandu provenientes de Turquía y Xordania, según enforma material bélico de diverses dómines tomaes de los almacenes y polvorinos del exércitu siriu ya iraquín. Pela so parte Rusia utilizó la so intervención como escaparate bélicu na cual probó tanto misiles de curtiu algame y llargu algame, según misiles intercontinentales llanzaos dende'l mar Caspiu, diversos bombarderos, fragates y les pruebes del portaviones Almirante Kuznetzov, buque insignia de l'armada rusa. Amás de sistemes antiaeros [[S-400 Triumf]]. Lo que valió como plataformes pa desenvolver delles millonarios contratos con India, Vietnam y China, y otros en negociación con Turquía, qu'esta precisada d'actualización de los sos blindaos que resultaron poco confiables contra les armes del EI. === Fuercia Aereoespaciales Ruses (RuAF) y la Fuercia Aérea Siria (SyAF) === Ye imposible saber a ciencia cierta la cantidá d'aviones en serviciu en Siria, si púdose identificar numberosos bombarderos de la serie [[Túpolev]] y caces [[Sukhoi]]. La Fuercia Aérea Rusa caracterizóse por bombardeos diarios a oxetivos en campu abierto o instalaciones específicos, sofitando a tropes en tierra solo en casos concretos o cuando s'atopen en situación de desventaxa. Esto demostró una bona fiabilidá de los aviones rusos, lo que disparó les ventes, amás del usu de misiles de toles variedaes. A diferencia de l'aviación d'Estaos Xuníos, que los sos bombardeos na so mayoría sirven de soporte a tropes en tierra, lo que provocó qu'en munches ocasiones atacaren a les sos propies tropes y esporádicos ataques a oxetivos estratéxicos, lo cual foi blancu de crítiques non solo pola so poca efectividá nel terrén, sinón l'usu de [[Lockheed Martin F-22 Raptor|F-22]]. Les misiones de bombardéu cuntar por decenes diaries, centraes na destrucción de fortificaciones, campos d'entrenamientos, puestos de control y en particular centros urbanos col fin de debilitar a les posiciones rebalbes. N'especial dende setiembre de 2016 na cual realizóse la postrera gran ofensiva, pasando a la defensiva. === Armamentu llixeru === Al igual que n'otros conflictos modernos, nun ye rara l'usu de los rifles d'asaltu de la serie [[AK-47|AK]], que son preferíes pola facilidá de fabricación y de caltenimientu, según la relativa variedá de fontes d'alquisición nel mercáu negru. Una de les constantes na guerra siria foi l'usu d'armamentu de fabricación artesanal (principalmente pol bandu rebalbu), nes cualos utilizáronse proyeutiles fechos de bombones traíos de contrabandu dende Turquía, que'l so mayor usu dar nel asediu de Alepo, amás [[Estáu Islámicu]] aumentó l'usu de drones con granaes o esplosivos, nos que s'usó cubierta plástica pa menguar asina'l pesu del esplosivu. El 20 de febreru cuatro soldáu rusos morrieron y dos resultaos mancaos por cuenta de un ataque con dron, T4 AFB a [[Homs]]<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/20-february-4-russian-soldiers-killed-2-wounded-in-a-vehicle |títulu=4 Russian soldiers killed, 2 wounded in a vehicle explosion by remote-controlled IED on the way from T4 AFB to Homs, Syria |fechaaccesu=20 de febreru de 2017 |idioma=en |sitiuweb=ISIS - ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya - Daesh map - Mosul operation - isis.liveuamap.com}}</ref> Otra carauterística de la Guerra Siria ye l'usu d'armamentu procedente de la segunda guerra mundial, que na so mayoría fueron adquiríes a distintes naciones previa la guerra de los 6 díes. Viose ametralladores [[MG 42|MG-42]] y [[MG 34|MG-34]] alemanes, según les sos variantes yugoslaves, cohetes, misiles antitanque, inclusive los raros tanques [[T-34]] que fueron utilizaos pol bandu rebalbu hasta la ulitma fase de la batalla por Alepo. Amás de modernu armamentu como misiles [[BGM-71 TOW|TOW]] de fabricación d'Estaos Xuníos o los tanques T-90 de fabricación rusa. Esta gran variedá d'armamentu proveniente sobremanera de contrabandu de Turquía o apurríu poles potencies intervinientes, demostraron la supramacía de ciertes armes y vehículos sobremanera de fabricación rusa, y les debilidaes de dellos como pasu colos tanques [[Leopard 2|Leopard-2]] de fabricación alemana, según los fusiles y misiles de fabricación d'Estaos Xuníos. Como na mayoría de guerres modernes l'usu de mines foi intensu sobremanera per parte d'Estáu Islámicu, que desenvolvió una gran llinia de fabricación d'esplosivos, lo cual obligó a Rusia a esplegar dellos batallones de zapadores en terrén, anque munchos d'ellos fueron recubiertos de plásticu volviendo bien difícil la so detección. === Tanques y vehículos blindaos === Los tanques [[T-90]]A del Exércitu siriu fueren protagonistes de diversos videos grabaos y espublizaos polos terroristes al traviés de YouTube. En xunetu de 2016, por casu, apaeció un videu nel que trés misiles de Daesh atacaben al blindáu, pero naquella ocasión el sistema de defensa activa del tanque dexó-y aguantar al ataque. El carru de combate T-90A —una versión ameyorada de la versión clásica— ye usáu pol Exércitu rusu dende 2004 y les sos unidaes son producíes pol fabricante Uralvagonzavod (UVZ), una empresa rusa famosa polos sos tanques y otros vehículos tanto de combate como de tipu civil.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/defensa/201702221067138961-tanque-saesh-siria/ |títulu=Videu: cómo se combate contra Daesh a bordu d'un tanque T-90A siriu |fechaaccesu=22 de febreru de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> === Ataques rusos a hospitales y escueles === Una de les fontes preferíes d'esti tipu de los medios ye l'Observatoriu Siriu de Derechos Humanos (OSDH). Esta organización ye dirixida por una sola persona, Osama Ali Suleiman, que s'atopa en Coventry, Reinu Xuníu. Esto, sicasí, nun torgar a Suleiman publicar hestories sobre lo qu'asocede en Siria, nes qu'inclúin cifres sobre'l númberu de casualidaes, ensin demostrar cuál ye la so metodoloxía o la so manera de consiguir la información.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201610031063854253-catastrofe-humanitaria-alepo-mentira-medios/ |títulu=Ente la espada y la paré: lo que callen los medios sobre la crisis humanitaria en Alepo |fechaaccesu=19 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> N'avientu de 2015, Amnistía Internacional acusó a Rusia d'atentar contra media docena d'hospitales, centros de salú y escueles en Homs, Idlib y Alepo. Les fontes usaes yeren entevistes telefóniques con activistes de derechos humanos locales en tierra, que la so identidá o veracidá nunca foi comprobada.<ref name=":1">{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/rusia/201703181067699813-medios-occidentales-falses/ |títulu=Los trés noticies falses más infames sobre la guerra en Siria |fechaaccesu=19 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> === Los cascos blancos === {{AP|Defensa Civil Siria|l1=Defensa Civil Siria}}La organización de voluntarios Cascos Blancos anunció que'l so oxetivu consiste en protexer a la población civil de Siria guardando la neutralidá política y ensin esquerase nes hostilidaes. El documental británicu ''The White Helmets'' (''Cascos Blancos'') del direutor Orlando von Einsiedel sobre la guerra en Siria ganó anguaño'l Oscar na categoría del meyor curtiumetraxe documental. Esta organización opera principalmente nes zones controlaes polos rebeldes y foi acusada de falsificar pruebes de víctimes civiles de resultes de los supuestos ataques aéreos rusos. El portal de les Fuercies Revolucionaries de Siria publicó un videu qu'amuesa a combatientes de los Cascos Blancos participando nel 'flashmob' mannequin challenge. Una vegada que los usuarios d'internet decatar de lo desaveniente del videu, foi retiráu del portal. Los medios de comunicación allegaes a les autoridaes siries publicaron semeyes y videos qu'indiquen la conexón de los Cascos Blancos col Frente al Nusra y otros grupos. Unes fotografíes amuesen a representantes de les fuercies de defensa civil coles banderes d'A los Nusra percorriendo'l centru de Idlib.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/politica/201611241065085949-asuntos-escuros-cascos-blancos/ |títulu=Asunto escuros de los Cascos Blancos en Siria |fechaaccesu=21 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> Apaecieron videos nos que los Cascos Blancos rescaten a neños de debaxo de los escombros causaos por bombardeos. Pero publicaron grabaciones que demuestren la simulación de tales actos. Periodistes independientes y persones nes redes sociales han espuestos los llazos d'esta organización con grupos yihadistes, pero tamién cola intelixencia británica, ente otros.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201610291064471063-white-helmets-syria-civil-defence/ |títulu=Casco Blancos: ¿rescatistas o cómplices d'Occidente? |fechaaccesu=19 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> Los miembros de la organización Cascos Blancos que pretenden defender a la población civil de Siria en realidá son partidarios del grupu terrorista Al Qaeda, declaró'l presidente siriu Bashar Asad. «Los cascos blancos son miembros d'Al-Qaeda y ye lo que foi probáu (…) Los mesmos miembros que maten y executen son héroes humanitarios y agora inclusive tienen un premiu Oscar».<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703201067739268-Siria-terroristes-voluntarios/ |títulu=Asad acusa a los "cascos blancos" de venceyos con Al Qaeda |fechaaccesu=21 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> === Armes químiques en Siria === N'agostu de 2013 informar d'usu d'armes químiques nes contornes de Damascu, onde siquier 600 persones perdieron la vida. Tanto'l Gobiernu d'a l'A los Assad como la Coalición Nacional Siria desvenceyar d'aquellos fechos y acusáronse mutuamente. Barack Obama tuvo a puntu d'ordenar un ataque aereu contra Damascu pero, finalmente, el presidente rusu Vladímir Putin consiguió que los líderes mundiales apostaren por un procesu de control y d'eliminación internacional del potencial químicu-militar de Siria sol amparu de la ONX. El 23 de setiembre de 2013 el Conseyu de Seguridá de la ONX aprobó por unanimidá una resolución sobre Siria que sofitaba'l plan de la Organización pa la Prohibición d'Armes Químiques (OPAQ) pa la destrucción de los arsenales químicos sirios, qu'acabaríen siendo neutralizaos a bordu d'un barcu norteamericanu Cape Ray. A principios de 2016 la OPAQ anunció la destrucción completa de les armes químiques sacaes del territoriu siriu a finales de xunetu de 2014. == Consecuencies de la guerra == [[Ficheru:Total deaths over time as a result of the Syrian civil war.PNG|thumb|Nel cuadru puede apreciase como aumentaron les muertes dende l'entamu del conflictu|250px]] === Baxes === Hasta [[mayu]] de [[2014]], na guerra morrieren más de 160&nbsp;000 persones, de les cualos 40&nbsp;000 yeren civiles, 45&nbsp;000 soldaos del exércitu oficial y 21&nbsp;000 rebeldes. Esto fai del conflictu una pergrave crisis humanitaria, y una de les guerres más mortíferes del [[sieglu XXI]].<ref>{{cita web |url=http://www.informador.com.mx/internacional/2013/482575/6/reporten-110-mil-muertos-dende-entamu-del conflictu-en-siria.htm |títulu=Reporten 110 mil muertos dende entamu del conflictu en Siria |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Otros datos, apurríos pola organización opositora Observatoriu Siriu de Derechos Humanos, sostienen que les baxes taríen cercanes a los 120&nbsp;000, mientres el conteo oficial de [[Naciones Xuníes]] cerró'l númberu en 100&nbsp;000 muertos.<ref>{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2013/07/25/100000-persones-morrieron--pola guerra-en-siria-segun-la-onu |títulu=100,000 persones morrieron pola guerra en Siria, según la ONX |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> A partir de 2016, los medios empezaríen a falar d'un balance de más de 400{{esd}}000 muertos pola guerra civil dende 2011, ente civiles y militares sirios o estranxeros, hasta avientu de 2016. === Refuxaos === [[Ficheru:Syrian refugees in lebanon.jpg|thumb|Refuxaos sirios n'[[El Líbanu]]|250px]] {{AP|Refuxaos de la Guerra Civil Siria}} Para mediaos de [[2013]], envaloróse que más de 2&nbsp;000&nbsp;000 de persones escaparen de [[Siria]] a otres naciones, de les cualos 1&nbsp;800&nbsp;000 facer namái nel añu 2013 y ensin tomar en cuenta que tolos díes 6000 sirios más fuxen del so país.<ref name="latercera.com">{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/09/678-540825-9-cifra-de-refuxaos-sirios-algama-los dos-millones-por-guerra-civil.shtml |títulu=Cifra de refuxaos sirios algama los dos millones por guerra civil |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Los civiles debieron fuxir desesperadamente de los sos llares pa salvase de morrer na guerra y el 50 % de los refuxaos son neños menores de 18 años.<ref name="latercera.com"/> Los países vecinos de Siria, al ser más accesibles, son los más ocupaos polos inmigrantes civiles. [[Xordania]], [[El Líbanu]] y [[Turquía]], ostenten la mayor tasa de refuxaos sirios nes sos tierres, allugando non menos de 400&nbsp;000 persones cada unu. Naciones como [[Iraq]], [[Exiptu]] y munchos países del [[Norte d'África]], tamién s'atopen con un gran númberu de refuxaos sirios nel so territoriu. El númberu de refuxaos sirios n'El Líbanu llega a más de 700&nbsp;000 persones, lo que representa'l 20% de la población libanesa, impactando a la comunidá internacional. Xordania, en tantu, acoyó a 520&nbsp;000 sirios y [[Turquía]] a 460&nbsp;000, faciendo qu'estes naciones arréyense cada vez más na guerra civil de la so nación vecina.<ref name="latercera.com"/> Otros movíos pudiéronse ver n'Iraq, onde llegaron 120&nbsp;000 sirios y n'Exiptu, onde llegaron cerca de 110&nbsp;000. Nel casu de los movíos interiores, envalórase que cerca de 4&nbsp;500&nbsp;000 persones atópense abellugaes dientro del territoriu siriu. === Perdes económiques === El conflictu afaró barrios enteros en ciudaes y poblaos del país, destruyíu gran parte de la so base manufacturera ya infraestructura y frenáu la producción y esportación de petroleu. Unos 10&nbsp;000 edificios estatales fueron estropiaos y provocáronse perdes por 15&nbsp;000 millones de dólares al sector públicu. La economía contráxose en más d'un 35%, en comparanza cola crecedera añal del 6% que'l país tuvo nos cinco años previos a qu'empezara'l conflictu. El país perdió casi'l 40% del so [[PIB]], y les reserves internacionales menguaron considerablemente. La industria petrolera siempres foi unu de los puntos clave de la economía nacional. En 2008 el 22% de PIB recayía sobre esi sector, pero anguaño nun hai recursos pa desenvolver los xacimientos.<ref>{{cita web |url=http://america.infobae.com/notas/73982-Perdíes-millonaries-pol conflictu-en-Siria |títulu=Perdes millonaries pol conflictu en Siria }}</ref> La inflación nel país hai aumentar un 200%, disparando los precios violentamente y dexando a la población nuna situación d'escasez esmolecedora. Tamién, informóse que la probeza nel país devasaría los 80% de la población siria; amás d'haber un 60% de desemplegu.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2013/10/11/1515546-vivir-guerra-testimonio-del horror sirio |títulu=Vivir en guerra: testimonios del horror en Siria |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Nel país, hai escasez de too tipu de recursos esenciales, como l'alimentu, combustible y otros medios p'abastecese; el gobiernu nun puede importar bienes básicos como farina, trigu, azucre y arroz. Esto suma al recién informe qu'indica que cerca del 75 % de les instalaciones de producción nes principales ciudaes yá nun tán operatives.<ref name="infobae.com">{{cita web |url=http://www.infobae.com/2013/09/26/1511679-como-se-desmorona-la-economia-siria-la guerra |títulu=Cómo se desmorona la economía de Siria pola guerra |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Per otru llau, los costos de capital del Estáu cayeron un 75% y los privaos un 81%. Les dificultaes de tresporte tamién afectaron al sector agrícola, al puntu que munchos llabradores nun pudieron vender les sos colleches.<ref name="infobae.com"/> El dañu total a la economía de [[Siria]] envalorar ente en más de 100&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 de dólares, una de les perdes económiques más grandes nos últimos años.<ref name="infobae.com"/> == Violaciones a los derechos humanos y crímenes de guerra == {{AP|Alcuerdos de paz ente'l gobiernu al-Ásad y l'Oposición siria|Conversaciones de Xinebra (2017)}} Dambos bandos fueron acusaos repetidamente d'incurrir en violaciones de los derechos humanos por diversos gobiernos y organizaciones non gubernamentales. Siria recibió dures crítiques de parte d'organizaciones globales pola so actitú en redol al respetu de los [[derechos humanos]].<ref name="w.r.p555">[http://www.hrw.org/world-report-2010 ''World Report 2010 Human Rights Watch World Report 2010''.] Páx. 555.</ref> Dende 1963 caltiénse a valir l'[[estáu d'emerxencia]], que da a les fuercies de seguridá amplios poderes pal arrestu y detención de los ciudadanos.<ref name="AmInt2009"/> El país ta gobernáu al traviés del [[unipartidismu]] estatal ensin eleiciones llibres.<ref name="AmInt2009">{{cita web |url=http://thereport.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |títulu=Amnesty International Report 2009, Syria |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091007231314/http://thereport.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |fechaarchivu=7 d'ochobre de 2009 }}</ref> Al tar en plenu estáu de guerra los derechos d'espresión, asociación y xunta tán puramente controlaos.<ref name="AmInt2009"/><ref name="HRW">[https://books.google.co.uk/books?id=OZ3a4M_oZccC&pg=PA486&dq=%22Human+Rights+Watch+World+Report+2005+Events+of+2004%22+syria&hl=en&ei=3g91TNjTB9mXOJ_C2M4G&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false Human Rights Watch World Report 2005 Events of 2004], [[Human Rights Watch]] 2005. ISBN 1-56432-331-5.</ref> Les muyeres y les minoríes étniques enfrentar a la discriminación, sobremanera nos sectores controlaos por EI, yá que consideren infiel toa forma de cultu distintu a la sunnie.<ref name="AmInt2009"/><ref name="HRW"/> [[Human Rights Watch]] afirma que la situación de los derechos humanos en Siria ye una de les peores nel mundu. Otru crime de guerra correspuende a la destrucción del heriedu cultural yá seya de manera indireuta productu de los desplazamientos polos combates, o la destrucción direuta como la realizó EI en Palmira o la destrucción productu de bombardeos o los túneles rebalbos que destruyeron seiciones medievales en Alepo per parte de los rebeldes nel so intentu de prindar la ciudadela. === Usu d'armes químiques === [[Ficheru:State Department map of Gouta chemical attack.svg|thumb|Mapa del ataque con armes químiques en Ghouta d'agostu de 2013.]] Les [[armes químiques]] tán prohibíes nel mundu y el so usu ye un crime de guerra. Sicasí, na guerra civil de [[Siria]] estes armes utilizáronse y llevaron a consecuencies nefastes. La ONX recibió quexes de posibles ataques con armes químiques hasta en 16 ocasiones. Siete caso fueron investigaos: en nueve consideróse que nun había "información abonda o creíble" y en cuatro casos les inspeutores de la ONX confirmaron l'usu de [[gas sarín]]. Los informes, sicasí, nun culparon a nenguna parte del usu d'armes químiques.<ref>{{cita web |títulu=Sarin in Syria |url=http://www.al-bab.com/blog/2013/december/sarin-in-syria.htm#sthash.WSw9ziB3.dpbs |fecha=14 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=21 d'avientu de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131217225001/http://www.al-bab.com/blog/2013/december/sarin-in-syria.htm#sthash.WSw9ziB3.dpbs |fechaarchivu=2013-12-17 }}</ref> L'ataque con armes químiques más notable foi la [[Masacre de Ghouta]], socedida'l 21 d'agostu de 2013, cuando 1400 persones morrieron afogaes por gases químicos. L'autoría de los ataques sigue ensin tar clara, y dambes partes del conflictu culpáronse mutuamente.<ref>{{cita web |url=http://www.biobiochile.cl/2013/09/30/remata-investigacion-sobre-presuntos-ataques-con-armes-quimicas-en-siria.shtml |títulu=Remata investigación sobre presuntos ataques con armes químiques en Siria |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Esti ataque sollertó a la comunidá internacional y foi casi'l responsable d'una intervención militar internacional. Por cuenta de l'amenaza d'un ataque per parte d'Estaos Xuníos, el [[9 de setiembre]], Rusia encamentó a Siria a poner el so arsenal d'armes químiques so control internacional.<ref>{{cita web |url=http://www.rferl.org/content/lavrov-syria-attack-terror-lavrov-warning/25099919.html |títulu=Russia Apures Syria To Put Chemical Weapons Under International Control |editorial=Radio Free Europe/Radio Liberty |fecha=9 de setiembre de 2013}}</ref><ref>{{cita web |apellíu=Isachenkov |nome=Vladmir |títulu=Russia To Push Syria To Put Chemical Weapons Under International Control |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/09/09/russia-syria-chemical-weapons-international-control_n_3893951.html |periódicu=Huffington Post |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151121092605/http://www.huffingtonpost.com/2013/09/09/russia-syria-chemical-weapons-international-control_n_3893951.html |fechaarchivu=21 de payares de 2015 }}</ref> El 14 de setiembre, Estaos Xuníos y Rusia anunciaron en Xinebra que llegaren a un alcuerdu sobre cómo debía Asad apurrir les sos armes químiques.<ref>{{cita publicación |nome=John |apellíu=Solomon |títulu=US, Russia reach deal on Syria chemical weapons |url=http://www.washingtontimes.com/news/2013/sep/14/us-russia-reach-deal-syria-chemical-weapons/ |periódicu=[[The Washington Times]] |fecha=14 de setiembre de 2013}}</ref> Otres denuncies por supuestos ataques químicos asocedieron en [[marzu]], cuando se faló de 26 muertos y 80 mancaos, y una n'abril, cuando miembros rebalbos afirmaron ser víctimes d'axentes químicos del gobiernu. === Masacres coleutives === Dende [[2012]] d'equí p'arriba, la violencia na guerra foi nun aumentu escomanáu y les denuncies de crímenes de guerra en tou los bandos fueron recurrentes. Esto ye particularmente oxetivu per parte de EI, qu'utiliza les execuciones como mediu propagandísticu, tanto de desertores como de prisioneros. N'otros casos estes afirmaciones son difíciles de confirmar o queda pocu claro los númberos, como foi nel casu de Alepo. Otra constante ye'l casu de los bombardeos y les cifres de víctimes, que nun pueden ser confirmaes por más d'una fonte. Les primeres denuncies empezaron en [[febreru]] de [[2012]] en [[Homs]], onde los bombardeos del exércitu llegaben a asesinar per día a más de 200 civiles. Darréu, na ciudá [[Hula (Siria)|Hula]], afirmóse qu'una masacre foi llevada a cabu por miembros gubernamentales de [[Shabbiha]] (la fuercia de seguridá) la cual cobró la vida de 108 civiles, de los cualos 49 yeren neños. La [[Masacre de Hula]] fueron asesinatos despiadaos como fusilamientos ya inclusive puñalaes en contra de los civiles. A midida que avanzaba'l [[2012]], los asesinatos en masa yeren cada vez más brutales y frecuentes. La asediada ciudá de [[Hama]] tamién foi un puntu conflictivu onde se denunciaron masacres; como la qu'asocedió en xunu onde cerca de 80 civiles, ente ellos muyeres y neños, fueron executaos poles fuercies paramilitares del gobiernu siriu. N'avientu de 2012, na mesma ciudá, un bombardéu a una panadería asesinó a 90 civiles.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/mundo/Activistes-denuncien-masacre-coleutiva-Hama_0_713928834.html |títulu=Activistes sirios denuncien otra masacre coleutiva en Hama |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131003150204/http://www.elcomercio.com/mundo/Activistes-denuncien-masacre-coleutiva-Hama_0_713928834.html |fechaarchivu=3 d'ochobre de 2013 }}</ref>En [[2013]], delles llocalidaes fueron escenariu d'estes masacres sangrientes. Foi'l casu d'A los Baida y Banias, ciudaes onde 250 persones fueron executaes a manes de fuercies gubernamentales en [[mayu]].<ref>{{cita web |url=http://noticiasdesirialibre.wordpress.com/2013/09/13/informe-de-hrw-confirma-les masacres-del-regimen-en-al-bayda-y-baniyas/ |títulu=Informe de HRW confirma les masacres del réxime n'A los Bayda y Baniyas |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Asina mesmu, denuncióse una masacre n'[[Alepo]] que dexó 147 muertos tres qu'estos cadabres fueren atopaos nun ríu de la ciudá. En xunu, na ciudá de Khan Al Assal, terroristes fueron acusaos d'asesinar a cientos de civiles y militares. El [[21 d'agostu]] de [[2013]] nel suburbiu de [[Ghouta]], nes contornes de [[Damascu]], una matanza cobró la vida d'hasta 1400 civiles, 500 d'ellos neños, víctimes de bombes químiques. L'autoría de los ataques nunca foi esclariada. En [[setiembre]] de [[2013]], [[Naciones Xuníes]] afirmó que'l gobiernu fuera'l responsable d'ocho masacres coleutives a lo llargo del añu.<ref>{{cita web |url=http://gestion.pe/politica/onu-confirma-regimen-siria-perpeto-ocho-masacres-rebalbes-2075907 |títulu=ONX confirma: El réxime de Siria perpetó ocho masacres; los rebeldes una |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Los rebeldes tamién fueron culpaos por perpetar masacres similares mientres la guerra. Específicamente los rebeldes radicales, amestaos col terrorismu. Ye según el [[12 d'ochobre]] de [[2013]], acusar a los rebeldes terroristes d'executar a 190 civiles na ciudá de [[Latakia]], 65 de los cualos taben indefensos.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/internacional/131012/rebeldes-en-siria-espanden-la guerra sectaria-con-matances |títulu=Rebalbes en Siria espanden la guerra sectaria con matances |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> === Violencia sectaria === La guerra civil Siria dende la desapaición del Exércitu Llibre Siriu como unidá, tornóse pasu ente pasu nuna guerra asimétrica de bandos identificaos con una determinada orientación política y principalmente relixosa. La insurxencia representaos por principalmente HTS y Ahrar al Sham, son suníes que la so principal conseña ye la d'establecer el sunismu y el conseyu de la sharia como base d'estructura, al igual qu'Estáu Islámicu, tola insurxencia suní foi acusada de persecución a otres minoríes o grupos relixosos, según destrucción del patrimoniu cultural. Pel so llau les milicies non suníes xuniéronse al llau del gobiernu, lo que provocó dellos episodios de violencia desatamañada contra la población suní, lo mesmo qu'asocedió n'Iraq. Por otru, llau los curdos atopar en graves conflictos internos pola mesma división del pueblu curdu en musulmanes y [[yazidíes]], según la so rellación colos curdos d'Iraq y Turquía, lo que provocó dellos episodios de violencia sectaria. El sofitu d'Irán a la población xiina y el de Arabia Saudita y los sos aliaos a los suníes, provocó l'aumentu d'esti conflictu nel cual va ser pocu probable una paz al curtiu plazu, y sobremanera una reestructuración d'un estáu unitariu. Rusia apuesta a la creación d'una nueva constitución na cual esaníciese'l calter árabe y estructura centralizada, a un estáu multicultural y federativa, similar a la mesma Rusia. == Posibles soluciones al conflictu siriu == === Reforma constitucional === El 20 de marzu'l presidente de siria, Bashar Asad, decidió crear una comisión constitucional nel Conseyu Popular de Siria (Parllamentu unicameral), declaró'l xefe del comité de la Duma d'Estáu (cámara baxa del Parllamentu rusu) p'asuntos internacionales, Leonid Slutski. La declaración foi fecha na xunta de la presidenta del Parllamentu siriu, Hadiya Abbas, cola delegación de diputaos rusos y los miembros de l'Asamblea Parllamentaria del Conseyu d'Europa, Pedro Agramunt. «Asad, nuna xunta cola delegación de la Duma d'Estáu, aprobó nuesa propuesta d'establecer una comisión constitucional nel Parllamentu», dixo. La decisión, amestó, foi tomada con encamientos de la Duma xunto con parllamentarios del Conseyu d'Europa y el presidente Agramunt. «Esta comisión va dexar xunir los resultaos del diálogu siriu en Xinebra, les conversaciones en Astaná, según diversos grupos de la sociedá siria (sobre la ellaboración de la Constitución)».<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703201067734977-siria-constitucion-conseyu-popular/ |títulu=Asad decide crear una comisión constitucional nel Parllamentu |fechaaccesu=24 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> Les autoridaes siries tán abiertes al diálogu con tolos que depongan les armes y respeten la Constitución, afirmó'l presidente de Siria, Bashar Asad. «Siria ta abierta al diálogu con toos a condición de que depongan les armes y respeten la Constitución», dixo'l líder siriu, citáu pola Cancillería del so país, na xunta cola delegación de diputaos rusos y miembros de l'Asamblea Parllamentaria del Conseyu d'Europa (PACE), el 20 de marzu del 2017. Asad destacó tamién que les autoridaes del país consideren que puede resolvese la crisis en Siria solo avanzando simultáneamente en dos direiciones: la llucha antiterrorista y el procesu políticu.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703201067735099-siria-bashar-asad-dialogo/ |títulu=Damascu dispuestu a dialogar con tolos que depongan armes y respeten la Constitución |fechaaccesu=24 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> Los representantes de la autoproclamada rexón federativa de Siria del Norte (los curdos sirios) tán dispuestos a participar nel trabayu de la comisión pa ellaborar la Constitución de Siria.<ref>{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201703201067732192-siria-curdos-constitucion/ |títulu=Curdos sirios dispuestos a trabayar na comisión constitucional de Siria |fechaaccesu=24 de marzu de 2017 |apellíu=Sputnik |idioma= |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}</ref> === Conversaciones de Astaná === El 9 de mayu les HTS anuncien que van atacar a cualquier grupu qu'allegue a les conversaciones de Astaná y a los que los protexan.<ref>{{cita web |url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/9-may-syrias-hayat-tahrir-alsham-threatens-to-attack-any|títulu=Syria's Hayat Tahrir al-Sham threatens to attack any Astana related group that enters Idlib and other groups that seeks to protect them - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> === Zones de Cese al Fueu Tanto Rusia, Irán como Turquía a partir del 2017 axustaron diverses árees de cese al fueu nes cualos les ONX negóse a participar comoquier, una y bones el gobiernu siriu niega la condición d'esplegue de fuercies de paz o monitores del procesu.<ref>{{cita web|url=http://syria.liveuamap.com/en/2017/8-may-syrian-foreign-minister-says-there-will-be-non-international|títulu=Syrian foreign minister says there will be non international forces under UN supervision as part of 'safe zones' deal - Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|fechaaccesu=5 d'agostu de 2017|sitiuweb=Map of Syrian Civil war/ Global conflict in Syria - Syria news - syria.liveuamap.com|idioma=en}}</ref> == Reconstrucción de Siria == El 13 de mayu del 2018 anúnciase la rehabilitación del tendíu llétricu a Deir ezZor, dexando la reconexión de la lletricidá a la capital provincial, per primer vegada dende l'entamu de la guerra. El fin de la obra foi anunciada pol primer ministru siriu Emad Khamis, nuna visita al valle del Eufrates.<ref>{{cita publicación|títulu=Electricity fully returns to Deir Ezzor after years of war|url=https://www.almasdarnews.com/article/electricity-fully-returns-to-deir-ezzor-after-years-of-war/|fecha=13 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702124951/https://www.almasdarnews.com/article/electricity-fully-returns-to-deir-ezzor-after-years-of-war/|archivedate=2018-07-02}}</ref> El 14 de mayu la Empresa Xeneral de la Refinería de Homs llogró producir una variante l'aceite de compresores de fabricación d'Estaos Xuníos que s'usaba na Fábrica de Gas del Sur de la Rexón Central, en escosándose la cantidá necesaria pa la Fábrica de Gas, y la imposibilidá d'importar l'aceite por cuenta de les restricciones económiques. La capacidá granible de la Fábrica d'Aceites Entemecíos llega a 60 mil tonelaes añales, los cuadros téunicos estudien la posibilidá de producir aceite pa frenos y tou tipu de carburantes.<ref>{{cita web |url=https://www.sana.sy/es/?p=82449|títulu=La Refinería de Homs produz un aceite pa compresores – L'Axencia Árabe Siria de Noticies|fechaaccesu=15 de mayu de 2018|sitiuweb=www.sana.sy|idioma=en-US}}</ref> Cola participación de más de 40 empreses especializaes n'alimentos, testiles y propietarios de microempresas, arrincó'l Festival de Compres “Tou lo Bono Ta en La nuesa Guta 2” en Duma, entamáu pola Compaña Sham, l'Establecimientu Siriu de Comerciu y la Gobernación de Damascu Campo.<ref>{{cita web |url=https://www.sana.sy/es/?p=82465|títulu=Más de 40 empreses participen nel Festival de Compres “Tou lo Bono Ta en La nuesa Guta 2” en Duma – L'Axencia Árabe Siria de Noticies|fechaaccesu=15 de mayu de 2018|sitiuweb=www.sana.sy|idioma=en-US}}</ref> El 19 de mayu reinicio'l so funcionamientu'l campu gasífero de Dabisan de 250,000 metros cúbicos diarios, nel campu occidental de Raqa. Mientres s'atopen en reahbilitación otros 3 campos, qu'alimenten centrales llétriques.<ref>{{cita publicación|títulu=Syrian government re-operates gas field in liberated Raqqa countryside|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-government-re-operates-gas-field-in-liberated-raqqa-countryside/|fecha=19 de mayu de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180703200705/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-government-re-operates-gas-field-in-liberated-raqqa-countryside/|archivedate=2018-07-03}}</ref> El 25 de mayu Samer Khalil, ministru siriu d'Economía y Comerciu Esterior, indicó que se riquir más de los 400 millones de dólares envaloraos pa la reconstrucción de Siria, no que fai a la so infraestructura y la so industria. El gobiernu envalora que l'apurra mayoritariu del gobiernu de Rusia tantu en financiamientu como en sofitu loxísticu. El so primer enfoque ye la reconstrucción de la so industria petrolera y gasífera, según la busca de nuevos xacimientos.<ref>{{cita publicación|títulu=Syria may need over $400 million to be rebuilt, relies on Russian aid - minister|url=https://www.almasdarnews.com/article/syria-may-need-over-400-million-to-be-rebuilt-relies-on-russian-aid-minister/|fecha=25 de mayu de 2018|fechaaccesu=25 de mayu de 2018|periódicu=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180701221354/https://www.almasdarnews.com/article/syria-may-need-over-400-million-to-be-rebuilt-relies-on-russian-aid-minister/|archivedate=2018-07-01}}</ref> A entamos de xunu ciento de families empezaron el so regresu a les sos llocalidaes na contorna sureste de Idleb al traviés del corredor humanitariu de Abu al Duhur. 500 civiles volvieron per día, acompañaos con más de 100 vehículos particulares, na so mayoría son agrícoles. Traxeron consigo unos 5.000 cabeces de ganáu. Según el presidente del Conseyu Municipal de Zabadani, Bassel Dalati, más de 3.000 families tornaron, y a pesar de les condiciones climátiques d'agua nun se detuvo pa la organización de les habituales fiestes y antroxos del branu. concluyóse'l caltenimientu de la rede llétrica n'instalando a 70 tresformadores. Seis escueles de les distintes fases d'enseñanza recibieron alredor de 3.000 estudiantes, y tase trabayando pa la rehabilitación de cuatro escueles más.<ref>{{cita web |url=https://www.sana.sy/es/?p=83573|títulu=Destacaes noticies de la recuperación de Siria mientres la última selmana – L'Axencia Árabe Siria de Noticies|fechaaccesu=5 de xunu de 2018|sitiuweb=www.sana.sy|idioma=en-US}}</ref> * [[Cronoloxía de la Guerra Civil Siria]] * [[Primavera Árabe]] * [[Revuelta Armada Curda de 2012]] * [[Conflictu n'El Líbanu de 2011-2012]] * [[Enfrentamientos nos Altos del Golán de 2012-2014]] * [[Crisis diplomática ente Turquía y Siria]] * [[Guerra contra l'Estáu Islámicu]] == Notes == {{llistaref|group="n"}} ; Cargos {{llistaref|group="lower-alpha"|2}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Syrian Civil War (2011-present)}} {{Wikinoticies|Categoría:Guerra Civil Siria}} * Un discutiniu de les [http://www.monitor.upeace.org/innerpg.cfm?id_article=1017 causes de la guerra civil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002194557/http://www.monitor.upeace.org/innerpg.cfm?id_article=1017 |date=2018-10-02 }} na ''[[Universidá pa la Paz]] de les [[Naciones Xuníes]]'', 23 d'ochobre de 2013 {{N'idioma|en}} ;Entevistas * [http://midwestdiplomacy.com/2013/12/08/syria-at-an-impasse/ Guerra Civil Siria Midwest Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005024304/http://midwestdiplomacy.com/2013/12/08/syria-at-an-impasse/ |date=2018-10-05 }} {{N'idioma|en}} * [http://www.presidentassad.net/index.php?option=com_content&view=categories&id=80&Itemid=468 Diverses entrevistes con Bashar al-Asad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130192210/http://www.presidentassad.net/index.php?option=com_content&view=categories&id=80&Itemid=468 |date=2018-01-30 }} {{N'idioma|en}} * [http://nation.foxnews.com/2013/09/18/fox-news-exclusive-interview-syrian-president-bashar-al-assad Entrevista n'esclusiva col Presidente Siriu Bashar al-Asad] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20161205135549/http://nation.foxnews.com/2013/09/18/fox-news-exclusive-interview-syrian-president-bashar-al-assad |date=2016-12-05 }} [[Fox News]], 18 de setiembre de 2013 {{N'idioma|en}} * [http://www.spiegel.de/international/world/spiegel-interview-with-syrian-president-bashar-assad-a-926456.html Entrevista con Bashar al-Asad: «A la fin, una mentira ye una mentira»] [[Der Spiegel]], 7 d'ochobre de 2013 {{N'idioma|en}} * [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/12/al-qaeda-leader-syria-speaks-al-jazeera-20131218155917935989.html Primer entrevista emitida col fundador del Frente al-Nusra Mohammed al-Joulani] {{N'idioma|en}} {{Tradubot|Guerra civil siria}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra Civil Siria|Guerra Civil Siria]] [[Categoría:Rebeliones en Siria]] [[Categoría:Guerres]] [[Categoría:Guerres n'Asia]] [[Categoría:Guerra contra Estáu Islámicu]] [[Categoría:Guerra contra'l horrorismu]] [[Categoría:Estáu Islámicu en Siria]] [[Categoría:Horrorismu en Siria]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] ab3o67a2irppuh46jxhuged7k7c6yqz 0 128413 4775710 4764112 2026-11-04T10:02:44Z CommonsDelinker 488 [[c:User:Krd|Krd]] esborró l'archivu "Cambodian_Reil.jpg" en Commons porque per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Banknotes of Cambodia|]]. 4775710 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20201106120438}} {{Ficha de divisa | tipo = 1 | nome local = [[Ficheru:Riel in Khmer Script.svg|50px]] | idioma nome = camboyanu | ISO = KHR | img1 = | img2 = | desc1 = Rieles camboyanos | países = {{CAM}} | fracción = 100 ''sen'' | símbolu = [[Ficheru:Cambriel.svg|10px]] | monedes = 50, 100, 200 y 500 rieles<ref>[https://www.nbc.org.kh/english/about_the_bank/coins_in_circulation.php NBC: Coins in Circulation]</ref> | billetes = ''50, 100, 200, 500, 1.000, 2.000, 5.000 y 10.000, 20.000, 50.000 y 100.000 riel'' | datos camudo = 1 de febreru de 2017 | cambéu = 1 USD = 4,058 KHR 1 [[Euru|EUR]] = 4.343 KHR | entidá = [[Bancu Nacional de Camboya]] [http://www.nbc.org.kh] | inflación = 2,9% (2017)<ref>[http://www.khmertimeskh.com/50100904/inflation-2017-low-manageable/ Inflación añal en Camboya]</ref> }} El '''riel''' (en [[idioma camboyanu|camboyanu]]: ''"brillante"'') ye la [[unidá monetaria]] de [[Camboya]]. El códigu [[ISO 4217]] ye '''KHR''' y acostúmase a embrivir con un símbolu especial: {{Unicode|៛}}, o bien '''CR'''. Tradicionalmente estremóse en 10 '''kak''' o 100 '''sen''' (សេន), anque pola mor del pocu valor de la moneda va tiempu que la fraición yá nun circula. A finales de [[2006]], el riel camboyanu yera la décima unidá monetaria de valor más baxu del mundu. == Historia == Na dómina de la colonización francesa, Camboya utilizaba la [[piastra de la Indochina Francesa]], que foi sustituyida pol riel en términos paritarios (1 riel = 1 piastra) en [[1952]]. De primeres, la moneda subdividir en 100 céntimos (en francés ''centimes''), moneda fraccionaria qu'a partir de 1959 llamaríase ''sen''. Estos primeres rieles tuvieron vixencia hasta [[1975]], cuando los [[Jemeres Coloraos]] abolieron la moneda como sistema de pagu, y asina, los billetes que'l nuevu réxime emitiera, en realidá nun se llegaron a usar nunca. Arriendes de la invasión [[vietnam]]ita de [[1978]] reintroducióse'l riel, que foi establecíu como moneda oficial camboyana en [[1980]] a razón de 4 rieles por [[dólar]]. Subdividir en 10 ''kak'' o 100 ''sen''. Como nun había nenguna moneda que tuviera que ser sustituyida y la economía había quedáu severamente estropiada pola mor del réxime de los Khmers Coloraos, el nuevu gobiernu central decidió partir la nueva moneda ente la población p'animar l'usu. Güei día, el riel ye la moneda principal nos intercambios locales, magar el dólar de los Estaos Xuníos ta bien introducíu per tol país en tou tipu de transaiciones, non yá de tipu turísticu, y de cutiu prefierse al riel, colo que la moneda norteamericana ganóse la reputación de "segunda moneda non oficial" de Camboya. == Monedes y billetes == Emitíes pol [[Bancu Nacional de Camboya]], circulen monedes de 50, 100, 200 y 500 rieles, y billetes de 50, 100, 200, 500, 1.000, 2.000, 5.000, 10.000, 20.000, 50.000 y 100.000 rieles. Anguaño, les monedes casi nun circulen, y los dos billetes de valor más altu tamién tienen una circulación bastante escasa. === Monedes === <br /> <center> {| {{tablaguapa}} |- style="text-align:center; border-bottom:2px solid gray;" bgcolor="lightsteelblue" ! rowspan="2" | Denominación ! rowspan="2" | Emisión ! colspan="2" | Metal ! rowspan="2" | Forma !rowspan="2" | Diámetru<br />(mm) ! rowspan="2" | Pesu<br />(g) ! rowspan="2" | Cantar ! rowspan="2" | Anverso ! rowspan="2" | Aviesu |- style="text-align:center; border-bottom:2px solid gray;" bgcolor="lightsteelblue" ! Aniellu !Centru |- bgcolor="#efefef" |- | align="left"|'''50 Riel''' | align="left"|1994 | colspan="2" align="center" bgcolor="#CCCCC" | [[Aceru]] | align="left"|Circular | align="left"|16,00 | align="left"|1,58 | align="left"|Llisu | align="left"|<small>Monumentu a la Independencia en [[Phnom Penh]] - [[Ficheru:Official name of Cambodia.png|80px]] - [[Ficheru:Kh-Motto.png|100px]]</small> | align="left"|<small>50 [[Ficheru:Riel in Khmer Script.svg|20px]]</small> |- | align="left"|'''100 Riel''' | align="left"|1994 | colspan="2" align="center" bgcolor="#CCCCC" | [[Aceru]] | align="left"|Circular | align="left"|17,90 | align="left"|2,10 | align="left"|Llisu | align="left"|<small>[[Angkor Wat|Templu d'Angkor]] - [[Ficheru:Official name of Cambodia.png|80px]] - [[Ficheru:Kh-Motto.png|100px]]</small> | align="left"|<small>100 [[Ficheru:Riel in Khmer Script.svg|20px]]</small> |- | align="left"|'''200 Riel''' | align="left"|1994 | colspan="2" align="center" bgcolor="#CCCCC" | [[Aceru]] | align="left"|Circular | align="left"|20,00 | align="left"|2,40 | align="left"|Llisu | align="left"|<small>Constitución camboyana sobre bandexa - [[Ficheru:Official name of Cambodia.png|80px]] - [[Ficheru:Kh-Motto.png|100px]]</small> | align="left"|<small>200 [[Ficheru:Riel in Khmer Script.svg|20px]]</small> |- | align="left"|'''500 Riel''' | align="left"|1994 | align="center" bgcolor="#FFCC00" | [[Bronce d'aluminiu|Cu+Ni+Al]] | align="center" bgcolor="#CCCCCC" | [[Aceru]] | align="left"|Circular | align="left"|25,80 | align="left"|6,43 | align="left"|Estriáu | align="left"|<small>[[Escudu de Camboya]] - [[Ficheru:Official name of Cambodia.png|80px]] - [[Ficheru:Kh-Motto.png|100px]]</small> | align="left"|<small>500 [[Ficheru:Riel in Khmer Script.svg|20px]]</small> |- |} </center> <br /> === Billetes === <center> {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%" |- !colspan="2"| Imaxe !!rowspan="2"| Valor !!rowspan="2"| Dimensiones !!rowspan="2"| Color !!colspan="2"| Descripción !!colspan="4"| Fecha de |- ! Anverso!! Aviesu!! Anverso!! Aviesu!! Impresión!! Salida!! Retirada!! ralu |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| [[Image:Cambodia 2002 50r reverse.jpg|100px]] | 50 riels | 130 x 60 mm | Marrón | Banteay Srey Temple | Dam | 2002 | 29 d'Agostu, 2002 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Ficheru:100_riel_2001_obverse.jpg|100px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[Ficheru:100_riel_2001_reverse.jpg|100px]] | 100 riels | 130 x 60 mm | Moráu, marrón y verde | [[Monumentu de la independencia (Phnom Penh)]] | Escuela | 2001 | 9 d'Agostu , 2001 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | 100 riels | | Naranxa Marrón | Naga cabeza(culiebra mítica) , Buddaa, Padre del rei [[Norodom Sihanouk]] | Estatua Khmer , [[Pagoda platiada, Phnom Penh|Wat Preah Keo (pagoda platiada)]], Buda | 2014 | 14 de Xineru, 2015 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Image:Cambodia 2004 500r obverse.jpg|100px]] |align="center" bgcolor="#000000"| | 500 riels | 138 x 64 mm | Coloráu y moráu | [[Angkor Wat]] | [[Ponte Kizuna]] sobre'l [[Rio Mekong |Mekong]] | 2002 | 4 d'Abril, 2003 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | 500 riels | | Rosa y gris |Naga cabeza(culiebra mítica) , Buddaa, Padre del rei [[Norodom Sihamoni]] | Nak Loeung bridge, Kizuna bridge over the Mekong River, monument, frieze | 2014 | 14 Xineru, 2014 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Ficheru:KHR 1000 v.jpg|100px]] |align="center" bgcolor="#000000"| | 1,000 riels | 138 x 64 mm | Marrón y lila | Puerta sur del templu [[Angkor]] | [[Sihanoukville_(city)#Autonomous_Port|Puerta Autónoma]] de [[Kampong Saom]] (Sihanoukville) | 2005 | 6 de Xineru, 2006 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Ficheru:2000 Riel obverse.jpg|100px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[Ficheru:2000 Riel reverse.jpg|100px]] | 2,000 riels | 146 x 68 mm | Verde y Mariellu | Prasat Preah Vihear | Angkor Wat and Field Work | 2007 | 3 de Xineru, 2008 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| [[Ficheru:5000 riel 2001 reverse.jpg|100px]] | 5,000 riels | 146 x 68 mm | Verde y Gris | [[Norodom Sihanouk]] | [[Spean Praptos|Ponte del Kampong Kdei]] | 2001 | 6 d'Abril 2001 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| [[Image:10000 riel 2001 reverse.jpg|100px]] | 10,000 riels | 146 x 68 mm | Violeta y marrón | Norodom Sihanouk | [[Royal Palace, Phnom Penh|Royal Palace (Phnom Penh)]] | 2001 | 6 d'Abril, 2001 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | 10,000 riels | 146 x 68 mm | Azul | Naga, culiebra mítica; Rei[[Norodom Sihamoni]] | Neak Pean Ruines arqueolóxiques del templu budista en Preah Khan Baray, Angkor; Estatua de piedra, Balaha | 2015 | 15 de mayu, 2015 | |circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| [[Image:20000 riel 2008 reverse.jpg|100px]] | 20,000 riels | 155 x 72 mm | Moráu y rosa | Norodom Sihamoni | [[Angkor Wat]], La planta cuadrada del templu | 2008 | 5 d'Avientu, 2008 | | circulando |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| [[Image:50000 riel reverse.jpg|100px]] | 50,000 riels | 150 x 70 mm | Violeta marrón | Norodom Sihanouk | Angkor Wat | 2001 | 6 d'Abril, 2001 | | circulando |- |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | 100,000 riels | 155 x 72 mm | Verde | Naga (culiebra mitica), Rei Norodom Sihanouk | Familia real de Camboya y ruines cola escultura del bebe elefante | 2013 | 6 de Mayu 2014 | | circulando |} |} </center> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://nbc.org.kh/ Bancu Nacional de Camboya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180406163327/http://nbc.org.kh/ |date=2018-04-06 }} {{en}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Kambodscha-B-En.htm Billetes de Bancu históricos de Camboya {{en}} {{de}}] {{commonscat|Money of Cambodia}} {{Tradubot|Riel camboyano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Monedes de Camboya]] [[Categoría:Monedes circulantes d'Asia]] hdjsj3fj2f1s7rpbui1wv98kdc1ddqw 0 128917 4775593 4757338 2026-11-03T19:10:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775593 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Gerenia|una antigua ciudá griega de Mesenia}} {{llocalidá}} '''Gerena''' ye un [[conceyu]] [[España|español]] asitiáu na comarca del Corredor de la Plata,<ref>{{cita web|títulu=Conoznos|url=http://corredorplata.esy.es/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=30|editorial=G. D. R. Corredor de la Plata|fechaaccesu=10 de mayu de 2017}}</ref> [[provincia de Sevilla]], [[Andalucía]], [[España]]. Atopar a 26 km de Sevilla.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} == Demografía == {{Evolución demográfica |2006=5.887|2007=6.016|2008=6.180|2009=6.503|2010=6.812|2011=6.994 |2012=7.187|2013=7.207|2014=7.309|2015=7.404|2016=7.444 |fonte=INE-es}} == Xeografía == Ye ún de los conceyos de la [[Ruta de la Plata]]. Atopar ente les contornes de la [[Sierra Norte de Sevilla|Sierra Norte]] y la [[La Campiña (Sevilla)|Campu]].<ref>{{cita publicación|títulu=Gerena, ente la Sierra Norte y el Campu|url=http://www.elle.es/living/viajes/news/a409440/gerena-en-sevilla/|editorial=Elle|fecha=20 de septiempre de 2011}}</ref> Llenda colos siguientes conceyos:<ref>{{cita web|títulu=Provincia de Sevilla|url=https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/sima/provincia.htm?prov=41|editorial=Institutu d'Estadística y Cartografía de la Xunta d'Andalucía|fechaaccesu=10 de mayu de 2017}}</ref> <center> {| width ="45%" style="border: 1px #aaaaaa solid;" align="center" |----- | width ="33%" align="right" | [[El Garrobo]] | width ="33%" align="center" | [[Castillo de las Guardas]] | width ="33%" align="left" | |----- | width ="33%" align="right" | [[Sanlúcar la Mayor]] | width ="33%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|70px]] | width ="33%" align="left" | [[Guillena]] |----- | width ="33%" align="right" | [[Olivares (Sevilla)|Olivares]] | width ="33%" align="center" | | width ="33%" align="left" | [[Salteras]] |} </center> Pol conceyu pasa'l ríu [[Guadiamar]], que'l so redolada caltener n'estáu natural.<ref>{{cita web|títulu=Corredor Verde del Guadiamar|url=http://www.andalucia.org/es/espacios-naturales/paisaxes-protexíos/corredor-verde-del-guadiamar/|editorial=Web de Turismu d'Andalucía|fechaaccesu=10 de mayu de 2017}}</ref> Tamién pasa pol conceyu'l regueru de les Torres, n'otra paraxa natural.<ref>{{cita web|títulu=Camino de Rompezapatos|url=http://www.gerena.es/opencms/opencms/gerena/conceyu/turismu/rutes/rompezapatos.html|editorial=Conceyu de Gerena|fechaaccesu=11 de mayu de 2017}}</ref> == Topónimu == Una lleenda atribúi la fundación de Gerena al rei pregueru [[Gerión]],<ref>{{cita enciclopedia|títulu=Enciclopedia universal ilustrada européu-americana|editorial=J. Espasa|añu=1924|volume=25|páxina=1423}}</ref> La primer mención a Gerión apaez na obra ''Teogonía'' del griegu [[Hesíodo]] (sieglu VIII e.C.). Según esta historia, Gerión vivía en Eriteia (isla que s'allugaba na actual mariña gaditana), tenía tres cabeces y tenía unos gües que fueron robaos por Heracles (romanizado como [[Hércules]]).<ref name="blazquezmartinez">{{cita publicación|autor=José María Blázquez Martínez|títulu=Gerión y otros mitos griegos n'Occidente|url=http://revistas.ucm.es/index.php/GERI/article/viewFile/GERI8383110021A/14946|publicación=Gerión|númberu=1|páxines=21-38}} {{ISSN|0213-0181}}</ref> Según [[Estesícoro]] (C. 590 e.C.) Gedeón vivía en frente de la islla de Eriteia, nuna cueva cercana al ríu Tartessos.<ref name="blazquezmartinez"/> Ye posible que'l pueblu llamárase asina por habese fundáu ende una antigua población romana llamada Herennia, esposa del emperador [[Traxanu]].{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} Tamién puede debese a que na llocalidá hubo una basílica paleocristiana dedicada a San Geroncio.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} Na dómina musulmana'l pueblu llamábase Xerea.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} Na obra del sieglu XVI ''[[Civitates orbis terrarum]]'' apaez la frase en [[llatín]] "''Ierenna famosus prope hispalim locus''", que significa "Gerena, famosu llugar cerca de Sevilla". Esta frase apaez nel escudu del conceyu.<ref>{{cita publicación|títulu=Gerena (Sevilla). (Escudu)|publicación=Boletín de la Real Academia de la Historia|volume=CLXXXII|númberu=III|añu=1985|páxina=560}}</ref> == Historia == [[Ficheru:La basílica paleocristiana de Gerena, Sevilla.jpg|miniatura|derecha|300px|[[Basílica]], [[bautisteriu]] y [[necrópolis]] (ss. V-VIII)]] Los [[Tartessos|tartésicos]] fortificaron el pueblu por que fuera un bastión na ruta del [[bronce]].{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} Na dómina romana realizáronse delles infraestructures. Construyóse un acueductu que pasaba por Gerena pa llevar agua a [[Itálica]] dende'l Guadiamar (que na dómina romana llamábase Maenuba<ref>{{cita publicación|autor=José Antonio Correa Rodríguez|títulu=De Maenuba a Guadiamar|editorial=Habis|númberu=36|añu=2005|páxines=235-242}} {{ISSN|0210-7694}}</ref>) Tres l'ampliación d'Itálica, esti acueductu amplióse unos 20 quilómetros pa traer agua dende Fontes de Tejada, en [[Paterna del Campo]], y dende [[Escacena del Campo]].<ref>{{cita noticia|autor=Fermín Cabanillas|títulu=Más lluz sobre l'acueductu d'Itálica|url=https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/acueductu-Italica-xeniu-romanos-sale_0_374813320.html|editorial=Esdiario|fecha=21 d'abril de 2015}}</ref> En Gerena fixéronse tamién termes y ninfeos romanos.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=36}} Otru de los restos ye'l molín Blanco, realizáu en dómina romana y reconstruyíu na Edá Media.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=36}} Ente los sieglos IV y V d.C. fíxose la basílica paleocristiana de San Geroncio.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=36}} Na dómina musulmana aumentóse l'agricultura y desenvolvióse l'alfarería.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} En 1247 la ciudá foi tomada por [[Fernandu III de Castiella|Fernandu III]], que robló un pautu de pleitesía pol que se respetaba la relixón de los habitantes, de la que llegaron habitantes d'otros reinos del norte peninsulares.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} En 1253 [[Alfonsu X de Castiella|Alfonsu X]] convirtió la población nun realengu dependiente de la ciudá de Sevilla. [[Garci Fernández de Gerena]], [[trovador]] de [[Xuan I de Castiella|Xuan I]], yera d'esta llocalidá.<ref>{{cita llibru|autor=Manuel Cadaval Gil|títulu=El poeta llíricu andaluz más antiguu, con nome, obra y orixe conocíos, de la lliteratura castellana|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/garci-fernndez-de-gerena---el poeta-lrico-andaluz-ms-antiguu-con-nome-obra-y-orixe-conocíos-de-la lliteratura castellana-0/html/ff8a95b6-82b1-11df-acc7-002185ce6064_37.html|editorial=Cervantes Virtual|añu=2003}}</ref> En 1594 formaba parte del [[reinu de Sevilla]] nel [[Aljarafe|Axarafe]] y cuntaba con 308 vecinos pecheros.<ref>[[Llibru de los Millones]]: Censu de población de les provincies y partíos de la [[Corona de Castiella]] nel [[sieglu XVI]]</ref> Nel sieglu XVII el pueblu foi mercáu por Rufina de Sandoval. Darréu, pasó a ser propiedá de Pedro de Orsúa y Arismendi. Nel sieglu XIX pasó al marquesáu de Vallehermoso. Darréu, pasó a la Casa de Santa Coloma.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} El conceyu cuntaba con mines de [[granitu]], coles que se realizaron munches obres, como les columnes del templu romanu qu'anguaño s'atopen na [[Alamea de Hércules]] o les columnes de la [[catedral de Sevilla]].{{harvnp|Carrión et al|2000|p=34}} == Arquiteutura == [[Ficheru:Calle de la Iglesia (Gerena) 01.jpg|miniatura|derecha|Cai de la Ilesia.]] [[Ficheru:Iglesia de la Purísima Concepción (Gerena) 01.jpg|miniatura|derecha|Ilesia de la Purísima Concepción.]] Na llocalidá atopa'l cortixu El Esparragal. D'antiguo foi una villa romana. Xuan II apurrió'l castiellu del Castrejón y la so redolada, nos cualos taba esti inmueble, a Fernando de Medina. El so descendientes vender nel sieglu XVII a los jerónimos. Estos convirtieron l'edificiu nun conventu y vivieron de l'agricultura. N'interior del conventu fixo la capiya de La nuesa Señora de Belén. Tres la desamortización de Mendizábal, l'edificiu pasó en 1851 a la familia Vázquez, que lo tresformó nun cortixu, calteniendo la capiya. El marqués [[José María Oriol|José María de Oriol y Urquijo]] y la so esposa, María de Gracia Ybarra y Lasso de la Vega, adquirieron l'edificiu en 1967. Foi tresformáu n'hotel polos arquiteutos [[Miguel de Oriol y Ybarra]] y Miguel Oriol y Icaza.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=35}} Otru edificiu tradicional del conceyu ye'l cortixu de La Pizana, propiedá de la [[Casa d'Alba]].{{harvnp|Carrión et al|2000|p=35}} Nos terrenos de la finca del cortixu d'El Esparragal ta la ermita de La nuesa Señora de la Encarnación. Nel interior ta la Virxe de la Encarnación, que ye la patrona del pueblu. La lleenda diz que foi escondida nun covarón na etapa musulmana, onde foi atopada darréu por un caballeru cristianu.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=41}} Hai una cruz nel llugar onde s'atopó.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=41}} La ilesia de la Purísima Concepción foi realizada nel sieglu XIV cola torre del homenaxe del recintu cercáu del conceyu. A los llaos tien dos portaes góticu-mudéxares con arcos apuntaos. La portada principal, de lladriyu, foi realizada ente 1556 y 1559.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=37}} La capiya de San Benitu Abá foi la capiya del antiguu hospital del Sangre. Na actualidá ye la capiya de la Hermandá de la Vera Cruz.{{harvnp|Morales et al|1981|p=384}} La capiya de La nuesa Señora de la Soledá ye del sieglu XVIII y siempre foi sede de la Hermandá de la Soledá.<ref>{{cita noticia|títulu=Capilla de La nuesa Señora de la Soledá|url=http://www.iaph.es/patrimonio-inmueble-andalucia/resume.do?id=i19258|editorial=Base de datos de patrimoniu inmueble. Institutu Andaluz de Patrimoniu Históricu (IAHP)|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}</ref> == Economía == El pueblu cunta col polígonu industrial La Fontanilla.<ref name="torca">{{cita web|títulu=Gerena|url=https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/sima/ficha.htm?mun=41045|editorial=Sistema d'Información Multiterritorial d'Andalucía (TORCA). Institutu d'Estadística y Cartografía. Xunta d'Andalucía|fechaaccesu=13 de mayu de 2017}}</ref> En conceyu cunta (2014) con 3.826 ha de cultivos yerbáceos, de les cualos 80 ha son de xirasol y 1295 ha son de trigu,<ref name="torca"/> y con 1.327 ha de cultivos maderizos, de les cualos 1092 son d'olivares.<ref name="torca"/> == Fiestes == L'Agrupación Parroquial del Gran Poder procesiona el Miércoles Santu col Xesús del Gran Poder (Antonio Dubé de Luque, 1990) y la Virxe del Rosariu.<ref name="guia">{{cita publicación|títulu=Guía de la Selmana Santa de Gerena|url=http://www.gerena.es/opencms/export/sites/default/gerena/galeriaFicheros/noticies/GuiaSS_Gerena2016-web.pdf|editorial=Conceyu de Gerena|añu=2016}}</ref> La Hermandá de la Vera Cruz (sieglu XVI) procesiona el Xueves Santu col Cristu de la Vera Cruz y la Virxe del Sangre (anónima, sieglu XVIII).<ref name="guia"/> La Hermandá de la Soledá, procesiona trés años col Santu Entierru y la Virxe de la Soledá (sieglu XVII) el Sábadu Santu y, pasaos esos trés años, procesiona el Domingu de Resurreción col Jesús de la Paz (Antonio Dubé de Luque, 1987) y la Virxe de la Soledá.{{harvnp|Carrión et al|2000|p=41}} Les fiestes patronales coinciden cola festividá de la Virxe de la Encarnación, patrona del conceyu. L'últimu xueves de mayu ye llamáu Xueves de Promesa. Esti día se procesiona cola Virxe dende la ilesia parroquial de la Purísima Concepción hasta la ermita de La nuesa Señora de la Encarnación. Ellí, na ermita, permanez la Virxe mientres el xueves, vienres y sábadu, hasta que'l domingu entama'l camín de vuelta escontra la so parroquia. El domingu d'esa selmana, Domingo de Romería, se procesiona col estandarte de la Hermandá de la Encarnación dende la ilesia parroquial hasta la ermita. En celebrando na so ermita, la misa del romeru, cola patrona presidiendo la mesma, los devotos y gereneros pasen un día de convivencia celebrando les fiestes patronales ellí na ermita. Al atapecerín, entámase'l camín de vuelta escontra la parroquia, siendo la Virxe acompañada por numberosos pelegrinos nesti día grande del pueblu, onde va esperar hasta'l mes de mayu del añu siguiente pa celebrar los sos díes grandes.<ref>{{cita web|títulu=La romería|url=http://www.hermandaddelaencarnacion.org/antigua/romeria.php|editorial=Hermandá de la Encarnación|fechaaccesu=14 de mayu de 2017}}</ref> <gallery> Ficheru:Yavienepagerena.jpg|Romería de la Virxe de la Encarnación, patrona de Gerena. Ficheru:Cristo de la Vera-Cruz.jpg|Cristu de la Vera Cruz. Ficheru:Soledad Coronada.JPG|Virxe de la Soledá. </gallery> == Hermanancies == * [[Visciano]], [[Italia]]<ref name="hermanamiento">{{cita noticia|títulu=L'alcalde robla n'Italia la hermanancia cola llocalidá de Visciano|url=http://www.gerena.es/opencms/opencms/gerena/actualidad/Rellacionesintitucionales/noticia0006.html|editorial=Conceyu de Gerena|fecha=15 d'avientu de 2008}}</ref> * [[Wajay]], [[Cuba]]<ref name="hermanamiento"/> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru|autor=Alfredo J. Morales y otros títulu=Guía artística de Sevilla y la so provincia|volume=II|edición=2ª|editorial=Diputación de Sevilla y Fundación José Manuel Lara|añu-orixinal=1981|añu=2004|isbn=84-7798-210-4}} * {{cita llibru|autor=Javier Carrión, Miguel Gallardo y otros títulu=Ayalgues de la provincia de Sevilla|volume=II|editorial=ABC}} D.L. M-34.627-2000 == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20170913024937/http://www.gerena.es/opencms/opencms/gerena Páxina del conceyu de Gerena] {{Tradubot|Gerena}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gerena]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 66xkglkusbdd0cgv16rmmb9bqpba898 0 129972 4775560 4755892 2026-11-03T15:20:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775560 wikitext text/x-wiki {{ficha de fuercies armaes |país= Ucraína |nome= Fuercies Armaes d'Ucraína |nome_orixinal= Збройні сили України |imaxe= [[Ficheru:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|150px]] |títulu= Emblema de les Fuercies Armaes |imaxe2= [[Ficheru:Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg|150px]] |títulu2= Bandera de les Fuercies Armaes |fundada= [[1917]] (recuperada: 6 d'avientu de 1991)<ref>http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1934-12 Верховна Рада України; Закон від 06.12.1991 № 1934-XII</ref> |estructura_actual={{nowrap|[[Ficheru:Emblem of the Ukrainian Ground Forces.svg|30px|Emblema de les Fuercies de Tierra Ucraínanes]] [[Fuercies Terrestres Ucraínanes|Fuercies de Tierra]]}}<br /> {{nowrap|[[Ficheru:Emblem of the Ukrainian Air Force.svg|30px|Emblema de la Fuercia Aérea Ucraína]] [[Fuercia Aérea Ucraína|Fuercia Aérea]]}}<br /> {{nowrap|[[Ficheru:Emblem of the Ukrainian Navy.svg|30px|Emblema de l'Armada Ucraína]] [[Armada Ucraína|Armada ]]}} |eslleida= |cuerpos= |base= |hores_vuelu= <!-- Mandos --> |comandante_xefe= [[Petró Poroshenko]] |títulu_comandante_xefe= Comandante en Xefe Supremu |ministru= [[Stepan Poltorak]] |títulu_ministru= Ministru de Defensa comandante= Teniente Xeneral [[Volodymyr Zamana]]<ref>https://web.archive.org/web/20140127121814/http://www.president.gov.ua/documents/14518.html DECREE OF THE PRESIDENT OF UKRAINE № 128/2012</ref> |títulu_comandante= Xefe del Estáu Mayor <!-- Personal --> |edá= 20 |obligatoriu= 12 meses (FT, FA)<br /> 18 meses (Marina) |datos_personal= 2008 est.<ref>[[CIA World Factbook]], [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html#Military Military of Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html#Military |fecha=2016-07-09 }}</ref> |edá_personal= 16-49 |disponible= 11.149.646 |disponible_f= |aptu=6.970.035 |aptu_f= |algamando= 256.196 |algamando_f= |activu= 280.000 |posición= |acuta= 1.000.000 |esplegáu= 466 <!-- Finances --> |cantidá= $5.000 millones (2015)<br />110.000 millones [[Grivna|UAH]]<ref>http://lenta.ru/news/2012/01/25/budget/</ref> |PIB= 5% <!-- Industria --> |provisores_nacionales= |provisores_estranxeros= |importaciones= |esportaciones= <!-- Artículos rellacionaos --> |historia= |categoríes= }} Les '''Fuercies Armaes d'Ucraína''' ({{lang-uk|Збройні сили України (ЗСУ)}} Zbroyni syly Ukrayiny, (ZSU)) son les fuercies militares d'[[Ucraína]]. Ucraína proclamó que la política nacional del país ye la integración [[Atlantismo|Euru-Atlántica]], cola [[Xunión Europea]]. Ucraína ye un sociu reforzáu de la OTAN y participó viviegamente nos exercicios militares de l'[[Asociación pa la Paz]] y nes fuercies pal caltenimientu de la paz nos [[Balcanes]]. Esta estrecha rellación cola [[OTAN]] foi más visible na cooperación ucraniana y nes operaciones combinaes de caltenimientu de la paz col so país vecín, Polonia, en Kosovo. Soldaos ucraínos tamién sirvieron so comandu de la OTAN n'Iraq, Afganistán y na [[Operación Active Endeavour]].<ref>{{Cita web |url=http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&part=news&sub=read&id=11248 |títulu=Новини Управління Прес-служби МО<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111127181749/http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&part=news&sub=read&id=11248 |fechaarchivu=2011-11-27 }}</ref> L'ex-presidente ucraín [[Víktor Yanukóvich]] considera l'actual nivel de cooperación ente Ucraína y la OTAN abonda.<ref name=NATOTAK>[https://web.archive.org/web/20100419050336/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/63797/ NATO confirms readiness for Ukraine's joining organization], [[Kyiv Post]] (April 13, 2010)</ref> El so predecesor [[Víktor Yushchenko]] pidió la incorporación ucraniana a la Organización Atlántica a principios de 2008.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7322830.stm Bush to back Ukraine's Nato hopes], [[BBC News]] (April 1, 2008)</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/newsenglish/witn/2008/04/080404_ukraine_nato.shtml NATO membership for Xeorxa and Ukraine held off], [[BBC]] (April 4, 2008)</ref> Mientres la [[Cume de Bucarest de 2008]] la OTAN proclamó qu'Ucraína se convertiría en miembru de la [[OTAN]], cuando esta quixera y cuando cumpliera colos requisitos d'accesu.<ref name=NATOTAK/> El [[Presidente d'Ucraína]] [[Víktor Yanukovich|Yanukovich]] optó pola non alliniación d'Ucraína como Estáu. Esto materializó'l 3 de xunu de 2010 cuando'l [[Rada Suprema|Parllamentu ucraín]] escluyó, con 226 votos, l'oxetivu de la "integración nel marcu de seguridad Euro-Atlántica y l'asociación la OTAN" de la estratexa nacional de seguridá.<ref>[http://euobserver.com/24/30212 Ukraine drops NATO membership bid], [[EUobserver]] (June 6, 2010)</ref> L'actual Xefe del Estáu Mayor de les Fuercies Armaes d'Ucraína ye'l Teniente Xeneral [[Volodymyr Zamana]]. Esta remplazó al Coronel Xeneral [[Hryhorii Pedchenko]] en febreru de 2012 dempués d'un decretu promulgáu pol Presidente Yanukovich. Unidaes militares d'otros países participen regularmente n'exercicios militares multinacionales coles fuercies ucraínes.<ref>[https://web.archive.org/web/20100522053812/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/67094 Parliament approves admission of military units of foreign states to Ukraine for exercises], [[Kyiv Post]] (May 18, 2010)</ref> Munchos d'estos exercicios son realizaos sol programa de cooperación de la [[OTAN]] y l'[[Asociación pa la Paz]]. == Historia == Les modernes capacidaes militares d'Ucraína fueron heredaes dafechu de la [[Xunión Soviética]], nel qu'un miembru participante d'esta yera la predecesora [[RSS d'Ucraína]]. Toles formaciones soviétiques ucraínes creaes antes del establecimientu de la [[Xunión Soviética]] como los [[Cosacos Colloraos]] y un númberu d'Exércitos Soviéticos Ucraínos fueron progresivamente esaniciaes colos años o dafechu integraos na [[XRSS]]. Como miembru de la Unión nun tener el so propiu comandu militar separáu; toles formaciones militares taben uniformemente subordinaes al comandu central de les [[Fuercies armaes de la Xunión Soviética|Fuercies Armaes de la URSS]]. Alministrativamente la RSS Ucraína taba estremada en tres distritos militares (el Distritu Militar de los Cárpatos, el Distritu Militar de Kiev y el Distritu Militar de Odessa) y la mayor parte de les bases navales de la [[Flota del Mar Negru]] teníen taben emplazadas na mariña ucraniana. Mientres el procesu de [[colapsu de la Xunión Soviética]] que tuvo llugar ente 1990 y 1991 (vease [[procesu Novo-Ogaryovo]]) 780.000 efectivos del personal militar soviéticu permanecieron alcontraos n'Ucraína. Esta masa nun yera un exércitu sinón un agrupamientu de fuercies, ensin un Ministeriu de Defensa nacional, un [[Xefe d'Estáu Mayor]] o órganos centrales de comandu o control. Acordies con ún de los asociaos del Centru d'Investigación de Conflictos ([[Conflict Studies Research Centre]]), James Sherr: "Esti agrupamientu, el so inventariu y equipamientu y el so cuerpu d'oficiales fueron diseñaos con un propósitu: llibrar un conflictu militar con armes combinaes, asociaes, ofensives (y nucleares) contra la [[OTAN]] nun frente esterior".<ref>James Sherr, 'Ukraine's Defence Reform: An Update', [[Conflict Studies Research Centre]], 2002</ref> Nesi tiempu, les fuercies armaes d'Ucraína incluyíen formaciones de fuercies terrestres, el 43º exércitu de Cohetes, cuatro ejércitos de la [[Fuercia Aérea]], el 8º exércitu de Defensa Aérea, y la [[Flota del Mar Negru]]. Conjuntamente, cuando fueron establecíes, les Fuercies Armaes d'Ucraína incluyíen más de 350 [[buque de guerra|buques]], 1.500 [[avión de combate|aviones de combate]], y 1.272 [[Ojiva nuclear|ojivas nucleares]] incluyendo [[misil balísticu intercontinental|misiles balísticos intercontinentales]]. El 24 d'agostu de 1991, el parllamentu ucraín, la [[Rada Suprema|Verkhovna Rada]], aprobó una resolución pa tomar xurisdicción sobre toles formaciones de les fuercies armaes de la Xunión Soviética aparcaes en suelu ucraín, y p'establecer una de les axencies clave, el Ministeriu de Defensa Ucraín.<ref>[http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=en&part=history&sub=history The history of the Armed Forces of Ukraine]</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1431-12 Official document]. Resolution of the Supreme Council of Ukraine "About military formations in Ukraine" (N 1431-XII). August 24, 1991</ref> Foi siguíu por dos Lleis d'Ucraína que fueron adoptaes pol Conseyu Supremu d'Ucraína'l 6 d'avientu de 1991,<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1932-12 Official document] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215191800/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1932-12 |date=2013-02-15 }}. Law of Ukraine "About Defense of Ukraine". December 6 1991</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1934-12 Official document]. Law of Ukraine "About Armed Forces of Ukraine. December 6, 1991</ref> y el Ukase Presidencial #4 "Sobre les Fuercies Armaes d'Ucraína" el 12 d'avientu de 1991.<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/4/91 Official document]. "About Armed Forces of Ukraine]</ref> El gobiernu d'Ucraína suspendió cualquier derechu de socesión sobre les Fuercies Estratéxiques Soviétiques de Disuasión<ref>[http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=14378@morfDictionary Strategic Deterrence Forces] at encyclopedia.mil.ru</ref> que permanecíen en territoriu ucraín. Contemplando los entueyos d'una transición nidia y escorriendo un consensu col restu d'antiguos miembros de la Xunión Soviética na división del heriedu militar soviética, Ucraína xunir a les conversaciones en cursu qu'empezaron n'avientu de 1991<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/mdogov/megd4608.htm Agreement on Forces of General Purpose for transition period]</ref> pa la creación d'un [[:ru:Объединённые Вооружённые Силы СНГ|comandu militar conxuntu]] de la [[Comunidá d'Estaos Independientes]] (CEI).<ref>[http://www.lawrussia.ru/texts/llegal_383/doc383a830x976.htm Agreement on Joint Armed Forces for transition period]</ref> [[Ficheru:Ukr Army 1991.jpg|thumb|left|200px|Esplegue sobre territoriu ucraín, en 1991 (clicar pa engrandar).]] Inherente nel procesu de creación d'una fuercia militar doméstica hubo decisiones polítiques de los líderes ucraínos contemplando la non nuclearización del país y el so estatus internacional. Esto incluyía la definición, alcuerdu y ratificación del [[Tratáu de les Fuercies Armaes Convencionales n'Europa]] (FACE) que non solo establecía'l máximu nivel d'armamentu pa cada república de l'antigua URSS, sinón tamién s'estableció un techu máximu pa la llamada "Región Flanco". Nesta rexón incluyíense les provincies (oblast) ucraínes de [[Oblast de Mykolaiv|Mykolaiv]], [[Oblast de Kherson|Kherson]], [[Oblast de Zaporizhia|Zaporizhia]], y la [[República Autónoma de Crimea]]. Tamién clave pa la creación de les Fuercies Armaes Ucraínanes foi'l [[Organización del Tratáu de la Seguridá Coleutiva|Tratáu de Tashkent de 1992]], qu'abandonaba les aspiraciones militares de la [[Comunidá d'Estaos Independientes]] y que toles anteriores repúbliques de la URSS queríen siguir el so propiu camín, rompiendo la entrevesgada maquinaria militar soviética en cachos. Les fuercies militares y de seguridá, incluyendo les Fuercies Armaes d'Ucraína y un númberu de "instituciones militarizadas" independientes (fuercies [[paramilitar]]es) tán sol comandu del [[Presidente d'Ucraína]], y suxetes a la vixilancia por una comisión parllamentaria permanente de la [[Rada Suprema]]. La organización y táutica militar ucraínes tán fuertemente influyíes poles táutiques de la [[Guerra Fría]], y la organización de les anteriores [[Fuercies armaes de la Xunión Soviética|Fuercies Armaes Soviétiques]]. Sol anterior presidente Yushenko Ucraína escorrió una política d'independencia del dominiu rusu, y asina s'intentó una entera integración con Occidente, especialmente cola [[OTAN]]. Sicasí, Ucraína caltién estreches rellaciones militares con [[Rusia]], la mayor parte heredaes de la común historia soviética. L'usu conxuntu de bases navales en [[Crimea]] y los esfuercios pa una [[defensa aérea]] conxunta son les cañes más intenses d'esta cooperación. Esta cooperación ye un motivu d'irritación permanente nes rellaciones billaterales. Pero'l país ye incapaz de menguar estos llazos rápido, siendo económicamente dependiente de Moscú. Amás, dempués de la eleición del actual Presidente Víctor Yanukovich, los llazos ente Moscú y Kiev intensificáronse, esfreciéndose les rellaciones ente Kiev y la OTAN en rellación a los años de Yushchenko. Con continuos resfregones nes rellaciones con Rusia tres la rotura de la Xunión Soviética, Ucraína intentó rotundamente desenvolver la so propia industria militar independiente. Resultaos notables d'estos esfuercios son el desenvolvimientu del tanque de fabricación ucraniana [[T-84]], anguaño en serviciu, y el fabricante d'aeronaves [[Antonov]]. Ucraína recibió en redol el 30% de la industria militar soviética, qu'incluyía ente'l 50 y el 60 per cien de toles empreses ucraínes, qu'emplegaba'l 40% de la población trabayadora. Ucraína yera, ya inda se caltién, un líder na teunoloxía de misiles y balística.<ref>[http://www.fas.org/nuke/guide/ukraine/index.html Ukraine Special Weapons]</ref> Especialmente en navegación electrónicu pa buques de combate y [[submarín|submarinos]], dirixíu de [[sistemes de misiles]], y [[radar]]es p'aviones militares. La dura competencia nel mercáu armamentística mundial obligó a Ucraína a considerar la esportación d'armes a [[réxime políticu|rexímenes]] políticamente inestables o inclusive agresivos. Ucraína construyó les sos propies conexones na esportación d'armes. Los primeros contratos d'entrega d'armamentu a Irán, roblaos a mediaos de 1992, causaron reaiciones negatives n'[[Europa Occidental|Occidente]], particularmente del [[Gobiernu de los Estaos Xuníos]]. Dellos accidentes desafortunaos qu'inclúin a les Fuercies Armaes asocedieron dende 1992, incluyendo la cayida d'un Su-27 de la Fuercia Aérea nel desastre de la muestra aérea de Sknyliv en 2002 y el valtamientu accidental del [[Vuelu 1812 de Siberia Airlines]] n'ochobre de 2001. == Organización == [[Ficheru:Ukrainian Air Force Su-25UB with two MiG-29s (9-13) in background.jpg|thumb|Un Su-25UB ucraín.]] Les fuercies armaes ucraínes tán principalmente formaes por [[conscriptos]]. El personal total (incluyendo 41.000 trabayadores civiles) algama a finales de 2010 los 200.000 efectivos.<ref>{{cita publicación | títulu=Ukrainian Armed Forces 2009| páxina=78| url=http://www.mil.gov.ua/files/white_book/Book_WP_2009_eng.pdf| fechaaccesu=22 d'ochobre 2010<!--, 2010-->| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111127180316/http://www.mil.gov.ua/files/white_book/Book_WP_2009_eng.pdf| fechaarchivu=27 de payares de 2011}}</ref> La estructura de les distintes cañes ye la siguiente: * [[Fuercies Terrestres Ucraínanes]]: 143.300 efectivos<ref name="WB79">{{cita publicación | títulu=Ukrainian Armed Forces 2009| páxina=79| url=http://www.mil.gov.ua/files/white_book/Book_WP_2009_eng.pdf| fechaaccesu=22 d'ochobre de 2010| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111127180316/http://www.mil.gov.ua/files/white_book/Book_WP_2009_eng.pdf| fechaarchivu=27 de payares de 2011}}</ref> * [[Fuercia Aérea Ucraína]]: 46.000 efectivos<ref name="WB79"/> * [[Armada Ucraína]]: 15.000 efectivos<ref>{{cita publicación | títulu=Ukrainian Armed Forces 2009| páxina=80| url=http://www.mil.gov.ua/files/white_book/Book_WP_2009_eng.pdf| fechaaccesu=22 d'ochobre de 2010| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111127180316/http://www.mil.gov.ua/files/white_book/Book_WP_2009_eng.pdf| fechaarchivu=27 de payares de 2011}}</ref> "Cola adopción el 26 d'avientu de 1996 del nuevu 'Programa Estatal pa la Construcción y Desarrollu de les Fuercies Armaes d'Ucraína', foi establecíu un nuevu tipu de distritu militar nel nordeste d'Ucraína, centráu na ciudá de Chernihiv y designáu como Comandu Operacional/Territorial Septentrional, dempués renomáu Comandu Operacional Septentrional. ..El Programa Estatal tamién aprovió que los dos distritos militares, Cárpatos y Odessa, seríen renomáu de Comandu Operacional Occidental y Meridional respeutivamente."<ref>Wolchik, p.75, 91, orixinal newspaper sources include Kyivska Pravda, 10 November 1992, in FBIS-SOV, 2 December 1992, 18, and [http://na.mil.gov.ua/ ''Narodna Armiia''], 18 January 1997.</ref> Ucraína caltién un númberu d'unidaes de guardia, que tracen les sos tradiciones del serviciu nes [[Fuercies armaes de la Xunión Soviética|Fuercies Armaes Soviétiques]]. Les muyeres algamen casi'l 13% de les fuercies armaes (18.000 persones). Esisten poques muyeres oficiales d'altu rangu, 2,9% (1.202 muyeres).<ref name=UNDP>[http://www.undp.org.ua/en/media/41-democratic-governance/814-undp-helps-ukrainian-ministry-of-defence-create-new-opportunities-for-women UNDP helps Ukrainian Ministry of Defence create new opportunities for women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626102048/http://www.undp.org.ua/en/media/41-democratic-governance/814-undp-helps-ukrainian-ministry-of-defence-create-new-opportunities-for-women |fecha=2009-06-26 }}, [[UNDP]] (June 16, 2009)</ref> Un númberu d'universidaes tien institutos militares especializaos, como la Facultá d'Estudios Llegales Militares perteneciente a l'Academia Nacional de Lleis [[Yaroslav I el Sabiu|Yaroslav Mudryi]] d'Ucraína, sita en [[Kharkiv]]; sicasí, les principales academies militares ucraínes son les siguientes: * Academia de les Fuercies Terrestres [[Hetman]] Petró Sahaidachny, [[Lviv]] * Academia Naval Almirante [[Pável Najímov|Najímov]], [[Odessa]] * Universidá Nacional de la Fuercia Aérea [[Iván Kozhedub]], [[Kharkiv]] ([[:uk:Харківський університет повітряних сил імені Івана Кожедуба]]) Amás la Universidá de Defensa Nacional d'Ucraína ([[:uk:Національний університет оборони України]]) asítiase en [[Kiev]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120109100543/http://www.naou.mil.gov.ua/index.htm Official website of National Defense University of Ukraine]</ref> L'Hospital Clínicu Xefe Militar ta asitiáu en [[Kiev]].<ref>(en rusu) [https://web.archive.org/web/20120613184754/http://www.mil.gov.ua/GVKG/index.php Chief Military Clinic Hospital]</ref> == Control armamentístico y desarme == Tres l'esmembramientu de la Xunión Soviética, Ucraína heredó dos divisiones de les Fuercies Estratéxiques de Cohetes pertenecientes al 43º exércitu de Cohetes (con cuartel xeneral en Vinnyisia): la 19ª División de Cohetes ([[Khmelnytskyi]]) (90? [[UR-100N]]/SS-19/RS-18) y la 46ª División de Cohetes en [[Pervomaisk]], [[Oblast de Mykolaiv]], fornida con 40 SS-19, y 46 [[RT-23 Molodets]]/SS-24s montaos en silos.<ref>Source old early 1990s notes, but corroboration available for example at http://www.traveltoukraine.org/Ukraine_secret_sites.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412083546/http://www.traveltoukraine.org/Ukraine_secret_sites.htm |fecha=2008-04-12 }} and Feskov et al.</ref> Ucraína voluntariamante abandonó esti y otru armamentu nuclear a principios de la década de 1990. Esta ye la primer vegada na historia qu'un país voluntariamente abandona l'usu d'armes nucleares estratéxica, a pesar de que la [[República Sudafricana]] destruyó'l so pequeñu programa d'armes nucleares táutiques sobre esi periodu. [[Ficheru:SS20 irbm.jpg|thumb|left|[[SS-20]] n'esposición nel [[Muséu de la Gran Guerra Patriótica, Kiev]].]] Ucraína tien cantidaes elevaes d'[[uraniu arrequiercíu|uraniu altamente arrequiercíu]], que los Estaos Xuníos queríen mercar del [[Institutu de Física y Teunoloxía de Kharkiv]]. Ucraína tamién tien dos mines d'[[uraniu]] y fábrequiers de procesamientu, una planta d'[[agua pesao]], y teunoloxía pa determinar la composición [[isótopu|isotópica]] de materiales [[fisión nuclear|fisionables]] electrónicamente. Ucraína tien depósitos d'uraniu que tán ente los más ricos del mundu. En mayu de 1992, Ucraína robló'l [[START I|Tratáu d'Amenorgamientu d'Armes Estratéxiques]] (START) nel que'l país alcordó abandonar toles [[armes nucleares]], y xunise al [[Tratáu de Non Proliferación Nuclear]] como estáu ensin armes nucleares. Ucraína ratificó'l tratáu en 1994, y a 1 de xineru de 1996 nun permanecía nengún equipu o material nuclear en territoriu ucraín. El 13 de mayu de 1994, los [[Estaos Xuníos]] y [[Ucraína]] roblaron el Memorándum d'Entendimientu na Tresferencia d'Equipos de Misiles y Teunoloxía. Esti alcuerdu compromete a Ucraína col Réxime de Control Teunoloxía de Misiles (''Missile Technology Control Regime'', [[MTCR]]) por aciu el control de les [[esportaciones]] d'equipos de [[misil]]es y teunoloxía acordies colos principios del MTCR == Operaciones recién == [[Ficheru:Members of the Ukrainian Army's 19th CBRN-Battalion maintaining decontamination skills in Support of Operation Iraqi Freedom at Camp Arifjan, in KUWAIT on August 3rd 2003.jpg|thumb|Miembros del 19º Batallón Nuclear, Biolóxicu y Químicu del Exércitu ucraín n'Iraq.]] Ucraína tuvo xugando un papel creciente n'operaciones de caltenimientu de la paz. Dende 1992, más de 30.000 soldaos tomaron parte en misiones na antigua Yugoslavia ([[IFOR]] en [[Bosnia y Herzegovina]], [[UNPROFOR]] y [[UNTAES]] en [[Croacia]], [[KFOR]] en [[Serbia]]/[[Kosovu]]), Oriente Mediu ([[Sur d'El Líbanu]], [[Kuwait]], [[Iraq]]), nel continente africanu ([[Angola]], [[Sierra Lleona]], [[Liberia]]).<ref name="UP"/> Dende 1997, tuvo trabayando estrechamente cola [[OTAN]], y especialmente con [[Polonia]]. Una unidá ucraniana foi esplegada n'[[Iraq]], como parte de la fuercia multinacional n'Iraq baxu comandu polacu. Tropes ucraínes tamién tán esplegaes como parte del Batallón Ucraino-Polacu (UKRPOLBAT) en Kosovo. L'esplegue militar ucraín total en tol mundu a 1 d'agostu de 2009 yera de 540 soldaos participando en 8 misiones de caltenimientu de la paz.<ref name=UP>[http://www.mil.gov.ua/index.php?part=peacekeeping&lang=en Current participation of the Ukainian Armed Forces en peacekeeping operations]</ref> La primer batalla d'una formación regular de les Fuercies Armaes Ucraínanes asocedió'l 6 d'abril de 2004 en [[Kut]], [[Iraq]], cuando'l continxente ucraín de caltenimientu de la paz foi atacáu por militantes del [[Exércitu d'Al-Mahdi]]. Los ucraínos abrieron fueu, y tardóse delles hores en tomar los oxetivos que teníen asignaos asegurar.<ref>[http://www.meforum.org/article/669 Al-Kut, Iraq: After-Battle Report]</ref> === Esplegue fuera d'Ucraína === Esplegar a setiembre de 2010: * {{bandera|Afganistán}}: [[International Security Assistance Force|ISAF]] (PRT CHAGHCHARAN) - 13 oficiales (3 oficiales médicos)<ref name="UP"/> * {{bandera|DRC}} [[República Democrática d'El Congu]]: ([[MONUSCO]]) - 12 espertos en misión<ref name="UP"/><ref name=UN1>[http://www.un.org/en/peacekeeping/contributors/2010/sept10_5.pdf UN Mission's Contributions by Country for September 2010]</ref> * {{bandera|Iraq}} [[Iraq]]: ([[NTM-I]]) - 10 oficiales<ref name="UP"/><ref>[https://web.archive.org/web/20110927190220/http://www.afsouth.nato.int/JFCN_Missions/NTM-I/Factsheets/NTMI_part.htm Participating nations]</ref> * {{bandera|Serbia}} [[Serbia]]: ([[Kosovo Force|KFOR]]) - 128 soldaos<ref name="UP"/><ref>[http://www.nato.int/kfor/structur/nations/placemap/kfor_placemat.pdf KFOR Troops (Placemat)]</ref> * {{bandera|Serbia}} [[Serbia]]: ([[UNMIK]]) - 1 Xefe d'Estáu Mayor, Militar d'Enllaz, 1 oficial d'enllaz<ref name="UP"/><ref name="UN1"/> * {{bandera|Liberia}} [[Liberia]]: ([[UNMIL]]) - 277 tropes contingentes, 2 espertu en misiones<ref name="UP"/><ref name="UN1"/> * {{bandera|Moldavia}} [[Moldavia]]: ([[Transnistria]]) - 10 observadores militares<ref name="UP"/> * {{bandera|SUD}} [[Sudán]]: ([[UNMIS]]) - 9 espertos en misiones<ref name="UP"/><ref name="UN1"/> == Otres instituciones militarizadas d'Ucraína == Fuercies Armaes ucraínes fuera de la xurisdicción del Ministeriu de Defensa: * [[Tropes d'Interior d'Ucraína|Tropes d'Interior]] (Ministeriu d'Asuntos Internos): 33.300 (inclúi 600 trabayadores civiles)<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=2925-14 Law of Ukraine about structure of Ministry of Internal Affairs 10.01.2002 № 2925-III]</ref> * Tropes militares motorizas de [[Milítsiya]] (Ministeriu d'Asuntos Internos)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=319-95-%EF Law of Ukraine about Motorized military troops of Militsiya 05.05.1995 № 319]</ref> * Servico de Guardia Fronteriza: 50.000 (incluyíos 8.000 trabayadores civiles)<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=661-15 Law of Ukraine about structure of State Border Guard Service of Ukraine 03.04.2003 № 661-IV]</ref> ** Guardia Marítima Ucraína - [[guardia costera]] dientro del Serviciu Estatal de la Guardia Fronteriza d'Ucraína * Delles tropes militares del [[Serviciu de Seguridá d'Ucraína]], SBU (ensin nome xenéricu) * [[Guardia Nacional d'Ucraína]] (NGU), dependiente del Ministeriu d'Asuntos Internos * Fuercies de Defensa Civil del Estáu ([[Serviciu d'Emerxencies del Estáu]]): 10.218 (inclúi 668 trabayadores civiles)<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=328-14 Law of Ukraine about structure of Civil Defence Forces 22.12.1998 № 328-XIV]</ref> * Serviciu de Tresportes Especial d'Ucraína — (Ministeriu de Tresportes y Comunicaciones)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1449-15 Law of Ukraine about Special Transportation Service of Ukraine 05.02.2004 № 1449-IV]</ref> A pesar de nun ser componentes de les Fuercies Armaes, estes instituciones militarizadas supónse que cayen dientro del comandu de les Fuercies Armaes en periodos de [[guerra]]. == Referencies == {{llistaref|2}} *{{cita llibru | apellíos = Feskov | nome = V.I. | coautores= Kalashnikov, K.A., Golikov, V.I. | títulu = The Soviet Army in the Years of the Cold War 1945–91 | editorial= Tomsk University Publishing House | añu = 2004 | allugamientu = Tomsk | páxines = | isbn = 5-7511-1819-7 }} *James Sherr, 'Ukraine's Defence Reform: An Update', [[Conflict Studies Research Centre]], 2002 == Bibliografía == *John Jaworsky, Ukraine's Armed Forces and Military Policy, Harvard Ukrainian Studies Vol. 20, UKRAINE IN THE WORLD: Studies in the International Relations and Security Structure of a Newly Independent State (1996), pp.&nbsp;223–247 *Kuzio, T., Ukrainian Armed Forces in Crisis, [[Jane's Intelligence Review]], 1995, Vol. 7; Non. 7, page 305 *Ben Lombardia, Ukrainian armed forces: Defence expenditure and military reform, [[The Journal of Slavic Military Studies]], Volume 14, Issue 3, 2001, pages 31–68 *{{cita publicación |apellíu1=Mychajlyszyn |nome1=Natalie |añu=2002 |títulu= Civil-Military Relations in Post-Soviet Ukraine: Implciations for Domestic and Regional Stability|url=https://archive.org/details/sim_armed-forces-and-society_spring-2002_28_3/page/455 |publicación=Armed Forces & Society |volume=28 |númberu=3 |páxines=455–479 |editorial=Interuniversity Seminar on Armed Forces and Society |fechaaccesu=payares de 2012}} *Walter Parchomenko, Prospects for Genuine Reform in Ukraine's Security Forces, Armed Forces & Society, 2002, Vol.28, Non.2 *Brigitte Sauerwein, 'Rich in Arms, Poor in Tradition,' International Defence Review, Non. 4, April 1993, 317-318. *J Sherr, Ukraine: The Pursuit of Defence Reform in an Unfavourable Context, 2004, Defence Academy of the United Kingdom *J Sherr, Into Reverse?: The Dismissal of Ukraine's Minister of Defence, 2004, [[Defence Academy of the United Kingdom]] *Sharon L. Wolchik, Ukraine: The Search for a National Identity *Steven J Zaloga, 'Armed Forces in Ukraine,' [[Jane's Intelligence Review]], March 1992, p.&nbsp;135 *[[Jane's Intelligence Review]], September 1993, re Crimea *Woff, Richard, Armed forces of the former Soviet Union : evolution, structure and personalities London : Brassey's, c1996. == Enllaces esternos == {{commons category|Military of Ukraine}} {{páxina web oficial}} * [https://web.archive.org/web/20040702092028/http://www.mil.gov.ua/viysko_ua/ ''Viysko Ukrayiny''] - Ministeriu de Defensa' ''Exércitu d'Ucraína'' magacín * Llibru Blanco de Defensa d'Ucraína: [https://web.archive.org/web/20080910033922/http://www.mil.gov.ua/files/white_book_eng2005.pdf 2005] [https://web.archive.org/web/20071108143812/http://www.mil.gov.ua/files/white_book_eng2006.pdf 2006] [https://web.archive.org/web/20120218231712/http://www.mil.gov.ua/files/white_book_eng2007.pdf 2007] * [http://www.defense-ua.com/eng/ Axencia de noticies especializada "Defense-Express"] (un proyeutu del "Centru d'Estudios pa la Conversión d'Armamentu y Desarme" ucraín NGO; requier suscripción pa la mayoría del material) * [http://www.ucrania.net/ejercito-de-ucrania/ Exércitu d'Ucraína] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214210903/http://www.ucrania.net/ejercito-de-ucrania/ |fecha=2015-02-14 }} Formación del Exércitu d'Ucraína * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url} |fecha={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Exércitu Ucraín'' - magacín d'historia militar |2=http://uarmy.com.ua/ENG/index_y.php3 |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (inclúi información d'insinies y museos militares) * {{cita web |url=http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/printable_article?art_id=3179462|títulu=London, UK-based Institute for Strategic Studies appraises Ukrainian Armed Forces' personnel as 295,500-strong|editorial=Ukrinform|fecha=25 d'ochobre de 2003}} Información sobre recursos humanos militares y armamentísticos ucraínos. {{DEFAULTSORT:Military Of Ukraine}} {{Tradubot|Fuerzas Armadas d'Ucraína}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fuercies armaes d'Ucraína|Fuercies armaes d'Ucraína]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 9i5az5ewpfcklk0q80atsum2h602iz6 0 130591 4775726 4752148 2026-11-04T10:47:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775726 wikitext text/x-wiki {{títulu minúscula}} {{Ficha de software}} '''iPad''' ye una llinia de [[tableta (computadora)|tabletas]] diseñaes y comercializaes por [[Apple Inc.]] La primer xeneración foi anunciada'l 27 de xineru de 2010, ente que el 2 de marzu de 2011 (última presentación de [[Steve Jobs]]) apaeció la segunda xeneración. Asitiar nuna categoría ente un [[teléfonu intelixente]] y un [[ordenador portátil]], enfocáu más al accesu qu'a la creación d'aplicaciones y temes.<ref>{{cita web |títulu=Initial iPad Demand Greater Than Initial iPhone Demand |url=http://digitaldaily.allthingsd.com/20100223/initial-ipad-demand-greater-than-initial-iphone-demand/ |nome=John |apellíu=Paczkowski |autor=John Paczkowski |fecha=23 de febreru de 2010 |fechaaccesu=7 de marzu de 2010 |obra=All Things Digital |idioma=inglés}}</ref> La tercer versión del dispositivu, que pasó a llamase de nuevu iPad,<ref>{{cita publicación |títulu=¿Por qué se llama 'nuevu iPad' y non iPad 3 o HD? |url=https://www.rtve.es/noticias/20120308/llámase-nuevu-ipad-non-ipad-3-hd/505822.shtml |axencia=[[Europa Press]] | |fecha=8 de marzu de 2012 |obra=RTVE.es}}</ref> foi presentada'l 7 de marzu de 2012. Esta foi la primer presentación de productos del direutor executivu de la compañía, [[Tim Cook]], tres el fallecimientu de Steve Jobs. Les funciones son similares al restu de dispositivos portátiles d'Apple, como ye'l casu del [[iPhone]] o [[iPod touch]], anque la pantalla ye más grande y la so ''[[hardware]]'' más potente. Funciona al traviés d'una NUI ([[Interfaz natural d'usuariu]]) sobre una versión afecha del [[sistema operativu]] [[iOS (sistema operativu)|iOS]].<ref>{{cita web |títulu=Apple releases iPhone OS SDK 3.2 beta 2 for iPad |url=http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10450636-233.html |nome=David |apellíu=Martin |fecha=10 de febreru de 2010 |fechaaccesu=13 de febreru de 2010 |obra=[[CNET Networks|CNET]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100212064247/http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10450636-233.html |fechaarchivu=2010-02-12 }}</ref><ref name="FastCompany-price">{{cita web |títulu=The iPad's Biggest Innovation: Its $500 Price |url=http://www.fastcompany.com/article/apples-tablet-introduced?page=0%2C0 |nome=Kit |apellíu=Eaton |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=7 de marzu de 2010 |obra=[[Fast Company (magacín)|Fast Company]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100201050610/http://www.fastcompany.com/article/apples-tablet-introduced?page=0%2C0 |fechaarchivu=1 de febreru de 2010 }}</ref> Esta [[interfaz d'usuariu]] ta rediseñada p'aprovechar el mayor tamañu del dispositivu y la capacidá d'utilizar ''software'' pa llectura de [[llibru electrónicu|llibros electrónicos]] y [[prensa escrita|periódicos]], [[Navegador web|navegación web]] y [[corréu electrónicu]], amás de dexar l'accesu al usuariu a otres actividaes d'entretenimientu como películes, música y [[videoxuegu|videoxuegos]].<ref>{{cita web |títulu=Apple iPad: The definitive guide (so far) |url=http://www.engadget.com/2010/01/29/apple-ipad-the-definitive-guide-so-far/ |nome=Joshua |apellíu=Topolsky |fecha=29 de xineru de 2010 |fechaaccesu=7 de marzu de 2010 |obra=[[Engadget]] |idioma=inglés}}</ref> Tien una pantalla con [[retroiluminación]] [[Diodu emisor de lluz|LED]] y capacidaes [[multitáctil]]es de 9.7 pulgaes, de 16 a 128 [[gigabyte|''gigabytes'']] (GB) d'espaciu en [[memoria flash|memoria ''flash'']], (anguaño les capacidaes van dende los 32 hasta los 256 GB) [[Bluetooth]] y un puertu de conexón periférica de 30 pines o conector [[Lightning (conector)|Lightning]] (iPad (cuarta xeneración) d'equí p'arriba) que dexa la sincronización col ''software'' [[iTunes]] amás d'apurrir conexón pa diversos accesorios.<ref name="Apple PR">{{cita publicación |url=http://www.apple.com/pr/library/2010/01/27ipad.html |títulu=Apple Launches iPad |editor=[[Apple Inc.|Apple]] |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> Esisten dos modelos: unu con conectividad a redes inalámbriques [[wifi]] [[802.11n]] y otru con capacidaes adicionales de [[GPS Asistíu|GPS]] y ye compatible con redes [[3G]] (puede conectase a [[rede de celdes|redes de telefonía móvil]] HSDPA y LTE). Dambos modelos pueden ser adquiríos en tres capacidad d'almacenamientu distintes, Amás pueden adquirise en cuatro colores distintos: blancu, negru, oru y oru rosa; toles versiones tán disponibles con 64, 256, 512 GB a partir del iPad Pro de 10.5 y 12.9 pulgaes (segunda xeneración). == Modelos == === iPad 1 === {{AP|iPad 1}} La primer versión del iPad, llamáu a cencielles iPad o iPad 1G (de primer xeneración), presentóse'l [[27 de xineru]] de [[2010]] dos modelos: la versión Wifi con un pesu de 680 gramos y la versión wifi más 3G (solo pa datos) con un pesu de 730 gramos. cada unu d'estos dos modelos disponible namái en color negru, con una memoria flash de 16, 32 y 64 GB. Tien una grosez de 13.4 mm, un altor de 24.28 cm y 18.97 cm d'anchu. El so procesador ye un Apple A4 a 1 GHz. La so pantalla panorámica brillosa multitáctil de 9 pulgaes (en diagonal) retroiluminada por LED con teunoloxía IPS, y una resolución de 1024 × 768 píxeles a 132 píxeles por pulgada (p/p). Dispón de acelerómetro y sensor de lluz ambiental, amás d'una brúxula dixital. Dispón d'una batería recargable integrada de polímeros de litiu a 25 Wh. Pa la entrada y salida dispón d'un conector de 30 pines, toma d'auriculares estéreo de 3.5 mm, altavoz integráu, micrófonu, y ranura pa una tarxeta micro-SIM (namái nel modelu wifi más 3G). === iPad 2 === {{AP|iPad 2}} Apple presentó la segunda versión del iPad, llamada iPad 2, el [[2 de marzu]] de [[2011]] en Yerba Bona Center, California. iPad 2 ye enforma mas delgáu y llixeru que'l primera iPad, tien una grosez de 8.8 mm lo que lo fai entá más delgáu que l'[[iPhone 4]] de 9.9 mm. Tien un procesador más potente, l'Apple A5 Dual Core chip de 900 MHz, qu'ufierta'l doble de rindimientu y gráficos hasta 9 vegaes más rápidos que la versión anterior. Amás, inclúi dos cámares (una frontera y una trasera), que dexen tomar semeyes, grabar videos n'alta definición y realizar videollamadas al traviés de [[Facetime]], un xiroscopiu y salida de videu d'alta definición. La duración envalorada de la so batería, sigue siendo la mesma que la del primer iPad. El [[11 de marzu]] de [[2011]] salió a la venta n'[[Estaos Xuníos]] y el [[25 de marzu]] a nivel mundial. El so preciu ye'l mesmu que'l de la primer xeneración, empezando en $499.00 USD. Coles mesmes qu'anunció'l iPad 2, Apple presentó los [[Smart Covers]]: proteutores de pantalla pal tableta qu'apaguen la so pantalla automáticamente al cubrir y encender al afayalo. Los Smart Covers pueden tamién doblar y sirvir como base pa inclinar el iPad. Nel intre del añu 2013 entá siguía a la venta pa competir con otres tabletas de muncha aceptación como yeren la Galaxy Tab 2 de Samsung y la Transformer TF300 de ASUS. === iPad 3 === {{AP|IPad (3ª xeneración)}} La tecera xeneración del iPad foi anunciáu a cencielles como ''el nuevu iPad''<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/internet/hardware/titulo_0_659934093.html |títulu=Presentaron el nuevu iPad y trai una pantalla de gran resolución |fechaaccesu=15 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308170731/http://www.clarin.com/internet/hardware/titulo_0_659934093.html |fechaarchivu=2012-03-08 }}</ref>, pero conocíu coloquialmente como'l iPad 3. Esta tercer xeneración de iPad llegó primero con iOS 5.1, una pantalla Retina, un procesador Apple A5X de doble nucleu na CPU y cuádruple nucleu na GPU, una cámara de 5 megapíxeles con grabación de videu a 1080p, dictáu por voz y Siri (cola llegada de iOS 6 nel tercer trimestre de 2012). Taba empobináu principalmente como plataforma pa consumir conteníos audiovisuales incluyendo llibros electrónicos, periódicos, películes, música, xuegos, presentaciones y conteníos web. Esti modelu foi dexáu de fabricar a los pocos meses y sustituyíu pol siguiente modelu, con procesador actualizáu ya idéntica imaxe esterior, salvu pol nuevu conector Lightning que sustitúi al [[Conector dock|conector de 30 pines]]. === iPad 4 === {{AP|iPad (4ª xeneración)}} El iPad de cuarta xeneración siguió'l mesmu modelu de precios que'l so predecesor.<ref>[http://reviews.cnet.com/tablets/apple-ipad-4th-generation/4505-3126_7-35440704.html Apple's new fourth-generation iPad. Apple's new fourth-generation iPad costs the same as the third-generation iPad.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Apple's new fourth-generation iPad. Apple's new fourth-generation iPad costs the same as the third-generation iPad. |2=http://reviews.cnet.com/tablets/apple-ipad-4th-generation/4505-3126_7-35440704.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} // CNET, 23 d'ochobre de 2012</ref> La tercer xeneración suspender tres l'anunciu de la cuarta xeneración.<ref>{{cita web |url=http://www.theverge.com/2012/10/23/3544002/3rd-generation-ipad-discontinued-refurbished-models-available |títulu=3rd Generation iPad discontinued, refurbished models available starting at $379 |editorial=[[The Verge]] |fecha=23 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012 |autor=D'Orazio, Dante}}</ref> Incluyía'l procesador [[Apple A6X|A6X]] (doble nucleu a 1.6Ghz con cuatro nucleos de GPU), pantalla Retina con una resolución de 2048 × 1536 píxeles, conector Lightning, una batería de mayor capacidá (12.560 mAh), una conectividad inalámbrica wifi de doble banda nos 2.5 GHz y 5 GHz, algamando velocidaes teóriques de 150 Mb/s.<ref>{{cita web |url=http://www.apple.com/mx/ipad/features/ |títulu=Funcionalidades iPad |editorial=[[Apple Inc]] |fecha=23 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012 |autor=D'Orazio, Dante}}</ref> El iPad 4 foi ún de los iPad más rápidos una y bones, el día de la so salida superaba nun 12 % al iPhone 5.{{ensin referencies}} === iPad Air 1 === {{AP|iPad Air}} El iPad Air ye la quinta xeneración de la llinia iPad, y foi presentada na conferencia del día 22 d'ochobre de 2013. Incluyó un procesador A7 al igual que l'[[iPhone 5S]], pantalla Retina con una resolución de 2048 × 1536 píxeles, conector Lightning, conectividad inalámbrica wifi de doble banda 2.5G Hz y 5 GHz y opcionalmente 4G LTE. El diseñu del iPad Air coincidía col del iPad Mini, con cantos más estrechos y más delgáu con solu 7.5mm, y yera más llixera que les xeneraciones anteriores pesando solamente 453 g. Tuvo disponible en colores blancu y gris espacial. === iPad Air 2 === {{AP|iPad Air 2}} El iPad Air 2 ye la sesta xeneración de la llinia iPad, llanzada'l 16 d'ochobre de 2014. Incluyía un procesador A8X con coprocesador de movimientu M8. La pantalla Retina tenía una resolución de 2048 × 1536 píxeles a 264 PPP, conector Lightning, TouchID y batería de polímeru de litiu de 27.3 Wh pa una autonomía d'hasta 10 hores. Tien un pesu de 437 g pa la versión wifi y de 444 g pa la versión con conectividad wifi y móvil. === iPad Mini 1 === {{AP|iPad Mini}} iPad mini foi presentáu xunto con al iPad de cuarta xeneración el 23 d'ochobre de 2012 pa EE. XX. y otros países d'Europa. Tien una pantalla de 7.9 pulgaes, un procesador A5 (el mesmu que'l iPad 2), una cámara FaceTime con 1.2 Mpx (cámara fronteru), una [[ISight|cámara iSight]] con grabación de videos a 1080p de 5 Mpx (cámara trasera), teunoloxía de redes móviles [[Telefonía móvil 4G|4G LTE]], amás de tener equivalencia a un procesador de doble nucleu y más de 275 000 aplicaciones llistes pa descargar dende la App Store por cuenta de que tien el mesma resolución que l'[[iPad 2]], 1024 × 768 [[pixeles]] con una densidá de 163 ppp. === iPad Mini 2 (con pantalla Retina) === El iPad Mini con pantalla Retina foi presentáu xunto al [[iPad Air]] el 22 d'ochobre de 2013. Tien una pantalla de 7.9 pulgaes con una resolución de 2048 × 1536 pixeles con una densidá de 326 ppp. El procesador ye un A7 (el mesmu que'l iPhone 5S pero según munches fontes vien a 1.33 GHz, la velocidá de reló del iPhone 5s ye de 1.40 GHz){{ensin referencies}}, una cámara [[FaceTime]] con 1.2 Mpx (cámara fronteru), una cámara iSight con grabación de videos a 1080p y con óptica de 5 Mpx (cámara trasera), teunoloxía de redes móviles 4G LTE, y más de 500000 aplicaciones disponibles nel App Store. === iPad Mini 3 === iPad Mini 3 foi llanzáu n'ochobre de 2014. Tien una pantalla de 7.9 pulgaes con una resolución de 2048 × 1536 pixeles con una densidá de 326 ppp. El procesador ye un A7, con una cámara FaceTime con 1.2 MP (cámara fronteru), una cámara iSight con grabación de videos en HD de 1080p y con 5MP (cámara trasera), teunoloxía de redes móviles 4G LTE ya incorpora el Touch ID que ye un sensor de buelgues dactilar. === iPad Mini 4 === iPad Mini 4 foi llanzáu'l 9 de setiembre de 2015. Tien una pantalla de 7.9 pulgaes con una resolución de 2048 × 1536 pixeles con una densidá de 326 ppp. El procesador ye un A8, una cámara iSight de 8 Mpx con grabación de videos a 1080p, una cámara FaceTime de 1.2 Mpx (cámara fronteru) y Touch ID. === iPad Pro === El 9 de setiembre de 2015, nun eventu especial d'Apple, foi presentáu'l iPad Pro xunto col iPad Mini 4, y taba enfocáu al usu profesional. Esisten dos tamaños, unu con pantalla de 10.5 pulgaes (este foi presentáu en marzu de 2017) y el más grande con 12.9 pulgaes y resolución de 2732 × 2048 PPP. Son los iPads más grandes hasta la fecha, siendo presentaos colos iPhones 6s y 6s Plus, el nuevu Apple TV y dos versiones nueves del Apple Watch. Tamién foi presentáu un llapiceru dixital llamáu Apple Pencil y un nuevu tecláu pa esta nueva versión de la popular tableta. Respectu al almacenamientu pueden llograse con 64, 256 y 512 GB respeutivamente. == ''Software'' == * [[App Store]]: ye una aplicación que de la mesma dexa adquirir otres aplicaciones tantu les del [[iPhone]] —que se van ver al tamañu de pantalla orixinal d'un iPhone o al doble del tamañu—, como les mesmes del iPad. Los propietarios d'aplicaciones pa iPhone pueden utilizales na so iPad ensin necesidá de volver mercales. El paquete ofimático [[iWork]] tien la so propia versión pa iPad, que puede adquirise por 10 dólares l'aplicación (7.99 euros cada unu), y ta compuestu poles aplicaciones [[Pages]], [[Numbers (software)|Numbers]] y [[Keynote]]. Tamién, l'aplicación [[iBooks]] ta disponible pa descarga gratuita, pero nun vien incluyida nel dispositivu por defectu. * [[Safari (navegador)|Safari]]: navegador d'[[Internet]] con soporte pa [[HTML 5]]. * [[Mail]]: pa xestionar [[Corréu electrónicu|correos electrónicos]] con [[Microsoft Exchange Server|Microsoft Exchange]], ICloud, [[Gmail]], [[Yahoo! Mail]] y [[AOL]]. * [[YouTube]]: navegador y visualizador de [[YouTube]], (Retirada dende la versión beta 4 d'[[IOS]]6, solo pa usuarios de iPad de segunda xeneración o posterior y disponible nel [[App Store]], versión pa iPad dende empiezos d'[[avientu]] de [[2012]]). * [[iPod]]: función equivalente al so análogu reproductor multimedia [[iPod]]. (Sustituyida pola App Música dende [[IOS]]5). * [[iTunes Store]]: pa mercar música, videos, descargar [[Podcasting|Podcast]] y visualizar conteníos. * Mapes: pa visualizar mapes y establecer rutes; utiliza la teunoloxía de [[Google Maps]], incluyíu'l serviciu de [[Street View]]. A partir de iOS 6, Apple dexa d'utilizar los mapes de Google y utiliza los suyos mesmos<ref name="apple-maps">{{cita web |url=http://www.apple.com/ios/ios6/maps/ |idioma=inglés |fechaaccesu=27 de xunetu de 2012 |títulu=iOS6 Preview}}</ref>; aun así el vicepresidente de Google, Jef Huber, confirmó que iOS 6 va cuntar con una aplicación pa Google Maps.<ref name="jef_huber_g+">{{cita web |url=https://plus.google.com/111164095920889813531/posts/7aPJrDsk1DA |idioma=inglés |títulu=Jef Huber - Google+ |fecha=23 de xunu de 2012 |fechaaccesu=27 de xunetu de 2012 |nome=Jef |apellíu=Huber}}</ref> * Notes: un bloc de notes pa tomar apuntes y pegar testu nél. * Calendariu: un calendariu pa xestionar cites y feches especiales. * Contactos: pa xestionar contactos. * FaceTime (namái a partir del iPad 2). * Photo Booth (namái a partir del iPad 2). Dende la fecha|27|01|2010}} tamién tuvo disponible de manera gratuita'l kit de desenvolvimientu de ''software'' ([[SDK]]), por que los desarrolladores pudieren programar (o afaer) les sos propies aplicaciones al iPad.<ref>{{cita web |url=http://developer.apple.com |títulu=Apple Developer Connection |editorial=Apple |fechaaccesu=29 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> == Distribución == En dellos países vienden les versiones con conectividad móvil abiertes, ensin subrogarse a la prestación de servicios por una compañía concreta de comunicaciones. Sicasí, n'España, [[Telefónica Móviles España|Movistar]], [[Vodafone]] y [[Grupo Orange|Orange]] tamién distribúin el iPad con paquetes de datos a precios especiales{{ensin referencies}}, de forma análoga a los qu'ufierten colos terminales iPhone venceyaos a les sos redes.<ref>{{cita publicación |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2010/01/27/navegante/1264622895.html |títulu=Steve Jobs presenta'l iPad, el nuevu 'tablet PC' d'Apple |autor=Ángel J. de Luis y Sergio Rodríguez |editorial=El Mundo |fecha=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=29 de xineru de 2010}}</ref><ref>{{cita publicación |url=https://www.elmundo.esblogselmundo/el-gadgetoblog/2010/01/28/una-curtia-dosis-de-ipad.html |títulu=Una curtia dosis de iPad |editorial=El Mundo |fecha=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=29 de xineru de 2010 }}</ref> Por ello la distribución y venta faise al traviés de les tiendes Apple físiques y la tienda n'Internet ([[Apple Store]]), según el distribuidores habituales de producto Apple. == Reaiciones == Les reaiciones de los medios escontra'l iPad fueron delles primero, el iPad convertir nun Gran ésitu al vender más de 20 millones d'unidaes nos primeres 60 díes.<ref>{{cita web |url=http://www.ipadizate.es/2010/05/31/apple-viende-2-millones-de-ipad-en-menos-de-60-dias/ |títulu=Apple viende 2 millones de ipad en menos de 60 díes |autor=Daniel Peris |fecha=31 de mayu de 2010 |fechaaccesu=25 de xunu de 2011 }}</ref> == Receición == === Estaos Xuníos === El blogue de teunoloxía ''[[Gizmodo]]'' numberó los siguientes elementos como fallos nel dispositivu: ausencia de compatibilidá con [[Adobe Flash Player|Flash]] y nun ser compatible cola rede [[3G]] de [[T-Mobile USA|T-Mobile]] nos Estaos Xuníos. Darréu sí tuvo disponible na rede 4G LTE de la compañía.<ref>{{cita web |url=http://i.gizmodo.com/5458382/ |títulu=8 Things That Suck About the iPad |autor=Adam Frucci |obra=[[Gizmodo]] |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100130105352/http://i.gizmodo.com/5458382 |fechaarchivu=30 de xineru de 2010 }}</ref> En comparanza, Walt Mossberg fixo referencia a les carauterístiques de ''hardware'' que tienen menor relevancia que'l ''software'' y la interfaz d'usuariu. Walt resaltó'l baxu costu del dispositivu considerando les sos especificaciones. Tamién fixo énfasis na duración de 10 hores de la batería.<ref>{{cita publicación |url=http://mossblog.allthingsd.com/20100127/apple-ipad-impressions/ |títulu=First Impressions of the New Apple iPad |autor=Walter S. Mossberg |enllaceautor=Walter Mossberg |obra=All Things Digital |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2010 }}</ref> Leo Laporte (reporteru de The Tech Guy) escribió un análisis mistu, aponderando la velocidá del iPad y de la mesma criticando l'ausencia de cámara, salida de videu, puertos USB o Firewire, la imposibilidá d'executar delles aplicaciones al empar, especialmente les de mensaxería instantánea.<ref>{{Cita web |url=http://www.ustream.tv/leolaporte |títulu=Leo Laporte's ustream page |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180322233602/http://www.ustream.tv/leolaporte |fechaarchivu=2018-03-22 }}</ref> Tamién mentó la naturaleza zarrada del sistema operativu del dispositivu y el control total que tenía Apple sobre'l ''software''. Remató concluyendo que'l iPad tenía de ser vistu como un dispositivu pa consumidores de conteníu, y non un ordenador nel sentíu tradicional. Yair Reiner afirmó que'l iPad diba competir contra los llectores de llibros electrónicos como'l [[Amazon Kindle|Kindle]] de Amazon, al empar qu'ufiertaba un 70 % de ganancies pa les cases editoriales, siendo igual pa los desarrolladores que vendíen les sos aplicaciones al traviés de la App Store.<ref name="electronista">{{cita web |url=http://www.electronista.com/articles/09/12/09/apple.device.at.1m.a.month.70.30.revenue.split/ |títulu=Apple tablet due March, to get Kindle-killer book deal? |obra=Electronista |fecha=9 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=24 de xineru de 2010}}</ref> (Una selmana antes del anunciu oficial de la salida del iPad, la tienda de llibros del Kindle amontaría les ganancies pa les editoriales al 70 %).<ref>{{cita web |url=http://arstechnica.com/gadgets/news/2010/01/some-authors-still-split-on-amazons-70-royalty-offer.ars |títulu=Amazon hikes Kindle royalties to 70%, with a catch |autor=Jacqui Cheng |editorial=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]] |obra=[[Ars Technica]] |fecha=20 de xineru de 2010 |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> Otros aseguraron que'l iPad competiría tamién colos [[netbook|''netbooks'']], qu'usaben principalmente'l sistema operativu [[Microsoft Windows|Windows]].<ref>{{cita web |url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?newsid=3211316 |títulu=Apple iPad versus netbook: features compared: We compare design, functionality and storage |autor=Eric Lai |obra=PC Advisor |fecha=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> [[CNET]] fixo una llista de desventaxes del iPad al ser comparáu con un ''netbook'', incluyendo l'ausencia de cámara pa videochat, l'ausencia de Flash y la dificultá pa escribir na pantalla.<ref>{{cita publicación |url=http://news.cnet.com/8301-17938_105-10443246.html |títulu=10 things Netbooks still do better than an iPad |autor=Scott Stein |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=31 de xineru de 2010 |obra=[[CNET Networks|CNET]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026090708/http://news.cnet.com/8301-17938_105-10443246.html |archivedate=2012-10-26}}</ref> Adicionalmente el iPad solo funcionaba con ''software'' proviniente de la App Store.<ref>{{cita publicación |url=http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/192642.asp |títulu=iPad's downside is Microsoft's upside: third-party apps |obra=[[Seattle Post-Intelligencer]] |fechaaccesu=1 de febreru de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100131235122/http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/192642.asp |archivedate=2010-01-31 }}</ref> Dellos díes dempués del llanzamientu, Stephen Fry afirmó que la xente tenía d'usar el iPad p'apreciar de verdá el so propósitu y comentó que les crítiques escontra'l dispositivu seríen escaecíes dempués d'usalo. Fry aprofió la velocidá del dispositivu, la respuesta, la forma nidia d'esmucise, la calidá de la pantalla, el so llixeru pesu y lo bien pensaes que taben les aiciones y xestos utilizaos nel dispositivu.<ref>{{cita publicación |url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/jan/29/stephen-fry-apple-ipad |títulu=Stephen Fry: Why the Apple iPad is Here to Stay |autor=Stephen Fry |obra=[[The Guardian]] |fecha=29 de xineru de 2010 |fechaaccesu=31 de xineru de 2010}}</ref> === Iberoamérica === N'Iberoamérica l'eventu de la presentación del iPad foi tresmitíu por blogues especializaos como MuyMac, Applesfera, Engadet n'español y Applecol. Les quexes fueron similares a les d'otros países: l'ausencia de cámara, la non inclusión de teunoloxía Flash, ente otros. {{cita|''Como fiel usuariu Macintosh dende hai aproximao diez años, tengo de dicir que'l iPad nun me convence. Seique esperaba muncho más, eso suel pasar. Lo que m'estraña ye qu'Apple siempres supera les nueses mires o a lo menos les míes, y esti productu nun lu fixo.'' ''Dempués de ver tol videu de la conferencia de Steve Jobs, la primer impresión que me quedó foi que'l iPad ye un iPod Touch xigante. Yo imaxinaba correr una versión modificada de Mac OS X Snow Leopard onde unu tuviera'l dock, archivos y carpetes según nun Mac. Qu'aplicaciones llixeres pa Mac, pudieren executase nel iPad. Enxamás llegué a pensar que seria casi'l mesmu OS del iPhone y iPod Touch.'' ''Otra cosa que me dexó aburríu del iPad ye que nun trai cámara. Anguaño hasta'l móvil más básicu trai una, y tou imaxiné menos qu'esti aparatu nun lu tuviera. ¿Qué los pasó? ¿Escaecióse-yos? Toi seguro que les futures versiones del iPad van traer una.'' ''La tercer razón pola que'l iPad nun me convenció del tou, ye pola so pantalla. Resulta que les sos dimensiones son de 1024 × 768 pixeles, nuna proporción de 4:3. Les nueses televisiones de plasma y LCD tienen una proporción de 16:9. Ye dicir que ver una película en manera widescreen daríanos barres negres enriba y embaxo de la imaxe...'' ''...La mayoría de películes son filmaes en manera widescreen, esto ye, les de proporción 2:35:1, solo podríen vese en parte. Entá peor, nun pueden vese videos na más alta definición 1080p porque a cencielles los píxeles nun algamar.''|Applecol.<ref>{{cita web |url = http://applecol.com/2010/01/28/lo-malo-del-ipad/ |títulu = Lo malo del iPad |editor = Applecol |fechaaccesu = 2 de febreru de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100202005834/http://applecol.com/2010/01/28/lo-malo-del-ipad/ |fechaarchivu = 2 de febreru de 2010 }}</ref>}} === Crítiques === ==== Nome ==== En munchos [[blogue]]s non teunolóxicos, amás de [[Twitter]], la primer atención nun se centró tantu nes carauterístiques del productu, sinón nel nome. Pa munchos americanos, la primer aceición de la pallabra ''[[:wikt:pad|pad]]'' ye "[[toalla hixénica]]". El graciosu ''iTampon'' devasó al iPad como tema de moda'l día del anunciu oficial.<ref>{{cita publicación |autor=John D. Sutter |fecha=27 de xineru de 2010 |url=https://www.cnn.com/2010/TECH/01/27/apple.ipad.reaction/index.html |títulu=iPad name draws feminine hygiene jokes |editorial=CNN Tech |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.pcworld.com/article/187966/um_apple_about_that_ipad_name.html |títulu=Um, Apple — About That 'iPad' Name |editorial=PCWorld |idioma=inglés}}</ref> Tamién la empresa Apple en China tuvo que pagar 60 millones de dólares a la empresa taiwanesa Shenzhen Proview Technology la cual rexistró'l nome ''iPad'' en 2001, concretando'l nome como so nun país que ta convirtiéndose cada vez más nun enorme mercáu pa la electrónica.<ref>{{cita publicación |url=http://www.minutoaldia.com/?p=12698 |títulu=Por fin Apple apoderar del nome iPad en China}}</ref> Otra tema de discutiniu ye la facilidá de confundir los nomes iPad y iPod, dada la so pronunciación similar n'inglés.<ref>{{cita web |autor=Scott Fulton y Carmi Levy |fecha=27 de xineru de 2010 |url=http://www.betanews.com/article/Live-from-the-real-world-Its-the-iPad/1264610234 |títulu=Live from the real world: It's the iPad |fechaaccesu=29 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> ==== Utilidaes ==== Otres crítiques tán dirixíes al baxa resolución de la pantalla (1024 x 768), el poder executar namái [[monotarea|un programa al empar]] (anque anguaño esto haise solucionáu cola llegada del [[iOS (sistema operativu)|iOS 4.2]]), tener namái 256 MB de memoria RAM (el iPad 2 tien 512 MB), l'ausencia de [[cámara web]] (iPad 2 tien frontera y trasera), el nun tener puertos [[USB]], nun tener salida de videu d'[[alta definición]] ya incompatibilidá col software [[Adobe Flash]]{{ensin referencies}} anque Adobe detuvo'l desenvolvimientu d'esti complementu pa dispositivos móviles.<ref>{{cita web |autor=Danny Winokur, Vice President & Xeneral Manager, Iteractive Development At Adobe |fecha=9 de payares de 2011 |url=http://blogs.adobe.com/conversations/2011/11/flash-focus.html |títulu=Flash to Focus on PC Browsing and Mobile Apps; Adobe to More Aggressively Contribute to HTML5 |idioma=inglés}}</ref> Aparte, tanto'l llector como la tienda de [[llibru|llibros]] sería una utilidá pocu aprovechada, una y bones la pantalla ye [[LED]] y non de [[tinta electrónica]], provocando mayor fatiga nuna llectura enllargada.<ref>{{cita web |autor=La Vanguardia |url=https://www.lavanguardia.com/salud/oftalmologia/20140121/54399373016/salú-dolencies-comunes-oftalmologia-efeuto-pantalles-sobre-vision.html |títulu=Los efeutos de les pantalles sobre la visión editorial=Lavanguardia.com |fecha=21 de xineru de 2014 |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 }}</ref> ==== Memoria del dispositivu ==== A diferencia de los dispositivos tablet d'otros fabricantes, el iPad nun dispón d'una ranura de memoria p'ampliación de la mesma (con tarxetes [[microSD]], por casu) de forma que se dispón namái de la memoria física que tenga'l dispositivu nel momentu de la compra, ensin posibilidá d'ampliación posterior. Esisten soluciones esternes de terceros fabricantes pero suponen inxertar adaptadores o dispositivos nel conector Lightning o bien vía WiFi, non de memoria interna instalada nin d'una ranura d'ampliación. Esto siempre ye un aspeutu revesosu de los productos d'Apple, sobre'l que los usuarios gustaríen disponer de mayor flexibilidá. ==== DRM ==== La [[Free Software Foundation]] fixo públicu un comunicáu onde alvierte sobre l'aplicación de la [[xestión de derechos dixitales]] o DRM (poles sos sigles n'inglés ''Dixital Restriction Management''), lo que podría dexar qu'editoriales, discográfiques y otros puedan controlar los conteníos que son utilizaos y descargaos nel iPad, facer# posible potencialmente a llograr control sobre esti tipu de conteníos.<ref>{{cita publicación |url=http://www.defectivebydesign.org/ipad |títulu=iPad DRM endangers our rights |editorial=Defective by design |idioma=inglés |fechaaccesu=29 de xineru de 2010}}</ref> == El iPad na educación == [[Andorra]] asítiase en 2013 como'l primer país del mundu n'usar un iPad como material escolar.<ref name="europapress1">{{cita web |url=https://www.europapress.es/portaltic/gadgets/noticia-colexos-publicos-andorra-imponen-usu-ipad-aules-20130603171200.html |títulu=Los colexos públicos d'Andorra imponen l'usu del iPad nes aules editorial=Europapress.es |fechaaccesu=31 de marzu de 2016}}</ref> El gobiernu andorranu decidió obligar a los alumnos de secundaria a mercase un iPad 2.<ref name="diariandorra1">{{cita web |url=http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&id=25530&view=item&Itemid=380 |títulu=Diari d'Andorra - L'iPad 2 serà material obligatori a segona ensenyança |editorial=Diariandorra.ad |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160412191024/http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&id=25530&view=item&Itemid=380 |fechaarchivu=2016-04-12 }}</ref> La decisión tomar con tal d'evitar que los alumnos cargaren con mochiles llenes de llibros pesaos que perxudiquen claramente la so salú,<ref name="diariandorra1"/> magar nun sustituyilos por completu. Según declaraciones feches na radio pública andorrana, Ràdio Nacional d'Andorra, el Gobiernu indició qu'escoyó esta marca por ser la única que presenta condiciones didáctiques ideales pal aprendizaxe amás de ser una tableta perfeuta pal control, esto ye, gracies a Apple'l colexu puede asegurase de manera efeutiva que la tableta tien puramente material escolar y non otru tipu de conteníu. D'esta forma, al entamu del ciclu escolar en 2013, les families tuvieron que gastar unos 339,00 €. Sicasí, esta cantidá venía acompañada d'una garantía de 1 años n'arreglos, con funda, bolígrafu dixital y una tarxeta de 25 euros pa gastar nel App Store.<ref name="diariandorra1"/> Esto provocó discutiniu al considerase como un luxu mercase un iPad.<ref name="europapress1"/> Amás, criticóse'l fechu de ser material altamente sensible en manes d'un neñu que puede dexalo cayer fácilmente y estropialo.<ref>{{cita web |url=http://diariandorra.ad/blocs/gvaldes/2013/06/05/ipad-2/ |títulu=Guillem Valdés » iPad 2 |editorial=Diariandorra.ad |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160412163434/http://diariandorra.ad/blocs/gvaldes/2013/06/05/ipad-2/ |fechaarchivu=2016-04-12 }}</ref> A estes afirmaciones, el Gobiernu respondió que toa familia con dificultaes pa paga-y lo podría faelo por plazos y cola ayuda de gobiernu. El profesoráu nun s'opunxo a la decisión, fueron formaos pola mesma marca nun viaxe pagu pol gobiernu escontra los Estaos Xuníos. Ende Apple formar de forma que pudieren retomar les clases ensin problemes.<ref>{{cita web |url=http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&view=item&id=25772&Itemid=380 |títulu=Diari d'Andorra - Cap queixa dels mestres pel projecte de l'iPad 2 |editorial=Diariandorra.ad |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160412184134/http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&view=item&id=25772&Itemid=380 |fechaarchivu=2016-04-12 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&id=25632&view=item&Itemid=380 |títulu=Diari d'Andorra - Els professors s'hauran de pagar l'iPad obligatori |editorial=Diariandorra.ad |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160410092334/http://www.diariandorra.ad/index.php?id=25632&itemid=380&option=com_k2&view=item |fechaarchivu=2016-04-10 }}</ref> En 2011, la Escuela Cimera d'Estudios d'Empresa ESESA de Málaga, convertir na primer Escuela de Negocios del mundu qu'usa de manera esclusiva'l iPad nes sos aules. Pa ello, creóse la campaña "Nun sabemos qué facer col papel"<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=5i6QeG88wRQ |títulu=Nun sabemos que facer col Papel - 06/07/2011 - Informativa Canal Sur |editorial=YouTube |fecha=28 de febreru de 1989 |fechaaccesu=31 de marzu de 2016}}</ref> qu'afató la cai Larios (principal cai comercial de Málaga) con tarabiques de papel. == El iPad nel sector de la publicidá == La rápida espansión del iPad en tol planeta obligó a marques y anunciantes a afaese a esti nuevu dispositivu. Los primeros en faelo consiguieron un gran impacto gracies al usu de nuevos formatos multimedia que dexen la interaición del usuariu<ref>{{cita publicación |títulu=La publicidá del iPad, conquista a los consumidores y aumenta la so intención de compra |url=http://www.puromarketing.com/30/8837/publicidad-ipad-conquista-consumidores-aumenta-intencion-compra.html |fechaaccesu=1 de marzu de 2017|periódicu=PuroMarketing}}</ref>Darréu, l'apaición de los bloquiadores d'anuncios pa iPad frenó en gran midida l'apaición de nuevos formatos especiales pa ver nesti dispositivu. Otru camín siguíu por anunciantes y marques foi'l desenvolvimientu d'aplicaciones específiques Nel sector del ''[[merchandising]]'' y los eventos, pela so parte convirtióse nuna ferramienta casi imprescindible. La so llixereza y versatilidá abrióse un mundu de posibilidaes a la d'amosar catálogos, por casu. En congresos, esposiciones y eventos dexa estremase de la competencia, ampliar la información al visitante, facer encuestes o recoyer datos de los nuevos contactos. Esto llevó a l'apaición d'otres empreses<ref>{{cita web |url=http://www.alquilaripad.com/arriendu_pads_evento_empreses.html |títulu=Arriendu Atriles iPad - Alquiler Teclado pa iPad |fechaaccesu=1 de marzu de 2017 |sitiuweb=ARRIENDU IPADS y TABLETS PA EVENTOS }}</ref> que, más allá de dedicase a la venta de los dispositivos, arrendar por un tiempu determináu. == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Amazon Kindle Fire]] * [[aPad]] * [[iPhone]] * [[iPod touch]] * [[iFreeTablet]] * [[Samsung Galaxy Tab]] == Enllaces esternos == {{Commonscat|IPad}} * [http://www.apple.com/la/ipad/ Sitiu web oficial Llatinoamérica] * [http://www.apple.com.mx/ipad Sitiu web oficial de Mesoamérica] * [http://www.apple.com/es/ipad/ Sitiu web oficial n'España] * [http://latam20.com/el-ipad-existio-antes-del-ipad-pero-foi-un-ipad-hasta-que-apple-llanzar/ Intentos de Tablets que fracasaron antes del iPad (cronoloxía)] * {{YouTube|yU6isGR3PaM|Steve Jobs presentando'l iPad}} * {{Enllaz rotu|1=Informe d'amenaces y vulnerabilidaes en Ipad y iPhone por INTECO-CERT |2=http://cert.inteco.es/extfrontinteco/img/File/intecocert/EstudiosInformes/inteco_informe_vulnerabilidaes__y_amenaces_iphone_ipad.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|iPad}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Apple Inc.]] [[Categoría:Ordenadores portátiles]] pqytzegrxbugcn1ohbd1c1u5mcprr8z 0 130592 4775727 4762588 2026-11-04T10:47:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775727 wikitext text/x-wiki {{títulu minúscula}} {{Ficha de software}} '''iPhone''' ye una llinia de [[teléfonu intelixente|teléfonos intelixentes]] d'alta gama diseñada y comercializada por [[Apple Inc]]. Executa'l [[sistema operativu]] móvil [[iOS]], conocíu hasta mediaos de 2010 como "iPhone OS". El iPhone dispón d'una cámara de semeyes de 12 [[Píxel|megapíxeles]] y un reproductor de música (equivalente al del [[iPod]]), amás de [[software]] pa unviar y recibir [[mensaxes de testu]] y de voz. Tamién ufierta servicios d'[[Internet]], como lleer [[corréu electrónicu]], cargar [[páxina web]] y conectividad por [[Wi-Fi]]. La primer xeneración de teléfonos yeren [[GSM]] cuatribanda cola teunoloxía [[Enhanced Data Rates for GSM Evolution|EDGE]]; la segunda xeneración incluyía [[UMTS]] con [[HSDPA]].;<ref name="3G_PR">{{cita web |títulu=Apple Introduces the New iPhone 3G. |url=http://www.apple.com/pr/library/2008/06/09iphone.html |editorial=[[Apple Inc.]] |fecha=9 de xunu de 2008 |fechaaccesu=28 de xunu de 2008 |idioma=inglés}}</ref> la sesta xeneración yá incluyía 4G [[Long Term Evolution|LTE]]. [[Steve Jobs]] anunció públicamente'l iPhone na [[Macworld Conference & Expo]] el 9 de xineru de [[2007]],<ref name="news.cnet_1">{{cita web|url=http://news.cnet.com/8301-13579_3-10012420-37.html?tag=mncol;title|títulu=Apple, AT&T mum on iPhone 3G issues|fechaaccesu=23 de setiembre de 2008|editorial=[[CNET Networks]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090806210338/http://news.cnet.com/8301-13579_3-10012420-37.html?tag=mncol;title|fechaarchivu=2009-08-06}}</ref> tres dellos rumores y especulaciones que circulaben dende diba meses.<ref name="com-24_1">{{cita web|url=http://www.com-24.es/es/2009/08/05/story/La-camara-de-iPhone-segunda-en-el-ranking-de-usu-en-Flickr|títulu=La cámara de iPhone segunda nel ranking d'usu en Flickr|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2009|fecha=5 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091027024859/http://www.com-24.es/es/2009/08/05/story/La-camara-de-iPhone-segunda-en-el-ranking-de-usu-en-Flickr|fechaarchivu=27 d'ochobre de 2009}}</ref> El iPhone introducióse primero nos [[Estaos Xuníos]] el 29 de xunu de 2007. Foi nomáu «Inventu del añu» pola [[revista Time|revista ''Time'']] en 2007.<ref>[http://content.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1677329_1678542_1677891,00.html]</ref> El 11 de xunetu de 2008 salió a la venta'l iPhone 3G, disponible en 22 países<ref name="cbaff4c1">[http://www.apple.com/mx/osx OS X - Descripción del productu - Apple (MX)<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> y en 70 pa finales d'añu. Esta versión soportaba la tresmisión de datos por [[3G]] a una velocidá más rápida y teunoloxía [[AGPS]].<ref name="3G_PR" /> Pal eventu WWDC 2009 presentóse'l [[iPhone 3GS]] (S de Speed, velocidá), col mesmu diseñu que'l 3G, pero con hardware ameyoráu. El iPhone 3GS yera hasta dos veces más rápidu que'l so predecesor cargando páxina web o executando aplicaciones, saca partíu del estándar [[OpenGL]] ES 2.0 pa ufiertar meyores gráficos 3D, soporta HSDPA a 7,2 MB (tamién conocíu como 3.5G), cuenta con una nueva cámara de 3 [[Píxel|megapíxeles]] con enfoque automáticu y grabación de videu, control per voz, brúxula y soporte integráu pal [[Nike]]+[[iPod]].{{demostrar}} El [[26 de xunu]] de 2010 na WWDC 2010 Apple presentó'l [[iPhone 4]], con un diseñu anováu tantu estéticamente, abandonando la so estética arrondada, como a nivel [[hardware]]. Contién el SoC [[Apple A4]], creáu por Intrinsity y [[Samsung]], que ye'l mesmu que contién el [[iPad]] (sacante'l [[iPad 2]] que contién el SoC [[Apple A5]], el Samsung Exynos 4210 al igual que'l [[Samsung Galaxy S2]]), anque amenorgáu de frecuencia de trabayu, 512 MB de [[Memoria d'accesu aleatoriu|memoria RAM]], un panel LCD IPS d'alta resolución autodenomináu [[Retina Display]], 2 cámares, una de 5 [[Píxel|megapixeles]] con opción pa grabar n'[[Alta definición|HD 720p]] y la otra [[VGA]]. == Historia == {{AP|Historia del iPhone}} Tou empezó en 2004, cuando dellos inxenieros empezaron a investigar pantalles táctiles so la direición de Steve Jobs, el CEO d'Apple (hasta finales de 2011, sustituyíu por Tim Cook). Apple creó esti dispositivu cola collaboración esclusiva y ensin precedentes de [[AT&T Mobility]] (entós Cingular Wireless), con un costu envaloráu de 150 millones de dólares nun periodu de trenta meses. AT&T dio a Apple la llibertá de desenvolver el hardware y software del iPhone, ya inclusive pagó a Apple una fraición del dineru llográu al ufiertar el serviciu mensual a consumidores (hasta'l iPhone 3GS), en cuenta de 4 años de exclusividad n'Estaos Xuníos, hasta 2010. == Modelos == [[Ficheru:Apple iPhone.jpeg|miniaturadeimagen|225x225px|[[iPhone 15]]]] Anguaño, esisten dieciocho modelos del iPhone: el [[iPhone (1ᵉʳ xeneración)|de 1ᵉʳ xeneración]], [[iPhone 3G|3G]], [[iPhone 3GS|3GS]], [[iPhone 4|4]], [[iPhone 4s|4s]], [[iPhone 5|5]], [[iPhone 5c|5c]], [[iPhone 5s|5s]], [[iPhone 6|6]], [[iPhone 6|6 Plus]], [[iPhone 6s|6s]], [[iPhone 6s Plus|6s Plus]], [[iPhone SE|SE]], [[iPhone 7|7]], [[iPhone 7 Plus|7 Plus]], [[IPhone 8|8]], [[iPhone 8 Plus|8 Plus]] y [[iPhone X]] === iPhone (1ᵉʳ xeneración) === {{AP|iPhone (1ᵉʳ xeneración)}} El primer iPhone foi llanzáu l'añu 2007. Tenía pantalla táctil capacitiva, altavoz y auricular, micrófonu, cámara de 2 megapíxeles, entrada p'auriculares, conectividad EDGE y Wi-Fi. Puede reconocese pela so parte trasera, que ta estremada en 2: la parte cimera ye d'aluminiu, ente que la inferior ye de plásticu negro y contién les antenes. Tien un procesador d'un solu nucleu y una memoria RAM de 128 MB. Tien modelos con memoria interna de 4 GB (que solo se vendió 2 meses), 8 GB y 16 GB. La so pantalla ye de 3,5 pulgaes tipo LCD, táctil y una resolución de 320 x 480 píxeles. En 2016, esti iPhone ye una pieza de coleicionista daqué malo de consiguir. Les unidaes nueves y cola caxa sellada pueden llegar a valir unos cuantos miles de dólares. === iPhone 3G (2ª xeneración) === {{AP|iPhone 3G}} Físicamente similar al iPhone de primer xeneración. Esti modelu incorpora conectividad 3G tal que'l so nome indicar, [[A-GPS]] que ye GPS asistíu y una nueva carcasa dafechu de plásticu en color negru o blancu glossy curva (la carcasa blanca solo taba disponible nel modelu de mayor capacidá), amás de les carauterístiques del primer iPhone. Cabo mentar que foi'l primer iPhone en venir en color blancu. Con 1 nucleu, memoria RAM de 128 MB y memoria interna de 8, 16, y 32 GB. Cuenta con una pantalla de 3,5 pulgaes y una resolución de 320 x 480 píxeles. La so cámara primaria tien 1,92 Megapíxeles. === iPhone 3GS (3ᵉʳ xeneración) === {{AP|iPhone 3GS}} D'apariencia práuticamente igual al iPhone 3G, sacante dalgún detalle mínimu. El iPhone 3GS llogra'l so nome de la pallabra n'inglés ''speed'' (velocidá) (especúlase, yá que Apple enxamás dixo la razón pola'l nome tenía una "S"), yá que ye hasta dos veces más rápidu que'l iPhone 3G. Incorpora grabación de videu, brúxula y cámara de 3 megapíxeles con autofoco y balance de blancos, comandos de voz, amás d'una mayor duración de la batería.<ref name="docs.info.apple_1">{{cita web|url=http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306003|títulu=iPhone Applications|fechaaccesu=4 de payares de 2008|fecha=11 de xunetu de 2008|editorial=[[Apple Inc.]]}}</ref> Otres carauterístiques nueves, como la grabación de voz, copiar, pegar y cortar, ente otres, nun son esclusives del iPhone 3GS, sinón del sistema operativu iOS 3.1, que tamién ta disponible pa los modelos anteriores. Tien un procesador ARM Cortex-A8 con 1 nucleu, una memoria RAM de 256 MB y memoria interna de 8, 16 y 32 GB. La so pantalla cunta con 3,5 pulgaes y una resolución de 320 x 480 píxeles. === iPhone 4 (4ª xeneración) === {{AP|iPhone 4}} El iPhone 4 ye la 4ª xeneración del dispositivu de telefonía móvil d'Apple, que foi llanzáu al mercáu en 2010. Frente al iPhone 3G y 3GS, destaca la renovación estética, con una forma más poligonal, y les partes frontera y trasera realizaes en vidru sobre un xasis d'aceru. Destaca l'estrenu del sistema operativu iOS 4, qu'inclúi la multitarea, fondos de pantalla en pantalla d'entamu, cámara de 5 megapíxeles con grabación HD (720p) y el SoC A4 de 1 Ghz con 512 MB DRAM. El flax LED pa la cámara de semeyes y la multitarea yeren faltes con fuerte demanda en modelos anteriores, solucionaes n'este. El iPhone 4 foi'l tercer iPhone comercializáu tamién en color blancu. Apple anunció que'l color blancu nun taría disponible n'España hasta la primavera de 2011. Sicasí, mientres 2010, [[Movistar]] foi la primer empresa n'España qu'ufiertó un ''pack'' qu'incluyía les carcases blanques (frontera y trasera), el display y el botón empecipio tamién n'esti color. Foi la forma qu'utilizaron aquellos que queríen tener el so flamante iPhone 4 en color blancu en 2010 y nun esperar a 2011. === iPhone 4s (5ª xeneración) === {{AP|iPhone 4s}} El iPhone 4s presentóse'l 4 d'ochobre de 2011. Ente les sos novedaes destaquen: cámara de 8 megapíxeles con 5 lentes, grabación y edición en Full HD (1080p), chip A5 de doble nucleu a 800 Mhz con nueva GPU, dobla les velocidaes máximes de datos HSDPA hasta los 14,4 Mb/s, control per voz "Siri", soporta redes CDMA y GSM. Per otru llau, la estética sigue siendo casi idéntica a la del iPhone 4, tanto en forma, como en dimensiones, pesu y pantalla. Aun así, el iPhone 4s foi'l iPhone más vendíu de tola historia, llogrando vender 4 millones d'unidaes en solo una fin de selmana.<ref name="apple-iphone4s-4million-3days">{{cita web |url=http://www.apple.com/pr/library/2011/10/17iPhone-4S-First-Weekend-Sales-Top-Four-Million.html |títulu=iPhone 4s First Weekend Sales Top Four Million. |editorial=Apple |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011}}</ref> === iPhone 5 (6ª xeneración) === {{AP|iPhone 5}} El iPhone 5 anuncióse'l 12 de setiembre de 2012 nel [[Centru pa les Artes Yerba Bona]], na ciudá de [[San Francisco (California)|San Francisco]].<ref name="apple_1">{{cita web|url=http://www.apple.com/pr/library/2009/03/17iphone.html|títulu=Apple Previews Developer Beta of iPhone OS 3.0|fechaaccesu=22 de marzu de 2009|fecha=17 de marzu de 2009}}</ref> Tien una pantalla más grande, de 4 pulgaes. Ta construyíu en cristal y aluminiu. Tien solo 7,6 mm de grosez, siendo un 20% más llixeru que'l so predecesor. La resolución de la so pantalla ye de 1136 x 640 píxeles y tien un 44% más color de saturación que l'anterior. El nuevu iPhone incorpora [[Long Term Evolution|LTE]], según nueva teunoloxía [[Wi-Fi]], que dexa usar la banda de 5 GHz y algamar velocidaes de 150 Mbit/s. Trai'l SoC A6, dos veces más rápidu que'l A5 del iPhone 4S y un 22% más pequeñu. Tamién ameyoró la batería. Agora dura 10 hores de navegación con Wi-Fi y 8 hores con LTE. El sensor de la cámara trasera ye de 8 megapíxeles con grabación a 1080p, ye un 25% más pequeña que nel modelu anterior y puede facer panorámiques d'hasta 28 megapíxeles. La delantrera ye de 1,2 megapíxeles, capaz de grabar a 720p y puede usase [[Facetime]] al traviés de la conexón de datos. Dispón de tres micrófonos. Inclúi'l nuevu sistema operativu iOS 6 y ta disponible en blancu y negru. El teléfonu taba disponible en 16 GB, 32 GB y 64 GB. Apple vendió 5 millones d'unidaes de la so iPhone 5 nos sos primeros díes nel mercáu. El dispositivu tuvo disponible en Nicaragua, Méxicu, EE.XX., Australia, Canadá, Francia, Alemaña, Hong Kong, Xapón, Singapur, Reinu Xuníu, Panamá y Colombia.<ref name="20minutos_1">{{cita web|url=http://www.20minutos.es/noticia/1027033/0/iphone/arrexunten/informacion/|títulu=Los iPhone arrexunten información de forma secreta sobre los movimientos de los sos usuarios|fechaaccesu=13 de payares de 2011|fecha=20 d'abril de 2011|editorial=20minutos.es}}</ref><ref name="phandroid_1">{{cita web|url=http://phandroid.com/2011/04/22/google-might-be-tracking-your-location-but-not-without-your-permission/|títulu=Google Might Be Tracking Your Location, But Not Without Your Permission|fechaaccesu=13 de payares de 2011|fecha=22 d'abril de 2011|editorial=Phandroid.com}}</ref> La firma reconoció que'l iPhone 5, nel momentu de la so salida al mercáu, tenía un costu de fabricación d'alredor de 200 dólares, según el modelu.<ref name="Staff_1">{{cita noticia|nome=Staff|títulu=Privacy Scandal: NSA Can Spy on Smart Phone Data|url=http://www.spiegel.de/international/world/privacy-scandal-nsa-can-spy-on-smart-phone-data-a-920971.html|fecha=setiembre de 2013|fechaaccesu=20 de mayu de 2014|editorial=''[[Der Spiegel]]''}}</ref> === iPhone 5c (Revisión de la 6° xeneración) === {{AP|iPhone 5c}} El iPhone 5c anuncióse'l 10 de setiembre de 2013. Lleva la mesma teunoloxía que'l iPhone 5 anque con llixeres meyores y correiciones, cola diferencia de que los sos acabaos traseros son de policarbonato, cuenta con iOS 7 y meyora nes cámares. Esti modelu presentar en 5 colores distintos (azul, verde, mariellu, rosa y blancu) y capacidaes de 8, 16 y 32 GB. Inclúi una cámara de 8 megapíxeles con grabación en Full HD (1080p) y zoom dixital en grabación de videu (3X). Lleva'l SoC A6, el mesmu que'l iPhone 5 y similar al del iPad con pantalla Retina (4ª xeneración) === iPhone 5s (7ª xeneración) === {{AP|iPhone 5s}} El iPhone 5s, anunciáu&nbsp;el&nbsp;10 de setiembre&nbsp;de&nbsp;2013, ye la séptima xeneración. Incorpora munches y meyores carauterístiques, como'l nuevu sensor de buelgues dactilares Touch ID, la cámara iSight dafechu rediseñada, el nuevu chip A7 y M7. Amás ta disponible en trés colores (gris espacial, plata y oru). La so nueva pantalla retina ye de 4 pulgaes y tien la cámara iSight de 8 megapíxeles con flax TrueTone, grabación a cámara lenta (120 fps), modo ráfaga de 10 semeyes per segundu y semeya panorámica. Tamién cunta con un SoC A7 y con un coprocesador de movimientu M7 y ta disponible en 16, 32 y 64 GB. Esti dispositivu foi'l primer celular con un procesador de 64 bits. {{ensin referencies}} === iPhone 6 y iPhone 6 Plus (8ª xeneración) === {{AP|iPhone 6}} El iPhone 6 y el 6 Plus, anunciaos el 9 de setiembre de 2014, son la octava xeneración como socesores del iPhone 5S. Dambos incorporen pantalles más grandes que los sos predecesores, de 4,7 pulgaes y 5,5 pulgaes respeutivamente. Tamién el SoC A8 y M8 y con mayor rindimientu, y tantu el so cámara que cunta con Focus Pixels y como la conexón Wi-Fi tán ameyoraes. Tamién el so diseñu ye más delgáu con cantos arrondaos y el botón d'encendíu na parte llateral pa mayor comodidá. Tamién cunta con Touch ID y Apple Pay. === iPhone 6s y iPhone 6s Plus (9ª xeneración) === {{AP|iPhone 6s}} El iPhone 6s y el 6s Plus, anunciaos el 9 de setiembre de 2015, son la novena xeneración como socesores del iPhone 6 y 6 Plus. Dambos incorporen nueva teunoloxía na pantalla, llamada "3D Touch Display". Los dos modelos caltienen el tamañu de la pantalla de los anteriores, de 4,7 pulgaes y 5,5 pulgaes respeutivamente. Tamién el SoC A9 y M9 con mayor rindimientu, y tantu la so nueva cámara de 12mp como la conexón Wi-Fi y LTE tán ameyoraes. Incorpora la segunda xeneración del "Touch ID" siendo este'l doble d'eficiente que les versiones anteriores. Caltiénse'l so diseñu de cantos arrondaos y amiéstase un nuevu color revolucionariu ''Rose Gold'' (Oru Rosa). === iPhone SE (Continuación de 9ª xeneración) === {{AP|iPhone SE}} El iPhone SE, anunciáu&nbsp;el&nbsp;21 de marzu&nbsp;de&nbsp;2016, forma parte de la novena xeneración, que comparte procesador (y coprocesador), cámara principal y RAM col iPhone 6S y el 6S Plus. Sigue cola llinia de diseñu impuesta pol iPhone 5S, incluyendo'l nuevu color ''Rose Gold'' (Oru Rosa), yá presente na 9ª xeneración. === iPhone 7 y iPhone 7 Plus (10ª xeneración) === Anunciáronse'l 7 de setiembre de 2016. Formen parte de la décima xeneración, procesador A10 Fusión, con una cámara principal de 12 megapíxeles con una apertura de ƒ/1.8 nel [[IPhone 7]] que-y dexa tener meyores semeyes en condiciones de poca lluz, una cámara dual nel iPhone 7 Plus. iPhone 7 tamién cunta con Quad-Led Flash True Trone que llogra un meyor algame del flax y más lluz, amás con una cámara delantera de siete megapixeles, integra soníu de parlante estéreo'l so diseñu sigue siendo d'aluminiu pero ultrarresistente serie 7000, y les antenes allugar p'ameyorar el so diseñu. Vien con dos nuevos colores negru brillosu (Jet Black) y negru opacu (Matte Black). Como na anterior xeneración de iPhone 6s, el iPhone 7 tamién cunta con 3D Touch, Live Photos, Retina Flash y videos en 4K. === iPhone 8 y iPhone 8 Plus (11ª xeneración) === Dambos modelos anunciáronse 12 de setiembre de 2017. Caltienen el mesmu diseñu que'l iPhone 7 (con una parte trasera de cristal) y vienen forníos col chip A11 Bionic, que ye'l más pequeñu y potente enxamás creáu pa un smartphone. Esto aumenta 70% la rapidez y 30% la velocidá gráfica, con al respeutive del so predecesor. Amás, trai una cámara frontera de 7 megapíxeles y una trasera de 12 megapíxeles en dambos modelos. La mayor novedá, sicasí, ye que puede cargase inalámbricamente, tan solo sofitando'l cuerpu de cristal nuna base de carga.<ref name="Rocktails_1">{{cita noticia|nome=Rocktails|títulu=Tou sobre iPhone 8 y iPhone 8 Plus · Rocktails Musica Online|url=http://www.rocktails.tv/2017/09/iphone-x-lanzamientos-apple.html|fecha=setiembre de 2017|fechaaccesu=12 de setiembre de 2017|editorial='Rocktails'|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170913091838/http://www.rocktails.tv/2017/09/iphone-x-lanzamientos-apple.html|archivedate=2017-09-13}}</ref> Les ventes son peores que'l so predecesor, per primer vegada que se llanza un modelu de iPhone nuevu.<ref>[http://www.newsweek.com/iphone-8-apple-comparison-iphone-7-sales-686489 Why No One Likes the iPhone 8: Apple's Latest Smartphone Sales Fall Flat]</ref><ref>[https://www.cnet.com/news/iphone-7-outselling-iphone-8-report/ iPhone 7 sales outpace the iPhone 8 - CNET]</ref><ref>[http://mashable.com/2017/10/17/iphone-7-outselling-iphone-8/ The iPhone 7 is reportedly selling better than the iPhone 8. What?]</ref> === iPhone X (12ª xeneración) === {{AP|iPhone X}} Presentáu'l 12 de setiembre de 2017 nel primer eventu celebráu por Apple nel Steve Jobs Theatre. El iPhone X estrena un diseñu dafechu nuevu y distintu al utilizáu hasta'l momentu. Cuenta con una pantalla OLED de 5,8 pulgaes qu'ocupa práuticamente tol frontal del dispositivu y sume el botón home. Amás incorpora la teunoloxía de reconocencia facial [[Face ID]] que sustitúi al [[Touch ID]] pa desbloquiar el teléfonu y facer operaciones de confirmación d'identidá (usu d'[[Apple Pay]], compres na [[App Store]], etc...). Cuenta con una cámara dual en parte trasera formada por un teleoxetivu y un gran ángular, en dambos casos de 12 megapíxeles. Dispón de carga inalámbrica, carga rápida y una batería con una autonomía 2 hores cimera a la del iPhone 7. El so corazón ye'l chip A11 Bionic, con CPU de seis nucleos y GPU de trés, dambos desenvueltos por Apple.<ref name="TodoAppleBlog">{{cita noticia|nome=TodoAppleBlog|títulu=iPhone X (Ten), el primer smartphone con pantalla OLED d'Apple||url=https://www.todoappleblog.com/iphone-x-oficial/|fecha=setiembre de 2017|fechaaccesu=12 de setiembre de 2017|editorial='TodoAppleBlog'}}</ref> == Comparanza de modelos == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size: 85%" |- ! style="background:#silver;width:25%;" |Modelu !style="background:grey" border="0" |[[iPhone (1ᵉʳ xeneración)]] ! style="background:grey" border="0" |[[iPhone 3G]] ! style="background:grey" border="0" |[[iPhone 3GS]] ! style="background:grey" border="0" |[[iPhone 4]] ! style="background:grey" border="0" |[[iPhone 4s]] ! style="background:grey" border="0" |[[iPhone 5]] ! style="background:#FAF2C7" border="0" |[[iPhone 5s]] ! style="background:#FAF2C7" border="0" |[[iPhone 6]] ! style="background:#10DB40" border="0" |[[iPhone 6s]] ! style="background:#10DB40" border="0" |[[iPhone SE]] ! style="background:#10DB40" border="0" |[[iPhone 7]] |iPhone 8 |iPhone X |- |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[Sistema operativu]] inicial |iPhone OS 1.0<br /><small>2007</small> |iPhone OS 2.0<br /><small>2008</small> |iPhone OS 3.0<br /><small>2009</small> |iOS 4.0 <small>([[GSM]])</small><br /><small>2010</small><br />iOS 4.2.5 <small>([[CDMA]])</small><br /><small>2011</small> |iOS 5.0<br /><small>2011</small> |iOS 6.0<br /><small>2012</small> |iOS 7.0<br /><small>2013</small> |iOS 8.0<br /><small>2014</small> |iOS 9.0 <br /><small>2015</small> |iOS 9.3 <br /><small>2016</small> |iOS 10 |iOS 11 |iOS 11 GM |- ! style="background:#silver;width:20%;" |Máxima versión soportada |iPhone OS 3.1.3<br /><small>2010</small> |iOS 4.2.1<br /><small>2010</small> |iOS 6.1.6<br /><small>2014</small> |iOS 7.1.2<br /><small>2014</small> |iOS 9.3.5<br /><small>2016</small> |iOS 10.3.1<br /><small>2017</small> | colspan="15" |[[iOS 11]]<br /><small>2017</small> |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[Pantalla táctil|Pantalla]] | colspan="5" |89 mm (3,5") cristal [[LCD]] | colspan="2" |102 mm (4") |119 mm (4,7") |119 mm (4,7") |102 mm (4") | colspan="2" |119 mm (4,7") |5,8 Pulgaes (OLED) |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[Resolución de pantalla|Resolución]] | colspan="3" |480 × 320 [[Píxeles]] ([[HVGA]]) a 163 [[píxeles por pulgada]] | colspan="2" |960 × 640 px a 326 ppp (Pantalla Retina) | colspan="2" |1136 x 640 px a 326 ppp (Pantalla Retina) |1334 x 750 px a 326 ppp (Pantalla Retina HD) |1334 x 750 px a 326 ppp ) |1136 x 640 px a 326 ppp (Pantalla Retina) |1334 x 750 px a 326 ppp |Resolución de 1.334 x 750 píxeles |Resolución de 2.436 x 1.125 píxeles |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[Memoria (informática)|Memoria]] |4, 8 o 16 [[Gigabyte|GB]] |8 o 16 GB | colspan="2" |8, 16 o 32 GB |8, 16, 32 o 64 GB |16, 32 o 64 GB |16, 32 o 64 GB |16, 64 o 128 GB |16, 64 o 128 GB |16, 64 o 128 GB |32 y 128 GB |64 y 256 GB |64 y 256 GB |- ! style="background:#silver;width:20%;" |Dimensiones |115 mm (4.5 in) H<br />61 mm W<br />11,6 mm D | colspan="2" |115,5 mm H<br />62,1 mm W<br />12,3 mm D | colspan="2" |115,2 mm H<br />58,6 mm W<br />9,3 mm D |123,8 mm H<br />58,6 mm W<br />7,6 mm) D |123,8 mm H<br />58,6 mm W<br />7,6 mm D |138,1 mm H<br />67 mm W<br />6,9 mm D |138,3 mm H<br />67,1 mm W<br />7,1 mm D |123,8 mm H<br />58,6 mm W<br />7,6 mm) D |138,3 mm H<br />67,1 mm W<br />7,1 mm D |13,84 cm 6,73 cm 0,73 cm |14,36 cm 7,09 cm 0,77 cm |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[GPU]] | colspan="2" |PowerVR MBX Lite 3D GPU (103 MHz) | colspan="2" |PowerVR SGX535 GPU (150 MHz en 3GS y 200 MHz en iPhone 4) |PowerVR SGX543MP2 (dual-core, 200 MHz) GPU |PowerVR SGX543MP3 (tri-core, 266 MHz) GPU |PowerVR G6430 (quad-core) GPU |PowerVR GX6450 (quad-core) GPU | colspan="2" |PowerVR GX6470 (quad-core) GPU |PowerVR GX6480 (quad-core) GPU |PowerVR GX6490 (quad-core) GPU |PowerVR GS6780 (quad-core) GPU |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[Unidá central de procesamientu|CPU]] | colspan="2" |620 MHz Samsung 32-bit RISC ARM (32 KB L1) 1176JZ(F)-S v1.0 |833 MHz ARM Cortex-A8 Samsung S5PC100 (64 KB L1 + 256 KB L2) |1 GHz ARM Cortex-A8 [[Apple A4]] (SoC) |1 GHz doble nucleu ARM Cortex-A9 [[Apple A5]] (SoC) |1.3 GHz doble nucleu Apple ARMv7s [[Apple A6]] |1.3 GHz doble nucleu ARMv8-A 64-bit Apple A7 con coprocesador M7 |1.4 GHz doble nucleu 64-bit Apple A8 con coprocesador M8 | colspan="2" |1.8 GHz doble nucleu 64-bit [[Apple A9]] con coprocesador M9 |2 GHz [[Apple A10 Fusion|Apple A10]] |3GHz Apple A11 Bionic |3GHz Apple A11 Bionic |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[Memoria d'accesu aleatoriu|RAM]] | colspan="2" |128&nbsp;[[mebibyte|MB]] [[DRAM]] |{{nowrap|256 MB}} DRAM | colspan="2" |{{nowrap|512 MB}} DRAM | colspan="3" | 1 GB (LPDDR2 en 5 y 5C; LPDDR3 nel restu) | colspan="2" | 2 GB (LPDDR4) |2 GB |2 GB |3 GB |- ! style="background:#silver;width:20%;" |Conector | colspan="5" |[[Universal Serial Bus|USB 2.0]] [[Conector dock]] | colspan="8" |[[Universal Serial Bus|USB 2.0]] [[Lightning (conector)|Conector Lightning]] |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[Cámara dixital|Cámara trasera]] | colspan="2" |2 [[Píxel|MP]] [[Númberu f (óptica)|f]]/2.8 |3 MP semeyes, [[VGA]] (480p) videu a 30 [[Imáxenes per segundu|fps]], macro focus |5 MP semeyes, [[Númberu f (óptica)|f/2.8]], 720p [[Alta definición|HD]] videu (30 fps), LED Flax | colspan="2" |8 MP semeyes, f/2.4, 1080p HD videu (30 fps), LED Flax, filtru DIR, Imaxe de Estabilización Dixital |8 MP semeyes, f/2.2, 1080p HD videu (30 fps), 720p HD videu (120 fps), Dual-LED Flax, filtru DIR, Imaxe de Estabilización Dixital |8 MP semeyes, f/2.2, 1080p HD videu (60 fps), 720p HD videu (240 fps), Dual-LED Flax, filtru DIR, Imaxe de Estabilización Dixital (iPhone 6), Imaxe de Estabilización Óptica (iPhone 6 Plus) | colspan="2" |12 MP semeyes, f/2.2, 1080p HD videu (60 fps), 720p HD videu (240 fps), Dual-LED Flax, filtru DIR, Imaxe de Estabilización Dixital (iPhone 6s), Imaxe de Estabilización Óptica (iPhone 6s Plus) |12 MP semeyes, f/2.2, 1080p HD videu (60 fps), 720p HD videu (240 fps), Dual-LED Flax, filtru DIR, Imaxe de Estabilización Dixital |12 MP semeyes, f/2.2, 1080p HD videu (60 fps), 720p HD videu (240 fps), Dual-LED Flax, filtru DIR, Imaxe de Estabilización Dixital con realidá aumentada |Doble Cámara de 12 MP , Con una apertura de f/1.8 y f/2.4 |- ! style="background:#silver;width:20%;" |[[Cámara dixital|Cámara fronteru]] ! colspan="3" style="" border="0" |Non | colspan="2" |VGA (0.3 MP) semeyes, 480p SD videu (30 fps) | colspan="3" |1.2 MP semeyes con 1.9µ pixeles (1.75µ en 5), f/2.2 (f/2.4 en 5C y 5S, desconocíu en 5), 720p HD videu (30 fps) | colspan="2" |5.0 MP semeyes con 2.2µ pixeles, 720p HD videu (30 fps) |7 MP |7 MP |8 MP |- ! style="background:#silver;width:20%;" |Materiales |Aluminiu, vidru, aceru y plásticu negro |colspan="2" |Vidriu, plásticu y aceru; negru o blancu (blancu nun ta disponible pa los modelos de 8 GB) | colspan="2" |Cristal d'[[aluminosilicato]], blancu o negru y [[aceru inoxidable]] |Cristal d'[[aluminosilicato]], blancu y plata o negru y gris escuru y [[aluminiu anodizado]] | colspan="2" |Metal d'aluminiu anodizado, ''Silver'', ''Space Gray'' o ''Gold'' | colspan="2" |Metal d'aluminiu anodizado, ''Silver'', ''Space Gray'' , ''Gold'' o ''Rose Gold'' |Plata, Negru Mate , Jet Black, ''Rose Gold'' y Gold |Plata,Negru y Gold |Plata Y Negru |- ! style="background:#silver;width:20%;" |Alimentación | colspan="13" |Batería recargable de polímeru d'iones de litiu non extraíble |- ! style="background:#silver;width:20%;" |Llanzamientu |4, 8 GB: 29 de xunu de 2007<br />16 GB: 5 de febreru de 2008 |Tolos modelos: 11 de xunetu de 2008 |16, 32 GB: 19 de xunu de 2009<br />8 GB negru: 24 de xunu de 2010 |16, 32 GB: 24 de xunu de 2010 CDMA: 10 de febreru de 2011 Blanco: 28 d'abril de 2011 8 GB: 14 d'ochobre de 2011 |16, 32, 64 GB: 14 d'ochobre de 2011<br />8 GB: 20 de setiembre de 2013 |Tolos modelos: 12 de setiembre de 2012 |Tolos modelos: 10 de setiembre de 2013 |Tolos modelos: 9 de setiembre de 2014 |Tolos modelos: 9 de setiembre de 2015 _Kiwii |Tolos modelos: 21 de marzu de 2016 |Tolos modelos: 16 de setiembre de 2016 |Tolos modelos: 22 de setiembre de 2017 |Tolos modelos: 3 de payares de 2017 |} ==Hardware== [[Ficheru:IPhone_at_Macworld_(rear_view).jpg|miniaturadeimagen|275x275px|Vista trasera del primer iPhone. La parte de tras ta fecha d'aluminiu y de plásticu de color negru.]] [[Ficheru:Iphonesensors.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Vista de los sensores de proximidá y de lluz ambiental del primer iPhone.]] [[Ficheru:Iphone3gsensors.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Sensores de proximidá y de lluz ambiental del iPhone 3G y 3GS.]] ===Pantalla y interfaz=== Casi toles órdenes dar dende la [[pantalla táctil]] [[Capacidá eléctrica|capacitiva]], que ye capaz d'entender xestos complexos. Les téuniques d'interacción del iPhone faen que l'usuariu seya capaz de mover el conteníu enriba o embaxo, a cencielles tocando cualquier botón. Por casu, p'aumentar o amenorgar el [[zoom]] d'imáxenes y páxina web puede pulsiase con dos deos y averalos a manera de plizcu. De forma similar, el movimientu del botón escontra riba o escontra baxo de la pantalla asonsaña la rueda d'un [[Ratón (informática)|ratón]] de [[Ordenador personal|PC]]. Una y bones el resfregón activa esti movimientu, la páxina decelerará hasta detenese si nun se caltién el contautu cola pantalla. Asina, la interfaz asemeya la física d'un oxetu real en 3D. Hai otros efeutos visuales, como esmucir subseiciones de derecha a izquierda, mover de riba abaxo los menús del sistema (como por casu, la seición de «favoritos»), y los menús y [[widget]]s a los que puede dase la vuelta y qu'amuesen opciones de configuración por detrás. El [[visualizador]] respuende a trés [[sensor]]es. Un sensor de proximidá apaga'l visualizador y la pantalla táctil cuando se pon el iPhone cerca de la cara, p'aforrar [[Batería (electricidá)|batería]] y prevenir que dalgún botón púlsiese por fuercia al contautu cola piel de la cara y l'oreya. Un sensor de lluz ambiental afai'l rellumu del visualizador, lo qu'amás de protexer la vista tamién aforra batería. Un [[acelerómetro]] de tres eje detecta la orientación del teléfonu y camuda la pantalla según tea asitiáu.<ref>{{cita publicación|url=http://www.eetimes.com/showArticle.jhtml?articleID=200900669|títulu=There's more to MEMS than meets the iPhone|nome=R. Collin|fecha=9 de xunetu de 2008|editorial=[[EE Times]]|fechaaccesu=6 de xunu de 2008|apellíu=Johnson}}</ref> Pueden vese semeyes, páxina web y portaes de discos n'horizontal y en vertical, dende tolos sentíos, pero los videos solo pueden visualizase n'horizontal y nun únicu sentíu, col botón d'entamu a la derecha.<ref>{{cita web|url=http://www.apple.com/ipodtouch/guidedtour/tour/medium.html|títulu=iPod touch - A Guided Tour|fechaaccesu=23 de setiembre de 2008|editorial=[[Apple Inc.]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081011153802/http://www.apple.com/ipodtouch/guidedtour/tour/medium.html|fechaarchivu=11 d'ochobre de 2008}}</ref> Una actualización de software dexaba a la primer xeneración de iPhone usar antenes de telefonía móvil y puntos d'accesu Wi-Fi p'alcontrar la so posición a pesar d'escarecer de GPS. El iPhone 3G inclúi [[A-GPS]], pero tamién precisa antenes de telefonía móvil y Wi-Fi pa funcionar. Un botón d'entamu asitiáu debaxo de la pantalla lleva al menú principal. Les otres seleiciones facer cola pantalla táctil. El iPhone visualizar a toa pantalla, con submenús específicos enriba o embaxo de cada páxina según el contestu, que s'engranden o encueyen dependiendo de la orientación de la pantalla. Les páxines más importantes tienen un botón «tras» pa volver al menú principal. El iPhone tien tres botones a los llaos: apagar/encender el teléfonu, xubir/baxar el volume y el botón de silenciu. Son de plásticu nel iPhone orixinal y de metal pal iPhone 3G/3Gs/4. Toles demás operaciones multimedia y del teléfonu realizar cola pantalla táctil. El iPhone 3G tien por detrás una carcasa de plásticu negro, p'amontar la fuercia de les señales GSM.<ref name="news.cnet_1"/> El iPhone 3GS cunta amás cola carauterística de poder optar por una carcasa de color blancu, disponible pa tolos sos modelos. ===Soníu y salíes=== La parte inferior del iPhone tien un altavoz (izquierda) y un micrófonu (derecha) que flanquean el conector de la base. Un altavoz atópase percima de la pantalla como un auricular, y otru tópase nel llau esquierdu de la parte inferior de la unidá, frente a un micrófonu na parte inferior derecha. El iPhone 4 inclúi un micrófonu adicional na parte cimera pa suprimir el ruíu. En tolos modelos de iPhone, los controles de volume tán asitiaos al llau esquierdu y como un control esnidiosu na aplicación iPod. El conector de 3,5 mm pa los auriculares TRRS atópase na esquina cimera izquierda del dispositivu. Tomar d'auriculares del iPhone orixinal ta oculta na carcasa, polo que ye incompatible cola mayoría de los auriculares si nun utiliza un adaptador. Les xeneraciones posteriores esaniciaron el problema al tener empotrada tomar d'auriculares. Los coches forníos con un conector auxiliar dexen usar el iPhone ensin les manes mientres se conduz, como alternativa al Bluetooth. Magar el iPhone ye compatible con auriculares normales, Apple ufierta un kit manes llibres con una funcionalidad adicional. Un botón d'usos múltiples cerca del micrófonu sirve pa reproducir o pausar la música, saltar pistes, responder el teléfonu o rematar llamaes ensin tocar el iPhone. Un pequeñu númberu d'auriculares de terceros, diseñaos específicamente pal iPhone, inclúin el botón del micrófonu y control. Los auriculares actuales tamién apurren controles de volume, solo compatibles colos modelos más recién. Estes carauterístiques consiguir por aciu un cuartu aniellu en tomar d'audiu, que lleva esta información adicional. Bluetooth 2.x + EDR soporta auriculares inalámbricos y alámbricos, lo que requier'l perfil HSP d'audiu estéreo, que s'añader na actualización 3.0 pal hardware que soporta A2DP. Anque esisten soluciones ensin sancionar de terceros, el iPhone nun ye oficialmente compatible col protocolu de tresferencia d'archivos OBEX. La falta d'estos perfiles torga a los usuarios de iPhone intercambiar archivos multimedia, como imáxenes, música y videos, con otros teléfonos móviles con capacidá Bluetooth. Videu compuestu o componentes d'hasta 576i y audiu estéreo puede emitise dende'l conector de base por aciu un adaptador vendíu por Apple. iPhone 4 tamién ye compatible con 1024×768 de salida VGA al traviés d'un adaptador d'acoplamientu. El iPhone nun almite la grabación de voz antes de l'actualización del software 3.0. ===Batería=== [[Ficheru:IPhone_Internals.jpg|miniaturadeimagen|224x224px|Pa reemplazar la batería ye necesariu abrir el iPhone y esponer el hardware internu.]] El iPhone inclúi una batería interna recargable. Al igual qu'un iPod, pero a diferencia de la mayoría de los teléfonos móviles, la batería nun ye sustituible pol usuariu. El iPhone puede cargase cuando ta conectáu a un ordenador pa sincronizar al traviés del cable USB incluyíu col conector dock, similar a la carga d'un iPod. Per otra parte, un cable USB al adaptador de CA (o "cargador de paré", tamién incluyíu) puede conectase col cable pa cargar direutamente dende una toma de CA. Una serie d'accesorios de terceros (cargadores de coche, cargadores portátiles, caxes de bateríes, cargadores de muelle estéreo ya inclusive cargadores cortiles) tán tamién disponibles.{{ensin referencies}} Apple realiza pruebes nes unidaes de preproducción pa determinar la duración de la batería. El sitiu web d'Apple diz que la duración de la batería "ta diseñada pa retener hasta un 80% de la so capacidá orixinal tres 400 ciclos completos de carga y descarga", que ye comparable a les bateríes del iPod. La duración de la batería de los primeros modelos del iPhone foi criticada polos periodistes de teunoloxía como insuficiente ya inferior a les esixencies d'Apple. Esto tamién se reflexa nuna encuesta de JD Power y asociaos sobre'l prestu del veceru, que dio a los "aspeutos de la batería" del iPhone 3G la calificación más baxa, de 2 de 5 estrelles. Si la batería funciona mal o muerre prematuramente, puede devolvese'l teléfonu a Apple, que lo sustitúi de forma gratuita mientres tea so garantía. La garantía dura un añu dende la compra y puede ampliase a dos años con AppleCare. Sicasí, en munchos países d'Europa la garantía llegal ye de dos años, lo que foi denunciáu. Anque'l serviciu de reemplazu de la batería y el so preciu nun se dio a conocer a los compradores hasta'l día en que se llanzó'l productu, ye similar a cómo Apple (y otros) reemplacen les bateríes de los iPods. La Fundación pa los Contribuyentes y Derechos del Consumidor, un grupu defensor de los consumidores, unvió una quexa a Apple y AT&T sobre la cuota que los consumidores tienen que pagar por que camude la batería. Dende xunetu de 2007, tán disponibles kits de sustitución de terceros a un preciu muncho más baxu que'l programa de sustitución de la batería de la mesma Apple. Estos kits inclúin de cutiu un pequeñu destornellador y un folletu d'instrucciones, pero como nes bateríes de munchos modelos de iPod más recién, nel iPhone orixinal la batería ta soldada. Por tanto, pa instalar la nueva batería ríquese un soldador. El iPhone 3G utiliza una batería distinta fornida con un conector, que ye más bono de reemplazar.{{ensin referencies}} ===Cámara=== [[Ficheru:IPhone_4_cameras.png|miniaturadeimagen|200x200px|El iPhone 4 ye la primer xeneración en tener dos cámares. El [[Flax (fotografía)|flax]] [[LED]] pa la cámara de tras (enriba) y la cámara escontra alantre (embaxo) solo atópense nesi modelu, nel 4S y el 5.]] El iPhone orixinal y el iPhone 3G incorporen una cámara d'enfoque fixu de 2 megapíxeles na parte posterior de semeyes fixes dixitales. Nun tienen zoom ópticu de grabación, flax o autofoco, nin sons compatible con videu (el iPhone 3G tien soporte de grabación de videu al traviés d'aplicaciones de terceros disponibles na App Store). Sicasí, jailbreak dexa faelo a los usuarios. La versión 2.0 del iPhone INTRODUCIÓVOS la capacidá d'integrar los datos de llocalización nes imáxenes, produciendo fotografíes geocodificadas.{{ensin referencies}} El iPhone 3GS tien una cámara de 3,2 megapíxeles, fabricada por [[OmniVision]], con enfoque automáticu, balance de blancos automáticu y macro automáticu (hasta 10 cm). Tamién ye capaz de captar 640x480 (resolución VGA) de videu a 30 fotogrames per segundu (pero ensin flax), anque en comparanza con cámares CCD de videu d'alta gama nesta amuésase l'efeuto persiana. El videu puede realizase nel mesmu dispositivu y xubilo direutamente a [[YouTube]], MobileMe y otros servicios. El iPhone 4 introdució una cámara de 5 megapíxeles (2592×1936 píxeles), tamién asitiada na parte trasera, fornida con un sistema sensor de llume trasero capaz de captar imáxenes en condiciones de poca lluz, autofoco (cola función Tap-To-Focus d'Apple, que dexa enfocar cualquier puntu nuna semeya o mientres se graba un videu, con solo tocar la pantalla), según un flax LED capaz de permanecer encendíu mientres la grabación de videu con una resolución de 720p, considerada d'alta definición. Una vegada grabaos los videos, pueden xubise direutamente a servicios como YouTube, MobileMe o [[Vimeo]]. Amás, el iPhone 4 tien una segunda cámara na parte delantera capaz de facer semeyes VGA y grabación de videu SD.{{ensin referencies}} El iPhone 4s ameyoró la cámara posterior hasta los 8 megapíxeles, dexando semeyes fixes de 3264×2448 píxeles y videu HD de 1080p a 60 fotogrames per segundu. La cámara delantera ye de 0,3 Megapíxeles VGA. El iPhone inclúi'l [[software]] que dexa al usuariu cargar, ver y unviar semeyes por aciu corréu electrónicu. L'usuariu emplega'l zoom nes semeyes apertando o lliberando por aciu la interfaz multitáctil (doble clic). El [[software]] interactúa con [[iPhoto]] y el software [[Aperture]] en [[OS X|Mac]] o'l software [[Adobe Photoshop]] en [[Windows]]. Na versión 2.0 del sistema operativu iOS, los usuarios pueden dexar l'usu de los datos del allugamientu pa integralos nes imáxenes y geolocalizarlas. [[Flickr]], la rede social de fotografía más importante del mundu, ye ún de los sitios onde la cámara del iPhone ta ocupando'l segundu puestu nel ranking d'usu, yá que ye la cámara dende la que los usuarios comparten más fotografíes.<ref name="com-24_1"/> ===Almacenamientu y SIM=== El iPhone foi llanzáu primero con dos opciones pal tamañu d'almacenamientu internu: 4 GB o 8 GB. El 5 de setiembre de 2007, Apple dexó de fabricar el modelu de 4 GB. El 5 de febreru de 2008, añadió un modelu de 16 GB. El iPhone 3G tuvo disponible en 8 y 16 GB. El iPhone 3GS llegó en variantes de 8, 16 y 32 GB. El iPhone 4 tuvo disponible en variantes de 8, 16 y 32 GB. L'[[iPhone 5]] ta disponible en variantes de 16, 32 o 64 GB. Los postreros, los [[iPhone 6]] tán disponibles en trés tamaños, 16, 64 o 128 GB. Tolos datos almacenar na unidá flash interna, ye dicir el iPhone nun dispón d'almacenamientu ampliáu al traviés d'una ranura pa tarxeta de memoria o la tarxeta SIM. Los modelos de iPhone GSM utilicen una tarxeta SIM que s'identifica cola rede GSM. La tarxeta SIM atopar nuna bandexa, que s'enserta nuna ranura na parte cimera del dispositivu. La bandexa SIM puede estrayese con un clip o la "ferramienta d'espulsión de SIM" (un simple cachu de chapa troquelada) nel iPhone orixinal, 3G y 3GS. Na mayoría de los países, el iPhone viéndese xeneralmente con un bloquéu de SIM, qu'evita que'l iPhone utilizar nuna rede móvil distinta.{{ensin referencies}} L'[[iPhone 4]] GSM cuenta con una tarxeta MicroSim y dende l'[[IPhone 5|iPhone 6]] hasta'l los actuales [[iPhone 6s|6s]] y [[IPhone 6S Plus|6s]] Plus utilicen una tarxeta NanoSim. Dende'l iPhone 4, en tolos dispositivos la ranura pa introducir la tarxeta atópase na parte derecha del dispositivu. El modelu CDMA del iPhone, como tolos teléfonos CDMA, nun utiliza una tarxeta SIM. ===Indicadores de contautu con líquidos=== El iPhone ta forníu con indicadores de contautu col líquidu que camuden de blancu a colloráu nel color cuando entren en contautu cola agua. Estos indiquen si'l dañu del agua afectó al dispositivu. El indicadores del iPhone inclúin un pequeñu discu que s'atopa na parte inferior de tomar d'auriculares y, nel iPhone 3G y modelos posteriores, otru adicional na parte inferior del conector de la base. Los emplegaos d'Apple usen frecuentemente los indicadores pa determinar si'l dispositivu puede beneficiase d'un arreglu o reemplazu. Si los indicadores amuesen que'l dispositivu tuvo espuestu a l'agua, pueden determinar qu'Apple nun cubrir la garantía del dispositivu. Sicasí, los indicadores de contautu col líquidu pueden activase pol usu diariu. Si'l dispositivu lleva faciéndose exerciciu físicu, el sudu del propietariu puede activar los indicadores abondos pa indicar dañu por agua. En munchos otros teléfonos móviles de distintos fabricantes, los indicadores de líquidu en contautu atopar nun llugar protexíu, como debaxo de la batería detrás d'una tapa de la batería, pero los d'un iPhone tán direutamente espuestos al mediu ambiente. Esto xeneráu crítiques al allugamientu de los indicadores, que tamién puede trate afeutada pol vapor nel bañu, mugor ambiental y otros. En respuesta a estes crítiques, Apple camudó la so política de dañu del agua pa los iPhones y productos similares. Esta nueva política dexa al veceru solicitar más inspeición interna del teléfonu pa verificar si los sensores internos de daños líquidos disparóse.{{ensin referencies}} ===Accesorios incluyíos=== Tolos modelos de iPhone inclúin documentación escrita, y un conector pa Base Dock a USB. El iPhone 3G orixinal tamién venía con un pañu de llimpieza. El iPhone orixinal inclúi auriculares estéreo (auriculares y un micrófonu) y un muelle de plásticu pa caltener la unidá en posición vertical mientres la carga y sincronización. El iPhone 3G inclúi un auricular similar amás d'una ferramienta d'espulsión de SIM (el modelu orixinal requier un clip). El iPhone 3GS inclúi la ferramienta d'espulsión SIM y un auricular revisáu, qu'amiesta botones de volume (nun funcionar coles versiones de iPhone anterior). Los iPhone 3G y 3GS son compatibles col mesmu muelle, que se viende por separáu, pero non el modelu orixinal de muelle. Toles versiones inclúin un adaptador de corriente USB, o "cargador de paré", que dexa cargalo dende una toma de CA. Los iPhone 3G y 3GS vendíos n'América del Norte, Xapón, Colombia, Ecuador o Perú inclúin un cable d'alimentación USB ultracompacto. ==Software== {{AP|iOS (sistema operativu)}}El iPhone, iPod Touch y iPad executen un sistema operativu conocíu como iOS (antes iPhone OS). Ye una variante del nucleu Darwin que s'atopa en Mac OS X. Tamién s'inclúi'l "Core Animation", componente de software de Mac OS X v10.5 Leopard. Xunto col hardware PowerVR (y nel iPhone 3G, OpenGL ES 2.0), que ye responsable de gráficos en movimientu de la interfaz. El sistema operativu ocupa menos de la metá d'un gigabyte (anque esto yá nun se cumple nes últimes versiones del sistema). Ye capaz de soportar paquetes y futures aplicaciones d'Apple, lo mesmo que de los desarrollos de terceros. Les aplicaciones de software non pueden copiase direutamente dende Mac OS X, sinón que debe escrbirse y compilarse específicamente pa iOS. Al igual que'l iPod, el iPhone remanar con iTunes. Les primeres versiones del sistema operativu requiern 7.3 o posterior, que ye compatible con Mac OS X versión 10.4.10 Tiger o posterior, y 32 bits de Windows XP o Vista. El llanzamientu de iTunes 7.6 amplió esti soporte a les versiones de 64 bits de XP y Vista. Apple apurre actualizaciones gratuites pal sistema operativu del iPhone al traviés de iTunes, ya históricamente los principales cambeos acompañáronse de nuevos modelos. Estes actualizaciones suelen riquir una nueva versión de iTunes, pero caltuviéronse los requisitos del sistema iTunes. Les actualizaciones inclúin los parches de seguridá y nueves carauterístiques. Por casu, nel iPhone 3G los usuarios esperimentaron primero llamaes cayíes hasta que se publicar una actualización.{{ensin referencies}} ===Interfaz=== La interfaz basar na pantalla d'entamu, que presenta una llista gráfica de les aplicaciones disponibles. De normal, les aplicaciones pal iPhone execútense una cada vez (non incluyíos los iOS 4 d'equí p'arriba, qu'inclúin la execución d'aplicaciones en segundu planu), anque la mayoría de les funcionalidades tán disponibles al facer una llamada o al escuchar música. En cualquier momentu puede aportase a la pantalla principal por aciu un botón de hardware que s'asitia per debaxo de la pantalla, cerrando l'aplicación nel procesu. De forma predeterminada, la pantalla d'entamu contién los siguientes iconos: Mensaxes ([[Serviciu de mensaxes curtios|SMS]] y [[Sistema de mensaxería multimedia|MMS]]), Calendariu, Semeyes, Cámara, YouTube (yá non disponible na última actualización del sistema), Bolsa, Mapes (d'Apple), Tiempu, Notes de voz, notes, Reló, Calculadora, Configuración, iTunes (tienda), App Store y (nel iPhone 3G S y el 4/4s) Compass. Fixos na base de la pantalla, hai cuatro iconos de Teléfonu, Corréu, Safari (Internet) y l'actualización de software (multimedia) del iPod delinear oxetivos principales del iPhone. El 15 de xineru de 2008, Apple llanzó'l sistema operativu iOS 1.1.3, que dexa a los usuarios crear "web clips", los iconos de la pantalla d'entamu que s'asemeyen a les aplicaciones que s'abrir una páxina definida pol usuariu en Safari. Dempués de l'actualización, los usuarios de iPhone pueden reorganizar los iconos y el llugar nun máximu de nueve pantalles llaterales d'entamu, a les que s'apuerta por un deslizamiento horizontal. Los usuarios tamién pueden añader y esaniciar iconos de la base, que ye la mesma en cada pantalla d'entamu. Cada pantalla d'entamu tien un máximu de dieciséis iconos, y el muelle con capacidá pa cuatro iconos. Los usuarios pueden esaniciar clips de la web y aplicaciones de terceros en cualquier momentu, y pueden escoyer solo delles aplicaciones pa la tresferencia de iTunes. Los programes d'Apple instalaos por defectu, sicasí, non pueden quitar. L'actualización 3.0 añade una busca en tol sistema, conocíu como Spotlight, en primer llugar a la izquierda de la pantalla d'entamu.{{ensin referencies}} Casi toles entraes alminístrense al traviés de la pantalla táctil, qu'abarca los xestos complexos usando multi-touch. Téuniques d'interacción del iPhone dexen al usuariu mover el conteníu enriba o escontra baxo por un movimientu de toque y arrastre de los deos. Por casu, el zoom dientro y fuera de les páxines web y les semeyes faise asitiando dos deos na pantalla y l'espardimientu de los más alloñaos o xuntándolos, un xestu conocíu como "pellizcar". Pa movese al traviés d'una llarga llista o menú, s'un deu sobre la pantalla de baxo escontra riba, o viceversa pa volver. En tou casu, la llista muévese como si pegar na superficie esterior d'una rueda, amodo, como si una desaceleración afeutada pol resfregón. D'esta manera, la interfaz asemeya la física d'un oxetu real. Otros efeutos interactivos inclúin el deslizamiento horizontal subseleición, el tecláu esmuzse verticalmente y el menú de favoritos, y los widgets que xiren en redol a la configuración de dexar que se configuren nel otru llau. Les barres de menús atópase na parte cimera ya inferior de la pantalla cuando seya necesariu. Les sos opciones varien según el programa, pero siempre siguen un estilu constante. Nes xerarquíes de menú, un botón "tras" na esquina cimera izquierda de la pantalla amuesa'l nome de la carpeta principal. dexa conferencies d'audiu, llamada n'espera, fusión de llamaes, identificador de llamaes y la integración con otres funciones de rede y funciones móviles iPhone. Por casu, si reproduz la música cuando se recibe una llamada, la música esmorezse, y vuelve cuando la llamada terminó. El sensor de proximidá apaga la pantalla y la detección táctil cuando'l iPhone averar a la cara, p'aforrar batería y evitar toques involuntarios. El iPhone nun ye compatible coles videollamadas o videoconferencias nes versiones anteriores a la cuarta xeneración, yá que solo hai una cámara nel llau opuestu de la pantalla. El iPhone 4 (nes versiones 4S y 5) ye compatible con videollamadas usando la parte delantera o posterior de la cámara al traviés de Wi-Fi y 3G , una carauterística qu'Apple llama FaceTime. Los dos primeros modelos solo soporten la marcación al traviés d'aplicaciones de terceros. Control per voz, disponible solo nel iPhone 3GS, 4, 4S y 5 (estos dos últimos dotaos d'un meyor sistema de reconocencia de voz), dexa a los usuarios dicir el nome d'un contautu o un númberu y el iPhone marcar.<ref>[http://www.apple.com/mx/ios/siri/ iOS 8 - Siri - Apple (MX)<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> El iPhone inclúi un buzón de voz visual (en dellos países) carauterística que dexa a los usuarios ver una llista de mensaxes de corréu de voz actual na pantalla ensin tener que llamar al so buzón de voz. A diferencia de la mayoría d'otros sistemes, los mensaxes pueden escuchase y esaniciase n'orde non cronolóxicu, seleleición cualquier mensaxe d'una llista na pantalla. AT&T, O2, T-Mobile Germany y Orange, modificaron la infraestructura del buzón de voz p'afaer esta nueva carauterística diseñada por Apple. Archivóse un pleitu contra Apple y AT&T plantegáu por Teunoloxíes Klausner, que reclamaba que la carauterística del buzón de voz visual del iPhone infringe dos patentes. Una carauterística melodía musical introducir nos Estaos Xuníos el 5 de setiembre de 2007. Los usuarios pueden crear tonos de llamada personalizaos a partir de cantares mercaos na iTunes Store por un preciu adicional. Los tonos de llamada pueden ser de 3 a 30 segundos de cualesquier parte d'un cantar, puede facer fundíu d'entrada o de salida, facer una posa de mediu segundu a cinco segundos cada repetición o repetición continua. Tola personalización puede facese en iTunes, o alternativamente, col software d'Apple, GarageBand 4.1.1 o posterior (disponible solo en Mac OS X) o ferramientes de terceros.<ref name="cbaff4c1" /> ===Aplicaciones=== [[Ficheru:Iphone-weather-cold.jpg|miniaturadeimagen|Aplicación Tiempo.]] Esisten delles [[Aplicación (informática)|aplicaciones]] na pantalla * '''Mensaxes:''' dexa unviar [[Serviciu de mensaxes curtios|SMS]] y [[Multimedia Messaging System|Mensaje Multimedia]]. * '''Calendariu:''' calendariu pa xestionar cites y feches especiales. * '''Semeyes:''' visualiza y xestiona [[fotografía|fotografíes]]. * '''Cámara:''' dexa facer fotografíes y videu y guardar nel carrete (la opción de [[videu]] solo ta disponible dende iPhone 3GS). * '''Bolsa:''' dexa ver les últimes cotizaciones en bolsa en direutu (serviciu proporcionáu por [[Yahoo!]]). * '''Mapes:''' ferramienta pa visualizar mapes y establecer rutes. Utiliza la teunoloxía de mapes d'Apple, con navegación paso a pasu, y edificaciones en tres dimensiones (solo disponible pa dispositivos a partir del 4S). * '''Tiempu:''' dexa visualizar en tiempu real la temperatura de les ciudaes deseyaes (serviciu proporcionáu por [[Yahoo!]]). * '''Reló''': contién [[Reló|Reló mundial]], Alarma, [[Cronómetru]] y [[Temporizador]]. * '''Calculadora:''' realiza operaciones con ella (si asities el iPhone horizontalmente, va convertir nuna [[Calculadora|Calculadora Científica]]). * '''Notes:''' un bloc de notes, pa tomar apuntes y pegar testu. * '''Notes de Voz:''' pueden grabase notes de voz col [[micrófonu]] que vien col iPhone y iPod touch (cuarta xeneración d'equí p'arriba) de serie o colos auriculares con mandu y micrófonu del [[iPod touch]] (tercer xeneración o posterior). * '''Axustes:''' visualízase'l tiempu d'usu del dispositivu, al conectase a una rede [[Wi-Fi]], al coneutar un dispositivu d'audiu por [[Bluetooth]], preferencies de les aplicaciones, establecer un códigu pa desbloquiar y demás axustes del teléfonu. * '''[[iTunes Store]]:''' pa mercar música, videos, descargar [[Podcasting|Podcast]] y visualizar conteníos. * '''[[App Store]]''': pa mercar y descargar aplicaciones pal iPhone. * '''Brúxula:''' aplicación que sirve de guía y fai la función de [[brúxula]] (solo disponible dende iPhone 3GS). * '''Contactos:''' contién datos como teléfonu, direición, corréu electrónicu, etc., de persones o organizaciones. * '''[[FaceTime]]:''' Esta app, anunciada'l 7 de xunetu de 2010, dexa realizar llamaes de videu en direutu ente dispositivos apple. Na parte inferior de la pantalla tán los cuatro principales aplicaciones del iPhone: * '''Teléfonu''': pa unviar y recibir llamaes. * '''Mail:''' pa xestionar [[Corréu electrónicu|correos electrónicos]] con [[Microsoft Exchange Server]], [[MobileMe]], [[Gmail]], [[Yahoo! Mail]] y [[AOL]]. * '''[[Safari (navegador)|Safari]]:''' navegador d'[[Internet]] con soporte de [[HTML 5]]. * '''Música:''' función equivalente a un reproductor multimedia [[iPod]]. <ref name="docs.info.apple_1"/> L'allugamientu de los íconos puede personalizase pulsiando sobre ellos mientres un par de segundos y moviéndolos a la posición deseyada. Pa confirmar la nueva posición púlsiase a cencielles el botón d'entamu.<ref>{{cita web|url=http://www.apple.com/iphone/tips/#basics_customizingthehomescreen|títulu=iPhone Tips & Tricks: Customizing the Home Screen impextrom|fechaaccesu=24 de setiembre de 2008|fecha=11 de xunetu de 2008|editorial=[[Apple Inc.]]}}</ref> * '''Siri''': amestar pal iPhone 4s d'equí p'arriba y ye una aplicación que dexa controlar cola voz gran cantidá de funciones del iPhone como unviar un mensaxe, abrir una aplicación o inclusive dici-y al teléfonu a quien llamar. * '''Conseyos''': Sirve p'ayudar a los nuevos usarios a aprender como funciona'l iPhone y enseñar nueves funciones en nueves actualizaciones de software de iOS * '''Buscar el mio iPhone''': Dexa buscar un iPhone, [[Apple Watch]] y unos Airpods coneutaos a una mesma cuenta de iCloud * '''Archivos''': amestar en iOS 11. Dexa xestionar archivos en iCloud Drive y n'otros servicios de guardáu na nube de terceres compañíes (como Google Drive, Dropbox, OneDrive etc...) ===Actualizaciones=== {{VT|iOS}}Apple apurre actualizaciones gratuites pal sistema operativu del iPhone al traviés de [https://web.archive.org/web/20110722071937/http://finderapps.us/ iTunes] y OTA, como asocede colos iPod. Tamién ufierta parches de seguridá y carauterístiques nueves o ameyoraes, que pueden descargase de la mesma manera. El martes 17 de marzu de 2009, Apple presentó la nueva versión 3.0. El llanzamientu del (entós llamáu) iPhone OS 3.0 foi'l 17 de xunu de 2009, incluyendo nueves carauterístiques como "cortar y pegar".<ref name="apple_1"/> Apple anunció la versión 4.0 con fecha de llanzamientu programada pal 21 de xunu de 2010, que destaca ente otres carauterístiques, la función de multitarea, carpetes d'aplicaciones, soporte pa teclaos bluetooth, etc. Depués llanzóse iOS 7.1.2, actualización del 14 de payares de 2013, que presenta un nuevu diseñu na interfaz d'usuariu, según meyores significatives nes funcionalidades de los equipos compatibles. Siguió l'actualización iOS 8.0, llanzada'l 17 de setiembre de 2014, que caltién el so diseñu anterior ya incorpora nueves funcionalidades como salú, spotlight y time-lapse. iOS 8 ye solo compatible dende'l iPhone 4s d'equí p'arriba. iOS 8.4.1 nel 2015. iOS 9 foi llanzáu en xunu de 2015 y ameyora la batería amás de la manera aforro de batería, tuvo disponible'l 26 de setiembre, depués del llanzamientu oficial del iPhone 6s y iPhone 6s plus. Anguaño, atópase iOS 9.3; foi llanzáu'l 21 de marzu de 2016 y cuenta con meyores nel software, amás d'una nueva opción llamada 'Night shift' que mengua la intensidá del color de la pantalla dependiendo de la hora que tenga'l iPhone, delles meyores na aplicación 'Health' y correición d'errores nel sistema. ===Multimedia=== La disposición de la biblioteca de música ye similar a los iPods y a los teléfonos Symbian S60, coles seiciones estremaes más claramente por orde alfabéticu y con una fonte (lletra) más grande. Como los iPods, el iPhone puede clasificar la so biblioteca de medios de comunicación por cantares, artistes, álbumes, videos, playlists, xéneros, compositores, podcasts, audiobooks y recopilatorios. Fluxu de carátulas, sobre iTunes, amuesa les carátulas de los distintos álbumes. El iPhone soporta la repetición ensin espacios ensin música metanes los cantares. Como la quinta xeneración de iPods introducida en 2005, el iPhone puede reproducir videos, dexando a los usuarios ver la televisión y películes. A diferencia d'otros conteníos rellacionaos cola imaxe, el videu nel iPhone amuésase'l la orientación horizontal, cuando'l teléfonu xirar de manera llateral. Al facer doble “clic” camuda ente pantalla xigante y reproducción de videu a pantalla completa. El iPhone dexa a los usuarios mercar y descargar cantares de la tienda de iTunes direutamente dende la so iPhone con [[Wi-Fi]] y sobre la rede de datos móvil. ===Conectividad d'Internet y accesibilidá=== El primer iPhone puede conectase a un área llocal [[Wi-Fi]] o global [[GSM]] o la rede [[Enhanced Data Rates for GSM Evolution|EDGE]], dambes normes [[Telefonía móvil 2G|2G]]. Como xustificación a esta llimitación frente a otros dispositivos de la competencia, [[Steve Jobs]] declaró en setiembre de 2008 que la teunoloxía [[3G]] tendría qu'estendese nos Estaos Xuníos y que los chipsets 3G tendríen que facese muncho más eficientes antes d'incluyilos nel iPhone. El iPhone 3G soporta [[UMTS]] y [[HSDPA]], pero non redes [[HSUPA]]. Nun ta claru si soporta HSDPA 3,6 o HSDPA 7,2. Por defectu, el iPhone va pidir una nueva conexón [[Wi-Fi]] abierta y va preguntar la contraseña cuando se precise, tamién soportando manualmente la conexón de redes Wi-Fi zarraes. Sicasí'l soporte [[Wi-Fi]] del dispositivu tien dos grandes inconvenientes. El primeru ye que solo soporta parcialmente'l sistema [[WEP]] (el más usáu), dexando aportar solu si ta usándose l'índiz de clave 1 (WEP dexa índices 1 a 4). Si l'índiz nun ye 1m nun dexa navegar, anque'l dispositivu amuesa al terminal como conectáu. Esto ye un gran problema, porque non pueden utilizase una gran cantidá de redes públiques; esti "problema" nun paez que vaya a solucionase, pos los usuarios lleven echar# voz de a Apple dende antes de 2007 yApple nun respondió enagora {{ensin referencies}}. Amás, nun dexa indicar claves en formatu [[hexadecimal]], polo que solo se puede coneutar a redes con una pallabra de camín como clave. Cuando Wi-Fi ta activu, el iPhone automáticamente va camudar la rede d'[[EDGE]] a cualquier rede [[Wi-Fi]] cercana y que se probara antes. La versión 2.0 del Sistema Operativu del iPhone soporta 802.1X, que s'utiliza en munches universidaes y redes Wi-Fi corporatives. La conexón a Internet universal ufiertada pol iPhone foi utilizada polos usuarios. Según [[Google]], el iPhone xenera 50 vegaes más busca que cualesquier otru microteléfono móvil. Según el presidente de [[Deutsche Telekom]] René Obermann, “l'usu mediu d'Internet pa un veceru iPhone ye más de 100 [[MB]]”. El iPhone ye capaz de acceeder a [[Internet]] por mediu una versión modificada del navegador de Web de Safari. Les páxines Web pueden trate en manera horizontal y puede usase el zoom automáticu pa xuntalo o estendelo coles yemes de los deos sobre la pantalla. El navegador web amuesa páxina web completes, similares a un navegador web d'escritoriu, y soporta el zoom faciendo doble-clic na pantalla. [[Apple Inc.|Apple]] desenvolvió una aplicación pal iPhone que dexaba tener accesu al serviciu de mapes de [[Google Maps]], satélite o forma híbrida (opción de Google Maps), una llista de resultaos de la busca, o direiciones ente dos asities, apurriendo la información de tráficu en tiempu real. Mientres l'anunciu del productu, Jobs demostró esta carauterística buscando posiciones cerca de [[Starbucks]]. Anque'l iPhone nun soporte Flash, Apple tamién desenvolvió una aplicación separada pa ver videos de [[YouTube]] sobre'l iPhone, similar al sistema usáu pa la televisión d'Apple, pero yá nun ta disponible. Agora la versión presente nel sistema ye una desenvuelta por [[Google]], disponible al traviés de l'[[App Store]]. ===Corréu electrónicu=== El iPhone tamién destaca'l programa de [[corréu electrónicu]] que soporta'l corréu electrónicu de [[HTML]], que dexa al usuariu integrar semeyes nun mensaxe electrónicu. [[PDF]], [[Word]] y accesorios d'[[Excel]] pa unviar mensaxes, pueden trate nel teléfonu. Anguaño, [[Yahoo]] y [[Gmail]] de [[Google]] ufierten el serviciu del corréu electrónicu de Push-IMAP, similar a una [[BlackBerry]], pal iPhone; [[IMAP]] y [[POP3]] son soportaos pol iPhone, incluyendo Microsoft Exchange y Kerio MailServer. Esto anguaño llógrase abriendo [[IMAP]] sobre'l sirvidor Exchange. Sicasí, el 11 de xunetu de [[2008]], [[Apple Inc.|Apple]] anunció una llicencia de Microsoft ActiveSync, cuando foi lliberáu'l iPhone 2.0 con programes consolidaos. El iPhone va a los axustes de cuenta de corréu electrónicu de sincronización del propiu usu de corréu d'[[Apple Inc.|Apple]], [[Microsoft Outlook]] y Microsoft Entourage, o la configuración manual d'axustes del dispositivu. Colos axustes correutos, el programa de corréu electrónicu puede comprobar casi cualesquier [[IMAP]] o cuenta de [[POP3]]. ===Entrada de testu=== [[Ficheru:IOS_Tastatur.png|miniaturadeimagen|184x184px|Tecláu iOS 9]] Pa la entrada de testu, el dispositivu pon en práutica un tecláu virtual sobre la pantalla táctil. Comprueba la [[ortografía]] de manera automática y correxir, tien capacidá predictiva de pallabres (con solo pulsiar 2 lletres busca la pallabra que queremos escribir), y tien un diccionariu que puede aprender nueves pallabres. Esta función yera criticada porque dacuando resultaba cafiante, asina qu'Apple presentó una actualización que dexa desactivala. Les tecles son daqué más grandes y l'espaciu ta más alloñáu na manera horizontal, de primeres solo taba disponible nel navegador web Safari, pero más tarde dexóse la vista horizontal col so respeutivu tecláu horizontal en más aplicaciones. Nun facer más fincapié na creación del testu consideróse una de les principales debilidaes del iPhone, pero otros creen que'l tecláu virtual ye un riesgu que merez la pena. La falta d'un tecláu físicu dexa optimizar el tecláu pa distintos usos y llingües.{{ensin referencies}} ===Otros=== El [[Bluetooth]] 2.X + EDR soporta auriculares inalámbricos, que requiern el perfil [[HSP]], pero notablemente nun soporten audiu estéreo (precisen [[A2DP]]), l'ordenador portátil (precisa DUN y [[SPP]]) o'l protocolu de tresferencia d'archivos OBEX (precisa [[File Transfer Protocol|FTP]], GOEP, y OPP). La falta d'estos perfiles torga a los usuarios del iPhone intercambiar archivos multimedia con otros teléfonos móviles que tengan [[bluetooth]], incluyendo imáxenes, música y videos. Sicasí gracies al [[Jailbreak (iPhone OS)|jailbreak]] y a l'apaición de programes diseñaos por [[hackers]] (como por casu iBluetooth/iBlueNova y [[A2DP]] Enabler), anguaño sí pueden compartise tou tipu d'archivo vía Bluetooth con un iPhone o utilizar unos auriculares estéreo con él, yá se desbloquiaron la mayoría de los perfiles del Bluetooth del iPhone anque entá queden dalgunos ensin desbloquiar.{{ensin referencies}} Tocantes a los mensaxes de testu, preséntense cronológicamente nun buzón pa unviar, qu'asitia tolos mensaxes xunto coles sos respuestes. Los mensaxes de testu amosar nun formatu similar a [[iChat]], col nome de cada mensaxe. El iPhone anguaño tien soporte fixu a los [[e-mails]], la unviada y el borradores de los [[Serviciu de mensaxes curtios|sms]] y unvia imáxenes de la cámara al corréu electrónicu de forma direuta. Soporta la multirrecepción de [[Serviciu de mensaxes curtios|SMS]] por aciu l'actualización de software añadida en xineru de 2008. ==Restricciones== En xunu de [[2010]] afayóse que'l dispositivu arrexuntaba información ensin permisu del usuariu,<ref name="20minutos_1"/> de manera similar a [[Android#Privacidá|Android]]. Agora, dambos soliciten permisu al usuariu.<ref name="phandroid_1"/> ===Bloqueos d'operadora=== Mientres de primeres los iPhone fueron vendíos bloquiaos sobre la rede de [[AT&T]], dellos [[hackers]] atoparon métodos pa lliberar el teléfonu. Más apocayá, delles empreses empezaron a vender iPhones llibres. Calcúlase que más de la cuarta parte de los iPhone de primer xeneración que se vendieron n'Estaos Xuníos nun se rexistraron con [[AT&T]]. Apple especula que probablemente fueron importaos y lliberaos. [[AT&T]] declaró que'l “iPhone nun puede desbloquiase, inclusive si ta fora de contratu”. [[Ficheru:IPhone_and_iPhone_3G_(Yutaka_Tsutano).jpg|derecha|250x250px]] El [[21 de payares]] de [[2008]], n'Alemaña, la compañía telefónica [[T-Mobile]] anunció que vendería'l teléfonu abiertu y ensin un contratu con T-Mobile, por causa de una prescripción preliminar contra'l T-Mobile puestu nel llugar del so competidor, [[Vodafone]]. Esto debe a que n'Alemaña, al igual qu'en Hong Kong, hai regulaciones qu'obliguen a les compañíes telefóniques a vender equipos desbloquiaos. Sicasí, el [[4 d'avientu]] de [[2008]], un tribunal alemán decidió conceder derechos esclusivos a T-Mobile de vender el iPhone bloquiáu, a cambéu, T-Mobile va ufiertar abrir los iPhones de los veceros dempués de que termine'l contratu. La empresa puede facer un pidimientu a [[Apple Inc.|Apple]] pa poder desbloquiar l'equipu con consentimientu y de esta forma, va poner al día los axustes de la empresa sobre la siguiente reestructuración del iPhone. Coles mesmes, los veceros de les empreses Optus y [[Vodafone]] n'Australia coincidieron na decisión de desbloquiar los sos teléfonos pa trabayar sobre cualquier rede. A empiezos de 2009, un grupu de hackers llamáu [[iPhone Dev Team]] aseguró desenvolver un software que dexa desbloquiar dafechu'l iPhone. Tamién afirmen que'l teléfonu puede utilizase con cualquier operadora telefónica de cualquier país. Sicasí, hai críticos qu'alverten del riesgu que trai para [[Apple Inc.|Apple]] esti nuevu [[Jailbreak (IOS)|Jailbreak]], por cuenta de que puede desestabilizar el modelu de comercialización del iPhone, pos [[Apple]] llogró alcuerdos esclusivos colos operadores pa la so venta, garantizando'l so usu namái na rede de les mesmes. ==Vixilancia masiva d'agencia inteligencia== {{AP|Datos alrodiu de la vixilancia mundial (2013-2014)}}En 2013 afayóse que les axencies d'intelixencia d'Estaos Xuníos y britániques, concretamente l'[[Axencia de Seguridá Nacional]] (NSA) y el [[GCHQ]], tienen accesu a los datos personales de les persones que tienen iPhone, [[Blackberry]] y teléfonos con software [[Android]]. Les axencies son capaces de llograr rexistros de les llamaes telefóniques, SMS, llocalizaciones xeográfiques, correos electrónicos y notes.<ref name="Staff_1"/> == Ver tamién == * [[iPod]] * [[iPod touch]] * [[Historia del iPhone]] * [[iPad]] * [[iPhoneografía]]<ref>[http://tecnologia.elpais.com/tecnologia/2013/10/10/actualidad/1381416333_220843.html iPhoneografía, conseyos pa esfrutar de la cámara del móvil | Teunoloxía | EL PAÍS<!-- Títulu xeneráu por un bot -->]</ref> * [[Apple]] * [[Android]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://support.apple.com/specs/#iphone Especificaciones téuniques (tolos modelos)] * [http://www.apple.com/es/iphone iPhone España] * [http://www.apple.com/la/iphone iPhone Llatinoamérica] * [https://ssl.apple.com/es/support/iphone5-sleepwakebutton/ Programa d'arreglu del botón d'encendíu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619231352/https://ssl.apple.com/es/support/iphone5-sleepwakebutton/ |date=2014-06-19 }} {{Tradubot|iPhone}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:IPhone| ]] [[Categoría:Multitáctil]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] 5bn5nxjpvzscztao5xnj6eua4gcglbv 0 130611 4775607 4754430 2026-11-03T22:48:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775607 wikitext text/x-wiki {{ficha de software|asturianu={{non}}}} '''Google Chrome''' ye un [[navegador web]] desenvueltu por [[Google]] y compilado con base en dellos componentes y [[Framework|infraestructures de desenvolvimientu d'aplicaciones]] (frameworks) de [[códigu abiertu]],<ref>{{Cita web|url=https://www.elpais.com/articulo/tecnologia/Google/llanza/navegador/web/robar/mercado/Microsoft/elpeputec/20080902elpeputec_1/Tes|títulu=Google llanza'l so navegador web pa robar mercáu a Microsoft|fechaaccesu=2 de setiembre del [[2008]]|cita=Chrome va tar disponible a partir de güei col so códigu fonte abiertu, lo que va dexar a cualquier programador desenvolver les sos propies aplicaciones|autor=El país}}</ref> como'l [[motor de renderizado]] [[Blink]] ([[Bifurcación (desenvolvimientu de software)|bifurcación]] o ''fork'' de [[WebKit]]).<ref name="blink1">{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2013/04/blink-rendering-engine-for-chromium.html|títulu=Blink: A rendering engine for the Chromium project|fecha=4 d'abril de 2013|idioma=inglés}}</ref><ref name="blink2">{{Cita web|url=http://www.fayerwayer.com/2013/04/blink-google-fai-un-fork-de-webkit-pa-chrome-y-opera/|títulu=Blink: Google fai un fork de WebKit pa Chrome y Opera|fecha=4 d'abril de 2013|editorial=FayerWayer}}</ref> Ta disponible [[freeware|gratuitamente]] so condiciones específiques del software privativu o zarráu.<ref name='llicencia'>{{cita web|títulu=Condiciones de Serviciu de Google Chrome|url=https://www.google.com/chrome/intl/es/eula_text.html|fechaaccesu=31 de mayu de 2015}}</ref> El nome del navegador deriva del términu n'inglés usáu pal marcu de la [[interfaz gráfica d'usuariu]] («chrome»). Cuenta con más de 750 millones d'usuarios,<ref>{{Cita web|títulu=Live from Google I/O: Mo' screens, mo' goodness|url=http://chrome.blogspot.com/2013/05/live-from-google-io-mo-screens-mo.html|fechaaccesu=15 de mayu de 2013|idioma=inglés}}</ref> y dependiendo de la fonte de midida global, pue ser consideráu'l navegador más usáu de la Web variando hasta'l segundu puestu, delles vegaes llogrando la popularidá mundial na primer posición.<ref>{{Cita web|url=http://www.netmarketshare.com/browser-market-share.aspx?qprid=0&qpcustomd=0|títulu=Desktop Browser Market Share|editor=Net Applications|fechaaccesu=19 d'abril de 2012|idioma=inglés}}</ref> Anguaño'l númberu d'usuarios aumentó considerablemente asitiándose nuna cuota de mercáu cercana al 54&nbsp;% convirtiéndolo nel navegador más utilizáu de tol planeta. Pela so parte, [[Chromium (navegador)|Chromium]] ye'l proyeutu de [[software llibre]] col que se desenvolvió Google Chrome y ye de participación comuñal pa encontar les bases del diseñu y desenvolvimientu del navegador Chrome, amás del [[sistema operativu]] [[Google Chrome OS]].<ref>{{Cita web|url=http://www.chromium.org/|títulu=Chromium|fechaaccesu=3 de setiembre de 2008|publicación=[[Google Code]]}}</ref> La porción realizada por Google ta amparada pola llicencia d'usu [[Llicencia BSD|BSD]], con otres partes suxetes a una variedá de llicencies de [[códigu abiertu]] permisives qu'inclúin [[MIT License]], [[Ms-PL]] y la [[llicencia dual|triple llicencia]] [[Llicencia Pública de Mozilla|MPL]]/[[Llicencia pública xeneral de GNU|GPL]]/[[Llicencia pública xeneral amenorgada de GNU|LGPL]].<ref name="licences">{{Cita web|url=https://code.google.com/chromium/terms.html|títulu=Chromium Terms and Conditions|fecha=2 de setiembre de 2008|fechaaccesu=3 de setiembre de 2008|publicación=[[Google Code]]}}</ref> N'esencia, apurrir fechos pol proyeutu llibre Chromium enconten el [[códigu fuente]] del navegador base sobre'l que ta construyíu Chrome y por tanto va tener los sos mesmes carauterístiques, a les cualos Google amiesta otres que nun son software llibre. Tamién se camuda'l nome y logotipu por otros llixeramente distintos pa protexer la marca comercial de Google. El resultáu publicar baxu términos de [[software privativu]].<ref name='llicencia'/> D'alcuerdu a la documentación pa desarrolladores, ''«“Chromium” ye'l nome del proyeutu, non del productu, y nun tendría d'apaecer nunca ente les variables del códigu, nomes de APIs, etc. Utilícese “chrome” nel so llugar»''.<ref name="Chromium Coding Stylje Exp">{{Cita web|títulu=Coding Style (Chromium Developer Documentation)|url=http://dev.chromium.org/developers/coding-style|fechaaccesu=5 de xunetu de 2009|añu=2009|idioma=inglés}}. ''Ver seición «Naming»''.</ref> El 2 de setiembre de 2008, salió a la lluz la primer versión al mercáu, siendo esta una versión [[Fases del desenvolvimientu de software#Beta|beta]].<ref name="releasedate">{{Cita web|autor=Google Blogue|títulu=A fresh take on the browser|url=http://googleblog.blogspot.com/2008/09/fresh-take-on-browser.html|fecha=1 de setiembre de 2008|idioma=inglés}}</ref> Finalmente, el 11 d'avientu de 2008, llanzóse una versión estable al públicu polo xeneral.<ref name=repitida_3>{{Cita web|autor=Google Blogue|títulu=Google Chrome abandona la versión 'beta'|url=https://www.europapress.es/tecnologia/internet-00446/noticia-google-chrome-abandona-version-beta-20081211214045.html}}</ref> Anguaño'l navegador ta disponible para [[Windows]], [[OS X]], [[Linux]], [[Android]] y [[iOS]]. == Historia == === Canales de distribución === Anguaño, Google Chrome cunta con delles canales de distribución pa la descarga y prueba de toles sos compilaciones. Les canales comunes denominaos ''«Stable»'', ''«Beta»'' y ''«Dev»'' son accesibles dende'l sitiu web del proyeutu Chromium,<ref>{{Cita web |url=https://sites.google.com/a/chromium.org/dev/getting-involved/dev-channel |títulu=The Chromium Projects - Early Access Release Channels |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200506150741/https://sites.google.com/a/chromium.org/dev/getting-involved/dev-channel |fechaarchivu=2020-05-06 }}</ref> siendo los dos últimos repositorios para [[fases del desenvolvimientu de software|versiones de desenvolvimientu]]. El 22 de xunetu de 2010, Google anunció un nuevu sistema de llanzamientos más frecuente pa ufiertar a los usuarios carauterístiques nueves cuanto antes, cola meta d'apurrir versiones estables cada 6 selmanes.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/07/release-early-release-often.html|títulu=Release Early, Release Often|editor=The Chromium Blogue (Google)|fecha=22 de xunetu de 2010|idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.genbeta.com/navegadores/chrome-tendra-nueva-version-estable-cada seis-semana|títulu=Chrome va tener nueva versión estable cada seis selmanes|editor=Genbeta|fecha=23 de xunetu de 2010}}</ref> Por cuenta de esto, incorporóse una nueva canal de distribución (denomináu ''«Canary»'') n'ares d'apurrir una versión diaria pa pruebes en xunto con otres canales de desenvolvimientu del navegador;<ref>[https://groups.google.com/a/chromium.org/group/chromium-dev/browse_thread/thread/bf71d02dae94eb88?pli=1 Install/run two Google Chrome builds side by side]</ref> el nome de la canal fai referencia a la práutica de llevar un [[Serinus canaria|canariu]] a les mines de carbón pa dexar a los trabayadores la detección temprana de gases peligrosos.<ref>{{Cita web|url=http://www.downloadsquad.com/2010/07/23/google-chrome-canary-run-two-channels-at-once/|títulu=Google drops Chrome Canary build down the Chrome mineshaft|editor=DownloadSquad|fecha=23 de xunetu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20100725003442/http://www.downloadsquad.com/2010/07/23/google-chrome-canary-run-two-channels-at-once/|fechaarchivu=25 de xunetu de 2010}}</ref> === Chrome pa Android y iOS === En febreru de 2012, [[Google]] llanza 'Chrome pa Android Beta'. Que la so versión ta disponible solu para [[Android]] 4.0 'Ice Cream Sandwich' en [[teléfonos intelixentes]] y [[Tableta (ordenador)|tabletas]]. Cola posibilidá d'abrir múltiples pestañes, sincronización de marcadores y pestañes cola versión d'escritoriu, manera incógnito, y ver sitios d'usu recién.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/02/introducing-chrome-for-android.html|títulu=Introducing Chrome for Android|fecha=21 de febreru de 2012|idioma=inglés}}</ref> A finales de xunu Chrome pa Android vuélvese una versión estable. En xunu de 2012, mientres el [[Google I/O]] 2012, anúnciase que Chrome va utilizase como navegador per defectu en Android 4.1 'Jelly Bean' xunto col llanzamientu de la tableta [[Nexus 7]].<ref>{{Cita web|url=http://www.chromestory.com/2012/06/google-chrome-will-default-browser-nexus-7-android-4-1-jelly-bean/|títulu=Chrome will be Default Browser in Nexus 7 with Android 4.1 Jelly Bean|fecha=9 de xunetu de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170912234002/https://www.chromestory.com/2012/06/google-chrome-will-default-browser-nexus-7-android-4-1-jelly-bean/|fechaarchivu=2017-09-12}}</ref> Tamién s'anuncia Chrome para [[iOS (sistema operativu)|iOS]], que ta disponible en [[iPhone]], [[iPod touch]] y [[iPad]].<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2012/06/introducing-chrome-for-iphone-and-ipad.html|títulu=Introducing Chrome for iPhone and iPad!|fecha=9 de xunetu de 2012|idioma=inglés}}</ref> En xineru de 2013, les versiones Beta de Chrome tamién tán disponibles en Android pa teléfonos y tablets.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2013/01/our-newest-beta-for-android-phones-and.html|títulu=Our newest Beta, for Android phones and tablets|fecha=18 de xineru de 2013|idioma=inglés}}</ref> Les cualos son de les versiones más descargaes. === Motor de renderizado Blink === N'abril de 2013, Google anuncia'l so nuevu motor de renderizado basáu en [[WebKit]] pa Chrome y Chromium, llamáu [[Blink]], que va utilizase dende la versión 28. Les razones puramente téuniques del cambéu dende WebKit, son optimizar el códigu base y empobinar el so desenvolvimientu específicamente pa contribuyir a la Web y optimizar Chrome.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2013/04/blink-rendering-engine-for-chromium.html|títulu=Blink: A rendering engine for the Chromium project|fecha=3 d'abril de 2013|idioma=inglés}}</ref> [[Opera (navegador)|Opera]], otru navegador web, tamién anuncia l'usu de Blink en futures versiones.<ref>{{Cita web|url=http://www.brucelawson.co.uk/2013/hello-blink/|títulu=Hello Blink|fecha=3 d'abril de 2013|idioma=inglés}}</ref> === Historial de versiones Plegable |títulu = Historial de Versiones Oficiales |plegada = si |sangráu = left |conteníu = {{{!}} {{tablaguapa}} style="font-size: 85%; text-align: left" ! Versión ! Motor [[WebKit]]<ref>[https://web.archive.org/web/20101203091242/http://dev.chromium.org/getting-involved/dev-channel/release-notes Chromium.org]</ref> ! JavaScript [[V8 (motor JavaScript)|V8]]<ref>{{Cita web|url=https://code.google.com/p/v8/source/browse/trunk/ChangeLog|títulu=ChangeLog – v8|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151007195743/https://code.google.com/p/v8/source/browse/trunk/ChangeLog|fechaarchivu=2015-10-07}}</ref> ! style="white-space: nowrap;" {{!}} Fecha de publicación ! Cambeos significativos {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 0.2 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 525.13 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 0.3 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 02/09/2008 {{!}} Esprender pestañes del navegador, manera incógnito, pestañes multiprocesu, accesu rápidu a sitios frecuentes, crear accesos direutos a aplicaciones web con [[Gears|Google Gears]]. ''«Google Suggestions»'' dientro de Omnibox. Alministrador de marcadores.<ref>{{Cita web|url=http://googleblog.blogspot.com/2008/09/fresh-take-on-browser.html|títulu=A fresh take on the browser|fechaaccesu=1 d'agostu de 2009}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 1 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 525.19 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 0.3 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 11/12/2008 {{!}} Esportar ya importar marcadores, actualización del motor [[V8 (motor JavaScript)|V8]] para más velocidá en llinguaxe [[JavaScript]].<ref>{{Cita web|url=http://googleblog.blogspot.com/2008/12/google-chrome-beta.html|títulu=Google Chrome is out of BETA|fechaaccesu=1 d'agostu de 2009}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center "{{!}} 2 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 530.5 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 1.1 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 21/05/2009 {{!}} Disponible en 50 idiomes, más de 300 bugs correxíos, opción de borrar sitios frecuentes nel accesu rápidu a sitios. Autu completáu de formularios, zoom a páxina completa.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2009/05/speedier-google-chrome-for-all-users.html|títulu=A Speedier Google Chrome for all users|fechaaccesu=1 d'agostu de 2009}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 3 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 532.0 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 1.2 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 15/09/2009 {{!}} Añadíu soporte pa les etiquetes d'[[HTML 5|HTML5]] <code><canvas></code>, <code><audiu></code> y <code><videu></code>, nueva páxina d'accesu rápidu a sitios frecuentes, soporte pa temes visuales, pasa la prueba [[Acid3]] (100/100). Suxerencies d'ayuda y capacidá de mover les miniatures de sitios na nueva páxina de marcáu rápido, 29 temes visuales pal navegador, caxa Omnibox ameyorada, 25&nbsp;% más rápidu en JavaScript.<ref>{{Cita web|url=http://googleblog.blogspot.com/2009/09/google-chrome-after-year-sporting-new.html|títulu=Google Chrome after a year: Sporting a new stable release|fechaaccesu=15 de setiembre de 2009}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 4 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 532.5 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 1.3 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 25/01/2010 {{!}} Chrome Beta pa Linux ([[Debian GNU/Linux|Debian]]/[[Ubuntu]]/[[Fedora (distribución Linux)|Fedora]]/[[openSUSE]] para [[32 bits|32]] y [[64 bits|64]] bits).<ref>{{Cita web|url=https://www.google.com/chrome?platform=linux&hl=es|títulu=Chrome Beta pa Linux|fechaaccesu=8 d'avientu de 2009}}</ref> Chrome Beta pa Mac OS X (10.5 "[[Mac OS X v10.5|Leopard]]" o superior, namái Intel).<ref>{{Cita web|url=https://www.google.com/chrome?platform=mac&hl=es|títulu=Chrome Beta pa Mac|fechaaccesu=8 d'avientu de 2009}}</ref> Solo Windows: Desempeño un 30&nbsp;% más rápidu que la versión 3.0. Soporte pa más de 1500 estensiones, sincronización de marcadores en llinia. Meyores n'[[HTML 5|HTML5]] pa notificaciones personalizaes, bases de datos en web, almacenamientu local, y soporte pa Ruby. Aumentu nel rindimientu de JavaScript [[V8 (motor JavaScript)|V8]], y Skia. Un 42&nbsp;% más rápida en rindimientu que la versión 3.0.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/01/over-1500-new-features-for-google.html|títulu=Over 1,500 new features for Google Chrome|fechaaccesu=25 de xineru de 2010}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/01/stable-channel-update_25.html|títulu=4.0 Stable Channel Update|fechaaccesu=25 de xineru de 2010}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 4.1 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 532.5 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 1.3 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 17/03/2010 {{!}} Solo Windows: Utilízase'l traductor de Google pa traducir sitio Webs ([[Google Translate]]), y amiéstense opciones pal control de privacidá de control de conteníos y llistes d'esceiciones en cookies, imáxenes, JavaScript, complementos (Plug-ins), y ventanes emerxentes. Amás de eso, tamién s'esanició del actualizador l'identificador únicu, y coles mesmes síguese calteniendo la capacidá de saber la cantidá d'usuarios qu'utilicen Chrome ensin ser demasiáu invasivo.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/03/at-end-of-rainbow-new-pot-of-chrome.html|títulu=At the end of the rainbow, a new pot of Chrome!|fechaaccesu=17 de marzu de 2010}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 5 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 533.4 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 2.1 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 25/05/2010 {{!}} Versión estable pa Windows, Linux,<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/05/google-chrome-for-linux-goes-stable.html|títulu=Google Chrome for Linux goes stable|fechaaccesu=25 de mayu de 2010}}</ref> y Mac.<ref>{{Cita web|url=http://googlemac.blogspot.com/2010/05/google-chrome-for-mac-ready-beta-now.html|títulu=Google Chrome for Mac: Ready, beta, now stable!|fechaaccesu=25 de mayu de 2010}}</ref> Nueves carauterístiques en [[HTML5]]: [[Xeollocalización]], App Cache, [[Socket d'Internet|web sockets]], abasnar y soltar archivos. Cambeos nel historial cola opción de borrar sitios por separáu. Alministrador d'estensiones cola opción d'habilitar estensiones en manera incógnito y soporte pa scripts [[Greasemonkey]] (más de 40.000 scripts en [https://web.archive.org/web/20140506055139/http://userscripts.org/ Userscript]), amás de les 4.500 estensiones qu'agora tien Google Chrome na so galería. Alministrador de marcadores en pestaña.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/05/new-chrome-stable-release-welcome-mac.html|títulu=A new Chrome stable release: Welcome, Mac and Linux!|fechaaccesu=25 de mayu de 2010}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 6 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 534.3 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 2.2 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 02/09/2010 {{!}} Cuenta con rellenu automáticu de formularios, sincronización d'estensiones y sincronización d'información de formularios, y seleición de los elementos que l'usuariu deseye sincronizar en llinia. Un nuevu menú unificáu, cambéu de colores, y rediseñada la barra de ferramientes. El plug-in de Flash Player 10.1 vien por defectu activáu. El motor JavaScript V8 ye un 15&nbsp;% más rápidu que'l de la versión 5.0. Soporte pal nuevu formatu de videu y audiu abiertu para HTML5 llamáu [[WebM]]. Inclúi llector de ficheros [[PDF]] que vien desactiváu por defectu, pero cola posibilidá d'activalo na ruta <code>about:plugins</code>. La barra Omnibox esanició tolos «{{Enllaz rotu|1= |2=http://xn--yba/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, dexando solu «{{Enllaz rotu|1= |2=https://xn--yba/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} pa conexones segures.<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/09/stable-and-beta-channel-updates.html|títulu=Stable and Beta Channel Updates|fechaaccesu=2 de setiembre de 2010}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/09/back-to-future-two-years-of-google.html|títulu=Back to the future: two years of Google Chrome|fechaaccesu=2 de setiembre de 2010}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 7 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 534.7 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 2.3 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 19/10/2010 {{!}} Nesta versión iguáronse cientos de bugs.<ref>{{Cita web|url=https://code.google.com/p/chromium/issues/list?can=1&q=Mstone%3D7+&colspec=ID+Stars+Pri+Area+Feature+Type+Status+Summary+Modified+Owner+Mstone+OS&x=mstone&y=area&cells=tiles|títulu=Bugs iguaos en 7.0|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2010}}</ref> Incluyéronse más protocolos pa [[HTML5]] como File API, analizador d'algoritmos, y direutoriu de xubida de conteníos.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/10/bringing-another-chrome-release-to-you.html|títulu=Bringing another Chrome release to you, right on time|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2010}}</ref> Acelerador y soporte pa 3D CSS. Amestáu'l procesu de GPU nel Alministrador de xeres. Nuevu accesu <code>about:labs</code> pa probar carauterístiques esperimentales del navegador. Resueltu l'accesu a direiciones [[File Transfer Protocol|FTP]] en Linux. El llinguaxe [[AppleScript]] agora ye soportáu en [[Mac OS X]] pa interpretar File API. El llector [[PDF]] nativu agora funciona en sistemes operativos [[Linux]], pero ensin activar de manera predeterminada. El sitiu d'analís [http://html5test.com/ HTML5TEST], marca un puntaje de 231 d'un total de 300 nos requerimientos pa HTML5.<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/10/stable-channel-update.html|títulu=Chrome 7 Stable Channel Update|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2010}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 8 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 534.10 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 2.4 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 02/12/2010 {{!}} Nesta versión solucionáronse más de 800 bugs y meyores d'estabilidá. El llector PDF activáu por defectu ye parte del sandbox de seguridá de Chrome, ensin la necesidá d'instalar software de terceros pa lleer archivos [[PDF]]. La pestaña esperimental camudó a <code>about:flags</code>, y contién nueves opciones esperimentales pal navegador. Tamién inclúi una nueva versión d'[[Adobe Flash]]. La sincronización en llinia agora dexa sincronizar aplicaciones pa la tienda online d'aplicaciones web [[Chrome Web Store]], a la que ye posible aportar dende esta versión al quedar llista pa ello.<ref>{{Cita web|url=http://www.genbeta.com/navegadores/chrome-preparar pa-la so-web-store-con-su-octava-version-estable|títulu=Chrome preparar pa la so Web Store cola so octava versión estable|fecha=3 d'avientu de 2010|editorial=Genbeta|fechaaccesu=18 d'avientu de 2010}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/12/stable-beta-channel-updates.html{{!}}títulu=Chrome 8 Stable Updates|fechaaccesu=2 d'avientu de 2010}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 9 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 534.13 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 2.5 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 03/02/2011 {{!}} La [[Chrome Web Store]] ta abierta pa tolos usuarios, amestóse un enllaz pa la Web Store na páxina Nueva pestaña», y añadíu dos aplicaciones de muestra.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/02/dash-of-speed-3d-and-apps.html|títulu=A dash of speed, 3D and apps|fechaaccesu=3 de febreru de 2011}}</ref> Espérase que bien llueu la Chrome Web Store tea disponible n'otros idiomes. Activóse l'aislamientu de procesos (Sandboxing) pal complementu [[Adobe Flash Player|Flash Player]] en tolos sistemes operativos, otorgando mayor seguridá frente a sitios maliciosos. La opción de busca instantánea de sitios (como [[Google Instant]]) foi activada direutamente na barra de direiciones. [[WebGL]] atópase activáu de manera predeterminada, y brinda la función d'aceleramiento vía hardware ([[GPU]]) de gráficos 3D nel navegador.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/12/safer-plug-ins-faster-search-and-richer.html{{!}}títulu=Safer plug-ins, faster search, and richer graphics|fechaaccesu=16 d'avientu de 2010}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/12/webgl-now-in-beta-here-comes-3d-web.html|títulu=WebGL now in Beta: here comes the 3D web!|fechaaccesu=16 d'avientu de 2010}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/02/stable-channel-update.html|títulu=Chrome 9 Stable Channel|fechaaccesu=3 de febreru de 2011}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 10 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 534.16 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.0 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 08/03/2011 {{!}} Nueva versión del motor [[JavaScript]] [[V8 (motor JavaScript)|V8]] (Crankshaft), con un bultable aumentu de velocidá d'un 66&nbsp;% al respeutive de la versión 9 de Google Chrome. Les preferencies agora espléguense nuna pestaña con buscador incluyíu, y les ventanes de diálogu amuésense dientro de la pestaña. Ameyorada la seguridá al respeutive de [[malware]] y evacuaos los complementos (plugins) que tean desactualizados. Sincronización de contraseñes con Google. Aceleración de videu na [[GPU]], provocando un amenorgamientu d'un 80&nbsp;% nel usu de la [[CPU]]. [[Adobe Flash Player|Flash Player]] 10.2 incluyíu, y puestu nel sandbox de Chrome pero solu en Windows. Les aplicaciones Web executar en segundu planu, y los iconos de les aplicaciones Web pueden abasnar pa camudar el so orde.<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/03/chrome-stable-release.html|títulu=Chrome 10 Stable Release|fechaaccesu=8 de marzu de 2011}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/03/speedier-simpler-and-safer-chromes.html|títulu=Speedier, simpler and safer: Chrome's basics get even better|fechaaccesu=8 de marzu de 2011}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center"{{!}} 11 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 534.24 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.1 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 27/04/2011 {{!}} Llánzase un nuevu [[logotipu|logo]] [[minimalista]] de Google Chrome. Habilitáu l'aceleramientu por [[GPU]] de 3D CSS, dexando amestar efeutos [[3D]] usando [[Fueyes d'estilu en cascada|CSS]]. Agregáu soporte pal [[API]] de reconocencia de voz pa trescripción de voz a testu, por aciu [[HTML5]].<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/03/chrome-beta-release.html|títulu=Chrome 11 Beta Release|fechaaccesu=22 de marzu de 2011}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/03/talking-to-your-computer-with-html5.html|títulu=Talking to your computer (with HTML5!)|fechaaccesu=22 de marzu de 2011}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 12 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 534.30 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.2 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 07/06/2011 {{!}} Rematada la implementación d'aceleramientu por hardware pa 3D CSS qu'empezó na versión 11. Nuevu navegación seguru ante la descarga d'archivos maliciosos. Habilidá pa borrar [[Cookie (informática)|cookies]] de [[Adobe Flash|Flash Player]]. Posibilidá de llanzar aplicaciones vía nome na barra Omnibox. Sincronización integrada na nueva pestaña de preferencies. Ameyorada la llectura de pantalla pa persones con discapacidá visual. Esaníciase [[Google Gears]]. Inclúi la versión 10.3 de [[Adobe Flash|Flash Player]].<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/06/chrome-stable-release.html|títulu=Chrome 12 Stable Release|fechaaccesu=7 de xunu de 2011}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/06/chrome-12-safer-and-snazzier.html|títulu=A new stable release of Chrome: safer and snazzier|fechaaccesu=7 de xunu de 2011}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 13 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 535.1 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.3 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 02/08/2011 {{!}} Instant Pages, el nuevu prerenderizado de sitios del buscador [[Google]], yá puede usase nesta versión. Meyores na busca de pallabres d'historial web nel Omnibox. Vista previa d'impresión pa [[Windows]] y [[Linux]] (llueu para [[Mac OS X]]). La vista previa d'impresión trai la opción pa guardar cualquier sitiu en formatu [[PDF]]. Menú global y meyor integración cola nueva interfaz d'[[Ubuntu]].<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/08/stable-channel-update.html|títulu=Chrome 13 Stable|fechaaccesu=2 d'agostu de 2011}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/08/instant-pages-on-google-chrome.html|títulu=Instant Pages on Google Chrome|fechaaccesu=2 d'agostu de 2011}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 14 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 535.1 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.4 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 16/09/2011 {{!}} Integración de [[:w:en:Google Native Client|Native Client]], que dexa la execución de códigu [[C (llinguaxe de programación)|C]] y [[C++]] dientro del navegador. Les aplicaciones de Native Client dexen usar Pepper, un conxuntu de interfaces qu'aprove l'enllaz a les capacidaes de [[HTML5]]. Tamién s'integra Web Audio, un nuevu API para [[JavaScript]] qu'ufierta capacidaes avanzaes d'audiu, y que dexa a los desarrolladores una esperiencia con más interaición n'aplicaciones y xuegos. Encriptación na sincronización de tolos datos de la cuenta. Vista previa d'impresión pa Mac, y soporte pa les nueves carauterístiques de [[Mac OS X Lion]]. Y cambéu de ''[[favicon]]'' monocromáticos nes pestañes téuniques del navegador.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/09/new-stable-release-of-chrome-expanding.html|títulu=A new Stable release of Chrome, expanding the frontiers of the web|fechaaccesu=16 de setiembre de 2011}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/09/stable-channel-update_16.html|títulu=Chrome 14 Stable Channel|fechaaccesu=16 de setiembre de 2011}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 15 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 535.2 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.5 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 25/10/2011 {{!}} La 'Nueva pestaña' foi rediseñada, dexando a los sitios más visitaos, aplicaciones y marcadores en páxines por seición, y foi puestu un panel inferior pa camudar ente elles. Tamién dexa crear nueves seiciones abasnando los iconos de les aplicaciones al panel inferior. Pa remover un elementu de dalguna seición, solamente abásnase l'elementu escontra'l basureru que va apaecer na barra inferior. Nueva [[API]] para [[Javascript]] a pantalla completa. L'historial del Omnibox tamién puede sincronizase. Y llánzase un nuevu rediseño de la [[Chrome Web Store]].<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/10/making-chrome-even-more-app-ealing.html|títulu=Making Chrome even more app-ealing|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2011}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/10/chrome-stable-release.html|títulu=Chrome 15 Release|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2011}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 16 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 535.7 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.6 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 13/12/2011 {{!}} Dexa la creación de perfiles d'usuariu por separáu, esto ayuda a que los usuarios que compartan el navegador caltengan los sos datos sincronizaos por separáu. Tamién dexa alministrar los distintos perfiles d'usuarios. Amás esta versión dexa imprimir cualquier sitiu web con [[Google Cloud Print]], en sistema Windows, Mac o Linux.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/12/get-your-personal-chrome-experience-on.html|títulu=Get your personal Chrome experience on all your devices|fechaaccesu=13 d'avientu de 2011}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/12/stable-channel-update.html|títulu=Chrome 16 Stable Release|fechaaccesu=13 d'avientu de 2011}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/12/google-cloud-print-picks-up-steam.html|títulu=Google Cloud Print picks up steam|fechaaccesu=13 d'avientu de 2011}}</ref> Esta versión ye la que s'utilizó nel llanzamientu de Chrome para [[Android]] Beta. {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 17 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 535.11 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.7 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 08/02/2012 {{!}} Nueva páxina de bienvenida pa sincronizar fácilmente la cuenta Google coles configuraciones de Chrome. Medría de seguridá al analizar los archivos que van ser descargaos al discu. Removíu'l signu más (+) del botón pa nueva pestaña. Nueva API pa estensiones. Actualizáu'l prerenderizado de sitios al usar el Omnibox.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/01/speed-and-security.html|títulu=Speed and Security|fechaaccesu=5 de xineru de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2012/01/beta-channel-update.html|títulu=Chrome 17 Beta Channel Update|fechaaccesu=5 de xineru de 2012}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 18 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 535.19 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.8 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 28/03/2012 {{!}} Meyores nel ámbitu gráficu. Aceleración 2D [[Canvas (HTML)|Canvas]] y soporte d'aceleración 3D en [[GPU]]s antigües.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2012/03/moar-better-graphics.html|títulu=Moar better graphics|fechaaccesu=29 de marzu de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2012/03/stable-channel-release-and-beta-channel.html|títulu=Chrome 18 Stable Channel|fechaaccesu=29 de marzu de 2012}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 19 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 536.5 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.9 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 15/05/2012 {{!}} Nueva sincronización de pestañes ente dispositivos qu'utilicen Chrome. Con un menú de dispositivos qu'amuesa les últimes pestañes abiertes n'otros dispositivos, el menú tamién ta disponible en Chrome pa Android. Anovada páxina de configuración, con Historial de sitios y seición d'Ayuda.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/05/keeping-tabs-on-your-tabs.html|títulu=Keeping tabs on your tabs|fechaaccesu=15 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2012/05/stable-channel-update.html|títulu=Chrome 19 Stable Channel|fechaaccesu=15 de mayu de 2012}}</ref> Esta versión ye la que s'utilizó nel llanzamientu de Chrome para [[iOS (sistema operativu)|iOS]]. {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 20 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 536.11 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.10 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 26/06/2012 {{!}} Actualizaciones de seguridá y estabilidá.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/05/more-chrome-goodness-coming-your-way.html|títulu=More Chrome goodness coming your way|fechaaccesu=25 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2012/06/stable-channel-update_26.html|títulu=Chrome 20 Stable Channel|fechaaccesu=26 de xunu de 2012}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 21 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 537.1 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.11 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 31/07/2012 {{!}} Inclúi dos nueves [[API]]s p'aportar a la cámara, micrófonu y soporte pa [[gamepad]] ensin utilizar [[plug-in]]s. Empiezu de implementación del estándar [[WebRTC]], que dexa comunicación de videu y audiu d'alta calidá al traviés de la web ensin plug-ins. Tamién meyores en Google Cloud Print, pa integrar imprentadores direutu a los diálogos d'impresión.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/07/new-senses-for-web.html|títulu=New senses for the web|fechaaccesu=31 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2012/07/stable-channel-release.html|títulu=Chrome 21 Stable Channel|fechaaccesu=31 de xunetu de 2012}}</ref> Flash Player más seguru, gracies al sandbox nativu so PPAPI, en versiones pa Windows y Linux, llueu para OS X.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/08/an-even-more-secure-flash-player-for.html|títulu=An even more secure Flash Player for our Windows users|fechaaccesu=8 d'agostu de 2012}}</ref> Soporte pa les nueves pantalles d'[[alta resolución]] en Macbooks con [[Retina Display]].<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/06/chrome-and-new-shiny.html|títulu=Chrome and the New Shiny|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 22 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 537.4 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.12 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 25/09/2012 {{!}} Nueva API pa bloquiar y sumir el cursor en xuegos, y meyores pa Windows 8. Tamién nuevu iconu de menú pa consistencia coles sos versiones móviles.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/09/a-chrome-update-with-side-of-gaming.html|títulu=A Chrome update with a side of gaming coming right up|fechaaccesu=25 de setiembre de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2012/09/stable-channel-update_25.html|títulu=Chrome 22 Stable Channel Update|fechaaccesu=25 de setiembre de 2012}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 23 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 537.11 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.13 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 06/11/2012 {{!}} Meyores con un 25&nbsp;% más de duración de batería n'aceleración de [[GPU]]. Nueva ventana pa configurar permisos de sitios dende'l Omnibox. Privacidá inclúi la opción 'Nun realizar siguimientu', que unvia una solicitú al sitio web pa nun llograr información de tráficu de navegación. Nueva [[API]] que dexa a los desarrolladores crear aplicaciones web con videollamadas en tiempu real ensin la necesidá de [[plug-in]]s, El videu en [[HTML5]] agora soporta subtítulos, títulos, descripciones y capítulos. Nueva API p'afaer la calidá de videu basáu nel tipu de conexón de rede.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/11/longer-battery-life-and-easier-website.html|títulu=Longer battery life and easier website permissions|fechaaccesu=6 de payares de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2012/10/supporting-new-media-experiences-on-web.html|títulu=Supporting new media experiences on the web|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2012}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 24 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 537.17 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.14 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 10/01/2013 {{!}} Una medría de velocidá del 26&nbsp;% en comparanza a va un añu en [[JavaScript]]. Tamién meyores na carga de diálogos de Google Cloud Print y partida del navegador. Nuevos agregaos pa desarrolladores web, tales como Datalist, MathML, filtru personalizáu pa CSS, tamién nuevos APIs como IndexedDB, Intl, postMessage, requestAnimationFrame y performanceNow.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/11/always-getting-faster.html|títulu=Always getting faster|fechaaccesu=13 de payares de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2012/11/a-web-developers-guide-to-latest-chrome.html|títulu=A web developer's guide to the latest Chrome Beta|fechaaccesu=13 de payares de 2012}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 25 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 537.22 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.15 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 21/02/2013 {{!}} Nun van haber más instalaciones silencioses d'estensiones en Windows, toles instalaciones tienen que ser aprobaes pol usuariu y les que nun fueren aprobaes enantes pol usuariu van ser evacuaes. Nueva API ''Web Speech'' d'asistencia per voz. Cifráu [[SSL]] del Omnibox pa usuarios que nun empecipiaren sesión en Google. Soporte pal codec de videu VP9 y el codec d'audiu [[Opus (códec)|Opus]].<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2013/02/bringing-voice-recognition-to-web.html|títulu=Bringing voice recognition to the web|fechaaccesu=21 de febreru de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2013/02/stable-channel-update_21.html|títulu=Stable 25 Channel Update|fechaaccesu=21 de febreru de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2013/01/google-search-in-chrome-gets-more-secure.html|títulu=Google Search in Chrome gets more secure|fechaaccesu=18 de xineru de 2013}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 26 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 537.31 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.16 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 26/03/2013 {{!}} Actualizáronse dellos diccionarios del correutor ortográficu y amestáronse nueves funciones al pidir suxerencies de pallabres en Google, amás el diccionariu personalizáu sincronizar al traviés de dispositivos, y tamién s'amestaron nuevos diccionarios pa [[Idioma coreanu|coreanu]], [[Idioma tamil|tamil]] y [[Idioma albanés|albanés]]. Manera de composición forzada en Mac. Accesu direutu a los perfiles multi-usuariu y cambeos al diseñu de menús en Windows. Tresmisión asíncrona al resolver [[DNS]] en Mac y Linux. Chrome para [[iOS]] recibe la manera de pantalla completa y soporte d'impresión pa Google Cloud Print y Air Print.<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2013/03/stable-channel-update_26.html|títulu=Stable Channel Update 26|fechaaccesu=26 de marzu de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2013/03/oodles-of-improvements-to-chromes-spell.html|títulu=Oodles of improvements to Chrome's spell checking|fechaaccesu=26 de marzu de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2013/04/chrome-for-ios-update.html|títulu=Chrome for iOS Update|fechaaccesu=10 d'abril de 2013}}</ref> {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072; text-align: center" {{!}} 27 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 537.36 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.17 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 21/05/2013 {{!}} Carga de páxina web 5&nbsp;% más rápida. Nueva API Web Audio pa manipulación d'audiu, y la API Sync FileSystem pa sincronizar datos escontra Google Drive con aplicaciones web. El panel de ''Ferramientes del desarrollador'' foi actualizáu en delles de les sos seiciones. Chrome para [[Android]] recibe la manera de pantalla completa, busca permanente dende'l Omnibox al usar Google, soporte de certificaos pa sitio web, y pestaña d'historial en tablets. Chrome para [[iOS]] recibe busca per voz más rápida ya integrada nel tecláu, recarga de páxines más rápides al buscar en caxé, y opción pa respuestes auditives solo al escoyer inglés.<ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2013/04/beta-channel-promotion.html|títulu=Beta Channel Promotion|fechaaccesu=4 d'abril de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2013/04/chrome-27-beta-speedier-web-and-new.html|títulu=Chrome 27 Beta: A Speedier Web and New HTML5 Forms|fechaaccesu=4 d'abril de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2013/04/chrome-beta-for-android-update.html|títulu=Chrome Beta for Android Update|fechaaccesu=10 d'abril de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2013/06/chrome-for-ios-update.html|títulu=Chrome for iOS Update|fechaaccesu=3 de xunu de 2013}}</ref> {{!}}- {{!}} ! Motor [[Blink]]<ref>{{Cita web|url=http://www.chromium.org/blink|títulu=Blink|fechaaccesu=23 de mayu de 2013}}</ref> ! ! {{!}} {{!}}- {{!}} style="background-color:#A0e75A; text-align: center" {{!}} '''28''' {{!}} style="text-align: center"{{!}} 537.36 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 3.18 {{!}} style="text-align: center"{{!}} 09/07/2013 {{!}} A partir d'esta versión empezar a utilizar el nuevu motor de renderizado [[Blink]], con meyores de velocidá al cargar conteníu DOM 10&nbsp;% más rápidu, y amenorga el tiempu máximu de parada por un 40&nbsp;%. Nueves notificaciones arriquecíes con imáxenes, llistáu de testu y respuesta direuta, p'aplicaciones web y estensiones, enagora solo para [[Windows]] y [[Chrome OS]]. Chrome para [[Android]] trai consigo una nueva [[API]] Fullscreen por que los sitios puedan esconder la barra cimera, amás d'una barra de traducción pa sitios que nun tean na mesma llingua del sistema operativu, modo pantalla completa en tablets (escuende la barra de ferramientes), nuevu gráficu pa ver l'usu de datos, páxina d'errores rediseñada y en teléfonos amestóse un botón "+" pa crear nueves pestañes.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2013/05/chrome-28-beta-more-immersive-web.html|títulu=Chrome 28 Beta: A more immersive web, everywhere|fechaaccesu=23 de mayu de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2013/05/rich-notifications-in-chrome.html|títulu=Rich Notifications in Chrome|fechaaccesu=23 de mayu de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2013/05/chrome-beta-for-android-update_23.html|títulu=Chrome Beta for Android Update|fechaaccesu=23 de mayu de 2013}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2013/07/stable-channel-update.html|títulu=Chrome 28 Stable Channel Update Update|fechaaccesu=9 de xunetu de 2013}}</ref> {{!}}} <!-- POR FAVOR NUN AMESTAR CARACTERÍSTIQUES ESPERIMENTALES DE ABOUT:FLAGS, NUN TÁN INTEGRAES SON SOLO ESPERIMENTALES. --> {{{!}} {{tablaguapa}} style="font-size: 87%"" {{!}}- ! Color ! Significáu {{!}}- {{!}} style="background-color:#FA8072;text-align: center" {{!}} Colloráu {{!}} Versión ensin soporte {{!}}- {{!}} style="background-color:#A0e75A;text-align: center" {{!}} Verde {{!}} Versión estable actual {{!}}- {{!}} style="background-color:#87CEEB;text-align: center" {{!}} Azul {{!}} Versión en desenvolvimientu (Beta) {{!}}} En Develop Liverpool 2011, Paul Kinlan anunció que nuna futura versión de Google Chrome (que sería llanzada nel primer trimestre del 2012), este soportaría reconocencia de dispositivos plug-and-play (enchufar y xugar) y cámares web.<ref>{{Cita web|url=https://www.europapress.es/portaltic/videojuegos/noticia-chrome-convirtiendo-consola-videojuego-20111128123122.html|títulu=Google Chrome va soportar plug-and-play|fechaaccesu=28 de payares de 2011}}</ref> }} ==== Versiones non oficiales ==== * El 15 de setiembre de 2008, [[CodeWeavers]] llanzó una versión non oficial d'un deriváu de [[Wine]] y de la versión en construcción de Chromium, Developer Build 21, pa Linux y Mac OS X denomada [[CrossOver Office|CrossOver]] Chromium.<ref>{{Cita web|url=http://www.codeweavers.com/about/peopleblogsjwhite/2008/9/15/fire-drills-and-proving-a-point|títulu=Fire Drills and Proving a Point|fecha=15 de setiembre de 2008|editorial=[[CodeWeavers]]}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.codeweavers.com/services/ports/chromium/|títulu=CrossOver Chromium|fechaaccesu=18 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080918005705/http://www.codeweavers.com/services/ports/chromium/|fechaarchivu=18 de setiembre de 2008}}</ref> * [[SRWare Iron|Iron]] de SRWare, ye una versión de Chromium que explícitamente desactiva la recoyida y tresmisión de la información d'usu a Google.<ref>[http://www.heise-online.co.uk/news/Iron-a-private-version-of-Chromium-from-Germany--/111603 Iron, a private version of Chromium from Germany] [[Heinz Heise|Heise News]], 25 September 2008</ref> == Carauterístiques principales == === Seguridá y estabilidá === Les metes primordiales al diseñar el navegador fueron ameyorar la seguridá, velocidá y estabilidá que los navegadores esistentes ufiertaben. Realizáronse tamién cambeos importantes a la interfaz d'usuariu. Chrome foi ensamblado partiendo de 26 distintos [[Biblioteca (informática)|biblioteques]] de códigu de Google y otres de terceros tales como [[Netscape Navigator|Netscape]].<ref>[http://www.catonmat.net/blogue/code-reuse-in-google-chrome-browser/ Code reuse in Google Chrome Browser]</ref> ==== Carauterístiques ==== * RLZ identifier: Una10/google-chrome-chromium-and-google.html Google Chrome, Chromium, and Google - 2010-01-28]</ref> o cada 24 hores. * Un identificador (ID) únicu (''«clientID»'') pa identificar al usuariu nos rexistros d'accesos. Anque paez que nes próximes versiones van esaniciar.<ref>[http://www.chrome-es.com/google-chrome-yá-non-tendra-id-unico/ Chrome ensin ID únicu?] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Chrome ensin ID únicu? |2=http://www.chrome-es.com/google-chrome-y%C3%A1-non-tendra-id-unico/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * Una [[timestamp|marca de tiempu]] de cuando foi instaláu'l navegador. * Páxines d'error agospiaes en sirvidores de Google, cuando nun s'atopa un sirvidor. === Llistes negres === Chrome descarga dacuando actualizaciones de dos [[Llista negra|llistes negres]] (pa sitios de [[phishing|suplantación d'identidá]] y pa aquellos que contengan [[malware|software maliciosu]]) y alvierte a los usuarios cuando intenten visitar una páxina de conteníu peligroso. Esti serviciu tamién ta disponible pal so usu por terceros al traviés d'un [[Interfaz de programación d'aplicaciones|API]] públicu y gratuitu llamáu ''«Google Safe Browsing API»''. Nel procesu de caltenimientu d'estes llistes negres, Google tamién echa voz de a los propietarios de los sitios numberaos que pueden nun ser conscientes de la presencia de los programes dañibles. === Aislamientu de procesos (Sandboxing) === [[Ficheru:Chromium Browser.png|thumb|Imaxe d'una ''pestaña murnia'' al «colgar» una pestaña del navegador, baxu [[Ubuntu]].]] L'equipu de desenvolvimientu al cargu de [[Google Gears|Gears]] taba considerando la posibilidá d'un navegador [[multiprocesu]] (cabo señalar qu'un problema coles implementaciones actuales para [[navegador web]] ye que son inherentemente d'un únicu procesu) y Chrome aplicó esti conceutu con arquiteutura de [[multiprocesamiento]] similar al qu'utiliza [[Internet Explorer 8]]. Asignar a cada xera (por casu, pestañes, plugins) un procesu separáu. Esto evita que les xeres interfiéranse unes a otres, lo que ye bonu pa la seguridá y la estabilidá; cada pestaña en Chrome s'[[aislamientu de procesos (informática)|aislla]] (del inglés ''sandbox'', testualmente ''caxa de sable'') pa ''«torgar la instalación de [[malware|software maliciosu]]»'' o ''«torgar que lo qu'asocede nuna pestaña pueda afectar a lo qu'asocede n'otra»'', nun modelu de asignación de procesos complexu.<ref>{{Cita web|url=http://blog.marcchung.com/2008/09/chromes-process-model-explained.html|títulu=chromes-process model explained|nome=Marc|apellíu=Chung|fecha=5 de setiembre de 2008|fechaaccesu=10 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080909092400/http://blog.marcchung.com/2008/09/chromes-process-model-explained.html|fechaarchivu=9 de setiembre de 2008}}</ref> Si por dalgún motivu una mala programación d'una páxina web o un plugin determináu causen un cuelgue, solo va perxudicase la pestaña actual dexando les demás intactes. Esa pestaña que falla va pasar a ser una pestaña murnia», conceutu similar a la pantalla d'error de versiones anteriores del sistema operativu [[Mac OS]], la ''[[sad Mac]]''. Siguiendo'l principiu de mínimu privilexu, cada procesu ye desaposiáu de los sos derechos y con ello nun puede escribir nin lleer archivos en zones sensibles (por casu, documentos, escritoriu). Esti métodu ye similar a la manera protexida» qu'utiliza [[Internet Explorer]] en [[Windows Vista]]. L'equipu de desenvolvimientu al cargu de «Sandbox» diz haber ''«convertíu les actuales fronteres de los procesos nuna cárcel»'', según les sos propies pallabres. Por casu, el software maliciosu que s'executa nuna pestaña nun puede robar númberos de tarxetes de creitu, interactuar col mure o dici-y al sistema operativu qu'execute un programa al entamu del sistema y, amás, esti procesu va sumir cuando la pestaña se zarru. Esto nun ye más que la imposición d'un simple modelu de seguridá informática según el cual hai dos niveles de seguridá multinivel: ''usuariu'' y ''caxa de sable''. La ''caxa de sable'' solo puede responder a solicitúes de comunicación empecipiaes pol ''usuariu''. Dalgunos [[plugin]]s como'l [[Adobe Flash Player]] nun siguen dellos estándares de seguridá y por ello nun pueden ser [[aislamientu de procesos (informática)|aisllaos]] como les pestañes. Estos de cutiu precisen executase n'o percima del nivel de seguridá del propiu navegador. P'amenorgar la esposición a un ataque, los plugins executar en procesos separaos que se comuniquen col motor de renderizado, que de la mesma opera con «bien baxos privilexos» en procesos dedicaos pa cada pestaña. Dichos complementos van tener que ser modificaos pa operar dientro d'esta [[arquiteutura de software]] y siguir asina los principios de mínimos privilexos. Amás, Chrome cuenta con una utilidá alministradora de [[procesu (informática)|procesos]], denomada ''Alministrador de xeres'' que va dexar conocer l'estáu del navegador na so totalidá, ver individualmente estadístiques de sitio web o [[plugin]]s (los cualos tamién van en procesos separaos) sobre uso de [[Memoria d'accesu aleatoriu|memoria del sistema]], anchu de banda usáu (velocidá midida en [[byte]]s/s) y consumu de [[tiempu de CPU]], amás de dar la opción de poder rematar la execución de cada elementu individualmente. === Manera Incógnito === [[Ficheru:Chromium incognito.png|thumb|El ''manera incógnito''. Con un [[Iconu (informática)|iconu]] na parte cimera derecha, en [[Mac OS X]]; y na parte cimera izquierda en [[windows]] y [[Linux]] qu'apaez nuna sesión abierta de ''incógnito''.]] Chrome inclúi una manera de ''[[Manera privada|navegar de Incógnito]]<ref>{{Cita web|url=https://www.google.com/support/chrome/bin/answer.py?hl=es&answer=95464|títulu=Funciones de Google Chrome: Manera incógnito|fechaaccesu=25 de xunu de 2009}}</ref>'' (similar a la ''Navegación priváu'' de [[Safari]], [[Firefox]] o [[Opera (navegador)|Opera]]; o la manera ''InPrivate'' d'[[Internet Explorer 8]]) que dexa navegar per Internet con total privacidá, yá que nun rexistra nenguna actividá y borra de los archivos temporales les [[cookie (informática)|cookies]] utilizaes. === Velocidá === La [[máquina virtual]] para [[JavaScript]] consideróse un proyeutu abondo importante como pa dixebralo, tal como se fixo con [[Tamarin]] d'[[Adobe]]/[[Mozilla Application Suite|Mozilla]], y foi desenvueltu por un equipu asitiáu en [[Dinamarca]]. Les actuales implementaciones diseñáronse ''«pa los pequeños programes, onde'l rendimientu y la interactividad del sistema nun yeren importantes»''. Sicasí, [[aplicaciones Web]] como [[Gmail]] ''«tán utilizando'l navegador web al máximu cuando se trata de manipulaciones [[Document Object Model|DOM]] y JavaScript»''. El resultante [[V8 (motor JavaScript)|motor JavaScript V8]], foi diseñáu poniendo énfasis na velocidá, ya introduz nueves carauterístiques a esti fin como ''transiciones de clase ocultes'', ''xeneración dinámica de códigu'', y ''recoyida precisa de basura'' (refiriéndose a lliberación de memoria). Pruebes de Google demuestren que V8 ye aproximao dos veces más rápidu que [[Firefox]] 3 y que la versión beta de [[Safari (navegador)|Safari]] 4.<ref name="limi">{{Cita web|títulu=Chrome: indicadores y más|fecha=[[2 de setiembre]] de [[2008]]|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008|nome=Alexander|apellíu=Limi|url=http://limi.net/articles/google-chrome-benchmarks-and-more|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081119154111/http://limi.net/articles/google-chrome-benchmarks-and-more/|fechaarchivu=19 de payares de 2008}}</ref> Munchos sitios web realizaron [[Benchmark (informática)|pruebes de rindimientu]] usando la ferramienta [[WebKit#SunSpider|Benchmark SunSpider pa JavaScript]], según un conxuntu de pruebes de cómputu intensives propies de Google, que inclúin [[Raytracing|ray tracing]] y la resolución de restricciones.<ref>{{Cita web|url=https://code.google.com/apis/v8/run.html|títulu=V8 Benchmark suite|fechaaccesu=3 de setiembre de 2008|publicación=Google code|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080904201317/https://code.google.com/apis/v8/run.html|fechaarchivu=4 de setiembre de 2008}}</ref> De manera unánime reportaron que Chrome rindió muncho más rápido que tolos sos competidores colos que fuera comparáu, incluyendo Safari, Firefox 3, [[Internet Explorer 7]] y [[Internet Explorer 8]].<ref>{{Cita web|títulu=Google Chrome - first benchmarks. Summary: wow.|url=http://community.zdnet.co.uk/blogue/0,1000000567,10009139o-2000331777b,00.htm|autor=Rupert Goodwins|fecha=2 de setiembre de 2008|fechaaccesu=3 de setiembre de 2008}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://jrm.cc/articles/717-google-chrome-javascript-benchmarks|títulu=Google Chrome Javascript Benchmarks|fecha=2 de setiembre de 2008|fechaaccesu=3 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://jrm.cc/articles/717-google-chrome-javascript-benchmarks|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref><ref>{{Cita web|títulu=Google Chrome is insanely fast … faster than Firefox 3.0|autor=Adrian Kingsley-Hughes|fecha=2 de setiembre de 2008|fechaaccesu=3 de setiembre de 2008|url=http://blogs.zdnet.com/hardware/?p=2507|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080904215141/http://blogs.zdnet.com/hardware/?p=2507|fechaarchivu=4 de setiembre de 2008}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://news.cnet.com/8301-1001_3-10030888-92.html|fechaaccesu=3 de setiembre de 2008|fecha=2 de setiembre de 2008|autor=Stephen Shankland|publicación=CNET Business Tech|títulu=Speed test: Google Chrome|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120504023211/http://news.cnet.com/8301-1001_3-10030888-92.html|fechaarchivu=2012-05-04}}</ref> Chrome tamién guarda y utiliza un caxé de direiciones [[DNS]] p'acelerar la carga de los sitios web.<ref name="features">{{Cita web|url=http://blogs.computerworld.com/three_hidden_chrome_features_youll_love|títulu=Three hidden Chrome features you'll love|autor=Preston Gralla|fecha=3 de setiembre de 2008|fechaaccesu=16 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080923064954/http://blogs.computerworld.com/three_hidden_chrome_features_youll_love|fechaarchivu=23 de setiembre de 2008}}</ref> === Interfaz === [[Ficheru:Chrome windows.png|thumb|Interfaz d'usuariu de Google Chrome en [[Windows 7]]]] La [[interfaz d'usuariu]] inclúi opciones pa dir tras, alantre, recargar páxina, dir y atayar. Les opciones son similares a les del navegador [[Safari (navegador)|Safari]]. El diseñu de la [[ventana (informática)|ventana]] ta basáu na tema nativa de [[Windows Vista]]. Chrome inclúi [[Google Gears]], qu'añade carauterístiques pa desarrolladores que podríen o nun convertise n'[[estándares web|estándar web]], y polo xeneral rellacionaes cola construcción d'aplicaciones web (incluyendo soporte pa usu ensin conexón). La páxina d'entamu del navegador sustituyir de manera predeterminada pola mesma qu'apaez cada vez que s'abrir una nueva pestaña. Ésta amuesa miniatures de los nueve sitios web más visitaos coles últimes busques realizaes, los últimos marcadores aportaos y pestañes zarraes.<ref name="screenshots">{{Cita web|títulu=Google Chrome Imagen|autor=Philipp Lenssen|publicación=Google Blogoscoped|url=http://blogoscoped.com/archive/2008-09-02-n72.html|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008|idioma=inglés}}</ref> Esti conceutu esistía yá antes nel navegador [[Opera (navegador)|Opera]], conocíu como «Discado rápidu». Una novedá introducida en Chrome ye ''Omnibox'', siendo ésta la barra de direiciones qu'apaez na parte cimera de cada pestaña, similar a la d'[[Opera (navegador)|Opera]]. Inclúi funcionalidades d'autocompletar testu (namái va autocompletar URLs que s'introduxeren manualmente en llugar de tolos enllaces), suxerencies de busca, páxines visitaes primero, páxines populares (ensin visitar) y busca nel historial de navegación. Los [[motor de busca motores de busca]] tamién pueden ser prindaos pol navegador cuando s'utilicen la so respeutiva [[interfaz d'usuariu]] primiendo la tecla {{tecla|Tab}}. Otra funcionalidad de la Omnibox ye la modalidá de «Pegar y buscar», accesible col menú contestual.<ref name="AyudaChrome">{{Cita web|url=https://www.google.com/support/chrome/bin/answer.py?hl=es&answer=95426|títulu=Motor de busca predeterminado|fechaaccesu=9 de marzu de 2011|autor=Ayuda de Google Chrome|editorial=Google}}</ref> Chrome dexa crear [[accesu direutu|accesos direutos]] nel escritoriu que dexen llanzar [[Aplicación Web|aplicaciones web]] direutamente nel navegador. Cuando'l navegador abrir d'esta manera, la ventana nun amuesa nengún control sinón namái la barra de títulu. Esto llinda la interfaz del navegador a «nun atayar cualquier cosa que l'usuariu ta tratando de facer», lo que dexa a les aplicaciones web executase xunto a [[software]] local (similar a [[Mozilla Prism]], [[Adobe AIR]] y Fluyíi). Chrome utiliza'l motor de renderizado [[WebKit]] como encamientu del equipu que desenvolvió [[Android]]. Al igual que la mayoría de los navegadores, Chrome foi probáu exhaustivamente antes de ser llanzáu al públicu. Les nueves compilaciones del navegador son probaes de manera automatizada en cientos de miles de sitio web comúnmente visitaos, que tán nel índiz de Google y son aportaos en menos de 20-30 minutos. Chrome soporta la interfaz de programación d'aplicaciones de Netscape ([[NPAPI]]),<ref>{{Cita web|url=http://wearechrome.com/index.php?topic=15.0|títulu=Chrome Supports NPAPI (Netscape Plugin Application Programming Interface)|editorial=Wearechrome.com|fechaaccesu=3 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://wearechrome.com/index.php?topic=15.0|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref><ref name="gears-faq-activex">[https://gears.google.com/chrome/intl/en/webmasters-faq.html#activex Google Chrome FAQ for web developers] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Google Chrome FAQ for web developers |2=https://gears.google.com/chrome/intl/en/webmasters-faq.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> pero nun soporta controles [[ActiveX]].<ref name="gears-faq-activex" /> Amás, Chrome nun tien un sistema d'estensiones como'l de [[Mozilla Firefox|Mozilla]] cola arquiteutura [[XPInstall]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080907005907/https://sites.google.com/a/chromium.org/dev/developers/faq FAQ (Chromium Developer Documentation)]</ref> El soporte p'[[Java applet|applets de Java]] atópase disponible en Chrome a partir de l'actualización de la redolada d'execución de Java 6 actualización 10 o cimera.<ref>{{Cita web|url=http://www.java.com/en/download/faq/chrome.xml|títulu=Java and Google Chrome|editorial=Java.com|fechaaccesu=6 de setiembre de 2008}}</ref> Para [[Desenvuelvo web|desarrolladores web]], Chrome inclúi un elementu d'inspección similar al que s'inclúi na estensión pa Firefox, [[Firebug]].<ref name="features" /> === Pestañes === Les [[Pestaña (informática)|pestañes]] son el principal componente de la [[interfaz d'usuariu]] de Chrome y, como tal, moviéronse a la parte cimera de la ventana en llugar de per debaxo de los controles (similar al navegador [[Opera (navegador)|Opera]]). Este ye un sutil cambéu, en contraste col actual númberu de navegadores que se basen en [[Ventana (informática)|ventanes]] que contienen pestañes. En Chrome, les pestañes son «flexibles» (incluyendo'l so estáu) y puede ser tresferíes ensin problemes ente delles ventanes por aciu arrastre. Cada pestaña tien el so propiu conxuntu de controles, ente ellos la barra de direiciones Omnibox. Les [[ventana emerxente|ventanes emerxentes]] (n'inglés ''pop-ups'') «tán confinaes a les pestañes de les que provienen» y nun apaecen percima de la pestaña actual sinón como una pequeña barra de títulu na parte inferior; van poder usase cuando l'usuariu explícitamente los arrastre escontra fuera. Les ventanes emerxentes nun s'executen nel so propiu procesu. De forma predeterminada, nun hai barra d'estáu, a diferencia d'otros navegadores qu'amuesen una na zona inferior de la ventana de navegación. Sicasí, si'l cursor del mure mueve sobre un enllaz, la direición d'esti va amosar na parte inferior izquierda de la pantalla. Al igual qu'otros navegadores web como Internet Explorer o Firefox, Chrome tien una manera de pantalla completa, accesible por aciu la tecla {{tecla|F11}}, que al contrariu qu'en Explorer o Firefox, escarez d'una miniatura de la barra de ferramientes de navegación. == Carauterístiques avanzaes == === Temes visuales === Posibilidá p'amestar y camudar temes visuales na interfaz de Chrome. Pa esto Google habilitó una galería de temes visuales na [[Chrome Web Store]].<ref>{{Cita web|url=https://chrome.google.com/webstore?category=theme|títulu=Tarrezas|fechaaccesu=1 de setiembre de 2011}}</ref> La galería hasta'l momentu contién más de 3000 temes. Nun se riquir reiniciar el navegador p'aplicar la tema, instálase automáticamente. === Estensiones === Soporte p'amestar estensiones. Les estensiones en Chrome atópense disponibles en manera de galería pa la so rápida instalación,<ref>{{Cita web|url=https://chrome.google.com/webstore?category=ext|títulu=Google Chrome Extensions (Beta)|fechaaccesu=8 d'avientu de 2009}}</ref> con más de 12.000 estensiones disponibles hasta'l momentu. Nun se riquir reiniciar el navegador p'aplicar dalguna estensión, instálase automáticamente. Les estensiones tamién pueden utilizase en manera incógnito, y pueden escoyese individualmente pal so usu na manera incógnito. ;Scripts Greasemonkey Soporte nativu para [[scripts]] xeneraos por [[Greasemonkey]]. Con esta carauterística ye posible utilizar los scripts creaos nel sitiu UserScript.org. Según l'equipu de desarrolladores de Chromium,<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/02/40000-more-extensions.html|títulu=40,000 More Extensions!|fechaaccesu=5 de febreru de 2010}}</ref> anguaño atópense disponibles 40.000 scripts nel sitiu UserScript. === Sincronización en llinia === Sincronización xeneral de preferencies, marcadores, autocompletáu de formularios, contraseñes, temes, estensiones y aplicaciones, too ello gracies a la sincronización de la cuenta de Google en llinia.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2009/08/bookmarks-here-bookmarks-there.html|títulu=Bookmarks Here, Bookmarks There, Bookmarks Everywhere|fechaaccesu=17 d'agostu de 2009}}</ref> Con esto puédese utilizar la mesma configuración de Chrome y sincronizala en cualesquier otru ordenador, basáu na implementación [[Estensible Messaging and Presence Protocol|XMPP]]. Solamente hai que tener una cuenta de Google o una cuenta de corréu de Gmail pa tener accesu al serviciu de sincronización. La sincronización de pestañes y marcadores tamién afecta a la versión de Chrome para [[Android]] y [[iOS (sistema operativu)|iOS]].<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/04/all-your-tabs-accessible-everywhere.html|títulu=All your tabs, accessible everywhere|fechaaccesu=10 d'abril de 2012}}</ref> === Traducción de sitio === Traducción suxerida y automática de sitio Web, too esto gracies al [[Google Translate|Traductor de Google]] y los 52 idiomes que soporta anguaño. El sistema cunta con una opción pa desactivar esta carauterística por si resulta bien invasivo. === Notificaciones d'escritoriu === Los sitios qu'unvien notificaciones d'escritoriu van poder faelo utilizando [[HTML5]], y tamién col usu d'estensiones o aplicaciones web corriendo de fondu van poder inclusive unviales teniendo la ventana del sitiu cerrada.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/04/all-your-tabs-accessible-everywhere.html|títulu=Amping Up Chrome's Background Feature|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012}}</ref> === Xeollocalización === Soporte de [[xeollocalización]], que aprovecha les carauterístiques que tien [[HTML5]] pa llograr ésta xera. La xeollocalización ye útil en sitios sociales p'amosar ónde s'atopa l'usuariu, y/o compartir imáxenes o videos d'onde s'atopa l'usuariu.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/03/google-chrome-developer-update.html|títulu=Google Chrome Developer Update - Geolocation and Incognito Extensions|fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> Esta carauterística yá funciona con [[Google Maps]]. === Flash Player === Integración de la última versión del complementu [[Flash Player]] dientro del mesmu navegador, recibiendo la collaboración y ayuda d'[[Adobe Systems Incorporated]] (empresa qu'anguaño desenvuelve Flash). Esto facilita entá más el manexu d'oxetos enllastraos en sitio Webs qu'utilicen Flash. Amás, facilita l'actualización del complementu direutu dende'l actualizador del navegador, y non por separáu.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/03/bringing-improved-support-for-adobe.html|títulu=Bringing improved support for Adobe Flash Player to Google Chrome|fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> === Visor PDF === Visor nativu d'archivos [[PDF]], nel que puede aumentar o menguar la páxina y buscar pallabres de la mesma que nun sitiu web común. Pa proteición del usuariu, el visor ta incluyíu dientro del «sandbox» de seguridá de Google Chrome. Al igual que'l complementu d'Adobe Flash integráu, tamién recibe les últimes actualizaciones pa soporte d'archivos PDF.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/06/bringing-improved-pdf-support-to-google.html|títulu=Bringing improved PDF support to Google Chrome|fechaaccesu=17 de xunu de 2010|idioma=inglés}}</ref> === Aplicaciones Web === Consiste nuna tienda en llinia, [[Chrome Web Store]], que recueye aplicaciones creaes en distintos llinguaxes de programación utilizaos na web, que son: [[HTML]], [[XHTML]], [[JavaScript]], [[Fueyes d'estilu en cascada|CSS]], [[Adobe Flash]], [[Llinguaxe de programación Java|Java]], [[AJAX]], [[HTML5]] (videu/audiu enllastráu), [[WebGL]], y [[CSS3]]. Les aplicaciones pueden utilizase conectáu a Internet, o ensin una conexón a Internet. Les aplicaciones de la Chrome Web Store tamién pueden usase n'otros navegadores, siempre y cuando tengan teunoloxíes web actuales.<ref>{{Cita web|url=https://chrome.google.com/webstore|títulu=Chrome Web Store|fechaaccesu=25 de mayu de 2010}}</ref> === Busca instantánea === Dexa buscar instantáneamente dende'l navegador. Esto dexa que al momentu d'escribir el nome de dalgún sitiu na barra de direiciones (Omnibox), el sitiu cargue mientres inda se ta tecleando, ensin necesidá de pulsiar la tecla {{tecla|Entrar}}. Non activáu por defectu, pero puede habilitase en ''Configuración''.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/12/update-on-chrome-web-store-and-chrome.html|títulu=An update on Chrome, the Web Store and Chrome FÉCHAVOS=7 d'avientu de 2010|fechaaccesu=10 d'avientu de 2010|idioma=inglés}}</ref> === Native Client === Integración de [[:w:en:Google Native Client|Native Client]], que dexa la execución de códigu [[C (llinguaxe de programación)|C]] y [[C++]] dientro del navegador. Native Client dexa tener aplicaciones web arriquecíes gracies a la posibilidá d'executar códigu C/C++, tal como xuegos y aplicaciones que rican un llinguaxe de códigu más robezu.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/08/building-better-web-apps-with-new.html|títulu=Building better web apps with a new Chrome Beta|fechaaccesu=1 de setiembre de 2011|idioma=inglés}}</ref> === Perfiles d'usuariu === Dexa crear distintes cuentes d'usuariu y alministrales nel mesmu navegador. Esto ayuda a que los usuarios caltengan los sos datos sincronizaos por separáu nun mesmu navegador.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2011/11/take-your-chrome-stuff-with-you-in-new.html|títulu=Take your Chrome stuff with you in the new Chrome Beta|fechaaccesu=3 de payares de 2011|idioma=inglés}}</ref> === WebGL === Brinda aceleración de gráficos tridimensionales vía hardware pa xuegos o videos usaos direutu nel navegador. [[WebGL]] funciona gracies a les ferramientes que tien [[HTML5]] y el proyeutu mesmu. WebGL funciona ensin problemes en [[Linux]] y [[Mac OS X]], pero en [[Windows]] hai un pequeñu percance, asina que l'equipu de Chromium escurrió una forma d'utilizar WebGL en Windows col proyeutu llamáu Angle,<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/03/introducing-angle-project.html|títulu=Introducing the ANGLE Project|fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> el cual va utilizar les bondaes de DirectX pa utilizar WebGL en Windows.<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2009/12/webgl-spec-initial-public-draft.html|títulu=WebGL Spec Initial Public Draft Released|fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}</ref> === WebM === Soporte nativu para [[WebM]], el conxuntu de códecs llibres y abiertos pa la reproducción de conteníu multimedia na Web. WebM ta compuestu pol [[códec]] de videu de códigu abiertu [[VP8]], el codec d'audiu llibre [[Vorbis]], y el contenedor multimedia d'estándar abiertu [[Matroska]].<ref>{{Cita web|url=http://blog.chromium.org/2010/05/webm-and-vp8-land-in-chromium.html|títulu=WebM and VP8 land in Chromium|fechaaccesu=25 de mayu de 2010}}</ref> [[YouTube]] nel so sitiu de pruebes pa HTML5, yá ta faciendo usu de WebM nos sos videos, y cada vez más pueden atopase videos en YouTube usando WebM.<ref>{{Cita web|url=http://www.youtube.com/html5|títulu=YouTube HTML5 Videu Player|fechaaccesu=25 de mayu de 2010}}</ref> === WebRTC === L'estándar [[WebRTC]], dexa comunicación de videu y audiu d'alta calidá al traviés de la web ensin plug-ins y de desenvolvimientu abiertu.<ref>{{Cita web|url=http://chrome.blogspot.com/2012/07/beta-ways-to-communicate-and-print.html|títulu=Beta ways to communicate and print|fechaaccesu=9 de xunu de 2012|idioma=inglés}}</ref> == Opciones extras == === Busques per voz === Una de les carauterístiques más interesantes incluyíes últimamente nel navegador, ye la posibilidá de realizar busques ensin tocar el tecláu por aciu el comandu por voz.<ref>[http://www.geekgital.com/busquedas-chrome-ensin-manos/ Ok Google.] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Ok Google. |2=http://www.geekgital.com/busquedas-chrome-ensin-manos/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Páxines ocultes === Google Chrome tien delles páxines ocultes, non accesibles dientro de la interfaz d'usuariu. P'aportar a elles, puédense teclear diverses órdenes "about:" na barra de direiciones, la llista d'órdenes atópase disponible na web. Amás, Google Chrome usa'l URI «chrome» pa delles ferramientes de desenvolvimientu. Pueden vese toles ferramientes en «chrome://chrome-urls». Sicasí, les ferramientes tienen d'usase con procuru. === Opciones esperimentales === Opciones esperimentales del navegador, quier dicir qu'en futures actualizaciones podríense van incorporar por defectu, yá que s'atopen n'etapa de prueba. Pa utilizales, hai que dirixise a ''about:flags'' nel Omnibox del navegador. === Atayos de tecláu y mure === Los atayos de tecláu y mure qu'inclúi Google Chrome pueden atopase nel so sitiu web pa distintos sistemes operativos. === Rastrexu d'estadístiques d'usu === El rastrexu sobre'l so usu ye una opción que se-y presenta al usuariu mientres la instalación del software. Una vegada aceptáu, ye posible desactivar parte de la tresmisión d'esta información al camudala ente les opciones avanzaes de Chrome.<ref name="blogoscoped"/> {| {{tablaguapa}} ! Métodu<ref name="iron">{{Cita web|url=http://www.srware.net/en/software_srware_iron.php|títulu=SRWare Iron webpage|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2008}}</ref> ! Información unviada !Momentu !¿Opcional? |- | valign="center" | '''Identificador RLZ'''<ref>{{Cita web|url=http://foliovision.com/2008/12/09/adwords-ppc-organic-rlz/|títulu=&rlz= in Google referrer: Organic traffic or AdWords?|fechaaccesu=27 de febreru de 2009}}</ref> | Puede contener datos de too tipu.<ref>[https://www.google.com/support/chrome/bin/answer.py?hl=es&answer=107684 Privacidá xeneral: Privacidá, ID esclusivos y RLZ - Ayuda de Google Chrome]</ref> | * Cada 24 hores * En cada busca realizada en Google * Cuando asoceden «eventos importantes» | bgcolor="#ffdddd" | {{non}} |- | valign="center" | '''clientID'''<ref name="blogoscoped">{{Cita web|url=http://blogoscoped.com/archive/2008-09-09-n68.html|títulu=Google Reacts to Some Chrome Privacy Concerns|fechaaccesu=24 de setiembre de 2008}}</ref> | Identificador únicu utilizáu pa estadístiques de serviciu. | bgcolor="#ffffdd" | <center>?</center> | bgcolor="#ddffdd" | {{sí|'''Sí'''}} |- | valign="center" | '''Suxerencies'''<ref name="blogoscoped" /> | Testu escritu na barra de direiciones. | Mientres se teclea. | bgcolor="#ddffdd" | {{sí|'''Sí'''}} |- | valign="center" | '''Páxina non atopada''' | Testu escritu na barra de direiciones. | Al recibir el mensaxe d'error «nun puede atopase el servidor». | bgcolor="#ddffdd" | {{sí|'''Sí'''}} |- | valign="center" | '''Informe d'errores''' | Detalles sobre bloqueos del programa y otros fallos. | bgcolor="#ffffdd" | <center>?</center> | bgcolor="#ddffdd" | {{sí|'''Sí'''}} |} Amás de la so instalación, Chrome precisa de Google Updater, que conéctase dacuando a [[Google]].<ref name="iron" /> Sicasí, esiste un paquete d'instalación independiente dende'l sitiu de Google y que nun lo precisa.<ref>[https://www.google.com/chrome/eula.html?standalone=1 Páxina de descarga independiente de Chrome]</ref><ref>[http://googlesystem.blogspot.com/2009/03/standalone-offline-installer-for-google.html Standalone Offline Installer for Google Chrome]</ref> Dellos programes [[Freeware|gratuitos]] como UnChrome pueden remover el númberu d'identificación únicu del navegador ensin necesidá de facer cambeos mayores.<ref>{{Cita web|url=http://www.mercurynews.com/breakingnews/ci_10510989|títulu=Google browser's tracking feature alarms developers, privacy advocates|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2008}}</ref> Otres versiones non oficiales de Chromium, como [[SRWare Iron|Iron]] de la compañía SRWare, busquen quitar en xunto toes estes carauterístiques del navegador.<ref name="iron"/> === Aforru de datos === Les páxines web únviense al traviés de los sirvidores de Google, onde los datos son optimizaos y estruyíos antes de ser recibíos pol dispositivu<ref>{{Cita noticia|títulu=Data Saver Chrome Extension Improves Speed & Uses Less Data {{!}} Androidheadlines.com|url=https://www.androidheadlines.com/2016/01/data-saver-chrome-extension-will-consume-less-data-pcs.html|fecha=27 de xineru de 2016|fechaaccesu=25 de xineru de 2018|periódicu=AndroidHeadlines.com {{!}}|idioma=en-US}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://developer.chrome.com/multidevice/data-compression|títulu=Data Saver - Google Chrome|fechaaccesu=25 de xineru de 2018|sitiuweb=developer.chrome.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180423213222/https://developer.chrome.com/multidevice/data-compression|fechaarchivu=2018-04-23}}</ref>. Esta funcionalidad puede activase nel navegador Chrome pa Android<ref name=":0">{{Cita web|url=https://support.google.com/chrome/?p=data_saver_off|títulu=Cómo usar menos datos con "Amenorgar datos" de Chrome - Android - Ayuda de Google Chrome|fechaaccesu=25 de xineru de 2018|sitiuweb=support.google.com}}</ref>, pa la versión d'escritoriu activar por aciu la estensión "Economizador de datos"<ref>{{Cita web|url=https://chrome.google.com/webstore/detail/data-saver/pfmgfdlgomnbgkofeojodiodmgpgmkac|títulu=Economizador de datos|fechaaccesu=25 de xineru de 2018|sitiuweb=chrome.google.com|idioma=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180124202226/https://chrome.google.com/webstore/detail/data-saver/pfmgfdlgomnbgkofeojodiodmgpgmkac|fechaarchivu=2018-01-24}}</ref>. Esta funcionalidad nun ta disponible pa dispositivos [[iPhone]] o [[iPad]] enagora<ref name=":0" />. == Acoyida == [[Ficheru:Web browsers around the world.PNG|250px|thumb|Navegador web nel mundu. En 2015, Chrome yera'l navegador más usáu.]] En 2008, posterior al apocayá llanzáu Chrome, el periodista del [[Daily Telegraph]] Matthew Moore resumió'l veredictu de munches revisiones tempranes nuna sola frase: «Google Chrome ye curiosu, rápido y tien delles nueves carauterístiques impresionantes, pero podría nun tar llistu pal so rival Microsoft.»<ref>{{cita publicación |nome=Matthew |apellíu=Moore |títulu=Google Chrome browser: Review of reviews |url=http://www.telegraph.co.uk/connected/main.jhtml?xml=/connected/2008/09/03/dlchrome103.xml |fechaaccesu=4 de setiembre de 2008 |fecha=2 de setiembre de 2008 |publicación=Daily Telegraph |editorial=Telegraph Media Group}}</ref> Microsoft reportó nun tar «inquietu por una posible amenaza de Chrome» y predixo que «munches persones van acoyer [[Internet Explorer 8]].» En [[Opera Software]] díxose que «Chrome va fortalecer la Web como la plataforma d'aplicaciones más grande del mundu».<ref name="ap">[https://web.archive.org/web/20080912091001/https://ap.google.com/article/ALeqM5hHvkt5UkooUX1otx8ROBM0k-5VcQD92UV6MG0 The Associated Press: Google polishes product line with Chrome browser]</ref> La fundación Mozilla comunicó que la introducción de Chrome nel mercáu de navegador web nun foi «nenguna sorpresa», que «l'oxetivu de Chrome nun ye competir contra Firefox», y qu'amás nun tendría d'afectar [[Fundación Mozilla#Financiamientu|el financiamientu de Google a Firefox]]. === Interposición ante Internet Explorer === El día domingu, [[18 de marzu]] de [[2012]], Google Chrome convertir nel navegador Web más utilizáu del planeta mientres tou esi día con 32,7&nbsp;% d'acoyida d'usuarios, superando a Internet Explorer per primer vegada na so historia, con 32,5&nbsp;% de preferencia d'usuarios. [[Brasil]], [[India]] y [[Rusia]] fueron los países que más utilizaron esti navegador esi día.<ref>http://www.diariodenavarra.es/noticias/mas_actualidad/sociedad/chrome_supera_internet_explorer_como_navegador_mas_popular_74619_1035.html</ref> == Actualizaciones == === Estensiones más segures === El 27 de mayu de 2017, el blogue oficial de Chrome<ref>[http://chrome.blogspot.com.ar/2014/05/protecting-chrome-users-from-malicious.html Blogue de Chrome (n'inglés).]</ref> anuncia que solo va aceptar ''estensiones'' primero validaes nel so ''Chrome Web Store'' por cuenta del so intentu por caltener la seguridá de los usuarios qu'utilicen el navegador. Esti cambéu afecta a tolos usuarios del sistema operativu Windows. === Alvertencies pa páxines http === A partir de Chrome 56, que va ser llanzáu en xineru de 2017, el navegador va marcar les conexones http como non segures con un iconu na barra de direiciones. Primeramente solo va amosase l'alvertencia cuando se riquir ingresar contraseñes o tarxetes de creitu, ente que pasu ente pasu en futures versiones entámase marcar toa conexón HTTP como non segura. Según lo que publicó la compañía nel so blogue, “los usuarios nun perciben como alvertencia la falta d'un iconu marcando un sitiu seguru”, inorando'l riesgu que contrái navegar por estos sitios.<ref>{{Cita web|url=https://security.googleblog.com/2016/09/moving-towards-more-secure-web.html|títulu=Moving towards a more secure web|fechaaccesu=17 de setiembre de 2016|idioma=en-US}}</ref> == Ver tamién == * [[Chrome Web Store]] * [[Chrome OS]] * [[Google Chrome Frame]] * [[Chromium (navegador)]] * [[Google Chrome Canary]] * [[SRWare Iron]] * [[Comparancia de navegador web]] * [[Mozilla Firefox]] * [[Opera (navegador)|Opera]] * [[Safari (navegador)|Safari]] * [[Internet Explorer]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://www.google.com/intl/es/chrome/browser/?hl=es&brand=CHMI Sitiu web oficial de Google Chrome.] * [https://chrome.google.com/webstore Chrome Web Store.] * [https://www.google.com/support/chrome/bin/static.py?page=guide.cs&guide=25799&topic=28650 Atayos de tecláu y mure en Google Chrome.] * [http://chrome.blogspot.com Google Chrome Blogue] {{en}}. * [http://googlechromereleases.blogspot.com Anuncios de llanzamientos de versiones] {{en}}. * {{Enllaz rotu|1=Carauterístiques de Google Chrome. |2=https://gears.google.com/chrome/intl/es/features.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.chromium.org/ The Chromium Projects] {{en}}. * [https://web.archive.org/web/20081219194950/https://code.google.com/intl/es-ES/chromium/ Páxina principal del proyeutu Chromium - Google Code.] * [http://blog.chromium.org Chromium Blogue] {{en}}. * [https://code.google.com/p/chromium/issues/list Reportes d'errores a solucionar en Chromium - Google Code] {{en}}. * [https://www.google.com/googlebooks/chrome/ Historieta alrodiu de Google Chrome] {{en}}. {{Tradubot|Google Chrome}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Google|Chrome]] [[Categoría:Software de 2008]] [[Categoría:Software programáu en C++]] [[Categoría:Restoladores web]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 8891ew0tarh4jnfc82tu2sdwk1y4rju 0 130696 4775733 4771677 2026-11-04T11:30:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775733 wikitext text/x-wiki El '''[[idioma español|español]]''' foi'l primer [[idioma oficial]] y unitariu de [[Filipines]], dende la llegada de los españoles en 1565 hasta la segunda metá del sieglu XX. Amás d'oficial, l'español aportó a la llingua común y [[llingua vehicular|vehicular]] del país ente finales del sieglu XIX y principios del XX. En 1863 creóse un sistema d'[[educación pública]] qu'impulsó considerablemente la conocencia del español nel país. L'héroe nacional [[José Rizal]] escribió la mayoría de les sos obres n'español, al igual que la mayoría d'escritores y pensadores del sieglu XIX. La [[Revolución filipina]] articular n'idioma español, y la [[Primer República Filipina]] fundada en 1899 estableció l'español como idioma oficial. La [[Constitución de Malolos|primer Constitución de Filipines]], al igual que l'himnu nacional filipín escribir n'español. Na primer metá del sieglu XX, l'español taba bien espublizáu nes grandes ciudaes. Yera la llingua de la prensa, la cultura, el comerciu y, hasta ciertu puntu, de la política filipina. L'español caltuvo'l so estatus oficial (xunto col inglés y el tagalu) hasta [[1973]], estatus que tenía dende [[1571]].<ref>{{cita web |url=http://www.elcastellano.org/filipines.html|títulu=http://www.elcastellano.org/filipines.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111004165647/http://www.elcastellano.org/filipines.html|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2011}}</ref> La Proclamación Presidencial núm. 155 del 15 de marzu de dichu añu 1973, inda a valir, ordena que l'español va siguir siendo idioma oficial en Filipines pa toos aquellos documentos oficiales de la dómina colonial que nun fueron traducíos a la llingua nacional. Dempués de la eliminación como idioma oficial en 1973, l'español tamién foi esaniciáu como asignatura obligatoria na universidá en [[1987]]. En 2009, l'académica y ex-presidenta filipina [[Gloria Macapagal-Arroyo]] foi gallardoniada col [[Premiu Internacional Don Quixote]],<ref name="telecinco.es">{{cita web |nome=Axencia EFE|enllaceautor=telecinco.es|títulu=Gloria Macapagal y Mario Vargas Llosa, premiaos colos Don Quixote 2009|añu=2009|url=http://www.telecinco.es/informativos/cultura/noticia/956888/956888|fechaaccesu=2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110920172529/http://www.telecinco.es/informativos/cultura/noticia/956888/956888|fechaarchivu=20 de setiembre de 2011}}</ref><ref name="ntrzacatecas.com">{{cita web|nome=Gabriel Rodríguez|enllaceautor=ntrzacatecas.com|títulu=Otorguen a presidenta de Filipines premiu Don Quixote de la Mancha|añu=2009|url=http://www.ntrzacatecas.com/seiciones/cultura/2009/06/08/otorgan-a-presidenta-de-filipinas-premio-don-quixote-de-el mancha/|fechaaccesu=2009}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/cultura/Vargas/Llosa/presidente/Filipinas/reciben/Premio/Don/Quixote/elpepucul/20100415elpepucul_7/Tes|títulu=https://www.elpais.com/articulo/cultura/Vargas/Llosa/presidente/Filipinas/reciben/Premio/Don/Quixote/elpepucul/20100415elpepucul_7/Tes }}</ref> que reconoz la iniciativa educativa de la [[República de Filipines]] d'introducir l'[[idioma español]] nos planes d'estudiu nacionales, qu'amplía l'área de collaboración política, institucional y económica que se desenvuelve en llingua castellana. Nesti sentíu, el 23 de febreru de 2010, mientres la [[V Tribuna España-Filipines]] algamóse l'alcuerdu, ente'l [[Ministeriu d'Educación de Filipines]], el [[Ministeriu d'Educación (España, 2009-2011)|Ministeriu d'Educación d'España]], l'[[Institutu Cervantes]] y l'[[Axencia Española de Cooperación Internacional pal Desenvolvimientu]] (AECID), pol que tolos alumnos de secundaria de Filipines van estudiar español en 2012.<ref>{{cita web |nome=EUROPA PRESS|sitiuweb=https://www.europapress.es|títulu Tolos alumnos de Secundaria de Filipines van tener la opción d'estudiar español|añu=2010|url=https://www.europapress.es/catalunya/noticia-toos alumnos secundaria-filipines-estudiaren-castellanu-20100223131918.html|fechaaccesu=2010}}</ref> Anguaño sicasí l'español sigue siendo namái llingua opcional na escuela filipina y ye falada pol 2% de la población del país. {{ensin referencies|<!-- payares 2016 -->}} == Historia == L'idioma español empezó a predominar sobre les munches llingües natives de [[Filipines]] a partir de [[1565]], fecha en que la espedición de [[Miguel López de Legazpi]] y [[Andrés de Urdaneta]] procedente de la [[Nueva España]], güei [[Méxicu]], llega a [[Isla de Cebú|Cebú]] y funda el primer asentamientu español nes islles. De primeres, el deprendimientu del español yera opcional, non obligatoriu. Como en dellos llugares d'[[América]], los misioneros predicaron el [[catolicismu]] a los nativos en llingües llocales. En [[1593]], fundóse la primer imprenta local. En 1595 establezse la primer institución académica del país, el Colexu de San Ildefonso, fundáu polos xesuites en Cebú y que más tarde se convertiría na Universidá de San Carlos. En Manila fúndase la [[Universidá de Santu Tomás (Filipines)|Universidá de Santu Tomás]] polos [[dominicos]] en [[1611]]. Dambes universidaes apuéstense'l reconocencia d'universidá más antigua d'Asia. [[Ficheru:Manila Walled City Destruction May 1945.jpg|thumb|200px|Fotografía de Intramuros destruyíu mientres la II Guerra Mundial.]] En 1863, la reina [[Sabela II d'España]] decreta la creación d'un [[Educación pública|sistema escolar públicu]] en tolos territorios españoles. Esto da llugar a la creación d'escueles públiques con enseñanza n'español na mayoría de pueblos y ciudaes de Filipines. A principios del sieglu XX, l'español caltiénse como la llingua franca del país y l'idioma de la educación, prensa, comerciu, política y xusticia. En Manila, l'español xeneralizárase hasta envalorase alredor del 50% la población de la capital con capacidá pa comunicase n'español a finales del sieglu XIX.<ref name="Rodríguez-Ponga"> Pero ¿cuántos falen español en Filipines? http://descargas.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/bameric/01350553135573500088680/209438_0011.pdf</ref> En 1898, calcúlase qu'alredor del 15 o 20% de la población del archipiélagu sabría falar español. Unos años antes el porcentaxe sería abondo menor, siendo en 1870 en redol al 2 o 3% según datos del estadista Agustín de la Cavada y Méndez de Vigo. Inclusive dempués de la ocupación norteamericana y la introducción del inglés como llingua d'instrucción en colexos públicos, y a pesar de la muerte d'un 15% de tola población filipina na guerra contra los Estaos Xuníos, la gran mayoría d'ellos instruyíos subversivos y antiguos militares, y, por tanto, de xuru na so mayoría capaces de falar n'español, sigui predominando nes principales ciudaes, como vehículu principal de comunicación ente filipinos, hasta a lo menos, la segunda década del sieglu XX, cuando se prohibe la educación n'otra llingua que nun seya inglés. L'idioma oficial de tolos tribunales y los sos rexistros va ser l'idioma español hasta'l [[1 de xineru]] de [[1913]]. Dempués d'esa fecha l'inglés va ser l'idioma oficial, pero n'asuntos xudiciales podrá utilizase l'idioma español, disponiéndose d'intérpretes y nos casos en que toles partes o abogaos axustar por escritu, les actuaciones van llevar a cabu n'español.<ref>{{cita web|url=http://www.gov.ph/1912/10/|títulu=MESSAGE OF THE GOVERNOR-GENERAL TO THE THIRD PHILIPPINE LEGISLATURE MANILA, October 16, 1912.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161007180022/http://www.gov.ph/1912/10/|fechaarchivu=2016-10-07}}</ref> Los argumentos yeren claros: {{Cita|"... Nun s'afirma la superioridá del idioma Inglés al traviés d'otros que tienen la lliteratura y la hestoria, cola esceición, seique, que cada vez ye tan rápido que'l llinguaxe de los negocios del mundu, sobremanera nel Alloñáu Oriente, que los países líderes nel esfuerciu comercial y científicu tienen casi universalmente fechu'l so estudiu una parte del so sistema d'escueles públiques. '''Ye l'únicu llinguaxe que yera posible enseñar xeneral en tol Archipiélagu'''. Desgraciadamente, la política de la soberanía anterior equí nun dexaba la enseñanza xeneral de la llingua española, polo que yera conocíu polos comparativamente pocos. Puesto que la capacidá d'utilizar un llinguaxe común ye unu de los elementos esenciales pa la realización de les aspiraciones polítiques del pueblu filipín, ye importante ver hasta qué puntu avancemos nesta direición..."|MESSAGE OF THE GOVERNOR-GENERAL TO THE THIRD PHILIPPINE LEGISLATURE. }} El [[31 d'avientu]] de [[1916]] créase'l Boletín Oficial (''Official Gazette'') que se va publicar selmanalmente y por separáu, tantu nos idiomes español ya inglés.<ref>{{cita web|url=http://www.gov.ph/1916/12/|títulu=ACT NON. 2657 AN ACT CONSISTING AN ADMINISTRATIVE CODE SECTION 41. ARTICLE XI Official Gazette|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102120041/http://www.gov.ph/1916/12/|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> El predominiu del español sobre l'inglés enllargar nun constante cayente hasta aproximadamente'l final de la [[Segunda Guerra Mundial]]. A partir d'entós, con yá dos generación educaes n'inglés, l'español pierde relevancia. Amás, la destrucción del barriu d'[[Intramuros]] y La Ermita pola aviación norteamericana mientres la [[Batalla de Manila (1945)|Batalla de Manila]] acaba col principal nucleu de cultura hispánica y llingua española de Filipines (unos 300.000 hispanofalantes tan solo en Intramuros). Anque haya delles esceiciones familiares y personales, suelse considerar a la xeneración nacida na posguerra mundial (hasta 1950 aprox.) la última xeneración hispanofalante, momentu nel cual, tres la masacre de la fallida guerra de la independencia, la represión llingüística y los bombardeos de la Segunda Guerra Mundial, la sociedá hispanofalante considérase totalmente esleida y nun vuelve haber relevu xeneracional hispanofalante. Anguaño, los filipinos hispanofalantes dafechu competentes, siquier a nivel oral, nun son monollingües españoles y namái en casos escepcionales tienen una edá inferior a los 55 años, pola non continuidá del relevu xeneracional nel usu del idioma. == Influyencia nos otros idiomes == Hai aproximadamente 8.000 raigaños españoles en [[Idioma tagalu|tagalu]], y alredor de 6.000 raigaños españoles en [[Llingües bisayes|bisayo]] y otros dialeutos filipinos. El sistema numbéricu n'español, el calendariu, el tiempu, etc. siguen siendo usaos con leves cambeos. Miles de pallabres españoles caltuviéronse en tagalu y otres llingües llocales, tales como: * ''bapór'' (‘vapor', barco), * ''baka'', (‘vaca'), * ''kastilà'' utilizar pa referise a los españoles (castellanos) y al so idioma. * ''kuwarta'' (‘cuarta'), * ''pera'' (‘perra' o ‘monedes'), * ''relós'' (‘reló', orixinalmente col soníu francés de la ''j''), * ''sabón'', ‘jabón' (la ''j'' pronunciábase como'l francés ''je''<!-- y como 'jsh ' en portugués-->), * ''baraha'' (‘baraja', baraja de naipes), * ''lamesa/mesa'' (‘mesa'), * ''kaldereta'' (‘caldereta', guiso de carne), * ''tinidór'' (‘tenedor'), * ''silya'' (‘silla'), * ''baso'' (‘vaso'), * ''bangkito'' (‘banqueta' silla pequeña), El [[Idioma chabacano|chabacano]], tamién llamáu zamboangueño o chavacano, ye una llingua criolla basada nel español de les Filipines. El chabacano concéntrase, sobre manera, nel sur, nes provincies de [[Zamboanga]] y Isabela - Basilán y partes de Davao, anque dalgunos falantes tamién s'atopen en Luzón (Cavite y Ternate). A principios del [[sieglu XVII]] l'imprentador tagalu [[Tomás Pinpin]] entamó la xera d'escribir un llibru en tagalu con calteres llatinos con cuenta d'enseñar l'español a los tagalos. El so llibru, publicáu pola prensa dominica onde él trabayaba, apaeció en [[1610]], el mesmu añu en que'l Padre Blanques de San José publicaba la primera ''Gramática del tagalu''. El testu de Pinpin, pela so parte, utilizaba'l tagalu pa disertar sobre l'español. Col llibru, Pinpin foi'l primer filipín nativu en ser escritor y publicista. Como tal, resulta instructivu cuando esplica l'interés que-y animaba a traducir del tagalu a principios de la dómina colonial. Pinpin ellabora la so traducción más bien refugando que nun refugando les normes d'acentuación del idioma español. == Falsos amigos == Les pallabres siguientes son engañoses. Paecen ser españoles o son les pallabres españoles que camudaron de significáu en delles llingües filipines. * ''baho'' significa 'güel mal' (paecíu a «bajo»). * ''barkada'' significa 'peada' (paecíu a «barcada»). * ''kontrabida'' significa 'malváu' (paecíu a «contra vida»). * ''sabi'' significa 'dicir' (paecíu a «sabi»). * ''siguro'' significa 'quiciabes' (paecíu a «seguru»). * ''syempre'' significa 'de xacíu' (paecíu a «siempres»). * ''pirmi'' en bisayo y chabacano significa 'siempre' (deriváu de «firme»). * ''basta'' significa 'a condición que'. * ''lente'' significa 'suelu, tierra'. * ''lutò'' significa 'cocinar'. * ''maske/maski'' significa 'entá' o 'sicasí' (paecíu a «más que»). * ''kubeta'' significa 'retrete' (deriváu de «cubeta»). * ''kasilyas'' en bisayo y chabacano significa 'retrete' (deriváu de «caxellos»). * ''lamierda/lamyerda'' significa 'salir de xordia' (paecíu a «la mierda»). * ''[[putu|puto]]'' significa 'una torta d'arroz' (paecíu al masculín de «puta»; en dellos países de Hispanoamérica significa ‘homosexual' y n'otros "mujeriego"). * ''sugal'' significa 'xugada con dineru'<!--;'venturera'--> (paecíu a «jugar»). * ''mamón'' significa 'pan mullío'. * ''pera'' significa "perra" o 'dineru'. * ''kasí/kasé'' significa 'porque', 'ye que' (proviniente del inglés ''because''), paecíu a «casi». * ''silbí'' significa propósitu, l'usu (paecíu a «sirvir»). * ''palengke'' significa 'mercáu' (deriváu del mexicanismo «palenque»). Sicasí, la pallabra que s'usa pa designar "caja fuerte" tien casi'l mesmu significáu n'español, pos se diz "caja de fierro". == Filipinismos (pallabres d'orixe filipín) == Les pallabres siguientes pueden atopase nel [[Diccionario de la lengua española]] de la [[Real Academia Española|RAE]]: * [[carabao]] * [[barangay]] * [[yoyó|yo-yo]] * [[abacá]] * [[cogón]] * [[sampaguita]] * [[baguio (furacán)]] * [[paipay]] * [[bolu (cuchiellu)|bolo]] (cuchiellu grande de fueya llarga, emplegáu como arma, pa cortar cañes o como preséu de llabranza). * [[dalaga]] * [[feluz]] (Trátase d'un filipinismo inda non documentáu na RAE, que'l so significáu ye ''terciopelu'', que vien del [[Idioma tagalu|tagalu]] y del bisayo "pelus", y ésti del términu [[idioma francés|francés]] "velours"). * dabuti, dabuten o la hipercorrección de buten (en filipín, mabuti) === Incorporaciones al español filipín === * [[Nahuatlismos]], estrayíu del ''[[Diccionariu de Filipinismos]]'' editáu [[1921]].<ref>[http://www.historicas.unam.mx/publicaciones/revistas/nahuatl/pdf/ecn02/021.pdf Dellos nahuatlismos nel castellán de Filipines] en: ''Estudios de Cultura Náhuatl''. [[Miguel León-Portilla]]. Consultáu'l 04-09-2012</ref> == Nacionalismu idiomático == L'español en Filipines foi vector de [[nacionalismu]] ante dos imperios: [[España]] y [[Estaos Xuníos]]. L'actitú nativista criticó l'español en Filipines como una imposición colonial. Los flaires y funcionarios esforciar n'aprender les llingües indíxenes. De toes formes, les élites natives decidieron ilustrase n'español, y éstes de la mesma fueron asonsañaes pola población urbana. Considerando esti fenómenu, faise necesariu al estudiosu de la historia y la [[cultura filipina]]s conocer un idioma nel que s'escribió una estensa cantidá de documentación de calter xurídicu y alministrativu en dómina colonial, amás d'un importante corpus d'interés históricu, llingüísticu y lliterariu. Nél figuren les primeres grandes obres de la lliteratura filipina, según dalgunes de les más completes y detallaes gramátiques descriptives que s'escribieron sobre munches de les llingües natives del país. Esto llevábase a cabu por clérigos de les distintes órdenes, cuantimás [[xesuites]], tal como asocediera n'[[Hispanoamérica]] con llingües como'l [[Llingües quechues|quechua]], el [[idioma guaraní|guaraní]] o'l [[Náhuatl]]). Tamién n'español escribieron la primer constitución como república independiente, el so himnu nacional, los sos proclames, los sos decretos gubernamentales, etc. [[Ficheru:La-solidaridad1.jpg|thumb|200px|left|La Solidaridá]] Mientres la [[Capitanía Xeneral de les Filipines|dómina colonial española]] y, hasta ciertu puntu, mientres la d'alministración d'Estaos Xuníos, l'español foi la [[llingua vehicular]] que sirvió al propósitu d'unificación nacional, por culpa de que el [[Idioma tagalu|tagalu]] nun tener entá'l prominente papel que dempués llogró. Cada rexón tenía la so llingua y cultura propies, y l'habitante d'elles víase a sigo mesmu como [[ilocano]], [[Idioma pampango|pampango]], [[cebuano]], etc. Esto ye, inda ensin conciencia de ser filipín. La llingua empieza a xeneralizase a partir de los decretos de modernización de los gobiernos de [[Sabela II d'España|Sabela II]] d'España, a mediaos del [[sieglu XIX]]. Los miembros del estamentu social mestizu o español que contribuyó a la estensión de la llingua y cultura hispániques yeren conocíos como los «[[Ilustraos (Filipines)|ilustraos]]». Tres el mutis d'España y so dominación d'Estaos Xuníos, ellos diéronse a sigo mesmos la misión de relevar a España nel espardimientu d'una identidá y nacionalidá de raigañu hispánicu, entá a cuenta de enfrentase a los designios d'Estaos Xuníos de destruyir toa muerte de cultura hispánica nes Islles. Nun espolletó la causa hispánica en Filipines, sobre manera en pereciendo gran parte d'aquellos «ilustraos» nel bombardéu d'Estaos Xuníos de [[1945]] sobre [[Manila]], alma y cabeza de la futura nación insular y, tres la guerra, por trate engrosada dicha ciudá por mases migrantes ayenes a tou sentíu hispanizante. A finales del [[sieglu XIX]], l'escritor nativu [[José Rizal]], coles sos noveles ''[[Noli me tangere (novela)|Noli me tangere]]'' y ''[[La tramposería]]'', publicaes en [[Bélxica]] y [[Alemaña]] respeutivamente, contribúi pela so parte a destacar la componente malaya nel sentíu nacionalista filipín, pero esixendo a España que promueva la educación y, poques gracies, la xeneralización de la llingua española como vehículu d'información. De la obra de Rizal, el grupu independentista [[Katipunan]] estraxo les conseñes más ardorosas pa combatir la dominación española. Dambes noveles yeren un alegatu contra los defectos de l'alministración colonial, cuantimás del poder conferíu a les órdenes relixoses, que según Rizal, reconocíu [[masón]], amosábense opresoras. Rizal escribió tamién en [[Idioma tagalu|tagalu]], siendo bultables les sos contribuciones a la [[llingüística]] de dichu idioma nativu. Les órdenes relixoses de les islles se enfurecieron cola publicación de les obres de Rizal, y los sos Provinciales nun agambaron hasta consiguir que les autoridaes españoles aprehendiesen y executaren a Rizal, güei consideráu mártir del colonialismu y padre de la [[patria]] filipina. == Dómina de dominación d'Estaos Xuníos == {{Ap|Ocupación de Filipines por Estaos Xuníos}} En [[1898]], la xunta constituyente de la [[Primer República Filipina]], activa en [[Malolos]], [[Bulacán]], estableció l'español como primer llingua oficial. Terminaba entós el dominiu colonial español. La mayoría de los medios de comunicación como prensa, radio, documentos y decretos gubernamentales, según la educación, utilizaben inda l'español. L'español caltuvo'l so prestíu y usu hasta bien avanzáu'l [[sieglu XX]]. Dellos investigadores afirmen que tardó más de cincuenta años n'imponese l'inglés sobre l'español, sobre manera pola dificultá que entrañaba'l deprendimientu del [[idioma inglés|inglés]] y (nun principiu) porque la posesión del español yera señal d'eleváu estatus cultural y económicu. Anque l'inglés yera promovíu ya inclusive forzáu pola alministración [[colonial americana]] como llingua de la educación y del gobiernu, gran parte de la lliteratura d'entós escribióse en llingua española. La razón ye que la mayor parte de les elites d'aquella xeneración, educaes n'español, per primer vegada esperimentaben la llibertá de disentir, esta vegada contra los intentos d'Estaos Xuníos de desmantelar la cultura hispánica del archipiélagu. Los direutorios militares d'Estaos Xuníos reprimieron duramente la resistencia, tantu la de signu nativista cuanto la de signu hispanista. Nel Octavu Informe Añal del Direutor de Educación David P. Barrows, fecháu 1 d'agostu de 1908,<ref>"Eight Annual Report" publicáu pol Bureau of Printing, 1957, Manila)</ref> atópense les siguientes observaciones sobre l'idioma español: {{cita|"... la población adulta del país, qu'inclúi a persones d'años maduros y d'influencia social, tenía al idioma español como la so llingua polo que'l mesmu idioma español siguía siendo la llingua más importante falada en tolos círculos comerciales, políticos y de prensa".}} Esta observación confirma'l datu dau pol abogáu [[Luciano de la Rosa]] sobre l'español siendo'l segundu idioma del 60 per cien de la población total de Filipines mientres les primeres cuatro décades de 1900. Otra fonte reveladora de la estensión nacional en que s'utilizaba l'idioma español en Filipines ye l'Informe de Henry Ford de 1916 al Presidente d'Estaos Xuníos. Anque'l Censu de 1903, preparáu pol gobiernu d'ocupación d'Estaos Xuníos, dio a entender que l'idioma español "falar tan solamente'l diez (10) per cientu de los filipinos", el citáu Informe de Ford desmentir coles sos observaciones. Diz: "Hai, sicasí, otru aspeutu nesti casu que se debe considerar. Esti aspeutu presentóseme al mio mesmu cuando yo diba viaxando poles isla, usando'l tresporte ordinariu y entemeciéndome con toa clase de xente de toles condiciones. Anque a base d'estadístiques escolares faise la declaración de que son más (numberosos) los filipinos que falen inglés frente a cualesquier otru llinguaxe, naide hai de tar acordies con esta declaración si hai de depender del testimoniu de lo que-y llega al escuchu. "Perdayuri l'español ye l'idioma del negociu y del intercambiu social." "Por que cualesquier pueda consiguir una puesta atención de quien sía, l'español resulta ser más útil que l'inglés. Y fuera de Manila, ye casi indispensable. Los Americanos que viaxen por toles islla usar de costume."<ref>The Ford Report of 1916. #3. The Use of English. Pages 365-366.Op.cit.</ref> Anque mientres el periodu de colonización española sobresalieron dellos escritores de consideranza, cuantimás José Rizal y Alonso, allabáu por [[Miguel de Unamuno]] y lleíu güei en traducciones ingleses o natives por tolos escolares de Filipines, la verdadera Edá d'Oru del español en Filipines asocede tres la marcha d'España, cuando l'estamentu social nativu o mestizu que cooperara cola obra colonizadora algama la so mayoría d'edá social. La lliteratura hispano-filipina qu'entós se produz, y que podríamos llamar clásica, ye obra d'escritores ilustraos» como José Rizal, [[Pedro Paternu]], [[Graciano López Jaena]], [[Jesús Balmori]], [[Antonio M. Abad]], [[Manuel Bernabé]], [[Adelina Gurrea]], [[Guillermo Gómez Windham]], [[Claro M. Rectu]]... A estos, yá entrada la segunda metá del [[sieglu XX]] añader [[Evangelina Guerrero]], [[Federico Espín Licsi]], [[Edmundo Farolán Romero]], direutor de ''[[Revista Filipina]]'' y [[Guillermo Gómez Rivera]], éstos dos últimos inda activos a principios del sieglu XXI. El nacionalismu de raigañu hispánicu de primeres arrobinábase n'español, cuantimás al traviés de los escritos de [[Marcelo H. del Pilar]] ''([[Plaridel]])'', fundador de la publicación quincenal ''[[La Solidaridá]]'', qu'apaecía en [[Barcelona]] y más tarde en [[Madrid]]. El primer periódicu n'español de [[Cebú]], tituláu ''[[El Boletín de Cebú]]'', apaez en [[1886]]. Escontra [[1915]], por presiones de los intereses d'Estaos Xuníos, los periódicos llocales empiecen a publicar seiciones n'inglés. En Cebú, onde tamién esistieron grupos de hispanizantes, l'escritor [[José del Mar]] ganó en [[1965]] cola so obra ''Perfiles'' el [[premiu Zóbel]], instituyíu pa contribuyir al caltenimientu del español como llingua cultural de les islles. Irónicamente, la mayor parte de la lliteratura filipina en llingua española publicar mientres los díes de la dominación americana. Ún de los más bultables escritores nativos n'español, [[Claro M. Rectu]], siguía escribiendo n'español hasta [[1946]]. Otros conocíos escritores qu'usaron l'español en dichu periodu fueron los poetes [[Isidro Marfori]], [[Cecilio Apóstol]] (autor de ''[[Pentelicas]]'', [[1941]]), Fernando Ma. Guerrero (''Crisalíes'', 1914), [[Flavio Zaragoza Cano]] (''Cantares a España'' y ''De Mactan a Tirái'') y otros. Ente los periódicos editaos n'español sobresalieron pola so militancia hispanizante ''La Renacencia'', ''La Democracia'', ''La Vanguardia'', ''L'Alderique'', ''El Pueblu de Iloilo'', ''El Tiempu'' y ''La Voz de Manila'' ente otros. Trés revistas, ''The Independent'', ''Philippine Free Press'' y ''Philippine Review'' publicar con seiciones tantu n'español como n'inglés. == Situación actual del español en [[Filipines]] == === Estadístiques de falantes === Na actualidá, alredor de 2 millones de filipinos falen español como segunda llingua, o con competencia partir# con base del español criollu o [[chabacano]], y habría unos 4.000 falantes nativos, casi toos descendientes de families criollas; estes cifres nun inclúin los falantes de chabacano. L'español foi idioma oficial hasta la promulgación de la [[Constitución de les Filipines de 1973|Constitución de 1973]] y asignatura obligatoria n'universidaes hasta [[1987]]. Les estadístiques oficiales del censu de 1990, indicaben que namái había 2.657 falantes d'español como llingua materna y otros 689.000 de [[chabacano]] (español criollu), pero nun especifiquen los falantes d'español como segunda o tercer llingua, nin los falantes de chabacano como segunda llingua. Les cifres sobre'l total de falantes nun son bien concretes, dalgunes d'elles cítense na siguiente tabla: {| {{tablaguapa}} |- ! Fonte !Añu !Nᵘde falantes d'español nativos ! Nᵘde falantes d'español con dominiu nativu !Nᵘtotal de falantes d'español como 1ª o 2ª llingua o con competencia llindada !Nᵘde falantes de chabacano (español criollu) ! Total falantes d'español y chabacano |- | Según l'[[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]], residentes españoles.<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0|títulu=Dato del INE }}</ref> | 2016 | 4.020 | | | | |- | Institutu Cervantes de Manila. Rafael Rodríguez-Ponga<ref>[https://www.elmundo.es/cultura/2014/04/03/533cb3y622601d76748b4586.html elmundo.es].</ref> | 2014 | 3.000 | | Más de 1 mill. | 1 mill. | 2 mill. (2%) |- | Francisco Moreno y Jaime Otero{{ensin referencies|<!-- febreru 2018 -->}} | 2007 | | 439.000 | | | |- | Real Institutu Elcano. (Jaime Otero)<ref>[http://www.anuarioasiapacifico.es/inc/visit.php?id=41 anuarioasiapacifico.es (páxina 418).</ref> | 2004 | 3.000 | | Ente 1,5 y 2 mill. | | |- | Francisco Moreno y Jaime Otero{{ensin referencies|<!-- febreru 2018 -->}} | 1998 | | | 1.816.289 | | |- | Antonio Quilis.{{ensin referencies|<!-- febreru 2018 -->}} | 1996 | | | 1.816.773 | 1.200.000 como 1ª y 2ª llingua | 3.016.773 |- | R.W.Thompson.<ref>"Pluricentric languages: differing norms in different nations" páxina 45.</ref> | 1992 | | | 2.900.000 | | |- | Censu de Filipines | 1990 | 2.657 | | | 689.000 | |- | Censu de Filipines<ref name="codex.colmex_1">{{cita web |url=http://codex.colmex.mx:8991/exlibris/aleph/a18_1/apache_media/PYG814LX4HFH3YAMN6D8BBI9YBV1VN.pdf|títulu=http://codex.colmex.mx:8991/exlibris/aleph/a18_1/apache_media/PYG814LX4HFH3YAMN6D8BBI9YBV1VN.pdf }}</ref> | 1939 | 417.375 (2,6%) | | | | |- | Censu de Filipines<ref name="codex.colmex_1"/> | 1918 | 757.463 | | | | |- | Xeografía Xeneral de Les Islles Filipines, 1908 (Padre Frai Manuel Arellano Remondo). Orixe y Connotación, Manila, 1960. Rafael Rodríguez Ponga<ref>{{cita web|url=http://mimosa.pntic.mec.es/jgomez53/llinguaxe/filipines.htm|títulu=http://mimosa.pntic.mec.es/jgomez53/llinguaxe/filipines.htm}}</ref> | 1891-1900 | Ente 900.000 (10%) y 1.260.000 (14%) | | (70%) 6.300.000 | | |- |} En tou casu munches d'estes estádísticas tán sesgadas y suelen basar en datos históricos del español, asina por casu mientres los años 50-70 falábase que'l 3% de los filipinos yera hispanofalante; per otra parte n'estadístiques antigüas solíase considerar el criollu español como español. La realidá ye que l'usu del español por persones nacíes dempués de la segunda guerra mundial ye anecdóticu, ente los nacíos antes de 1945 hai un usu significativu, pero esti ye un grupu de población que mengua d'añu n'añu fuertemente por motivos agora de muerte natural. Podría envalorase de manera quiciabes daqué optimista que tienen capacidá de comunicase n'español un 10% de la población nacida antes de 1945, magar casi tolos nacíos antes d'esa fecha son capaces de dicir delles frases n'español. Teniendo en cuenta qu'hai unos 5 millones de filipines mayores de 65 años, ye razonable pensar que los que tengan más de 71, seyan 1 millón, de los cualos si'l 10% tienen capacidá de comunicase n'español con fluidez, a lo más unos 100.000 de filipinos seríen capaces de falar español, ensin cuntar los falantes d'español criollu. Si pensamos nel históricu 3-6% tendríamos de baxar la cifra a 50.000; esta cifra de xacíu nun contabiliza a los filipinos qu'aprendieron l'español académicamente, pero que nun lo usen, nin lo usaron nunca na so vida cotidiana.<ref>{{cita web |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2016/04/12/actualidad/1460464651_728256.html|títulu=diariu El País, 9 Mayu 2016. José Manuel Abad: ''Los postreros del español'' }}</ref> === Enseñanza del español === Les principales llingües filipines, tienen nel español una base importante del so vocabulariu, llegando en dalgunes en redol al 20%, polo que l'español ta consideráu como una llingua cenciella d'aprender. Siquier 33.600 persones estudien español nel país, seya n'institutos privaos o n'escueles públiques, según l'[[Institutu Cervantes]]. Anguaño hai un Institutu Cervantes en Manila, pero'l llabor docente del Institutu Cervantes en Manila va ser reforzada nel archipiélagu cola apertura de tres aules Cervantes nes ciudaes de [[Zamboanga]], [[Makati]] y [[Cebú]].<ref>{{cita web |url=http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2013/noticias/nuevos-aularios-filipines.htm|títulu=http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2013/noticias/nuevos-aularios-filipines.htm }}</ref> Trátase de ciudaes onde se fala llargamente'l chabacano. L'[[Institutu Cervantes]] de [[Manila]] y la Conseyería d'Educación de la Embaxada d'[[España]] en Manila, l'Academia Filipina de la Lengua Española, según diversos grupos d'hispanistes, empecipiaron una nueva fola qu'impulsa'l deprendimientu del idioma español nel país. Ente ellos, la ex-presidenta de [[Filipines]] [[Gloria Macapagal-Arroyo]]. L'oxetivu ye llograr que nesti país, como yá se consiguió en [[Brasil]], l'español pueda retornar a la enseñanza reglada, ya inclusive que vuelva ser llingua oficial.<ref>[http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20100223/53893960954/el-espanol-sera-ensenado-como-idioma-estrangero-en-los-colegios-de-filipinas-instituto-cervantes-bar.html lavanguardia.es] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=lavanguardia.es |2=http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20100223/53893960954/el-espanol-sera-ensenado-como-idioma-estrangero-en-los-colegios-de-filipinas-instituto-cervantes-bar.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (Carmen Caffarel, presidenta del Institutu Cervantes)</ref> Sicasí, por que el español volviera a la enseñanza obligatoria nes escueles públiques habría que reformar la constitución como nel so día facer (naquella ocasión pa suprimilo) la entós presidenta [[Corazón Aquino]]. La ex-presidenta de Filipines Gloria Macapagal-Arroyo, pidió al [[Gobiernu d'España]] que collaborara nos sos esfuercios de reintroducción del idioma nes escueles d'aquel país. Tres socesivos contactos ente'l Ministru español d'Asuntos Esteriores, el titular del Ministeriu d'Educación filipín y la direición del Institutu Cervantes, en payares de 2008 el Gobiernu de Filipines anunció de gaita y tambor la reincorporación del español na enseñanza secundaria para mediaos de 2009. Esti anunciu foi interpretáu per munchos medios oficiales y de comunicación como la vuelta del español a la escuela pública en Filipines. Inclusive en medios más sensacionalistes falar d'un inusitado resurdimientu del interés pol español en Filipines y de una hipotética vuelta a la oficialidá del español en dichu país. Lo que ta claro, ye que s'abrir nueves perspeutives pa la llingua española en Filipines.<ref>Rafael Rodríguez-Ponga, "Nueves perspeutives pa la llingua española en Filipines", Real Institutu Elcano, 2009 [http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conteníu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/asia-pacifico/ari27-2009] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conten%C3%ADu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/asia-pacifico/ari27-2009 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> En 2009, l'académica y presidenta filipina [[Gloria Macapagal-Arroyo]] foi gallardoniada col [[Premiu Internacional Don Quixote]],<ref name="telecinco.es"/> <ref name="ntrzacatecas.com"/> al introducir la enseñanza de la llingua española nos planes d'estudiu nacionales. L'entamu de la restauración del español na enseñanza pública de Filipines empezó en xunu de 2009, pero'l procesu nun foi rápidu. El proyeutu empecipiar con una prueba piloto na que l'Institutu Cervantes de Manila, encargar de formar a 34 profesores nos dos meses previos con un cursu intensivu de 240 hores, pa siguir cola so formación per Internet, mientres tol cursu. Esti profesores impartieron les primeres clases a los 1.190 alumnos escoyíos pal proyeutu, en 17 centros, unu en cada provincia.<ref>[http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20100223/53893960954/el-espanol-sera-ensenado-como-idioma-estranxeru-en-los colexos-de-filipines-institutu-cervantes-bar.html lavanguardia.es], {{cita web|url=http://lacomunidad.elpais.com/horasur/2009/4/13/filipines-intenta-alicar-espanol|títulu=La Comunidá» HoraSur» Filipines intenta alicar l'español}}</ref> El programa estender a 8.000 estudiantes en 75 centros públicos, amás de los 6.000 estudiantes qu'hai nel Institutu Cervantes.<ref>{{cita web|url=http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=2390|títulu=http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=2390|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140705185542/http://elcastellano.org/noticia.php?id=2390|fechaarchivu=2014-07-05}}</ref> Anguaño l'español ye la segunda llingua europea más estudiada en Filipines,<ref>{{cita web|títulu=el paulatín regresu del español a la enseñanza filipina|url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1162285|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141215062209/http://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1162285|fechaarchivu=2014-12-15}}</ref> habiendo nel cursu escolar 2014-2015, un total de 77 centros escolares públicos nes 17 rexones alministratives de Filipines qu'imparten español,<ref>{{cita web|url=http://www.mecd.gob.es/filipines/estudiar/en-filipines.html|títulu=http://www.mecd.gob.es/filipines/estudiar/en-filipines.html}}</ref> amás de 4 centros rexonales, y la Universidá Normal de Manila.<ref>{{cita web|url=http://www.mecd.gob.es/filipines/dms/consejerias-esteriores/filipines/formacion/PH_curso_branu_2013.pdf|títulu=mecd.gob.es}}</ref>Na enseñanza secundaria impartir l'asignatura d'español nel tercer y cuartu cursu. El [[11 de setiembre]] de 2012, el secretariu filipín del Departamentu d'Educación, [[Armin Luistro]] anunció un alcuerdu col gobiernu [[chile|chilenu]] pa enseñar español a profesores d'escuela filipinos.<ref>{{cita web |url=http://globalnation.inquirer.net/49782/deped-mulls-spanish-for-students|títulu=DepEd mulls Spanish for students|apellíu=Mangunay |nome=Kristine |fechaaccesu=13 de setiembre de 2012}}</ref> === L'español que s'utiliza nes Filipines === Por cuenta de que Filipines foi alministráu pol virreinatu de Nueva España en llugar de la mesma España mientres el periodu colonial, l'español filipín tenía una mayor afinidá col español de Méxicu que col español européu (el que se fala n'España). Por casu, el [[seséu]] yera mayoritariu.<ref>Antonio Quilis, "Lo que queda de la llingua española en Filipines [https://web.archive.org/web/20120520170239/http://www.uned.es/sel/pdf/II%20Congresu/Quilis%202002.pdf]".</ref> Anguaño, sicasí, hai un fuerte enclín ente les nueves xeneraciones de falantes (esto ye, aquellos que tán aprendiendo l'idioma) a emplegar una gramática, fonoloxía y vocabulariu más cercana al español européu (usu de "vosotros" como segunda forma del plural, pronunciación de la Z y C nidiu como [θ], la distinción ente la LL y Y,...), por cuenta de la fuerte presencia de la prensa española y l'Institutu Cervantes. A pesar d'ello, les variaciones sobre manera na pronunciación y l'entonación abonden. === Rellaciones hispanu culturales === Na actualidá, la cultura del idioma español en Filipines ta abanderada pol [[Institutu Cervantes]]. Una de les sos iniciatives a la llectura fizo que, mientres marzu y agostu de 2009, el [[metro de Manila]] llevara impresu nos trenes los poemes n'inglés y español de quince poetes españoles, filipinos y llatinoamericanos.<ref>{{cita web |nome = EFE |enllaceautor = EFE - telecinco.es |títulu = La poesía n'español viaxa al traviés del metro de Manila |añu = 2009 |url = http://www.telecinco.es/informativos/cultura/noticia/844597/844597 |fechaaccesu = 2009 }}</ref> Una importante meyora nes rellaciones ente Filipines y el restu de países hispanos, foi la participación de Filipines nes [[Cume Iberoamericana|cumes iberoamericanos]] dende [[2009]], como miembru asociáu. Dientro de la cultura popular, esisten dellos cantantes y grupos musicales d'ésitu n'español{{ensin referencies}}, como: [[Luis Eduardo Aute]], [[Josh Santana]], [[Antonio Morales]], [[Conchita Panadés]], [[Bambú (banda)|Bambú]], [[Isabel Granada]], [[Imago (banda)|Imago]], [[Miguel Morales Barretto|Miguel Morales]], [[Pilita Corrales]], [[Asin (banda)|Asin]], [[Pupil (banda)|Pupil]], [[Yano]] y [[Sponge Cola]]. Cada [[30 de xunu]] celébrase'l [[Día de l'Amistá Hispanofilipina]], que pretende rescatar los nexos históricu y sociocultural esistentes ente España y les Filipines, ente ellos, l'idioma. ==== Premios Lliterarios n'español en Filipines ==== * [[Premiu Zóbel]], fundáu en 1920, ye'l más antiguu premiu lliterariu instituyíu en Filipines. Ún de los centros sociales más activos, como recen los sos estatutos: {{cita|"fortalecer y caltener les rellaciones hispanu-filipines pa caltener la cultura española esistente y los ideales de la [[hispanidá]] en Filipines".}} ye'l [[Casín Español de Manila]], creáu en 1844,<ref>{{cita web|enllaceautor=casinoespanoldemanila.com|títulu=Casín Español Estatutos|url=http://www.casinoespanoldemanila.com/es/membership/casín-espanol-by-laws/|fechaaccesu=2010}}</ref> onde se conceden los [[Premiu Zóbel]]. === Medios de comunicación n'español === Mientres la primer década del sieglu XXI esistió un programa de radio de la emisora estatal filipina ''BBS'', llamáu ''Filipinas, ahora mismo'' qu'emitía 1 hora diaria n'español (de llunes a vienres), en 6 emisores llocales, dende marzu de 2007.<ref>{{cita web |nome=rtve|enllaceautor=rtve.es|títulu=Los últimos de Filipinas mantienen vivo el español en la radio|añu=2008|url=https://www.rtve.es/noticias/20080904/ultimos-filipinas-mantienen-vivo-espanol-radio/150308.shtml|fechaaccesu=2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150215233053/https://www.rtve.es/noticias/20080904/ultimos-filipinas-mantienen-vivo-espanol-radio/150308.shtml|fechaarchivu=15 de febreru de 2015}}</ref> Tamién esistió mientres dellos años del sieglu XXI un periódicu dixital n'español llamáu e-dyario.,<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2010/12/10/comunicacion/1291981979.html elmundo.es], [http://e-dyario.com/ e-dyario.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710161108/http://e-dyario.com/ |date=2011-07-10 }}</ref> que finalmente anguaño nun s'edita. Sí esisten noticies televisives diaries n'[[idioma chabacano]].<ref>{{cita publicación |autor=Atahualpa Amerise|títulu=El idioma chabacano, último vestigio del español en Filipinas|url=http://www.laregion.es/articulo/mundo/idioma-chabacano-ultimo-muerte-espanol-filipinas/20170609130840714905.html|fecha=9 de xunu de 2017|fechaaccesu=7 de xunetu de 2017|periódicu=La Crónica}}</ref> == Ver tamién == * [[Criollu chabacanu]] * [[Llingües de Filipines]] == Nota == García Castellón, Manuel. ''Estampes y cuentos de la Filipines Hispánica'' (Una antoloxía de prosa filipina en castellán). Madrid: Editorial Cla, 2002. {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://manila.cervantes.es/ Institutu Cervantes de Manila] * {{Enllaz rotu|1=lengua-espanola Academia Filipina de la Lengua Española |2=http://asale.org/academias/academia-filipina-de-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.casamerica.es/?q=cine/el-idioma-espanol-en-filipinas/ Documental "El idioma Español en Filipinas"] * [http://www.galeondemanila.org/index.php?option=com_content&view=article&id=218:documental-sobre-el-idioma-espanol-en-filipines&catid=36:conteníos-de-la web Documental - Asociación Cultural Galeón de Manila] * [http://semanario-filipinas.blogspot.com/2010/02/alcuerdp-para-conseguir-que-el-espanol.html Robla d'alcuerdu pa consiguir que l'español seya llingua co-oficial en Filipines (2010)] * [http://alasfilipinas.blogspot.com/ A las Filipinas. Blogue Filipín en y sobre l'español] * [https://web.archive.org/web/20111004165647/http://www.elcastellano.org/filipines.html El Castellán. Web del Idioma Español] * [http://www.arbil.org/119fili.htm La persecución del usu oficial del idioma español en Filipines] * [https://web.archive.org/web/20041214013018/http://www.iespana.es/revista-arbil/(46)cire.htm Reivindicación del español nes Filipines] * {{Enllaz rotu|1=Estadístiques del Idioma Español en Filipines |2=http://mimosa.pntic.mec.es/jgomez53/llinguaxe/filipines.htm/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://filipinokastila.tripod.com/hispani.html Palabras en tagalo de origen español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180314164636/http://filipinokastila.tripod.com/hispani.html |date=2018-03-14 }} * [http://descargas.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/bameric/01350553135573500088680/209438_0011.pdf Pero ¿cuántos hablan español en Filipinas?] * [http://unesdoc.unesco.org/images/0000/000086/008662EB.pdf The Teaching of Spanish] {{en}} * [http://kumusta.es Web n'español sobre actualidá en Filipines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528094743/http://kumusta.es/ |date=2017-05-28 }} * [http://revista.carayanpress.com/ Revista Filipina] {{Tradubot|Idioma español en Filipinas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma castellanu|Filipines]] [[Categoría:Llingües de Filipines|Espanol]] [[Categoría:Presencia española en Filipines]] 60rtps4kvykx50hdi5a2arerh62kgac 0 136981 4775649 4774837 2026-11-04T06:10:23Z CommonsDelinker 488 [[c:User:Krd|Krd]] esborró l'archivu "020607beckhamPK.jpg" en Commons porque No permission since 27 October 2026. 4775649 wikitext text/x-wiki {{otros usos|seleición femenina de fútbol d'Arxentina|la seleición femenina}} {{Ficha de seleición de fútbol 2 | país = Arxentina | logo = [[Ficheru:Selección de Argentina.png|thumb|Escudu De La Seleicion Arxentina]] | cod = ARG | asociación = [[Asociación del Fútbol Arxentín]] (AFA) | fundación = 1893 | confederación = [[Confederación Suramericana de Fútbol|CONMEBOL]] | seudónimu = ''Albiceleste''<ref>{{cita web|títulu=¡Raxón pola Albiceleste!|url=http://afa.org.ar/5029/raxón-por-la-albiceleste|editorial=AFA|fechaaccesu=6 de febreru de 2018}}</ref><br />''Celeste y blanca''<ref>{{cita web|títulu=La Celeste y Blanca nel corazón|url=http://www.afa.org.ar/6033/ponete-la-celeste-y-blanca-|editorial=AFA|fechaaccesu=6 de febreru de 2018}}</ref> | direutor téunicu = [[Jorge Sampaoli]] | país-dt = Arxentina | añu-dt = 2017 | capitán = [[Lionel Messi]] | mayor goliador = [[Lionel Messi]]<ref>https://www.marca.com/futbol/argentina/2016/09/02/57c8c8ba468aeb495y8b4579.html</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.marca.com/futbol/copa-america/2016/06/22/5769edf246163fce218b45y7.html|títulu=Messi supera a Batistuta con una obra d'arte|fechaaccesu=21 de xunu de 2016|sitiuweb=Marca.com}}</ref> | mayor goliador goles = 66 | más participaciones = [[Javier Mascherano]] | mayor partíos = 147 | estadiu = '''[[Estadiu Antonio Vespucio Liberti|Monumental]]''' de [[Buenos Aires]] | PPI país1 = Uruguái | PPI país2 = Arxentina | PPI bandera1 = | PPI bandera2 = | PPI marcador = 2:3 | PPI llugar = [[Montevidéu]], [[Uruguái]] | PPI fecha = 16 de mayu de 1901 | PPI eventu = | MRI país1 = Arxentina | MRI país2 = Ecuador | MRI bandera1 = | MRI bandera2 = | MRI marcador = 12:0 | MRI llugar = [[Montevidéu]], [[Uruguái]] | MRI fecha = 22 de xineru de 1942 | MRI eventu = [[Campeonatu Suramericanu 1942]] | MRI2 país1 = | MRI2 país2 = | MRI2 bandera1 = | MRI2 bandera2 = | MRI2 marcador = | MRI2 llugar = | MRI2 fecha = | MRI2 eventu = | PRI país1 = Checoslovaquia | PRI país2 = Arxentina | PRI bandera1 = | PRI bandera2 = | PRI marcador = 6:1 | PRI llugar = [[Helsingborg]], [[Suecia]] | PRI fecha = 15 de xunu de 1958 | PRI eventu = [[Copa Mundial de Fútbol de 1958]] | PRI2 país1 = Bolivia | PRI2 país2 = Arxentina | PRI2 bandera1 = | PRI2 bandera2 = | PRI2 marcador = 6:1 | PRI2 llugar = [[La Paz]], [[Bolivia]] | PRI2 fecha = 1 d'abril de 2009 | PRI2 eventu = [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatories Suramericanes 2010]] | PRI3 país1 = España | PRI3 país2 = Arxentina | PRI3 bandera1 = | PRI3 bandera2 = | PRI3 marcador = 6:1 | PRI3 llugar = [[Madrid]], [[España]] | PRI3 fecha = 27 de marzu de 2018 | PRI3 eventu = [[Fecha FIFA|Partíu amistosu]] | participación mundial = 17 | primer mundial = [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] | meyor mundial = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px|Campeón]] ({{tamañu|103%|[[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]}})<ref>{{cita web|títulu=Copa Mundial de la FIFA™|url=http://es.fifa.com/fifa-tournaments/teams/index.html|editorial=FIFA|fechaaccesu=6 de febreru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180202224053/http://es.fifa.com/fifa-tournaments/teams/index.html|fechaarchivu=2018-02-02}}</ref> | confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones]] | participación confederaciones = 3 | primer confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones 1992|1992]] | meyor confederaciones = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px|Campeón]] ({{tamañu|103%|[[Copa FIFA Confederaciones 1992|1992]]}})<ref>{{cita web|títulu=Copa FIFA Confederaciones|url=http://es.fifa.com/fifa-tournaments/teams/index.html|editorial=FIFA|fechaaccesu=6 de febreru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180202224053/http://es.fifa.com/fifa-tournaments/teams/index.html|fechaarchivu=2018-02-02}}</ref> | copa rexonal = [[Copa América]] | participación rexonal = 41 | primera rexonal = [[Campeonatu Suramericanu 1916|1916]] | meyor rexonal = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px|Campeón]] ({{tamañu|103%|[[Copa América 1921|1921]], [[Copa América 1925|1925]], [[Copa América 1927|1927]], [[Copa América 1929|1929]], [[Copa América 1937|1937]], [[Copa América 1941|1941]], [[Copa América 1945|1945]], [[Copa América 1946|1946]], [[Copa América 1947|1947]], [[Copa América 1955|1955]], [[Copa América 1957|1957]], [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]], [[Copa América 1991|1991]] y [[Copa América 1993|1993]]}}) | copa rexonal2 = [[Copa Artemio Franchi]] | participación rexonal2 = 1 | primer rexonal2 = [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]] | meyor rexonal2 = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|16px|Campeón]] ({{tamañu|103%|[[Copa Artemio Franchi 1993|1993]]}}) | copa rexonal3 = [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] | participación rexonal3 = 2 | primer rexonal3 = 1956 | meyor rexonal3 = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px|Campeón]] ({{tamañu|103%|[[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]]}}) | olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] | participación olímpicu = 1<!-----------------------Esti artículu trata sobre la seleición absoluta. Pa participaciones d'otres seleiciones nos Xuegos Olímpicos vease'l so artículu correspondiente.------------------> | primer olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]] | meyor olímpicu = <!------------------------Les medayes d'oru d'Atenes 2004 y Beixín 2008 y de plata d'Atlanta 1996 correspuenden a la seleición olímpica sub-23 como asina apaez nel so artículu. El mayor llogru de la seleición absoluta arxentina ye un 2ᵘ puestu, medaya de plata, en Ámsterdam 1928. Pa más duldes al respeutu, consultar el discutiniu sobre la tema en [[Wikiproyecto:Fútbol]] y tamién nel discutiniu del artículu de la [[Seleición de fútbol d'España]]-----------------------Nun camudar, gracies.---------------------------------------------------------> [[Ficheru:Silver medal icon.svg|15px|Medaya de plata olímpica]] ({{tamañu|103%|[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]]}})<ref group="n">Hai qu'esclariar que [[Seleición de fútbol olímpico d'Arxentina|la Seleición Olímpica]], llogró les [[medayes d'oru]] n'[[Xuegos Olímpicos de 2004|Atenes 2004]] y en [[Xuegos Olímpicos de 2008|Beixín 2008]]; y la [[medaya de plata]] n'[[Xuegos Olímpicos de 1996|Atlanta 1996]]. Mientres qué '''la Seleición absoluta''' llogró la [[medaya de plata]] n'[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Ámsterdam 1928]]</ref> | pattern_la1 = _arg24h | pattern_b1 = _arg24h wc | pattern_ra1 = _arg24h | pattern_sh1 = _arg24h | pattern_so1 = _arg24hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _arg24a | pattern_b2 = _arg24a wc | pattern_ra2 = _arg24a | pattern_sh2 = _arg24a | pattern_so2 = _arg24al | leftarm2 = 0035D5 | body2 = 0035D5 | rightarm2 = 0035D5 | shorts2 = 0035D5 | socks2 = 0035D5 }} La '''[[seleición de fútbol]] d'[[Arxentina]]''' ye l'equipu representativu de dichu país nes competiciones oficiales. La so organización ta al cargu de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] (AFA), perteneciente a la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] (Conmebol). Xugó'l primer partíu internacional fuera d'[[Arxentina]] el [[16 de mayu]] de [[1901]], en [[Montevidéu]], contra la [[Seleición de fútbol d'Uruguái]]. Ye ún de los equipos más esitosos del [[fútbol]] mundial. Foi campeona en dos oportunidaes de la [[Copa Mundial de Fútbol]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]) y finalista n'otros trés casos ([[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]). Arxentina ye, depués d'{{sel|Uruguái}}, la segunda seleición que más vegaes ganó la [[Copa América]], llográndola en 14 ocasiones ([[Campeonatu Suramericanu 1921|1921]], [[Campeonatu Suramericanu 1925|1925]], [[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]], [[Campeonatu Suramericanu 1929|1929]], [[Campeonatu Suramericanu 1937|1937]], [[Campeonatu Suramericanu 1941|1941]], [[Campeonatu Suramericanu 1945|1945]], [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]], [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]], [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]], [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]], [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959-I]], [[Copa América 1991|1991]] y [[Copa América 1993|1993]]). Amás ye la seleición que más subcampeonatos llogró na competición, con catorce ([[Campeonatu Suramericanu 1916|1916]], [[Campeonatu Suramericanu 1917|1917]], [[Campeonatu Suramericanu 1920|1920]], [[Campeonatu Suramericanu 1923|1923]], [[Campeonatu Suramericanu 1924|1924]], [[Campeonatu Suramericanu 1926|1926]], [[Campeonatu Suramericanu 1935|1935]], [[Campeonatu Suramericanu 1942|1942]], [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Ecuador)|1959-II]], [[Campeonatu Suramericanu 1967|1967]], [[Copa América 2004|2004]], [[Copa América 2007|2007]], [[Copa América 2015|2015]] y [[Copa América Centenariu|2016]]). Tamién llogró en [[Copa Rei Fahd 1992|1992]] la «copa Rei Fahd» —renomada y oficializada a partir de [[Copa FIFA Confederaciones 1997|1997]] como [[Copa FIFA Confederaciones]]—, en cuantes qu'en [[Copa Rei Fahd 1995|1995]] y [[Copa FIFA Confederaciones 2005|2005]] xugó'l partíu definitoriu de dichu tornéu.<ref>https://web.archive.org/web/20090530005022/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=101/edition=4297/overview.html</ref><ref>http://www.rsssf.com/tablesi/intconcup.html</ref> Considérase una de les grandes potencies de la historia del fútbol internacional,<ref>{{cita web|url=http://www.ambito.com/noticia.asp?ID=720379|títulu=Nel fútbol nun hai cambéu d'orde mundial.|editorial=ámbitu.com|fechaaccesu=12 de mayu de 2015}}</ref> figurando cuarta na [[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|tabla histórica de los mundiales]] con un total de 140 puntos. Amás, a nivel de seleiciones mayores ye una de les trés seleiciones con más copes oficiales de la historia, con diecinueve títulos,<ref group=n>Arxentina comparte'l récor absolutu de diecinueve títulos oficiales coles seleiciones de {{sel|Brasil}} y {{sel|Uruguái}}.</ref> cuntándose les dos Copes Mundiales, les catorce Copes América, copa Confederaciones, a les que se deben sumar dos competencies interconfederativas: el [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] de [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]] y la [[Copa Artemio Franchi]] de [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]]. Nos [[Xuegos Olímpicos]] la seleición absoluta llogró'l so mayor llogru nos Xuegos Olímpicos de [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]], al consiguir la [[medaya de plata]]. Pela so parte, la [[Seleición de fútbol sub-23 d'Arxentina|seleición olímpica]] llogró la [[medaya d'oru]] en [[Xuegos Olímpicos de 2004|2004]] y en [[Xuegos Olímpicos de 2008|2008]],<ref name=SUB23>{{cita web|url=http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=165&Itemid=64|títulu=Arxentina Sub-23|autor=AFA.ar|fechaaccesu=19 d'agostu de 2012}}</ref> y la medaya de plata nos [[Xuegos Olímpicos de 1996|1996]]. Amás llogró numberoses medayes n'otres competiciones oficiales pal [[COI]] con seleiciones formaes con xuveniles, ganó: cuatro medayes d'oru, dos de plata y trés de [[medaya de bronce|bronce]] nos [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23|Torneos Preolímpicos]];<ref>{{Cita web|url=http://www.rsssf.com/tabless/sam-olym-qual.html|títulu=Pre-Olímpicu – South-American Olympic Qualifying Tournament|fechaaccesu=16 de xunetu de 2015|autor=Rsssf}}</ref> seis d'oru, dos de plata y trés de bronce, nos [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Xuegos Panamericanos]];<ref>{{Cita web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/panam.html|títulu=Panamerican Games|fechaaccesu=16 de xunetu de 2015|autor=Rsssf}}</ref> y dos d'oru y una de plata nos [[Fútbol nos Xuegos Suramericanos|Xuegos ODESUR]].<ref>{{Cita web|url=http://www.rsssf.com/tableso/odesur.html|títulu=Juegos Odesur|fechaaccesu=16 de xunetu de 2015|autor=Rsssf}}</ref> Arxentina y {{sel|Francia}} son les úniques seleiciones del mundu que ganaron la Copa Mundial, los Xuegos Olímpicos, la copa Confederaciones, la Copa Intercontinental de Seleiciones (Copa Artemio Franchi) y la so respeutiva copa rexonal (Copa América y [[Eurocopa]], respeutivamente). L'[[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina|escoyíu xuvenil sub-20]] ye'l máximu campeón de la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20|Copa Mundial]] de la categoría, con 6 títulos en [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|1979]], [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1995|1995]], [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1997|1997]], [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2001|2001]], [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2005|2005]] y [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2007|2007]]. Amás foi finalista na edición de [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1983|1983]].<ref>{{cita web|títulu=Copa Mundial Sub-20 de la FIFA|url=http://es.fifa.com/fifa-tournaments/statistics-and-records/u20worldcup/index.html|obra=FIFA|fechaaccesu=6 de febreru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170718160141/http://es.fifa.com/fifa-tournaments/statistics-and-records/u20worldcup/index.html|fechaarchivu=2017-07-18}}</ref> Coles mesmes, l'[[Seleición de fútbol sub-17 d'Arxentina|escoyíu xuvenil sub-17]] llogró xubir al podiu de la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17|Copa Mundial]] al llograr los terceros llugares nos mundiales de [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 1991|1991]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 1995|1995]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2003|2003]]. Amás de llegar a instancies de semifinales terminando na cuarta posición en [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2001|2001]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2013|2013]]. Arxentina ganó un total de 48 [[Títulos oficiales de seleiciones de fútbol|títulos internacionales oficiales sumando los consiguíos a nivel de seleiciones mayores y de xuveniles]], lo que la convierte na segunda seleición más gallardoniada nel mundu, detrás de Brasil. Grandes xugadores de la historia futbolística pasaron por esta seleición, ente los cualos destaquen el volante [[Diego Armando Maradona]] (consideráu como ún de los meyores xugadores de la historia, siendo escoyíu Meyor Xugador del [[Sieglu XX]] nuna votación realizada nel añu 2000 nel sitiu web de la [[FIFA]]), el delanteru [[Alfredo Di Stéfano]] (quien fuera presidente d'honor del [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] dende'l 5 de payares de 2000 hasta'l so fallecimientu en xunu de 2014, y escoyíu como ún de los cinco [[Meyor xugador del mundu según la IFFHS|Meyores Xugadores del Sieglu XX]] pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]<ref name="iffhs">{{cita web | títulu = IFFHS' Century Elections | url = http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-century.html | fechaaccesu = 18 d'avientu de 2007 | idioma = inglés}}</ref> y tamién por tolos ganadores del [[Balón d'Oru]] hasta 1999<ref name="balon">{{cita web | títulu = France Football's Football Player of the Century | url = http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc | fechaaccesu = 18 d'avientu de 2007 | idioma = inglés}}</ref>), el delanteru [[Mario Alberto Kempes]] ([[ Goliadores de la Copa Mundial de Fútbol máximo goliador del Mundial de 1978]], premiáu col [[Once d'Oru]] al meyor xugador d'[[Europa]] nesi mesmu añu<ref>{{cita web|url=http://www.deportevalenciano.com/2013/05/07/kempes-35-a%C3%B1vos-del-%C3%BAltimo-pichichi-del-valencia|títulu=Kempes, 35 años del postreru Pichichi del Valencia editorial=MediosDeportivos.com|fechaaccesu=21 de mayu de 2015}}</ref> y escoyíu pola [[IFFHS]] como'l 6ᵘ meyor xugador arxentín del [[sieglu XX]]<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-century.html#sampoy IFFHS -South America – Player of the Century – RSSSF]</ref>), y el delanteru [[Lionel Messi]] (máximu ganador del [[FIFA Balón d'Oru]] con cuatro trofeo, al que se-y debe cuntar unu más, yá que llogró'l postreru [[Balón d'Oru]], dau pola revista ''[[France Football]]'', antes de la unificación d'esti premiu col de [[Xugador Mundial de la FIFA]], producida en 2010<ref>http://www.mundodeportivo.com/20150112/balon-oro/balon-de-oro-2015-cristiano-ronaldo-sumir al club-de-los trés_54423207621.html</ref>). En marzu de 2007 algamó per primer vegada'l primer puestu nel [[Clasificación mundial de la FIFA|ranking FIFA]]. Aquella mención duró-y solo esi mes, anque n'ochobre de 2007 volvió allugase al tope de la clasificación hasta xunetu de 2008. Darréu, volvió algamar el primer llugar ente xunetu y ochobre de 2015, y dende abril de 2016 hasta marzu de 2017. == Historia == ==== Primer partíu ==== {{Partíos |deporte = fútbol |llocal = Uruguái |paísllocal = Uruguái |visitante = Arxentina |paísvisitante = Arxentina |resultáu = 2:3''' (2:2) |fecha = 17 de mayu de 1901 |estadiu = Riolo de Deportes del Albion |ciudá = [[Montevidéu]] |asistencia = n/d |color = G |refe = Horace W. Botting |golesllocal = [[Los hermanos Césped|Bolívar Verdes]] {{gol|26}}<br /> William C. Poole {{gol|28}} |golesvisitante = Guillermo E. Leslie {{gol|3}}<br /> Charles Edgard Dickinson {{gol|29}} {{gol|90}} |sucesu = |reporte = }} '''Uruguái:''' E.Sardeson (''[[Club Nacional de Football|Nacional]]''); C. B. Poole (cap.) (''Nacional''), E. Cardenal (''Nacional''), J. López (''[[Albion Football Club|Albion]]''), F. A. Cutler (''Nacional''), M. Ortiz Garzón (''Nacional''), J. Sardeson (''Nacional''), J. A. Morton (''Albion''), W. L. Poole (''Nacional''), A. F. Lodge (''Nacional'') y Bolívar Césped (''Nacional''). '''Arxentina:''' R. W. Rudd (''[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]]''), W. Leslie (''[[Quilmes Atlético Club|Quilmes]]'') y A. C. Addecot (''[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]]''), [[Andrés Arturo Mack|A. A. Mack]] (''[[Alumni Athletic Club|Alumni]]''), H. Rattcliff (''Belgrano''), E. L. Duggan (''Belgrano''), G. E. Leslie (''Lomas Athletic''), J. O. Anderson (cap.) (''Lomas Athletic''), S. O. Leonard (''Alumni''), Ch. E. Dickinson (''Belgrano Athletic'') y G. N. Dickinson (''Belgrano''). === Primeres décades (1901–1930) === ==== L'entamu ==== [[Ficheru:Argentina 1902.jpg|thumb|derecha|220px|L'equipu arxentín antes del so segundu partíu internacional vs. Uruguái, 27 de xunetu de 1902. Esta ye la primer semeya d'un equipu nacional.]] Arxentina xugó'l so primer partíu internacional el 16 de mayu de 1901 ante [[Seleición de Fútbol d'Uruguái|Uruguái]], en [[Montevidéu]], con trunfu 3-2. En [[Buenos Aires]] xugó per primer vegada'l 13 de setiembre de 1903 ante'l mesmu rival, y perdió 2-3. [[Ficheru:Argentina national team 1908.jpg|thumb|left|220px|Alliniación de 1908, usando la camiseta albiceleste.]] Mientres los sos primeros años d'esistencia, l'equipu nacional xugó namái partíos amistosos hasta 1905, cuando se celebró la primer edición de la [[Copa Lipton]]. Foi una copa entamada poles asociaciones de fútbol arxentino y uruguayu, que la so última edición foi xugada en 1992. El primer títulu oficial ganáu per Arxentina foi en 1906, ganando a Uruguái 2–0 en [[Montevidéu]].<ref>[http://www.rsssf.com/tablesl/lipton.html Copa Lipton 1905–1992 at RSSSF]</ref> Esi mesmu añu, Arxentina tamién xugó la [[Copa Newton]], otra competencia entamada por dambes asociaciones, ganando'l troféu en venciendo a Uruguái 2–1 en [[Buenos Aires]]. Nos años siguientes, Arxentina xugaba partíos namái contra equipos suramericanos una y bones les demás seleiciones alegaben que los viaxes yeren llargos y el desenvolvimientu de la [[primer guerra mundial]].<ref>[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7857%3Aseleccion-nacional-los empiezos&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226 "AFA: los empiezos (1901–1930)", AFA official site]</ref> Arxentina ganaría cuatro Copes Newton consecutives ente 1907 y 1911,<ref>[http://www.rsssf.com/tablesn/newton.html Copa Newton 1906–1976 at RSSSF]</ref> y cuatro Copes Lipton de 1906 a 1909. Dempués de delles victories uruguayes, Arxentina ganó les copes Lipton 1913, 1915 y 1916 y la Copa Newton 1916. En 1910 realizar na Arxentina la [[Copa Centenariu Revolución de Mayu]], un tornéu en conmemoración del [[Centenariu arxentín|centenariu]] de la [[Revolución de Mayu]]. Foi'l primer tornéu internacional de seleiciones en [[Suramérica]] en que participaron más de dos seleiciones nacionales.<ref>https://web.archive.org/web/20071006094315/http://www.si.clarin.com.ar/diario/2004/07/06/deportes/d-01015.htm Títulos, goles y maxa. Diariu Clarín, 2004.</ref> Primeramente, solo xugárense torneos internacionales ente les seleiciones d'Arxentina y {{sel|Uruguái}}, na [[Copa Newton]], la [[Copa Lipton]] o la [[Copa Honor Arxentino]]. Los albicelestes ganaron los sos 2 partíos y fueron campeones: ganaron 5 a 1 a {{sel|Chile}} y 4 a 1 a Uruguái y el goliador del tornéu foi'l delanteru de [[Rosario Central]] [[Harry Hayes]], con 3 tantos. Magar la primer edición oficial de la Copa América producir en 1916, hai quien dicen qu'esti tornéu bien pudo ser el primer Campeonatu Suramericanu. Esta guerra deportiva nun foi incluyida nel historial del certame suramericanu por non ser reconocida oficialmente pola CONMEBOL yá que esta entidá inda nun fuera fundada, fechu qu'asocedió en 1916.<ref>http://www.lanacion.com.ar/1905168-cinco-fechos-insolitos-de-la {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.lanacion.com.ar/1905168-cinco-fechos-insolitos-de-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} historia-de-la-copa-america</ref> ==== Les primeres Copes América (1916–1927) ==== [[Ficheru:Argentina national football team at the Campeonatu Sudamericano (1921).jpg|thumb|derecha|Equipu d'Arxentina campeón del [[Campeonatu Suramericanu 1921|Suramericanu de 1921]].]] En 1916, Arxentina celebró'l primer tornéu entamáu por [[CONMEBOL]], el Campeonatu Suramericanu (l'actual [[Copa América]]) xugáu en Buenos Aires y [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]] y ganáu por [[seleición nacional de fútbol d'Uruguái|Uruguái]]. El anfitrión más {{sel|Brasil}}, Chile y Uruguái fueron los únicos equipos qu'xugaron la competencia inaugural. Mientres esi tornéu Arxentina xugó trés partíos, ganando a Chile 6–0 y empatando con Brasil y Uruguái, que se convirtieron en campeones per diferencia de goles. L'equipu de la final foi: Isola, Díaz, Reyes, Martínez, Olazar, Badaracco, Heissinger, [[Alberto Ohaco|Ohaco]], H. Hayes, y. Hayes y [[Natalio Perietta|Perietta]].<ref>[http://www.rsssf.com/tables/16safull.html Southamerican Championship 1916 – RSSSF]</ref> Arxentina llogró trés subcampeonatos de [[Copa América]] nes primeres cuatro ediciones d'esti tornéu continental. En [[Campeonatu Suramericanu 1916|1916]], [[Campeonatu Suramericanu 1917|1917]] y [[Campeonatu Suramericanu 1920|1920]] foi segundu, detrás d'Uruguái, ente qu'en [[Campeonatu Suramericanu 1919|1919]] fuera tercer, quedando a tres puntos de diferencia del campeón, {{sel|Brasil}}. A partir de [[1921]] llegaríen los primeros ésitos oficiales p'Arxentina. La Seleición albiceleste ganó'l so primer títulu na [[Campeonatu Suramericanu 1921|Copa América de 1921]], celebrada en Buenos Aires. L'equipu ganó tolos partíos en disputa, ganando a Brasil, {{sel|Paraguái}} y Uruguái pa llograr seis puntos ensin goles recibíos. Los xugadores notables d'esi equipu fueron el porteru [[Américo Tesoriere]] y el delanteru [[Pedro Calomino]]. [[Julio Libonatti]] foi tamién el máximu goliador del tornéu.<ref>[http://www.rsssf.com/tables/21safull.html Southamerican Championship 1916 – RSSSF]</ref> Nos años siguientes, Arxentina saldria cuartu en [[Campeonatu Suramericanu 1922|1922]] y subcampeón en [[Campeonatu Suramericanu 1923|1923]], [[Campeonatu Suramericanu 1924|1924]] y [[Campeonatu Suramericanu 1926|1926]]. [[Ficheru:Gololimpicodeonzari.jpg|180px|thumb|left|Onzari anota'l gol olímpicu ante Uruguái en 1924.]] En 1924, Arxentina xugó un partíu amistosu contra Uruguái nel estadiu de [[Sportivo Barracas]]. Cuando namái se xugaren 15 minutos, el delanteru [[Cesáreo Onzari]] anotó un gol dende un [[Corner]], ensin que nengún otru xugador tocara la pelota antes d'anotar. Debíu al fechu de qu'Uruguái yera'l campeón olímpicu, esta obra llamábase "gol olímpicu". Esta denominación entá se sigue usando pa esti tipu de goles.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2004/10/02/deportes/d-07101.htm "El gol olímpicu cumple 80"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828034003/http://www.clarin.com/diario/2004/10/02/deportes/d-07101.htm |date=2009-08-28 }}, ''Clarín'', 2 October 2004</ref>El gol foi válidu una y bones [[FIFA]] regulara enantes los goles marcaos direutamente dende'l saque d'esquina, como fixo Onzari mientres esi partíu. Según el periódicu ''La Nación'', 52.000 aficionaos asistieron al xuegu que terminó con una victoria de l'Arxentina 2–1, onde l'equipu uruguayu abandonó'l campu faltando namái cuatro minutos pa xugar. Los xugadores arxentinos más tarde quexáronse del xuegu aspru de los uruguayos mientres el partíu, ente que los sos rivales tamién se quexaron de l'agresividá de los espectadores locales, quien-y refundiaron botelles a la fin del partíu.<ref>[http://canchallena.lanacion.com.ar/1181561-el gol-olimpico-cumple-85-anos "El gol olímpicu cumple 85 años"] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=gol-olimpico-cumple-85-anos "El gol olímpicu cumple 85 años" |2=http://canchallena.lanacion.com.ar/1181561-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, Canchallena.com, 2 October 2009</ref> [[Copa América 1925|En 1925, el Campeonatu Suramericanu]] foi realizáu per tercer vegada n'Arxentina, y la ''Albiceleste'' ganó'l so segundu títulu. L'equipu xugó cuatro partíos y permaneció invictu una vegada más, ganando a Paraguái y Brasil dos veces cada unu, incluyendo la victoria 4–1 contra Brasil con un hat-trick de [[Manuel Seoane]]. [[Ficheru:Arg vs urug 1927.jpg|thumb|left|Arxentina y {{sel|Uruguái}} nun partíu del [[Campeonatu Suramericanu 1927]] que concluyiría 3 a 2 pa los ''albicelestes''.]] Arxentina ganó otru títulu en 1927 llogrando'l [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu celebráu en Perú]]. L'equipu fixo una gran campaña, terminando invictu con tres victories sobre trés partíos xugaos. L'equipu nacional llogró una gran victoria sobre {{sel|Bolivia}} (7–1), depués superando a Uruguái por 3–2 y [[seleición de fútbol de Perú|al equipu llocal]] por 5–1 nel últimu partíu del tornéu. Foi'l tercer títulu suramericanu p'Arxentina. ==== Los Xuegos Olímpicos de 1928 y la Copa América de 1929 ==== [[Ficheru:Argentina football team Olympics 1928.jpg|thumb|derecha|220px|L'equipu que xugó la final de los Xuegos Olímpicos de 1928.]] En ganando 2 de les postreres 3 Copa América, Arxentina llegaba a los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928]] como una de les seleiciones favorites p'alzase col [[medaya d'oru|oro olímpicu]]. L'empiezu foi una goliada 11 a 2 ante {{sel|Estaos Xuníos}}. Darréu, esanició a {{sel|Bélxica}} con un 6 a 3, y en semifinales ganó a {{sel|Exiptu}} con un contundente 6 a 0. La final tenía de ser ante {{sel|Uruguái}}, que venía de ser campeona nos nos [[Xuegos Olímpicos de París 1924]]. Depués d'empatar 1–1, xugóse otru partíu desempate. Finalmente, los uruguayos ganaron a la albiceleste 2 a 1 y Arxentina llogró la [[medaya de plata]] con xugadores como [[Juan Evaristo]], [[Luis Monti]], [[Roberto Cherro]], [[Domingo Tarasconi]] y [[Adolfo Zumelzú]]. [[Ficheru:Argentinesquad1929.jpg|thumb|derecha|250px|Equipu d'Arxentina ganador del [[Campeonatu Suramericanu 1929]].]] Al equipu olímpicu sumáronse [[Mario Evaristo]] y [[Manuel Ferreira]] y en [[1929]], Arxentina ganó la so cuarta [[Copa América 1929|Copa América]]. Los albicelestes acoyeron una nueva edición del Campeonatu Suramericanu terminando invictu una vegada más, ganando a tolos sos rivales: [[seleición nacional de fútbol de Perú|Perú]] (3–0), {{sel|Paraguái}} (4–1) y {{sel|Uruguái}} (2–0) nel últimu partíu xugáu nel [[Vieyu Gasómetru]] de Buenos Aires. La mayoría de los xugadores que participaron nel equipu xugaríen p'Arxentina na primer Copa Mundial entamada pola FIFA un añu más tarde. ==== Primer Mundial de Fútbol de 1930: Finalista per primer vegada ==== [[Ficheru:Argentina 1930.jpg|thumb|izquierda|220px|Equipu arxentín nel partíu ante Méxicu nel Mundial de 1930.]] Un añu dempués, llegó'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1ᵘ Campeonatu Mundial de Fútbol]] n'Uruguái, y la albiceleste diría en busca de revancha por asoceder nos [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928]]. Tres el so debú mundialista el 15 de xunetu de 1930 venciendo a {{sel|Francia}} por 1-0, Arxentina foi dexando rivales nel so camín p'atopase na tan allampada final frente al local y buscar la vengación: 6-3 a {{sel|Méxicu}}, 3-1 a {{sel|Chile}} y 6-1 a {{sel|Estaos Xuníos}}. Aquella final tuvo enrarecida por un clima d'alta tensión, na que los visitantes sintiéronse más visitantes que nunca.<ref>{{cita web|títulu=La final del terror nel primer mundial de la historia|url=https://www.abc.es/20100610/archivu-historia-abc/mundial-uruguay-201006101222.html|editorial=ABC.es|fechaaccesu=22 de marzu de 2018}}</ref><ref>{{cita web|títulu=El rompimientu políticu ente Uruguái y Arxentina tres el Mundial de 1930|url=https://sports.vice.com/es_mx/article/mg8p53/el rompimientu-politico-ente-uruguay-y-argentina-tres-el mundial-de-1930|editorial=SportsVice|fecha=5 de mayu de 2016|fechaaccesu=22 de marzu de 2018}}</ref> [[Ficheru:URU-ARG 1930-FIN-CM.svg|thumb|Alliniación de la final del [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Mundial de 1930]], ante la anfitriona [[Uruguái]].]] Arxentina llega a la final de forma invicta, de la mesma, {{sel|Uruguái}} l'otru finalista, llega tamién d'igual forma ensin perder nengún duelu; el xuegu foi bien pareyu siendo que'l visitante dir con ventaya al descansu 1-2, pero nel complementu Uruguái llogró revertir la situación imponiéndose 4-2 nel marcador final. Un apináu [[estadiu Centenariu]] con 80 mil persones vio como Uruguái volvió vencer nel [[Clásicu del Río de la Plata]]. L'arxentín [[Guillermo Stábile]] foi'l goliador del tornéu con 8 tantos. === Ésitos y fracasos (1930–1974) === ==== Ausencia en mundiales y claru dominiu continental na Copa América ==== [[Ficheru:Guillermo Stábile en Huracán.jpg|thumb|left|200px|[[Guillermo Stábile]], máximu goliador del mundial de 1930 onde salió subcampeón, dirixó al escoyíu ente 1939 y 1958, siendo'l téunicu con más títulos na historia del escoyíu arxentín con 6 Copa América y un Campeonatu Panamericanu.]] A partir d'ellí empezaría un periodu d'ausencia d'Arxentina nes Copes del Mundu por desacertaes polítiques de manexu deportivu nes cualos interveníen los gobiernos de vez. En participando na [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Copa Mundial de 1934]] n'[[Italia]] con un equipu de segunda llinia y quedar rápido esaniciada en primer fase por {{sel|Suecia}} 3:2, Arxentina recién volvería a un Mundial en [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Suecia'58]] n'arrenunciando de participar por decisiones polítiques en 1938, 1950 y 1954. Arxentina nun participaría nos mundiales de [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Francia 1938]], la última antes de la [[segunda guerra mundial]], y [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|Suiza 1954]] argumentando que tenía d'alternase la organización de la copa ente suramericanos y europeos. La primer Copa del mundu dempués de la guerra foi la [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Copa Mundial de 1950]] celebráu en Brasil, pero Arxentina nun participó por cuenta de un conflictu en 1948 cola [[Confederación Brasilana de Fútbol]] porque nun dexó qu'un equipu brasilanu y otru arxentín xugaren un amistosu en Chile, a la que se sumó una [[El Dorado (fútbol)|fuelga de xugadores]] y l'éxodu de les sos principales figures como [[Alfredo Di Stéfano]] al fútbol de [[Colombia]]. Esto tamién provocó qu'Arxentina nun participara na [[Campeonatu Suramericanu 1949|Copa América de 1949]] entamada per Brasil, ente que por problemes económicos nun pudo faelo en [[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]] y [[Campeonatu Suramericanu 1953|1953]]<ref>[http://www.rionegro.com.ar/deportes-podiu/les ausencies-de-argentina-en-los campeonatos mundiales-FVRN_375527 "Les ausencies d'Arxentina nos mundiales"], ''rionegro.com.ar'', 25 May 2010</ref> Entá asina, Arxentina convertir nuna potencia rexonal al llograr les consagraciones nes [[Copa América|Copes América]] llograes en [[Campeonatu Suramericanu 1937|1937]] (so la direición téunica de [[Manuel Seoane]]), y en [[Campeonatu Suramericanu 1941|1941]], [[Campeonatu Suramericanu 1945|1945]], [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]], [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]], [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]], y [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]] (so la conducción de [[Guillermo Stábile]]) a les que se suman dos subcampeonatos en [[Campeonatu Suramericanu 1935|1935]] y [[Campeonatu Suramericanu 1942|1942]], y el tercer puestu en [[Campeonatu Suramericanu 1956|1956]]. En 1951, Arxentina xugó contra {{sel|Inglaterra}} per primer vegada y fueron derrotaos 2–1 nel [[Estadiu de Wembley (1923)|Estadiu de Wembley]]. Un segundu partíu xugar en Buenos Aires el 14 de xunu de 1953, onde Arxentina ganó 3–1, anque'l partíu causó grandes repercusiones n'Arxentina.<ref>[http://edant.clarin.com/diario/2003/05/14/d-05301.htm "Los 50 años del gol de Grillu a Inglaterra"], ''Clarín'', 14 May 2003</ref> ==== Los carasucias de 1957 y el desastre de Suecia 1958 ==== [[Ficheru:Carasucias.JPG|thumb|derecha|190px|''Los Carasucias'', na Copa América de 1957: [[Orestes Corbatta|Corbatta]], [[Humberto Maschio|Maschio]], [[Antonio Angelillo|Angelillo]], [[Enrique Sívori|Sívori]] y [[Osvaldo Héctor Cruz|Cruz]].]] L'equipu arxentín participante na Copa América de [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]] ye probablemente'l más recordáu d'esos años por cuenta de les sos xugadores espertos y l'estilu esquisitu de xuegu demostráu nel campu. Arxentina estrozó a {{sel|Colombia}} (8–2), [[seleición nacional de fútbol d'Ecuador|Ecuador]] (3–0), Uruguái (4– 0), Chile (6–2) y Brasil (3–0). L'equipu foi ganáu pol Perú nel últimu partíu, pero ganó'l tornéu por cuenta de qu'acabó primero nel so grupu. La llinia d'ataque, formada por [[Oreste Corbatta]], [[Humberto Maschio]], [[Antonio Valentín Angelillo|Antonio Angelillo]], [[Omar Sívori]] y [[Osvaldo Héctor Cruz|Osvaldo Cruz]], foi llargamente emponderáu daquella, siendo inda recordáu pelos medios de comunicación y los aficionaos al fútbol.<ref>[http://edant.clarin.com/diario/2007/04/03/deportes/d-04901.htm "Los Carasucias: la gloria cumple 50 años"], ''Clarín'', 3 April 2007</ref> Maschio foi'l máximu goliador con 9 tantos. Arxentina tornó a un mundial dempués de 24 años, más precisamente a la de [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] celebrada en Suecia. L'equipu sufrió l'ausencia de Maschio, Angelillo y Sívori (xugando na [[Serie A]] pero ensin convocar por Stábile pal tornéu<ref>[http://www.misionmundial.com.ar/historia/Bocha-Maschio-generacion-perdida_0_254974576.html "El Bocha Maschio y la xeneración perdida"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203002451/http://www.misionmundial.com.ar/historia/Bocha-Maschio-generacion-perdida_0_254974576.html |date=2013-12-03 }}, ''Misión Mundial'', 4 May 2010</ref>), que realizara actuaciones escepcionales en Lima un añu antes. Anque l'equipu formar con xugadores pervalibles, los títulos llograos enantes fixeron pensar que nun sería necesaria una gran preparación pa xugar el Mundial. La situación financiera de los clubes fixeron que'l gran equipu que ganó la Copa América de 1957 en Lima desarmárase rápido, una y bones los principales xugadores fueron tresferíos a [[Europa]], y en segundu llugar porque nun hubo demasiaos enfrentamientos con equipos europeos previu a la competencia mundial: namái en 1956 xugar con Checoslovaquia ya Italia en Buenos Aires, mientas que'l restu, fueron amistosos colos vecinos del continente. Los dirixentes y cuerpu téunicu conocíen pocu del fútbol europeo, y la falta d'esperiencia frente a les seleiciones europees se evidenció una vegada rematáu'l tornéu. Arxentina perdió ante [[seleición de fútbol d'Alemaña|Alemaña Federal]] 3-1 nel primer partíu y ganó ante [[seleición de fútbol d'Irlanda del Norte|Irlanda del norte]] nel segundu partíu. Arxentina foi finalmente cutida por [[seleición nacional de fútbol de Checoslovaquia|Checoslovaquia]] 6–1, una de les peores derrotes d'un equipu nacional nuna Copa del mundu y foi esaniciáu de la competencia. El mal desempeñu llamábase "'el desastre de Suecia'". Dempués de que l'equipu llegó a Buenos Aires, 10.000 persones esperaben nel [[Aeropuertu Internacional d'Ezeiza]] pa faltalos.<ref>[http://playfutbol.infobae.com/notas/653468-Arxentina-sufria-la-peor-derrota-en-un Mundial-El desastre-de-Suecia-1958.html "El desastre de Suecia 1958"], Playfutbol.com, 15 June 2012</ref> ==== Una pequeña revancha en 1959 y 1960 ==== Al añu siguiente d'aquel fracasu mundialista, llegó una pequeña revancha: el {{Sel|Brasil}} de [[Pelé]], [[Zagallo]], [[Didí]], [[Vavá]], [[Nilton Santos]], y otres tantes estrelles que venía de ser Campeón del Mundu en [[Suecia 1958]] xugó'l [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|Campeonatu Suramericanu de 1959]] n'Arxentina con tolos sos titulares. La última fecha definiría'l títulu ente arxentinos y brasilanos, una y bones dambos lideraben les posiciones con 10 y 9 puntos respeutivamente. Ante unes 85 mil persones (cola capacidá enchida) el [[4 d'abril]] nel [[Estadiu Monumental de Nuñez|Estadiu de River Plate]] xugóse'l postreru partíu definitoriu del tornéu ente los grandes rivales suramericanos. El partíu remató 1-1, con gol de [[Juan José Pizzuti|Pizzuti]] p'Arxentina y [[Pelé]] pa Brasil. Asina, col empate final, el títulu quedó en manes d'Arxentina, que volvió ganar una nueva [[Copa América]] ante la so xente, lo cual dexó-y alzar se col so docenu títulu continental. L'equipu foi entrenáu por un Triunviratu compuestu por [[Victorio Spinetto]], [[José Della Torre]] y [[José Barreiro]], sustituyendo a Guillermo Stábile tres les sos 19 años de permanencia na seleición nacional. Arxentina nun ganaría una Copa América hasta [[Copa América 1991|1991]], cuando l'equipu entrenáu por [[Alfio Basile]] llogró'l troféu en Chile. En 1959, [[José Manuel Moreno]] convertir n'entrenador d'Arxentina, anque nun pasó enforma tiempu col equipu. Sol so coaching, Arxentina xugó la [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Ecuador)|Campeonatu suramericanu n'Ecuador]], onde l'equipu ganó a Paraguái 4–2, empató colos anfitriones 1–1 y sufrió una gran derrota por 5–0 a manes d'Uruguái, anque l'equipu llogró una gran victoria de 4–1 contra Brasil con tres goles de [[José Sanfilippo]] nel últimu partíu. Una vegada rematáu'l tornéu extra, Moreno dexó'l so llugar y Guillermo Stábile empezó'l so 2ᵘ periodu como entrenador del equipu nacional d'Arxentina. Arxentina consiguió'l so primer títulu interconfederativo al conquistar el [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] de [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]], un tornéu entamáu pola [[Confederación Suramericana de Fútbol|CONMEBOL]] y la [[Concacaf]], nun intentu por unificar los dos confederaciones. Y anque nos siguientes años nun ganó la [[Copa América]], siguió demostrando supremacía a nivel continental, pero nun atopaba una fayadiza organización interna como p'afigurar esi potencial futbolísticu en [[Copa Mundial de Fútbol|Copes del Mundu]]. Esi mesmu añu l'equipu sufrió trés ganes en Brasil: dos d'elles na Copa Roca y la siguiente na Copa atlántica. Esi foi'l postreru partíu onde Arxentina foi entrenada por Stábile nel so segundu mandatu, siendo sustituyíu por [[Victorio Spinetto]]. En 1961, Arxentina empecipió una xira per Europa, xugando contra {{sel|Portugal}} (2:0), {{sel|España}} (0:2), {{sel|Italia}} (1:4), Checoslovaquia (3:3) y la {{sel|Xunión Soviética}} (0:0). Dempués d'un curtiu periodu de tiempu entrenáu por [[José D'Amico]], [[Juan Carlos Lorenzo]] fíxose cargu del equipu. Arxentina fixo un mal desempeñu nel [[Chile 1962|Mundial de 1962]], siendo derrotáu per Inglaterra (3–1) pa ser esaniciáu del tornéu en fase de grupos. ==== La Copa de les Naciones y l'escándalu de Rattín ==== Nel [[Campeonatu Suramericanu 1963]], Arxentina, siendo dirixíu por Horacio Torres, terminó terceru nel tornéu, anque l'equipu algamó importantes victories sobre Brasil (3 – 0), Ecuador y Colombia, pero perdió en [[Seleccion de futbol de Bolivia|Bolivia]] y Perú. Esi mesmu añu, Arxentina tamién foi ganada per Brasil na Copa Roca. [[Ficheru:Seleccion argentina 1964.jpg|thumb|derecha|270px|L'equipu que ganó la Copa de les Naciones]] En 1964, Arxentina ganó la [[Copa de les Naciones]], un tornéu entamáu pola [[Confederación Brasilana de Fútbol]] pa conmemorar el so 50 aniversariu. Arxentina participó nel campeonatu col debú de [[José María Minella]] como téunicu, xunto con Brasil, Inglaterra y Portugal. Depués llamada «una pequeña Copa del mundu», la Copa de les Naciones considérase «el primer gran títulu» ganáu pola Arxentina.<ref>{{Cita web |url=http://www.osclassicos.com/2000/01/el-primer-gran-titulo-argentino.html |títulu="El primer gran título argentino" by Juan Carlos Ballinari |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120701032556/http://www.osclassicos.com/2000/01/el-primer-gran-titulo-argentino.html |fechaarchivu=2012-07-01 }}</ref> L'equipu remaneció invictu ganando tolos partíos xugaos, con un gran 3–0 sobre Brasil.<ref>[http://www.elgrafico.com.ar/coberturas-historicas/1964-argentina-en--la-copa-de-las-naciones.php "Argentina en la Copa de las Naciones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206111132/http://www.elgrafico.com.ar/coberturas-historicas/1964-argentina-en--la-copa-de-las-naciones.php |date=2013-02-06 }}, ''[[El Gráfico]]'' website</ref> La victoria sobre Brasil foi bien emponderada polos medios de comunicación por cuenta de que los brasilanos nun perdíen como llocales dende'l [[Maracanazo]], en 1950.<ref>[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=3860:Copa%20de%20las%20Naciones%201964 Copa de las Naciones 1964 nel sitiu web de la AFA]</ref> Arxentina remató'l tornéu ensin goles recibíos. [[Ficheru:Argentina 1966 rattin.jpg|thumb|izquierda|230px|[[Antonio Rattín]] (#10) foi espulsáu pol árbitru Kreitlein nel partíu contra Inglaterra (1966).]] Arxentina, inda entrenada por Minella, clasificó pa la [[Copa Mundial de la FIFA 1966|Copa Mundial de 1966]] celebrada n'Inglaterra. Tres esti llogru, Minella dexó l'equipu, siendo sustituyíu interinamente por [[Osvaldo Zubeldía]]. [[Juan Carlos Lorenzo]] fíxose cargu de la escuadra, empezando la so segunda esperiencia nel equipu nacional. Arxentina debuta nel grupu 2 de la Copa del mundu, ganando a [[seleición nacional de fútbol d'España|España]] por 2–1, empatando contra Alemaña Federal 0 – 0 y ganando contra {{sel|Suiza}} por 2–1, clasificando pa los cuartos de final onde l'equipu foi ganáu pol equipu anfitrión 1–0. Foi un partíu polémicu onde'l centrocampista [[Antonio Rattín]] foi espulsáu pol árbitru alemán [[Rudolf Kreitlein]] acusando insultos, a pesar de que l'árbitru nun falaba español. Rattín taba tan indignáu cola decisión, creyendo que l'árbitru yera partidariu d'Inglaterra, que se negó a dise. Como una manera d'amosar el so disgustu, sentóse na alfombra colorada acutada n'esclusiva pa la [[Reina d'Inglaterra]]. Finalmente tuvo que ser escoltáu del campu por dos policíes y como señal final de disgustu, engurrió'l banderín británicu del córner antes de ser escoltáu fora. Esti incidente, y otros qu'arrodien el mesmu xuegu, empezó la rivalidá duradera ente dambos equipos nacionales, anque per otra parte, dexó la institución de tarxetes marielles y coloraes nel fútbol, una solución escurrida por FIFA dempués de la chispa qu'activa l'incidente. Anque Arxentina nun tuvo una gran actuación, los xugadores fueron bien recibíos pol ensame n'[[Ezeiza]], en parte debíu al incidente con Rattín y l'alfombra de la reina, onde'l mesmu Rattín más tarde diz que «nun sabía ónde se sentara».<ref name=transition>[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7861%3Ala-transicion-hacia-la-organizacion&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226 |La transición hacia la organización», sitiu web de la AFA: Historia de la Seleición Argentina]</ref> ==== La non clasificación a Méxicu '70 ==== El siguiente pasu pal equipu foi'l [[Campeonatu Suramericanu 1967]], realizáu per Uruguái. Arxentina, dirixida por [[Jim Lópes]], fixo una bona campaña, ganando cinco sobre seis partíos en xuegu, siendo derrotáu namái pol equipu anfitrión y terminó segundu. Mientres 1967 y 1969, l'[[Asociación del Fútbol Arxentín]] nomó cinco entrenadores distintos a la seleición nacional: [[Carmelo Faraone]] (dirixó dos partíos), [[Renato Cesarini]] (5), [[José María Minella]] (8), [[Humberto Maschio]] (4) y [[Adolfo Pedernera]] (4). Nesos años, Arxentina xugó una serie de partíos amistosos, la mayoría d'ellos siendo equipos suramericanos y unos pocos equipos europeos. En 1969, Arxentina empezó la clasificación pa la [[Copa Mundial de la FIFA 1970|Copa Mundial de 1970]] sol mandu de Pedernera. L'equipu nacional compartió'l so grupu con Bolivia y Perú, perdiendo los dos primeros partíos xugaos como visitante. Anque Arxentina ganó'l próximu partíu (contra Bolivia, 1–0), l'empate 2-2 contra Perú nel últimu partíu (xugáu en [[La Bombonera]]) dexó que l'equipu peruanu fuera ún de los representantes suramericanos na Copa del mundu, eliminando a Arxentina.<ref name=transition /><ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/classicfootball/stories/classicqualifiers/news/newsid=735385.html |títulu="El día que Perú enmudeció a La Bombonera", FIFA official site |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120925052714/http://es.fifa.com/classicfootball/stories/classicqualifiers/news/newsid=735385.html |fechaarchivu=2012-09-25 }}</ref> Hasta la fecha, esta sigue siendo la única vegada qu'Arxentina nun pudo calificar pa una Copa del Mundu. Esti mal rindimientu sigue siendo consideráu como una de les mayores frustraciones d'Arxentina na so historia.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-40394-2004-08-31.html "A 35 años de un fatídico empate contra los peruanos", ''Página/12''], August 31, 2004</ref> ==== Mundial d'Alemaña de 1974 ==== Dempués de la frustración de 1969, la AFA nomó a [[Juan José Pizzuti]], que ganara la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] con [[Racing Club]] trés años antes, como entrenador de la seleición nacional. Pizzuti dirixó mientres trés años, nel qu'Arxentina xugó dellos xuegos amistosos contra equipos suramericanos, incluyendo'l títulu de Copa Roca 1971. En 1972, Arxentina foi convidada a xugar la Copa Independencia de Brasil, onde l'equipu nun llogró bonos resultaos. [[Ficheru:Perfumo cruyff 1974.jpg|thumb|derecha|200px|[[Roberto Perfumo]] col capitán de la seleccion holandesa [[Johan Cruyff]].]] Dempués de la Copa Independencia, Pizzuti foi sustituyíu por [[Omar Sívori]], el xugador más notable de la Copa América 1957. La clasificación pa la [[Copa Mundial de la FIFA 1974|Copa Mundial de 1974]] empezó en setiembre de 1973, onde Arxentina compartió'l so grupu con Bolivia y Paraguái. Bolivia solía xugar en [[La Paz]], onde los xugadores arxentinos sufrieron la falta d'osíxenu y otros efeutos causaos por [[Mal de monte|el mal d'altor]]. Pa evitar entueyos, Sívori decide preparar un equipu pa xugar n'altitú. Siguiendo les sos instrucciones, [[Miguel Ignomiriello]], el so númberu 2, llevó a munchos xugadores a [[Tilcara]] por que se aclimataren a l'altitú.<ref>[http://decelesteyblanco.blogspot.com.ar/2008/03/la-seleccin-pantasma.html "Histories Albicelestes: La Seleición Pantasma" by Eduardo Cántaru]</ref><ref>[http://www.diariouno.com.ar/edimpresa/nota.php?id=209363 "Esi equipu pantasma", ''Diariu Unu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015173356/http://www.diariouno.com.ar/edimpresa/nota.php?id=209363 |date=2013-10-15 }}, 3 April 2009</ref>Arxentina ganó'l partíu 1–0. Esi equipu foi moteyáu ''la seleición pantasma'' por cuenta de la falta d'organización esistente na AFA nesi momentu, lo que significó que los medios de comunicación nun pudieren llograr información sobre l'equipu mientres la so permanencia en Tilcara. Años dempués, [[Mario Kempes]] reveló que los mesmos xugadores teníen qu'entamar dellos partíos amistosos pa consiguir dineru pa mercar comida porque l'asociación escaecer d'ellos por completu.<ref>''Matador: Biografía de Mario Kempes'', by Federico Chaine, Carena Editors, 2003 - {{ISBN|8487398685}}</ref><ref>[http://desdeeltablon.blogspot.com.ar/2009/04/de-memoria-la-seleccion-pantasma.html "La Seleición Pantasma", Dende'l Tablón] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1="La Seleición Pantasma", Dende'l Tablón |2=http://desdeeltablon.blogspot.com.ar/2009/04/de-memoria-la-seleccion-pantasma.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>Arxentina ganó los otros xuegos contra Bolivia y Paraguái (4–0 y 3–1 respeutivamente, dambos en Buenos Aires), finalmente clasificando pa la Copa del mundu. Dempués de clasificar pa la Copa Mundial de 1974, Sívori foise y foi sustituyíu por [[Vladislao Cap]]. Con un nuevu entrenador, una vegada más, Arxentina fixo un mal desempeñu nun mundial. Fueron ganaos per Polonia por 3 – 2, siguíu por un empate 1–1 con Italia. Nel últimu partíu de la primer ronda, Arxentina ganó a {{sel|Haití}} 4–1, llogrando la clasificación a la segunda ronda, onde l'equipu perdió ante los [[Países Baxos]] de [[Johan Cruyff]] por 4-0 y Brasil por 2-1, terminando con un empate 1 – 1 ante [[Alemaña Democrática]]. Arxentina terminó postrera nel grupu y octava na tabla xeneral. === Era Menotti (1974–1982) === [[Ficheru:César Luis Menotti.jpg|thumb|derecha|170px|César Luis Menotti, DT de l'Arxentina que ganó la Copa del Mundu de 1978.]] ==== En busca de nuevos talentos ==== El probe desempeñu n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Alemaña 74]] y la designación d'Arxentina como sede de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Copa del Mundu de 1978]] obligó a la AFA a realizar cambeos nel fútbol arxentino. David Bracuto foi nomáu Presidente de la AFA en 1974 y ufiertó-y a [[César Luis Menotti]] el cargu d'entrenador, que Menotti aceptó so delles condiciones, que los xugadores arxentinos menores de 25 años nun tienen de ser vendíos a clubes estranxeros.<ref>[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7862%3Aseleccion-prioridá-numbero-1&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226 "Seleición, prioridad número unu", AFA website]</ref>Menotti empezó a percorrer y esplorar tol país, club per club, en busca de nuevos valores. Formó d'esta manera un escelente plantel con figures como [[Ubaldo Fillol|Fillol]], [[Daniel Passarella|Passarella]], [[Alberto Tarantini|Tarantini]], [[Daniel Bertoni|Bertoni]], [[Jorge Olguín|Olguín]], [[Leopoldo Jacinto Luque|Luque]], [[Daniel Valencia|Valencia]], [[René|Houseman]], [[Osvaldo Ardiles|Ardiles]] y [[Mario Kempes|Kempes]] ente otros grandes xugadores. Menotti debutó'l [[12 d'ochobre]] de [[1974]] nun partíu amistosu contra [[seleición nacional de fútbol d'España|España]]. Arxentina empezó una llarga preparación pa la [[Copa Mundial de la FIFA 1978|Copa Mundial de 1978]] que s'agospiaría na tierra natal per primer vegada, xugando partíos amistosos y torneos. Mientres esos años, Arxentina xugó un total de 33 partíos. L'añu 1977 foi tamién el debú internacional de [[Diego Maradona]], que xugó per primer vegada a los 16 años contra [[seleición nacional de fútbol d'Hungría|Hungría]]. El partíu celebrar en Buenos Aires con una gran victoria p'Arxentina por 5–1.<ref>[http://edant.clarin.com/diario/2007/02/27/um/m-01371213.htm "A 30 años del debú de Maradona na Seleición"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302103823/http://edant.clarin.com/diario/2007/02/27/um/m-01371213.htm |date=2017-03-02 }}, ''Clarín'', 27 February 2007</ref> Arxentina tamién xugó la edición de la [[Copa América 1975]], onde per primer vegada nun tenía una sede fixa. Tolos partíos fueron xugaos en cada país al traviés del tornéu. Arxentina debutó goliando a Venezuela 5-1 y 11-0 pero perdió ante Brasil nos dos partíos (2–1 y 1–0). Brasil clasificó a la siguiente etapa y l'equipu foi esaniciáu. En 1978, empezaron los preparativos finales pa la Copa del Mundu, xugando dellos partíos contra equipos suramericanos y europeos. Anque Maradona yera consideráu ún de los meyores xugadores del mundu, Menotti nun lo incluyó na llista definitiva pal tornéu. Delles fontes afirmen que la [[Procesu de Reorganización Nacional|Xunta Militar]] que gobernó l'Arxentina nesi entós indució a Menotti pa incluyir al centrocampista de River Plate, [[Norberto Alonso]] en llugar de Maradona, y que Menotti casi ensin dulda sabía que'l prodixosu talentu de 17 años d'edá nun sería capaz de remanar la inmensa presión y atención nel mayor eventu deportivu de la historia Arxentina. Sicasí, otros periodistes afirmen qu'había demasiaos mediocampistes ofensivos.<ref>{{Cita web |url=http://www.eblog.com.ar/4318/maradona-y-el |títulu=mundial-%C2%B478/ "Maradona y el Mundial 78" |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220331092921/http://www.eblog.com.ar/4318/maradona-y-el |fechaarchivu=2022-03-31 }}</ref> ==== Campeón del Mundu en casa: el Mundial d'Arxentina de 1978 ==== {{AP|arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1978}} [[Ficheru:Argentina1978.jpg|thumb|200px|Arxentina nel so primer partíu, ante Hungría]] Arxentina finalmente debutó'l [[2 de xunu]] de [[1978]] contra [[Hungría]], ganando 2–1. Depués ganó a Francia por 2–1 nel segundu xuegu y clasificó pa la segunda ronda, anque l'equipu perdió ante Italia por 1–0, terminando segundu nel grupu A. Na segunda ronda, Arxentina asitiar nel grupu 1 compartiendo con [[Brasil]], [[Polonia]] y [[Perú]]. Nel primer partíu, Arxentina venció a Polonia 2–0, dambos goles de Mario Kempes. El siguiente xuegu foi contra la potencia de Brasil na que'l xuegu terminó con un empate 0–0. El postreru partíu yera ante la seleición peruana. Arxentina y Brasil llegaben colos mesmos puntos (3) anque la verdeamarelha con mayor diferencia de gol. Brasil ganó'l so partíu ante Polonia por 3:1. Con esta resultáu terminaba con 5 puntos y +5 de diferencia de gol. Arxentina debía, pa llegar a la final, ganar el so partíu con una ventaya de 4 goles más que'l so rival, yá que tenía una diferencia de gol de +2. Increíblemente los locales llograron imponese a Perú por 6:0 y clasificase asina a la final. La naturaleza de la victoria d'Arxentina alimentó rumores de que'l partíu foi iguáu.<ref name="Kuper2011">{{cita llibru|autor=Simon Kuper|títulu=Football Against The Enemy|url=https://books.google.com/books?id=7VHezB6iI1sC&pg=PT199|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|date=21 de xunetu de 2011|publisher=Orion|isbn=978-1-4091-3785-6|pages=199–}}</ref> [[Ficheru:ARG-NED 1978-06-25.svg|thumb|Alliniación de la final del [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Mundial de 1978]], ante [[Holanda]].]] Esa gran victoria sobre Perú dexó a Arxentina xugar la final ante [[Seleición de fútbol de los Países Baxos|Holanda]]. El [[25 de xunu]] de 1978, nel [[Estadiu Monumental Antonio Vespucio Liberti|Estadiu Monumental]] en Buenos Aires, Arxentina xugó la so segunda final de la Copa del mundu. Mario Kempes dio a Arxentina la delantrera nel minutu 38, pero l'equipu holandés foi capaz de responder nel minutu 82 pa empatar 1:1. El xuegu foi a tiempu suplementariu y Mario Kempes una vegada más dio a los arxentinos la ventaya y [[Daniel Bertoni]] amestó otru gol que selló la victoria pa l'Arxentina 3:1, que se convirtió nel segundu equipu suramericanu en ganar la Copa del mundu na so tierra natal. Kempes non yá foi'l xugador más notable del equipu, sinón tamién el goliador del tornéu con seis goles. Asina, la Seleición Arxentina cortaba una racha de 18 años ensin el llogru d'un títulu oficial de la so seleición absoluta, una y bones l'últimu llogru d'esa índole fuera nel [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Campeonatu Panamericanu 1960]]. ;Plantía {|cellspacing=0 cellpadding=0 class="references-small" style="background:#FFFFFF; border:1px #E30013 solid; width:100%" |width=100% align=left valign=top| * '''Arqueros''': 3 [[Héctor Baley]], 5 [[Ubaldo Fillol]], 13 [[Ricardo La Volpe]]. * '''Defenses''': 6 [[Américo Gallego]], 7 [[Luis Galván]], 11 [[Daniel Killer]], 15 [[Jorge Mario Olguín|Jorge Olguín]], 17 [[Miguel Uviéu]], 18 [[Rubén Pagnanini]], 19 [[Daniel Passarella]], 20 [[Alberto Tarantini]]. * '''Mediocampistes''': 1 [[Norberto Alonso]], 2 [[Osvaldo Ardiles]], 8 [[Rubén Galván]], 12 [[Omar Larrosa]], 16 [[Oscar Ortiz]], 21 [[José Daniel Valencia|José Valencia]], 22 [[Ricardo Villa]]. * '''Delanteros''': 4 [[Daniel Bertoni]], 9 [[René Houseman]], 10 [[Mario Kempes]], 14 [[Leopoldo Luque]] * '''Entrenador''': [[César Luis Menotti]]. |} ==== Dempués del ésitu ==== Dempués del ésitu de la Copa del mundu, Menotti siguió como entrenador y Arxentina xugó un partíu amistosu como preparación pa la [[Copa América 1979]]. Maradona anotó'l so primer gol na seleición mayor contra {{sel|Escocia}} en [[Glasgow]], onde Arxentina ganó 3–1.<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/20121116192842/http://blogsdeteaydeportea.com/contenidos/940-a-30-anos-del-primer-gol-de-maradona.html "A 30 años del primer gol de Maradona", DeporTEA], 2 June 2009</ref>En 1979, Arxentina participó na [[Copa América 1979]]. L'equipu compartió'l so grupu con Brasil y Bolivia, dambos ganaron a Arxentina. Arxentina ganó'l segundu partíu a Bolivia 3–0, pero empató con Brasil 2–2 nel últimu partíu y foi esaniciáu del tornéu. El puntu culminante foi la [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979]] llograda pol [[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina|equipu sub-20]] en [[Tokiu]]. L'equipu, tamién entrenáu por Menotti, ganó'l tornéu con Maradona y [[Ramón Díaz]] como los líderes y los xugadores más destacaos de la escuadra. El tornéu foi tamién el primer campeonatu oficial que xugó Maradona nun equipu nacional. Por cuenta de que Arxentina nun precisaba clasificase pa la próxima Copa del mundu por ser el campeón vixente, l'equipu nacional xugó una serie de partíos como preparación pa la competición. En 1980 nun hubo torneos oficiales polo que l'equipu percorrió Europa y tamién entamó xuegos amistosos en delles de les ciudaes más importantes d'Arxentina como [[Mar del Plata]], [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] y [[Mendoza (Arxentina)|Mendoza]]. Arxentina participó nel [[Copa d'Oru de Campeones Mundiales|Mundialín]], un tornéu auspiciado per Uruguái en conmemoración del 50 aniversariu del primer tornéu de la Copa del Mundu, onde l'equipu ganó a Alemaña Federal y empató con Brasil pa ser esaniciáu na primer fase. ==== Mundial d'España de 1982 ==== [[Ficheru:Arg1982 v Brazil.jpg|thumb|derecha|180px|Xugadores arxentinos post gana frente al so archirrival Brasil.]] En 1982 Arxentina viaxó a España pa participar nel [[Copa Mundial de la FIFA 1982|Mundial 1982]] ente qu'Arxentina lluchaba na [[Guerra de Malvines]] col Reinu Xuníu dempués de la invasión a les [[Islles Malvines]], ordenáu pol Presidente de facto [[Leopoldo Galtieri]] el 2 d'abril. L'alliniación basar nel equipu de 1978 cola incorporación de Diego Maradona (que ganara un títulu nacional xugando nun nivel altu) y Ramón Díaz. L'equipu llegó a España como un gran favoritu pa ganar la Copa. Arxentina debutó con una derrota 1–0 ante [[seleición nacional de fútbol de Bélxica|Bélxica]] en [[Barcelona]]. Había tensiones internes dientro del campu ente los xugadores más vieyos y más nuevos, y esto causó problemes. Sicasí, l'equipu recuperar al ganar a Hungría (4–1) y [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] (2–0) llogrando la clasificación pa la siguiente etapa. Na segunda ronda, Arxentina compartió grupu con Italia y Brasil, siendo derrotáu por dambos (3–1 y 2–1) y esaniciáu del campeonatu. Maradona nun pudo amosar les sos habilidaes mientres el tornéu, sufriendo'l duru xuegu de rivales (especialmente'l de [[Claudio Gentile]] nel xuegu contra Italia). Eventualmente sería espulsáu pol árbitru dempués de patiscar al xugador brasilanu [[João Batista da Silva|Batista]] na vería.<ref>[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=7863%3Aúne-alegria-y-un golpe inesperáu&catid=181%3Aseleccion-nacional&Itemid=226 "Una allegría y un golpe inesperáu (1979/1982)", AFA official website]</ref><ref>[https://www.marca.com/reportajes/2010/04/espana_1982/2010/04/19/seccion_01/1271693378.html "Maradona foi mundialista per primer vegada n'España" by Javier Estepa], ''Marca''</ref>Otros xugadores que tuvieron fueron [[Juan Barbes]], [[Gabriel Calderón]] (del equipu ganador del campeonatu xuvenil), [[Patricio Hernández]], [[Julio Olarticoechea]], [[Enzo Trossero]] y [[Jorge Valdano]]. El fracasu na Copa del Mundu causó que Menotti dexara'l so puestu. A pesar de les males actuaciones, l'equipu nacional algamó dos títulos mundiales (mayor y sub 20) mientres los nueve años con Menotti como direutor téunicu. Esa foi la primer vegada qu'Arxentina entamó y llevó a cabu un trabayu al llargu plazu con oxetivos claros y serios.<ref>{{Cita web |url=http://www.la-redo.net/grandes-tecnicos-arxentinos-cesar-luis-menotti-78056/ |títulu="Grandes téunicos arxentinos: César Menotti" – LaRedó.net |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121020114724/http://www.la-redo.net/grandes-tecnicos-argentinos-cesar-luis-menotti-78056/ |fechaarchivu=2012-10-20 }}</ref><ref>[http://www.elgrafico.com.ar/2012/07/04/C-4330-historias-intereses-y-estadisticas-de-la-seleccion-tras-sus-primeros-900-partidos.php "Histories, intereses y estadístiques de la Seleición, tres los sos primeros 900 partíos"] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1="Histories, intereses y estadístiques de la Seleición, tres los sos primeros 900 partíos" |2=http://www.elgrafico.com.ar/2012/07/04/C-4330-historias-intereses-y-estadisticas-de-la-seleccion-tras-sus-primeros-900-partidos.php |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, ''[[El Gráficu]]'', June 2012</ref> === Era Bilardo (1982–1990) === [[Ficheru:Narigón Bilardo 1986.jpg|thumb|left|170px|Carlos Bilardo, el DT de la seleición arxentina ganadora de la Copa del Mundu de 1986.]] ==== Camín a Méxicu ==== Pa sustituyir a Menotti, la AFA escueye a [[Carlos Salvador Bilardo]], que ganara'l [[Campeonatu de primer División 1982 (Arxentina)|Metropolitanu 1982]] con [[Estudiantes de La Plata]]. Bilardo yera famosu pol so perfeccionismu y obsesión cola táutica y la estratexa del xuegu, que llamó l'atención tantu de siguidores como críticos. La era de Bilardo empezó en mayu de 1983 con un empate 2–2 con Chile en [[Santiago de Chile|Santiago]]. Poco dempués Arxentina xugó la [[Copa América 1983]], el primer tornéu oficial con Bilardo. L'equipu foi esaniciáu na primer ronda con 3 empates (2 con [[seleición nacional de fútbol d'Ecuador|Ecuador]] y un 0–0 con Brasil), ganando'l so únicu partíu 1–0 a Brasil en Buenos Aires. L'equipu foi formáu por futbolistes puramente de la [[Primer División d'Arxentina]], siendo dalgunos d'ellos los arqueros [[Ubaldo Fillol]] y [[Nery Pumpido]], los defensores [[Néstor Clausen]], [[José Luis Brown]], [[Enzo Trossero]], [[Julio Olarticoechea]] y [[Roberto Mouzo]]; los mediocampistes [[Claudio Marangoni]], [[Jorge Burruchaga]], [[Alejandro Sabella]] y [[José Daniel Ponce]]; y los delanteros [[Ricardo Gareca]] y [[Alberto Márcico]]. Dempués de la Copa América, Arxentina viaxó a [[Calcuta]] pa xugar la [[Copa Nehru]], y depués xugó una serie d'amistosos antes de les eliminatories a la [[Copa Mundial de fútbol de 1986|Copa Mundial de 1986]] en Méxicu. L'equipu fixo una xira esitosa n'Europa onde ganó los trés partíos xugaos, incluyendo un 3–1 contra Alemaña Federal en [[Düsseldorf]]. En mayu de 1985, Arxentina xugó'l so primer partíu de clasificación contra {{sel|Venezuela}}, ganando 3–2 de visitante. Arxentina ganó trés partíos consecutivos, a Colombia (3–1 en Bogotá, 1–0 en casa) y Venezuela (3–0 de llocal) pero perdió ante Perú 1–0 en [[Lima]] nun partíu onde'l mediocampista peruanu [[Claudio Reyna]] marcó a Maradona con escesiva asperez, anque nun foi amonestado pol árbitru.<ref>[http://tn.com.ar/deportes/hazanas/a-27-anos-de-la marca personal-a-maradona-reyna-sigue-siendo-idolo-en-peru_270462 "A 27 años de la marca personal a Maradona"] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=marca personal-a-maradona-reyna-sigue-siendo-idolo-en-peru_270462 "A 27 años de la marca personal a Maradona" |2=http://tn.com.ar/deportes/hazanas/a-27-anos-de-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, [[Toa Noticies|TN]], 10 September 2012</ref><ref>[http://www.terra.com/espdep/articulo/html/fox239751.htm "Maradona nun escaez a Luis Reyna"], ''[[Terra Networks|Terra]]'', 4 May 2006</ref> Arxentina xugó'l postreru partíu de les eliminatories contra Perú en Buenos Aires. L'equipu visitante ganaba por 2–1 clasificando pa Méxicu, pero nos últimos minutos del partíu una recordada xugada de [[Daniel Passarella]] remató col tantu de [[Ricardo Gareca]] señaló'l 2–2 definitivu que-y dexó a Arxentina ser ún de los cuatro representantes suramericanos en Méxicu.<ref>[http://edant.ole.com.ar/notas/2009/10/10/dellos/02015800.html "Passarella dicíame que'l gol yera so", ''Olé''], 9 October 2009</ref> A pesar de que dirixó al equipu a una nueva clasificación pa una Copa del mundu, Bilardo foi criticáu pelos medios de comunicación que se centraron nel baxu nivel del equipu mientres el procesu. Dellos periodistes tamién acusaron a Bilardo de xugar defensivamente, dexando tras l'históricu afitáu arxentín de pases curtios y regates según el so puntu de vista. '' [[Clarín (diariu)|Clarín]]'' , el diariu más popular d'Arxentina, foi ún de los opositores más duros del DT, y el mesmu Bilardo declaró que Clarín llamó al Presidente de la AFA [[Julio Grondona]] pa pidi-y que despidiera al entrenador.<ref name=eltiempo>[http://canchallena.lanacion.com.ar/1508493-bilardo-el tiempu-diome-la-razon "Bilardo: El tiempu diome la razón" – CanchaLlena.com] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=tiempu-diome-la-razon "Bilardo: El tiempu diome la razón" – CanchaLlena.com |2=http://canchallena.lanacion.com.ar/1508493-bilardo-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, 19 September 2012</ref> Antes de la Copa del mundu, Arxentina percorrió Europa perdiendo con {{sel|Francia}} (ún de los favoritos pa ganar la Copa) y {{sel|Noruega}} y ganando a {{sel|Israel}} por 7–2.<ref>[http://muyfutbol.com/35227/equipos-historicos-argentina-campeon-del-mundo-1986-la congoxa-que-precedio-a-la gloria/ "Arxentina campeón del Mundu 1986, la congoxa que precedió a la gloria", Bien Futbol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025231603/http://muyfutbol.com/35227/equipos-historicos-argentina-campeon-del |date=2012-10-25 }}, 27 June 2012</ref> ==== Bicampeón del Mundu: el Mundial de Méxicu de 1986 ==== {{AP|arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1986}} [[Ficheru:Argentina x corea 1986.JPG|thumb|250px|Arxentina antes del xuegu contra Corea en Méxicu 1986. Enriba: [[Sergio Batista|Batista]], [[José Luis Cuciuffo|Cuciuffo]], [[Oscar Garré|Garré]], [[Nery Pumpido|Pumpido]], [[José Luis Brown|Brown]], [[Oscar Ruggeri|Ruggeri]] y [[Diego Armando Maradona|Maradona]]. Embaxo: [[Jorge Burruchaga|Burruchaga]], [[Ricardo Giusti|Giusti]], [[Claudio Borghi|Borghi]] y [[Jorge Valdano|Valdano]].]] Arxentina entró na [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Mundial de 1986]] cola esperanza puesta casi puramente na so máxima estrella d'esi momentu, Diego Maradona. Arxentina foi asitiada nel grupu A xunto a {{sel|Italia}}, {{sel|Bulgaria}}, y [[seleición de fútbol de Corea del Sur|Corea del Sur]]. Nel primer partíu, Arxentina pudo vencer a Corea del Sur 3–1. El segundu partíu foi contra Italia, un oponente más duru. Italia tomó la delantrera nel minutu 6, pero Diego Maradona respondió nel minutu 34. El xuegu terminó más tarde con un empate 1–1. El postreru partíu foi contra Bulgaria, que resultó nuna victoria 2–0; polo tanto Arxentina pasó a la siguiente ronda siendo la primera nel grupu. Arxentina entró nos octavos de final contra Uruguái en [[Puebla]]. El xuegu de temperamentu caliente terminó nuna victoria 1–0 p'Arxentina. De siguío, Arxentina treslladar a los cuartos de final, xugando ante Inglaterra nel [[Estadiu Azteca]] en [[Ciudá de Méxicu]]. El xuegu empezó bien uniformemente, con dambos equipos consiguiendo posibilidaes de marcar. La primer metá terminó cola Arxentina teniendo la mayoría de la posesión pero incapaz de marcar pola defensa dura inglesa. Seis minutos dempués de la segunda metá, Maradona anotó un polémicu gol nel qu'usó la so mano; una vegada rematáu'l partíu, Maradona llamar "''[[La mano de Dios]]''", almitiendo explícitamente la infraición. La xugada empezó con un error defensivu de [[Steve Hodge]], que pasó la pelota incorreutamente de nuevu al so porteru, [[Peter Shilton]]. Nesi momentu, Maradona siguía cola so carrera, algamó'l balón primeru y anotar col so puñu esquierdu. Dempués del gol, Maradona miró al árbitru por una fraición de segundu antes d'empezar el so festexu, y al velo dubiosu animó a los sos compañeros d'equipu a que lo abrazaren por que el árbitru convalidar. Cuatro minutos dempués d'esa xugada, Maradona anotó un gol que la xente llamó ''"[[Gol del Sieglu|El gol del sieglu]]''" debíu al esfuerciu individual de Maradona, quien empezó la so carrera detrás de la llinia de metá de cancha, pasó cuatro mediocampistes ingleses (regatió al mediocampista [[Terry Butcher]] dos veces) y regatió alredor de Shilton, finalmente anotando'l gol que dexó a Arxentina ganar el partíu, 2–1. Esa victoria foi bien celebrada debíu non yá a la rivalidá ente dambos equipos, sinón qu'Arxentina perdiera la guerra de les Malvines a manes del [[exércitu británicu]] cuatro años antes.<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/classicfootball/matches/match=392/index.html |títulu="La maxa de Maradona balta a Inglaterra" – FIFA.es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121024013819/http://es.fifa.com/classicfootball/matches/match=392/index.html |fechaarchivu=2012-10-24 }}</ref> [[Ficheru:ARG-FRG 1986-06-29.svg|thumb|left|Alliniación de la final del [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Mundial de 1986]], ante [[Alemaña]].]] [[Ficheru:Maradona cup azteca.jpg|thumb|derecha|225px|Diego Maradona alzando'l troféu nel Estadiu Azteca de la Ciudá de Méxicu.]] Nes semifinales, Arxentina ganó a Bélxica 2–0 nel Estadiu Azteca p'avanzar a la [[Final de la Copa Mundial de Fútbol de 1986|final]] contra Alemaña Federal. Depués Arxentina ganó'l partíu final, xugáu nel Azteca colo que ganó'l so segundu títulu de la Copa Mundial. [[José Luis Brown]] abrió'l marcador p'Arxentina, depués l'equipu aumentó la diferencia con un gol de [[Jorge Valdano]]. Alemaña reaccionó colos goles de [[Karl-Heinz Rummenigge]] y [[Rudi Völler]], qu'igualaron el xuegu en 2–2. Namái tres minutos más tarde del gol de Völler, [[Diego Armando Maradona]] recibió'l balón nel mediu del campu arrodiao de rivales y ensin casi posibilidaes de xuegu, llogró magistralmente penerar un pase a [[Jorge Burruchaga]] quien marcó'l gol ganador nel minutu 83, dando a Arxentina una victoria de 3–2 sobre Alemaña. Sacáronse seis tarxetes marielles nesti partíu, lo que foi una cifra récor hasta la [[Final de la Copa Mundial de Fútbol de 2010|final de 2010]]. Otru datu interesáu: este ye l'únicu partíu en Mundiales nel cual Arxentina ganó-y a Alemaña, el restu fueron empates o victories pa los xermanos. Arxentina permaneció invictu nesta Copa, ganando cinco sobre seis partíos en disputa. Maradona xugó a un nivel superlativu,<ref>{{Cita web |url=http://www.notasdefutbol.com/alemania-2006/mexico-86-el |títulu=mundial-de-maradona "Mexico 86, el mundial de Maradona", Notes de Fútbol |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120718005021/http://www.notasdefutbol.com/alemania-2006/mexico-86-el |fechaarchivu=2012-07-18 }}</ref><ref>''[[El Gráfico]] Especial'' #47: "Maradona, El Más Grande"</ref> como lo fixera nel mundial sub 20 de 1979 liderando a l'Arxentina al títulu. Maradona foi'l goliador del equipu con cinco goles, amás de ganar la [[Copa Mundial de la FIFA # Gold boot|Bota d'Oru]] como'l meyor xugador del tornéu.<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210625170814/https://www.fifa.com/classicfootball/awards/golden/award=gba/idcup=17/pastcupawards.html |fechaarchivu=2021-06-25 |url=https://www.fifa.com/classicfootball/awards/golden/award=gba/idcup=17/pastcupawards.html |títulu=FIFA awards 1982–2010}}</ref>Otros xugadores importantes pal equipu yeren los defensores [[José Luis Brown]] y [[Oscar Ruggeri]], los volantes [[Héctor Enrique]] y [[Jorge Burruchaga]] y el delanteru [[Jorge Valdano]]. L'equipu na final foi: [[Nery Pumpido]], Brown, [[José Luis Cuciuffo]], Ruggeri, [[Julio Olarticoechea]]; [[Ricardo Giusti]], [[Sergio Batista]], Enrique, Burruchaga; Maradona, Valdano. ;Plantía {|cellspacing=0 cellpadding=0 class="references-small" style="background:#FFFFFF; border:1px #E30013 solid; width:100%" |width=100% align=left valign=top| * '''Porteros''': 15 [[Luis Islas]], 18 [[Nery Pumpido]], 22 [[Héctor Miguel Zelada|Héctor Zelada]]. * '''Defenses''': 5 [[José Luis Brown]], 6 [[Daniel Passarella]], 8 [[Néstor Clausen]], 9 [[José Luis Cuciuffo]], 13 [[Oscar Garré]], 19 [[Oscar Ruggeri]]. * '''Centrocampistes''': 2 [[Sergio Batista]], 3 [[Ricardo Bochini]], 4 [[Claudio Borghi]], 7 [[Jorge Burruchaga]], 10 [[Diego Maradona]], 12 [[Héctor Enrique]], 14 [[Ricardo Giusti]], 16 [[Julio Olarticoechea]], 20 [[Carlos Daniel Tapia|Carlos Tapia]], 21 [[Marcelo Trobbiani]]. * '''Delanteros''': 1 [[Sergio Almirón]], 11 [[Jorge Valdano]], 17 [[Pedro Pasculli]]. * '''Entrenador''': [[Carlos Salvador Bilardo]]. |} Dempués de ganar la Copa del mundu, los xugadores dir de vacaciones y Arxentina nun xugó un partíu hasta 1987, cuando una nueva edición de la [[Copa América 1987|Copa América]] foi xugada. El tornéu camudó'l so formatu, volviendo a un anfitrión únicu onde Arxentina foi escoyida. Arxentina formó un equipu con un amiestu de xugadores de lligues europees y locales. L'equipu debutó con un empate 1–1 contra Perú, depués venció a Ecuador 3–0. En semifinales, Arxentina perdió ante Uruguái (que sería'l campeón) 1–0 en Buenos Aires y xugó el partíu pol tercer puestu, perdiendo con Colombia 2-1 quedando nel cuartu puestu. A finales de 1987, Arxentina xugó contra Alemaña Federal (el rival de 1986) ganando 1–0 nel [[Estadiu José Amalfitani]]. En 1988, l'equipu xugó la [[Copa de les Cuatro Naciones]], perdiendo ante la Xunión Soviética (4–2) y Alemaña Federal (1–0). Arxentina dirixóse darréu a Australia pa xugar la [[Copa d'Oru del Bicentenariu d'Australia]], onde l'equipu nun tuvo un bon desempeñu, con una victoria contra [[seleición de fútbol d'Arabia Saudita|Arabia Saudita]] y una gran gana ante [[seleición de fútbol d'Australia|l'equipu llocal]] (4–1). De regresu a Arxentina, l'equipu empezó la so preparación pa la [[Copa América 1989]], celebrada en Brasil. Arxentina clasificó pa la segunda ronda en venciendo a Chile y Uruguái (dambos 1 – 0) y dos empates con Ecuador y Bolivia (dambos 0 – 0). Na fase final, Arxentina perdió ante Brasil y Uruguái (dambos 2 – 0) y namái empató con Paraguái (0 – 0). Arxentina quedó tercera ensin ganar un partíu y ensin goles anotaos nesta ronda. Dellos xugadores del equipu fueron Pumpido, Brown, Ruggeri, Clausen, Cuciuffo, Burruchaga, Maradona, Enrique, Giusti (toos ellos campeones del mundu en 1986), [[Claudio Caniggia]], [[Abel Balbo]], [[Luis Islas]], [[Roberto Sensini]], [[Gabriel Calderón]], [[Néstor Gorosito]] y [[Pedro Troglio]]. ==== Finalistes otra vegada: Mundial d'Italia de 1990 ==== Arxentina foi a la [[Copa Mundial de fútbol de 1990|Copa Mundial de 1990]] clasificáu como'l campeón vixente. Antes de la Copa del mundu, l'equipu xugó dellos partíos ensin bonos resultaos: Arxentina perdió con Méxicu (0–2) y Escocia (0–2), ganando namái ún de los cinco partíos xugaos (a Israel, escoyíu de nuevu pa ser el postreru rival antes del tornéu como en 1986). Amás, Jorge Valdano (ún de los xugadores más importantes mientres la Copa del mundu 1986) entrenó arduamente pa tar en bones condiciones físiques pa la Copa, pero Bilardo decidió nun incluyilo na llista definitiva de xugadores. A eso, Valdano dixo, "Nadé al traviés del océanu y afogué na vera."<ref>[http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-378474-dos-anos-seleccion-colombia-tendra-un-gran-equipu Interview to Valdano] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Interview to Valdano |2=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo-378474-dos-anos-seleccion-colombia-tendra-un-gran-equipu |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} at Colombian newspaper ''[[El Espectador (periódicu)|El Espectador]]'', 30 September 2012</ref> Arxentina finalmente debutó nel partíu inaugural en [[San Siro]] en [[Milán]], siendo derrotáu por {{sel|Camerún}} (1–0). Esta resultancia causó una gran sorpresa n'Arxentina<ref>[http://www.generaccion.com/usuarios/20284/sorpresa-mundial-italia-1990-camerun-vence-argentina-1-0 "Sorpresa en Mundial Italia 1990: Camerún vence a Arxentina" – Generacion.com], 8 June 2010</ref> y nel mundu, yá que los africanos yeren una seleición desconocida pol ambiente futboleru y Arxentina yera la vixente campeona del mundu. Arxentina ganó'l so segundu partíu contra la Xunión Soviética 2-0 (onde el porteru titular [[Nery Pumpido]] foi gravemente mancáu, siendo sustituyíu por [[Sergio Goycochea]] pal restu del tornéu), y empató 1–1 con {{sel|Rumanía}} nel últimu partíu de la primer ronda, dambos xugaos en [[Nápoles]], onde Maradona xugó pal [[S.S.C. Napoli|Napoli]] na [[Serie A]]. L'equipu clasificó a la segunda ronda, onde s'enfrentó a Brasil nel [[Stadio delle Alpi]] en [[Turín]], nun partíu onde Brasil xugó muncho meyor qu'Arxentina, colos delanteros [[Müller (futbolista)|Müller]] y [[Careca]] disparando repetidamente al arcu pero faltando'l gol y Arxentina (con Maradona en mala traza físicu) oponiendose a la ofensiva brasilana mientres la primer metá que terminó 0–0, con un públicu marcadamente contrariu (recordemos la rivalidá norte- sur n'Italia). Na segunda metá, Brasil nun foi tan persistente como lo fuera mientres los primeros 45 minutos, polo qu'Arxentina aprovechó la situación. Con nueve minutos de partíu, Maradona tomó'l balón nel centru del campu, regatiando a trés oponentes y fixo un pase precisu, con ''"cañu"'' incluyíu a un xugador brasilanu, a [[Claudio Caniggia]] quien avanzó col balón y marcó el gol dempués de regatiar al porteru [[Claudio Taffarel]]. Arxentina ganó'l partíu 1–0, esaniciando per primer vegada a la so archirrival nuna Copa del mundu. Esi partíu sigue siendo consideráu pelos medios de comunicación y los fans como ún de los momentos más notables d'Arxentina.<ref>[http://www.mundialsudafrica.com/partíos-memorables-argentina-1-brasil-0-italia-1990/ "Partíos memorables: Arxentina 1-Brasil 0"]</ref><ref>[http://www.goal.com/es-ar/slideshow/375/1/cinco-victories-memorables-sobre-brasil "Cinco victories memorables sobre Brasil" by Jonatan Fabbian at Goal.com]</ref> Pal so partíu de cuartos de final en [[Florencia]], Arxentina esanició a {{sel|Yugoslavia}} nun escitante tanda de [[penaltis]],<ref>[https://www.nytimes.com/1990/07/01/sports/world-cup-90-argentina-beats-yugoslavia.html "Arxentina beats Yugoslavia"], ''[[The New York Times]]'', 1 July 1990</ref> con Goycoechea convirtiéndose nun héroe dempués de detener tres tiros, incluyendo los dos últimos.<ref name=goyco>[http://playfutbol.infobae.com/notas/676284-Nacia-Sergio-Goycochea-el-gran-heroe-de-los-penaltis-en-Italia-1990.html "Nacía Sergio Goycochea, el gran héroe de los penaltis n'Italia 1990", Play Futbol], 17 October 2012</ref> Maradona erró'l so tiru, un escurrimientu raru; nun puntu, Arxentina taba detrás de los yugoslavos, pero l'escepcional porteru Goycoechea caltuvo a Arxentina nel tornéu. Arxentina avanzó a semifinales onde xugó contra Italia en Nápoles. El anfitrión local yera consideráu'l favoritu pa ganar el partíu porque'l so delanteru [[Salvatore Schillaci]] yera'l goliador del tornéu (concediéron-y la Bota d'Oru y el Balón d'Oru nel final del tornéu) y l'Arxentina tenía munchos xugadores mancaos, Maradona ente ellos (xugó col so todíu esquierdu infiltráu). Sicasí, Arxentina fixo la so meyor actuación na Copa del Mundu y el partíu remató 1–1 dempués de 90 minutos. Con cero goles en tiempu extra, el xuegu foi a una tanda de penaltis onde Goycoechea foi l'héroe otra vegada, deteniendo los disparos de [[Roberto Donadoni]] y [[Aldo Sele]] pa unviar a Arxentina a la so cuarta final de Copa del mundu. [[Ficheru:FRG-ARG 1990-07-08.svg|thumb|Alliniación de la final del [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Mundial de 1990]], nuevamente ante [[Alemaña]].]] Na final, l'Arxentina xugó ante Alemaña Federal, entrenada pol ex-xugador [[Franz Beckenbauer]]. Caniggia taba suspendíu por un partíu dempués de recibir una tarxeta mariella nel partíu contra Italia asina qu'él nun podría xugar la final. Alemaña llegó a la final como'l gran favoritu, una y bones l'equipu amosara un estilu de xuegu eficaz y precisu, a diferencia d'Arxentina, que (cola esceición del xuegu con Italia) nun tuviera bones actuaciones anteriores. Amás, los futbolistes alemanes taben en bones condiciones ente que los xugadores arxentinos llegaron a la final con delles mancadures, incluyendo a Maradona que siguía precisando infiltraciones nel so todíu esquierdu. El xuegu resultó ser violentu, brutal y de mal temperamentu, particularmente de los arxentinos. Alemaña xugó meyor, pero namái pudo anotar un gol a los 83 minutos por una falta dudosa según l'árbitru mexicanu [[Edgardo Codesal]], quien axudicó a Alemaña un penalti polo que creyó, yera una falta de [[Roberto Sensini]] contra [[Rudi Völler]]. El fallu foi polémicu, y foi fuertemente aldericada polos xugadores arxentinos. [[Andreas Brehme]] convirtió'l penal pa dar al equipu d'Alemaña Federal el so tercer títulu mundial.<ref>[http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=260625&IdxSeccion=0 "El discutiniu alemán sobre'l penal na final d'Italia 90"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130126095653/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=260625&IdxSeccion=0 |date=2013-01-26 }}, ''Infobae'', 16 June 2006</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.geofutbol.com/2008/10/26/final-italia-1990-alemania-1-0-arxentina/ |títulu="Final Italia 1990: Alemaña 1-0 Arxentina" -GeoFutbol.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220331092923/http://www.geofutbol.com/2008/10/26/final-italia-1990-alemania-1-0-arxentina/ |fechaarchivu=2022-03-31 }}</ref> El campeón 1986 nun pudo repitir les altes actuaciones realizaes cuatro años antes, ente les que destaca Maradona, que xugó tol tornéu mancáu. Otros xugadores, incluyendo Ruggeri y Burruchaga, xugaron en condiciones similares por cuenta de una mancadura.<ref>[http://canchallena.lanacion.com.ar/1280063-alemania-esi vieyu-y-queríu-enemigu "Alemaña, esi vieyu y queríu enemigu" by Daniel Arcuchi, CanchaLlena] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=vieyu-y-queríu-enemigu "Alemaña, esi vieyu y queríu enemigu" by Daniel Arcuchi, CanchaLlena |2=http://canchallena.lanacion.com.ar/1280063-alemania-esi |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, 29 June 2010</ref>El xugador más destacáu d'Arxentina foi Sergio Goycochea, quien inda ye recordáu pola so destacada actuación nos penaltis.<ref>[https://www.marca.com/reportajes/2010/04/italia_1990/2010/04/29/seccion_01/1272539952.html "Goycoechea, el parapenalties del Mundial" por Carlos Jurado], ''[[Marca.com|Marca]]''</ref> === Era Basile (1990–1994) === [[Ficheru:Alfio Basile 2012.jpg|thumb|derecha|190px|Alfio Basile, DT de l'Arxentina ganó les Copes América 1991 y 1993, la Copa Confederaciones 1992 y la Copa Artemio Franchi 1993.]] Dempués de la Copa del Mundu, Bilardo arrenunció, teniendo en cuenta que la so dómina terminara, al igual que Diego Maradona, anunciando que'l mundial de 1990 fuera'l so últimu tornéu.<ref name=recambiu>{{Cita web |url=http://muyfutbol.com/36561/equipos-historicos-argentina-1991-la |títulu=era-post-maradona-y-un empiezu-auspicioso/ "La era post Maradona y un empiezu auspicioso", MuyFutbol |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130618105830/http://muyfutbol.com/36561/equipos-historicos-argentina-1991-la |fechaarchivu=2013-06-18 }}</ref> [[Alfio Basile]] foi anunciáu como'l so reemplazu. El nuevu entrenador empezó'l so mandatu convencíu de que la nueva era va llegar con xugadores nuevos al equipu, polo que na so mayoría llamó a futbolistes que taben xugando na Primer División arxentina en llugar de futbolistes del estranxeru, siquier per primer vegada. Arxentina amosó un xuegu vistoso y contundente. Apaecieron nel equipu xugadores nuevos como [[Diego Simeone]], [[Leonardo Rodríguez]], [[Gabriel Batistuta]]. [[Darío Franco]], y [[Fernando Redondo]] (ente otros) que s'entemecieron con dalgunos d'esperiencia que siguíen de la era Bilardo, como [[Oscar Ruggeri]], [[Sergio Goycochea]], [[José Basualdo]], y [[Claudio Caniggia]], ente otros. Arxentina debutó con Basile nel banquín en febreru de 1991, ganando a Hungría 2–0 en [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]]. L'equipu nacional xugó dellos partíos amistosos y torneos tales como la Copa [[Stanley Rous]], onde l'Arxentina empató 2–2 con Inglaterra nel estadiu de Wembley (dempués de perder 0-2 na primer metá). En marzu, Diego Maradona dio positivu una prueba de drogues en [[cocaína]] n'Italia, siendo suspendíu por 15 meses.<ref>[http://noticias.universia.cl/en-portada/noticia/2011/03/17/800146/doping-maradona-da-positivo.html "Doping de Maradona da positivu"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706070933/http://noticias.universia.cl/en-portada/noticia/2011/03/17/800146/doping-maradona-da-positivo.html |date=2012-07-06 }}, 17 March 2011</ref><ref>[http://espaciodeportes.com/historias-negras-del-futbol-doping-positivo-de-maradona/ "Histories negras del fútbol: Doping positivo de Maradona", Espacio Deportes], 6 April 2010</ref> ==== Campeones d'América depués de 32 años ==== 1991 foi tamién l'añu en qu'Arxentina xugó'l so primer campeonatu oficial con Basile, la [[Copa América 1991|Copa América celebrada en Chile]]. Arxentina ganó'l so 13ª copa dempués de 32 años, con una gran actuación nel campu. L'equipu debutó con un 3–0 frente a Venezuela, depués ganó al local Chile 1–0, dempués tuvo una actuación sobresaliente con un 4–1 sobre Paraguái en Concepción, y cerró el so grupu con una victoria 3-2 ante Perú. Na fase final, la ''albiceleste'' algamó un gran 3–2 sobre Brasil, depués empató 0–0 con Chile y ganó a Colombia 2–1 nel xuegu final, ganando la Copa por cuenta de los 5 puntos que conquistó. Arxentina ganó'l tornéu invictu, ganando seis de siete partíos. [[Gabriel Batistuta]] foi'l goliador de la Copa con seis goles. Amás de Batistuta, Sergio Goycochea, [[Leonardo Astrada]], Claudio Caniggia, [[Diego Simeone]] (que llevaba la camiseta númberu 10), [[Dario Franco]] y [[Leonardo Rodríguez|Leo Rodríguez]] fueron dalgunos de los xugadores más destacaos de l'Arxentina.<ref name=recambiu /> ==== Campeones de la primer Copa Confederaciones ==== En 1992, Arxentina ganó'l tornéu amistosu [[Copa Kirin]] (ganando a {{sel|Xapón}} y [[seleición nacional de fútbol de Gales|Gales]]). N'ochobre, l'equipu l'equipu ganó'l derechu de participar no que foi la primer [[Copa Confederaciones]] por ser campeones d'América. Los equipos qu'integraríen el tornéu fueron [[Seleición de fútbol d'Arabia Saudita|Arabia Saudíta]], que yera la vixente campeona asiática amás de ser el país anfitrión, Arxentina, trunfadora na [[Copa América 1991]]; [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]], campeón de la [[Copa d'Oru de la Concacaf 1991]], y {{sel|Costa de Marfil}}, ganadora de la [[Copa Africana de Naciones 1992]].<ref name=Manu>{{cita noticia|nome=Manu|apellíos=Albarrán|títulu=Copa Confederaciones 2013: un tornéu nacíu de los petrodólares|url=http://noticias.lainformacion.com/deporte/futbol/copa-confederaciones-2013-un tornéu nacíu-de-los-petrodolares_AgvAGLaYJWYRvy3o3oi484/|obra=lainformacion.com|fecha=12 de xunu de 2013|fechaaccesu=22 de xunu de 2013}}</ref> Arxentina allegaba al tornéu como gran favorita, con una seleición qu'incluyía a los meyores xugadores del país: [[Gabriel Batistuta]], [[Leonardo Rodríguez]], [[Claudio Caniggia]], [[Diego Simeone]], [[Sergio Goycoechea]], [[Oscar Ruggeri|Óscar Ruggeri]] y [[Fernando Redondo]] dixeron presente, ente otros.<ref>{{cita web|títulu=Llista del equipu d'Arxentina|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/saudiarabia1992/teams/team=43922/index.html|fechaaccesu=27 de xunu de 2013|obra=[[FIFA]]}}</ref> El conxuntu albiceleste atopábase somorguiáu nun periodu destacáu nel que llegó a xugar hasta trenta partíos consecutivos ensin conocer la derrota.<ref name=FIFA>{{cita web|títulu=Arabia Saudita 1992: Arxentina festexa nel primer tornéu|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/saudiarabia1992/index.html|fechaaccesu=27 de xunu de 2013|obra=FIFA}}</ref> El seleccionador, [[Alfio Basile]], utilizó la competición como preparación pa la [[Copa América 1993]] y pa la fase eliminatoria del [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Mundial d'Estaos Xuníos de 1994]].<ref name=Terra>{{cita noticia|nome=José Luis|apellíos=Rivera|títulu=Copa Rei Fahd, antecedente históricu de la Confederaciones|url=http://deportes.terra.com/futbol/copa-confederaciones/copa-rei-fahd-antecedente-historico-de-la confederaciones,a297ce7c7253f310VgnVCM4000009bcceb0aRCRD.html|obra=Terra|fecha=12 de xunu de 2013|fechaaccesu=20 de xunu de 2013}}</ref> L'Arxentina ganó la Copa con tranquilidá. Asina, na [[Copa Rei Fahd 1992]] (que darréu sería la [[Copa Confederaciones]]), el conxuntu albiceleste ganó fácilmente a {{sel|Costa de Marfil}} 4–0 na semifinal y a [[Seleición de fútbol d'Arabia Saudita|Arabia Saudíta]] 3–1 na final. ==== Campeones de la Copa Artemio Franchi y un nuevu títulu na Copa América ==== El 24 de febreru de 1993, Maradona tornó al equipu cuando Arxentina xugó la [[Copa Artemio Franchi]] contra [[seleición nacional de fútbol de Dinamarca|Dinamarca]] en [[Mar del Plata]]. Arxentina ganó 5–4 en [[tanda de penaltis]] dempués d'un 1–1.<ref>[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=3901:Copa%20Artemio%20Franchi%201993 Artemio Franchi Cup details at AFA website]</ref> Esi mesmu añu, l'equipu nacional tamién xugó la [[Copa América 1993|Copa América realizada n'Ecuador]], ganando'l so segundu títulu suramericanu consecutivu. Maradona volviera al fútbol dempués de ser suspendíu pero Basile nun lo llamó pa la competencia, asina que Simeone usó l'emblemáticu 10 otra vegada. Arxentina empató los partíos contra Méxicu y Colombia (dambos 1–1) y ganó a Bolivia 1–0 pa pasar a la siguiente etapa. Arxentina primero esanició a Brasil per segunda vegada consecutiva, (6–5 al traviés de penaltis dempués d'un empate 1–1), depués Colombia de la mesma manera (6–5 en penaltis), llegando a la final contra Méxicu, que l'equipu ganó 2–1, con dos goles de Batistuta. Arxentina algamó'l so decimocuartu títulu, ganando namái dos partíos nos 90 minutos, el restu en tiempu extra o penaltis.<ref>[http://www.geofutbol.com/2008/11/19/final-copa-america-1993-argentina-2-1-mexico/ "Final Copa América 1993", GeoFutbol]</ref> Esta ye la última Copa América qu'Arxentina ganó hasta la fecha.<ref>[http://www.diariouno.com.ar/edimpresa/2011/07/04/nota276212.html "La última Copa América p'Arxentina: 1993", Diariu Unu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202233631/http://www.diariouno.com.ar/edimpresa/2011/07/04/nota276212.html |date=2013-12-02 }}, 4 July 2011</ref>Dalgunos de los xugadores que participaron nel equipu fueron Goycochea, Ruggeri, Batistuta, Franco, Simeone, [[Fernando Redondo]] y [[Luis Islas]]. ==== Mundial d'Estaos Xuníos de 1994 ==== Darréu dempués de la Copa América, Arxentina tuvo que xugar les eliminatories pa la [[Copa Mundial de la FIFA 1994|Copa Mundial de 1994]], celebrada nos Estaos Xuníos. L'equipu compartió grupu con Colombia, Paraguái y Perú. Arxentina ganó los dos primeros partíos como visitante a Perú (1–0 en Lima) y Paraguái (3–1 n'[[Asunción]]) pero perdió ante Colombia 2–1 en [[Barranquilla]]. Asina la Seleición perdió la racha que se caltuvo en 33 partíos invicta,<ref>[http://www.infobae.com/2013/02/18/697042-basile-debutaba-la-seleccion-su-primer-y-casi-perfectu-ciclu-como-dt Infobae. Basile debutaba na Seleición, nel so primer y 'casi perfectu' ciclu como DT] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Infobae. Basile debutaba na Seleición, nel so primer y 'casi perfectu' ciclu como DT |2=http://www.infobae.com/2013/02/18/697042-basile-debutaba-la-seleccion-su-primer-y-casi-perfectu-ciclu-como-dt |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> siendo al día de güei, el tercer invictu más llargu de la historia a nivel seleiciones.<ref>[[Récores de fútbol#Seleiciones]]</ref> En Buenos Aires, Arxentina ganó a Perú 2–1, empató con Paraguái 0–0 y sufrió una derrota catastrófica de manes de Colombia [[Partíu de clasificación Arxentina-Colombia pa la Copa Mundial de Fútbol 1994|5–0]] el [[5 de setiembre]] de [[1993]] nel estadiu Monumental. Convertir na derrota más grande del equipu nacional dende'l 6-1 del mundial 1958 ante Checoslovaquia, y la so peor derrota como llocal. Colombia (con grandes xugadores como [[Carlos Valderrama]], [[Freddy Rincón]], [[Faustino Asprilla]] y [[Leonel Álvarez]]) non yá ganó les eliminatories invicta, sinón qu'unvió a Arxentina a xugar el repechaje contra'l representante d'[[Oceanía]] pa consiguir un llugar pal mundial.<ref>[http://www.elgrafico.com.ar/0000/00/00/C-995-colombia-93.php "Colombia 93"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512064932/http://www.elgrafico.com.ar/0000/00/00/C-995-colombia-93.php |date=2013-05-12 }}, ''[[El Gráficu]]''</ref> La revista deportiva más importante d'Arxentina, ''[[El Gráficu]]'', entró en "llutu" con una portada dafechu negra cola única lleenda: "''Vergüenza''" qu'espresó l'espolín y l'humildación dempués de la derrota.<ref>[http://www.elgrafico.com.ar/edicion_impresa.php?fh=1&tipu_edicion=1#anchorTapa ''El Gráficu'' #3857, 7 September 1993] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''El Gráficu'' #3857, 7 September 1993 |2=http://www.elgrafico.com.ar/edicion_impresa.php?fh=1&tipu_edicion=1 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://damepelota.wordpress.com/2008/09/05/15-arxentina0-colombia5/ "A 15 años d'Arxentina 0-Colombia 5" by Pablo Lisotto] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1="A 15 años d'Arxentina 0-Colombia 5" by Pablo Lisotto |2=http://damepelota.wordpress.com/2008/09/05/15-arxentina0-colombia5/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, 5 September 2008</ref> Arxentina tuvo que xugar dos partíos contra Australia pa ganar un llugar na Copa del Mundu. Basile pidió-y a Maradona que volviera porque l'equipu precisar pa clasificar pa la Copa. Foi una negociación complicada pola "llucha d'egos" ente l'astru y otros integrantes del equipu, Maradona aceptó y voló a [[Sydney]] col restu del equipu.<ref>[http://playfutbol.infobae.com/notas/671999-Basile--y-pedia-al-10-volver-a-la-Seleccion-pa-clasificar-al Mundial-94.html "Basile pidía-y al '10' volver a la Seleición", PlayFutbol], 23 September 2012</ref> Arxentina xugó'l primera partíu'l 31 d'ochobre de 1993 que terminó 1–1 (goles d'[[Abel Balbo]] y [[Aurelio Vidmar]]). El segundu partíu foi en Buenos Aires, onde l'equipu nacional ganó 1–0 (gol de Batistuta) clasificando finalmente pa la Copa del Mundu.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-168711-2011-05-24.html "Un café rápido y a la Xusticia"], ''[[Página/12]]'', 24 May 2011</ref> Arxentina xugó dellos partíos amistosos como preparación. L'equipu perdió ante Brasil 0–2 pero venció a [[seleición nacional de fútbol de Marruecos|Marruecos]] 3–1 en [[Salta (Arxentina)|Salta]] ya Israel 3–0 en [[Ramat Gan]]. Arxentina debutó nel campeonatu con una paliza a {{sel|Grecia}} 4–0 en [[Boston]], con un Hat-trick de Batistuta. Maradona tamién marcó'l tercer gol d'Arxentina, que sería'l so últimu gol nuna Copa del mundu. L'equipu xugó'l so segundu partíu contra {{sel|Nixeria}} otra vegada en Boston, que ganó por 2–1 (2 goles de Caniggia). A la fin del partíu, Arxentina convertir nuna de les favorites pa ganar el tornéu, debíu al estilu de xuegu d'ataque amosáu pol escuadrón (xugando con cuatro delanteros), la cantidá de goles anotaos y les bones actuaciones de dalgunos de los sos xugadores como Redondo, Caniggia, Batistuta, ya inclusive l'avieyáu Maradona, que se vía en gran forma y marcó una xoya de gol. A la fin del partíu contra Nixeria, Maradona foi llamáu a un control antidoping, que dio resultancies positives para [[Efedrina]], una sustancia prohibida. L'impautu y la repercusión de les noticies fueron inmediatos, y Maradona foi espulsáu del tornéu y suspendíu por 15 meses pola [[FIFA]]<ref>[http://soccerlens.com/doping-in-football/19458/ "Doping in football" by Victor Li on SoccerLens.com], 6 January 2009</ref>, nel famosu incidente onde "cortáron-y les piernes" Col equipu inda mancáu dempués de perder al so líder, l'Arxentina foi ganada per Bulgaria nel calor afogadiego de [[Dallas]], nel so postreru partíu de la fase de grupos. L'equipu clasificó a la fase eliminatoria, onde fueron ganaos por Rumanía 3–2 nel [[Rose Bowl]] en [[Pasadena]] con un gran gol final del rumanu [[Gheorghe Hagi]], el ''"Maradona de los Cárpatos"''. Dempués de los ésitos de 1986 y 1990, Arxentina foi esaniciada n'octavos de final. Anque foi esaniciáu; nuna entrevista d'[[ESPN]] con [[Quique Wolff]], Maradona llamó al equipu de 1994 la meyor Arxentina de tolos tiempos. === Era Passarella (1994–1998) === La llegada del capitán del equipu campeón mundial de 1978 [[Daniel Passarella]] como nuevu seleccionador y la so mano dura” pa “llimpiar” internes ente xugadores pocu apurrió a lo futbolístico, anque sí repercutió na prensa: Passarella obligó a los sos xugadores a usar el pelo curtiu, y prohibió a quien nun lo acataren la participación na so formación, amás de ser igualmente ríxidu contra la [[homosexualidá]] o l'usu de aritos nes oreyes.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/world_cup_98/teams/argentina/players/85306.stm Daniel Passarella – Argentinian manager] news.bbc.co.uk, May 2, 1998</ref> Por estos motivos, figures como [[Fernando Redondo]] nun llograríen participar del siguiente tornéu.<ref>Mabel Galaz; [http://www.lanacion.com.ar/93886-redondu-passarella-ye-capaz-de-cualquier cosa Redondo: "Passarella ye capaz de cualquier cosa"] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=cosa Redondo: "Passarella ye capaz de cualquier cosa" |2=http://www.lanacion.com.ar/93886-redondu-passarella-ye-capaz-de-cualquier |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} lanacion.com.ar, 18/04/1998</ref> Pa afrotar la era post Maradona facía falta sangre nuevo y pa eso, el "Káiser" apostó por xugadores como [[Marcelo Gallardo]], [[Diego Simeone]], [[Ariel Ortega]], [[Pablo Aimar]], [[Hernán Crespo]], [[Juan Sebastián Verón]], [[Matías Almeyda]], [[Javier Zanetti]], [[Roberto Ayala]] y [[Claudio López]]. En xineru de 1995, Arxentina xugó la [[Copa Rei Fahd 1995|Copa Confederaciones 1995]] en calidá de campeón de la [[Copa América 1993]]. Arxentina xugaría la final depués de salir primero del so grupu en goliando 5-1 a Xapón y empatar 0-0 con Nixeria, pero perder 2-0 ante la campeona europea Dinamarca. En marzu disputaria en casa colos [[Xuegos Panamericanos de 1995]]. Depués de superar de manera invicta la primer ronda, la albiceleste ganó por 3 a 2 a Honduras y aseguróse un llugar na final frente a Méxicu. Nel partíu definitoriu, nengunu de los dos equipos pudo sacar ventaya sobre'l so rival, polo que'l certame tuvo de definise dende los tiros del puntu de penalti. El resultáu foi 5 a 4 a favor del conxuntu empobináu pol Kaiser que pudo colgar la medaya dorada del primer puestu. Esti tornéu depués sería xugaos a partir de 2003 pola [[Seleición de fútbol olímpico d'Arxentina|seleición sub-23]]. En 1996, desenvolviéronse los [[Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996]] y cola inclusión de trés mayores de 23 años per primer vegada, debutó con un trunfu na fase clasificatoria ante Estaos Xuníos por 3-1 y depués empató con Portugal y Túnez, dos talos 1-1. Depués, en cuartos de final, golió a España por 4-0, y venció a Portugal por 2-0 nuna de la semifinales; na otra, Nixeria sorprendió al ganar a Brasil por 4-3. Na final, Arxentina tuvo dos veces enriba nel marcador y sicasí perdió nos últimos minutos por 3-2, quedandose cola medaya de plata. La so primer gran prueba foi la [[Copa América 1995]] na vecina Uruguái. Arxentina pasaría la fase de grupos depués de ganar a Bolivia (2-0) y Chile (4-0), pero nel tercer partíu con Estaos Xuníos punxo suplentes y perdió 3-0. Asina, Arxentina acabó segundu del so grupu por diferencia de gol. En cuartos cruciar con Brasil pero el resultáu esta vegada sería distinta: Arxentina ganaba 2-1 el partíu cuando nel minutu 81 el brasilanu [[Túlio Maravilha]] baxó cola so manzorga un centru pasáu, afíxose y "fusiló" a [[Hernán Cristante]]. L'árbitru peruanu Tejada nun escuchó los reclamos de los xugadores y el bancu arxentín. L'empate llevó'l partíu a los penaltis y Brasil imponer por 4 a 2, depués de que [[Taffarel]] atayara los remates de Diego Simeone y [[Néstor Fabbri]]. Antes de xugar el mundial de Francia habría otra Copa América, la de [[Copa América 1997|1997 en Bolivia]] onde quedaría nuevamente esaniciáu en cuartos, esta vegada per Perú 2-1<ref>[http://www.elequipo-deportea.com/futbol/2304/con-les regles-del-kaiser.html Coles regles del Káiser] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=regles-del-kaiser.html Coles regles del Káiser |2=http://www.elequipo-deportea.com/futbol/2304/con-les |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} elequipo-deportea.com, Oct 14, 2014</ref>. ==== Mundial de Francia de 1998 ==== Arxentina nun tuvo problemes en llegar al [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|mundial de Francia 1998]], faciendo un bien bon papel nes eliminatories, per primer vegada en formatu ''toos contra toos''. Sicasí, nel so ínterin bazcuyó ente bones y males actuaciones. Con Maradona retiráu oficialmente, l'Arxentina entró nel tornéu con altes mires pol despegue de xugadores que xugaren el mundial anterior, con Gabriel Batistuta siendo una amenaza constante nel área chica, y Diego Simeone siendo la figura principal dende'l mediocampo. Allugáu nel grupu H de la competición, los sos oponentes fueron {{sel|Xapón}}, {{sel|Xamaica}} y {{sel|Croacia}}. Empezaron la so campaña con una victoria 1 a 0 sobre la nación asiática, siguiendo con un 5-0 a los caribeños. El so tercer xuegu foi contra los croates, quien tamién clasificación a la siguiente ronda y terminaron con una victoria pa la ''albiceleste'' por 1–0. Arxentina entró na fase eliminatoria col impresionante récor de siete goles anotaos, calteniendo l'arcu en cero nos trés xuegos de grupu. El so contrincante yera Inglaterra, un equipu igualmente de fuerte. Arxentina tomó la delantrera n'apenes seis minutos xugaos al traviés de Gabriel Batistuta dende'l puntu de penal, pero [[Alan Shearer]] igualó'l partíu de la mesma manera cuatro minutos más tarde. Seis minutos dempués, el mozu [[Michael Owen]] llogró la pelota tres un mal pase a [[Roberto Ayala]] p'anotar un gran gol tres el so esfuerciu individual, pero primero que termine'l primer tiempu un tiru llibre de [[Javier Zanetti]] punxo el resultáu 2–2. Na segunda parte, l'inglés [[David Beckham]] foi espulsáu dempués d'una patada a Simeone, coel resultáu ensin cambeos hasta'l final del tiempu normal y la prórroga. Arxentina ganó 4–3 en penaltis, dempués de que Ayala anotó'l puntu decisivu pa clasificar a los cuartos de final, onde los Países Baxos esperábalos. El xuegu foi un partíu igualmente engarráu, con dambos llaos anotando goles tempranos; [[Patrick Kluivert]] anotó namái 12 minutos y [[Claudio López]] empatando cinco minutos más tarde, permediando el primer tiempu, [[Ariel Ortega]] estrella un tiru nel poste. L'Arxentina tuvo una ventaya pos los holandeses tuvieron con un home menos cola espulsión d'[[Arthur Numan]] dempués de la so segunda falta escontra Simeone, magar que [[Batistuta]] españó'l poste derechu d'[[Edwin van der Sar]], quién solo atolenó a quedase paráu ante l'inminente gol que nun foi, el conxuntu arxentín yera incapaz de tomar la oportunidá y de romper l'empate primero qu'ellos tamién tuvieren un home menos; con [[Ariel Ortega]] recibiendo dos marielles consecutives, la primera por asemeyar una falta nel área chica, la segunda dempués d'una cabezada al porteru holandés [[Edwin van der Sar]]. La defensa d'Arxentina caltuvo firme nel tiempu extra, hasta qu'una llarga bola aérea del capitán holandés [[Frank de Boer]] atopó a [[Dennis Bergkamp]], que maniobró alredor de Ayala y venció al arqueru arxentín Roa pa unviar a los holandeses a la semifinal, esaniciando a Arxentina de la competencia. === Era Bielsa (1998–2004) === N'ochobre de 1998, [[Marcelo Bielsa]] asumió como entrenador, en reemplazu de [[Daniel Pasarella]].<ref>{{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD03/HEM/1998/09/10/MD19980910-020.pdf |títulu=Bielsa toma'l mandu |nome=Mª Carmen |apellíu=Juárez |publicación=[[Mundo Deportivo]] |fecha=10 d'ochobre de 1998 |páxina=20|formatu=[[PDF]]}}</ref> Mientres el cargu, la seleición arxentina llogró los meyores rexistros de la so historia, tanto en permediu de goles a favor, en contra, porcentaxe de partíos ganaos y puntos llograos nuna eliminatoria pa un mundial (teniendo en cuenta'l formatu imperante dende la [[Copa Mundial de Fútbol de 1998]]): 13 victories, 42 goles a favor, 15 goles en contra y 43 puntos -12 más que'l segundu– con una sola derrota, la segunda meyor defensa del grupu (detrás d'Uruguái) y la meyor diferencia de goles (+27). Les bonos resultaos y el xuegu esplegáu pola seleición arxentina mientres los primeros años de la so etapa como entrenador arxentín valiéron-y el reconocencia como ''[[Meyor seleccionador del añu según la IFFHS|meyor seleccionador nacional del mundu]]'' en 2001.<ref>{{Cita web |url=http://www.iffhs.de/?28y22b04ff3700y46b55a66817f7370eff3702bb0a35bb6y06 |títulu=International Federation of Football History and Statistics |fecha=28 de marzu de 2009 |idioma=inglés}}</ref> Bielsa arriesgó nel aspeutu tácticu con una formación habitual de 3-4-3, inédita hasta entós p'Arxentina: atacar n'espacios zarraos y defender dacuando en zones abiertes, pa multiplicar les situaciones de gol y tener la posesión del balón, basandose nun ataque permanente y una presión alto y constante, esixendo esfuercios físicos intensos y coordinaos.<ref>{{Cita web |url=https://www.globalresearch.ca/marcelo-bielsa-y-la-seleccion-argentina-otra mirada/5521832 |títulu=Marcelo Bielsa y la seleición arxentina: otra mirada |fecha=26 d'abril de 2016}}</ref> Nel esquema de Bielsa resultaron clave xugadores como'l mediocentro [[Juan Sebastián Verón]], el defensa [[Roberto Ayala]], y los delanteros [[Ariel Ortega]] y [[Hernán Crespo]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/636359-la historia-de-la era-bielsa |títulu=La historia de la era Bielsa |obra=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |fecha=1 de xunetu de 2013 }}</ref>El polémicu entrenador utilizaba un esquema de xuegu pocu aptu pa les costumes de los xugadores arxentinos pero llograba resultancies positives y contundencia nel so xuegu a pesar de nun ser vistosu pal gustu futbolísticu nacional. La era Bielsa empezó cola [[Copa América 1999]] en Paraguái onde Arxentina llegaría a los cuartos de final, depués de ganar a Ecuador (3-0) y Uruguái (2-1) y perder ante Colombia 0-3 nun partíu onde [[Martín Palermo]] sería'l primer xugador en fallar trés penaltis nun mesmu partíu, siendo esaniciaos pola seleición brasilana 2-1 y [[Roberto Ayala]] fallando'l penal que significaria l'empate. Arxentina depués nun participaría na [[Copa América 2001]] realizada en [[Colombia]] por motivos de seguridá y sería reemplazada per Honduras.<ref>{{Cita web |url=https://elpais.com/deportes/2001/07/11/actualidad/994836112_850215.html |títulu=Arxentina nun va xugar la Copa América por motivos de seguridá y va ser sustituyida per Honduras|obra=[[El País (Arxentina)|El País]] |fecha=10 de xunetu de 2001}}</ref> ==== Mundial de Corea-Xapón de 2002 ==== Nel Mundial, Arxentina quedó nel grupu F conocíu como'l ''grupu de la muerte''. Arxentina debutó contra Nixeria, país al cual yá xugara y venciera n'[[Estaos Xuníos 1994]] (con un resultáu 2-1 a favor aquella vegada), venciéndola con una curtia victoria 1-0 gracies a una cabezada de [[Batistuta]] executáu depués d'un tiru d'esquina de [[Juan Sebastián Verón|Juan Verón]]. La albiceleste apoderó un partíu nel cual les sos varies situaciones clares de gol fueron neutralizaes pol arqueru nixerianu [[Ike Shorunmu]], mientres l'equipu africanu tuvo una chance d'anotar gracies a una bona xugada individual del so capitán [[Jay Jay Okocha]]. L'enfrentamientu más duru del conxuntu arxentín foi contra l'escoyíu británicu, que tuvo un claru dominiu del partíu mientres el primer tiempu,con una pelota estrellada nel palu de [[Pablo Cavallero|Cavallero]] pola so estrella [[Michael Owen]], quien depués esaxeró una falta<ref name=Infobae>[http://www.infobae.com/2012/10/10/675259-owen-dixo-que-asemeyo-los-penaltis-argentina-el mundial-1998-y-el-2002 Owen dixo qu'asemeyó los penaltis ante Arxentina nel Mundial 1998 y nel 2002] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=mundial-1998-y-el-2002 Owen dixo qu'asemeyó los penaltis ante Arxentina nel Mundial 1998 y nel 2002 |2=http://www.infobae.com/2012/10/10/675259-owen-dixo-que-asemeyo-los-penaltis-argentina-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} http://www.infobae.com/</ref> nel área de los suramericanos pa consiguir un penal, executáu con precisión pol capitán [[David Beckham]]. Nel segundu tiempu del alcuentru, Inglaterra caltuvo'l so dominiu y sumó nueves chances de gol, mientres [[Pablo Aimar]] reemplazó a Verón, quien amosara un rindimientu bien probe hasta'l momentu. Aimar inyectó-y calidá personal al xuegu, pero nun llogró compensar la falta de precisión de ''El Burrín'' [[Ariel Ortega]] y del acabante ingresar [[Piojo López|''Pioyu'' López]], y foi depués enchíu pola eficiente y afogadiza marca inglesa. El partíu foi una dura derrota pa l'Arxentina, que nun tuvo reaición ante'l xuegu británicu. Primíu a ganar sí o sí contra Suecia pa clasificar a Octavos de Final, el direutor téunicu [[Marcelo Bielsa]] viose primíu dende la prensa pol mal rindimientu de Verón nel partíu contra Inglaterra y la posibilidá de facer que Batistuta y [[Hernán Crespo]] xugaren xuntos.<ref>{{Cita web|url=https://www.infobae.com/deportes-2/2017/11/11/gabriel-batistuta-falo-del error-de-marcelo-bielsa-en-la-seleccion/|títulu=Gabriel Batistuta faló del error de Marcelo Bielsa na Seleición|obra=infobae.com|fecha=11 de payares de 2017}}</ref> Bielsa nun venció al so ríxidu esquema ensayáu mientres les Eliminatories, y magar Arxentina amosó un bon dominiu del partíu contra los suecos, un tiru llibre executáu con potencia por [[Anders Svensson]] dexó toa intención del equipu tras. Tres el gol, el direutor téunicu realizó los trés cambeos posibles pa buscar meyores, ensin consiguiles claramente.<ref>{{Cita web |url=https://tn.com.ar/deportes/after-play/la-seleccion-que-se-creyo-campeona-y-volvio-en-1-ronda_099097 |títulu=La Seleición que se creyó campeona y volvió en 1ᵉʳ ronda |obra=tn.com.ar |fecha=12 de xunu de 2012}}</ref> El veteranu goliador [[Claudio Caniggia]] foi espulsáu con tarxeta colorada direuta del partíu a pesar de tar sentáu nel bancu de suplentes, por faltar al árbitru, ensin llegar a xugar nengunu de los trés partíos xugaos. Ortega, sobreactuando una falta nel área sueca, llogró un penal sobre'l final de l'agónica derrota. El 10 arxentín patiscó fallidamente a les manes del arqueru [[Magnus Hedman]], quien dio rebote colos sos puños, gracies al cual el delanteru Hernán Crespo tuvo la chance de rematar al arcu.<ref>Claudio Mauri [http://www.lanacion.com.ar/404737-impotencia Impotencia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810044241/http://www.lanacion.com.ar/404737-impotencia |date=2014-08-10 }} lanacion.com.ar, 12 de xunu de 2002</ref> Ensin tiempu pa dar vuelta el resultáu, Arxentina quedó esaniciada inesperada pero indiscutiblemente d'un tornéu nel cual la prensa y el públicu esperaba un rindimientu bien cimeru al que llogró.<ref>{{Cita web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/specials/mundial_2002/newsid_2040000/2040037.stm |títulu=Arxentina esaniciada |obra=[[BBC Mundo]] |editorial=[[BBC]] |fecha=12 de xunu de 2002}}</ref> Debíu al altu nivel de mires qu'había con al respeutive de la seleición arxentina nel tornéu, la puesta eliminación foi'l peor allugamientu na historia de ''la Albiceleste'' col 18ᵘ llugar, y aportó nun ábanu de crítiques escontra Bielsa, quien igualmente foi reafitáu nel cargu d'entrenador pol presidente de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]], [[Julio Grondona]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/416385-grondona-propunxo-axustar-con-bielsa-foise-pekerman |títulu=Grondona propunxo axustar con Bielsa; foise Pekerman |obra=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |fecha=24 de xunetu de 2002 }}</ref> El fracasu nel mundial afectó personalmente a Bielsa, que tres la eliminación aisllóse dellos meses na so casa del campu.<ref>{{Cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=ptB8SLhPUJA |títulu=Marcelo Bielsa. Documental Capítulu 7 – Terra Chile |obra=[[YouTube]] |fecha=2 de febreru de 2010}}</ref> ==== Post-Mundial 2002 ==== En xunetu de 2004, Bielsa condució al equipu hasta la instancia final de la [[Copa América 2004|Copa América]] celebrada en [[Perú]]. Arxentina llegaba a la final en ganando a Perú (1-0) y Colombia (3-0), que sería frente a {{sel|Brasil}}. Arxentina taba ganando 2-1 cuando nel últimu minutu (90'+3) [[Adriano]] aprovechó un mal refugue de la defensiva arxentina pa vencer a [[Abbondanzieri]] con un espectacular zurdazo, unviando'l partíu a la [[tanda de penaltis]] al rematar con empate a dos goles. Nos penaltis, la "Seleção" proclamóse campeona por 4-2.<ref>{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2004/07/26/futbol_internacional/1090795114.html |títulu Brasil lleva la Copa América |obra=[[El Mundo (periódicu)|El Mundo]] |autor=[[Axencia EFE]] |fecha=26 de xunetu de 2004}}</ref> Selmanes dempués, n'agostu, Bielsa llevó al combináu olímpicu a ganar la medaya d'oru nos [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]]. L'equipu arxentín imponer con claridá en tolos sos alcuentros hasta algamar la final, onde ganó a {{sel|Paraguái}} pola mínima con gol de [[Carlos Tévez]], habiendo ganáu tolos partíos xugaos nel [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|tornéu olímpicu]], llogrando l'únicu títulu oficial que-y faltaba al fútbol arxentino y la primer medaya d'oru dende 1952.<ref>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/specials/2004/atenas_2004/newsid_3607000/3607434.stm |títulu=Arxentina algama l'oru en fútbol |obra=[[BBC Mundo]] |editorial=[[BBC]] |fecha=28 d'agostu de 2004}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.cooperativa.cl/noticias/deportes/juegos-olimpicos/atenas-2004/el-futbol-argentino-pagu-la so-delda-y-atrapo-l'oru-olimpico/2004-08-28/045829.html |títulu=El fútbol arxentino pagó la so delda y atrapó l'oru olímpico |obra=[[Radio Cooperativa (Chile)|Radio Cooperativa]] |fecha=24 d'agostu de 2008}}</ref> Depués de superar a {{sel|Perú}} como visitante, poles eliminatories pal [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Mundial 2006]], en setiembre de 2004 (cuando {{sel|Arxentina}} atopar en puestos de clasificación), Bielsa sorpresivamente decidió abandonar el so cargu nel escoyíu arxentín por cuestiones personales.<ref>{{Cita web |url=https://elpais.com/diario/2004/09/15/deportes/1095199208_850215.html |títulu=Bielsa dexa la seleición arxentina |autor=Ares, Carlos |obra=[[El País (España)|El País]] |fecha=15 de setiembre de 2004}}</ref> Sumó un total de 85 partíos (incluyendo a la seleición arxentina olímpica): ganó 56, empató 18 y perdió 11. === Era Pékerman (2004–2006) === El socesor de Marcelo Bielsa foi [[José Néstor Pékerman|José Pekerman]], quien depués de conquistar trés mundiales col [[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina|escoyíu sub 20]] por fin tendría la so oportunidá al mandu de la seleición mayor de fútbol.<ref>{{Cita web |url=http://cadenaser.com/ser/2004/09/16/deportes/1095290890_850215.html |títulu=Tres l'arrenunciu de Bianchi, Pekerman va sustituyir a Bielsa como seleccionador d'Arxentina |obra=[[Cadena SER]] |fecha=16 de setiembre de 2004}}</ref> El so mandatu empezó na [[Copa FIFA Confederaciones 2005|Copa Confederaciones 2005]], onde Arxentina clasificó como subcampeón de la [[Copa América 2004]] una y bones Brasil clasificara como campeón del mundu. Arxentina foi allugada nel grupu A onde ganólu a {{sel|Tunicia}} 2:1 y Australia por 4:2, empatando nel últimu partíu con Alemaña 2:2. Nes semifinales, Arxentina enfrentar a Méxicu onde depués d'un 0:0 nos 90' regulares, llegaron los tiempos extra. El mexicanu [[Carlos Salcido]] anotó al 104′, pero seis minutos más tarde [[Luciano Figueroa]] empató y fuéronse a penaltis. Ricardo Osorio erró'l so penal ante Germán Lux y Esteban Cambiasso marcó'l suyu pa pasar a la final por 6:5. Na final perdería con contundencia contra Brasil por 4:1. Dempués de perder la final, consiguió clasificar al [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|mundial d'Alemaña de 2006]] como segundu con 34 puntos igual que Brasil pero con menor diferencia de gol y, de la mano de nueves promeses qu'él dirixó en xuveniles –como [[Carlos Tévez|Tévez]], [[Javier Saviola|Saviola]] y [[Juan Román Riquelme|Riquelme]] ente otros— Arxentina creó grandes mires. Esi mesmu añu debutaría [[Lionel Messi]] depués de ganar el mundial sub-20 de 2005: frente a {{sel|Hungría}}, el 17 d'agostu de 2005, salió al campu nel minutu 63 por [[Lisandro López]] y tan solo 47 segundos dempués foi espulsáu pol árbitru [[Markus Merk]] tres unos agarrones col defensor Vilmos Vanczák.<ref>{{Cita web |url=http://futbol.as.com/futbol/2015/06/24/internacional/1435172094_931653.html |títulu=Messi debuta con Arxentina|fechaaccesu=24 de xunu de 2015|editorial=as.com}}</ref> ==== Mundial d'Alemaña de 2006 ==== El sortéu punxo a Arxentina nel [[Copa Mundial de Fútbol de 2006/Grupu C|Grupu C]], llamáu'l ''[[Grupu de la muerte]]'' porque ellí taben incluyíes les seleiciones de los {{sel|Países Baxos}}, {{Sel|Serbia y Montenegru}}<ref>[https://web.archive.org/web/20120827112958/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/index.html 2006 FIFA World Cup Germany ™ Preliminaries.] FIFA.com (aportáu'l 14 de xineru de 2008)</ref> y {{Sel|Costa de Marfil}}. Nel debú, l'escoyíu arxentín tuvo d'enfrentase con [[Costa de Marfil]], que cuntaba ente los sos xugadores a [[Didier Drogba]]. El partíu nun foi cenciellu pa la ''Albiceleste'',<ref>[http://www.clarin.com/diario/2006/06/10/um/m-01212760.htm La prensa mundial diz qu'Arxentina namái cumplió ante Costa de Marfil.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831205933/http://www.clarin.com/diario/2006/06/10/um/m-01212760.htm |date=2009-08-31 }} Clarín, 10 de xunu de 2006 (aportáu'l 14 de xineru de 2008).</ref> qu'en diéndose al vestuariu nel entetiempu con dos goles de ventaya (Hernán Crespo a los 24' y Javier Saviola a los 38') amosando un bon dominiu del balón, terminó ganando pola mínima diferencia depués de que Drogba descontara a los 82'. Tres el trunfu nel debú, l'equipu enfrentar a Serbia y Montenegro. Arxentina venció por 6:0, n'ún de los meyores partíos de la fase de grupos, nun verdaderu "baille"<ref>[http://www.clarin.com/diario/2006/06/17/deportes/m-00901.htm A cencielles, la perfeición.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526194644/http://www.clarin.com/diario/2006/06/17/deportes/m-00901.htm |date=2010-05-26 }} Clarín, 17 de xunu de 2006 (aportáu'l 15 de xineru de 2008).</ref><ref>[http://www.as.com/articulo/futbol/Arxentina/recupera/gol/global/dasftb/20060616dasdasftb_16/Te/ Arxentina recupera'l gol global.] As, 17 de xunu de 2006 (aportáu'l 15 de xineru de 2008).</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080909182619/http://www.marca.com/edicion/marca/futbol/mundial/es/desarrollo/660305.html Arxentina llogra la goliada del Mundial contra Serbia y Montenegro.] Marca, 17 de xunu de 2006 (aportáu'l 15 de xineru de 2008).</ref> con goles de Maxi Rodríguez (2), Esteban Cambiasso, Hernán Crespo, Carlos Tévez y Lionel Messi. Yá clasificada pa la segunda fase, la seleición arxentina tuvo d'enfrentase a los {{Sel|los Países Baxos|Países Baxos}}, que tamién s'atopaba clasificada. Dambos entrenadores realizaron dellos cambeos na formación inicial al respeutive de los partíos anteriores, y como nun intentaron arriesgar demasiáu, una y bones dambes seleiciones atopábense clasificaes,<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/specials/2006/alemania_2006/newsid_5104000/5104484.stm Holanda 0 Arxentina 0.] BBC Mundo, 21 de xunu de 2006 (aportáu'l 14 de xineru de 2008).</ref> el partíu remató nun empate ensin goles. Gracies a ello, Arxentina clasificar nel primer puestu del grupu, apostrando a los Países Baxos a la segunda posición. L'Arxentina llegaba al partíu contra la [[Méxicu na Copa Mundial de Fútbol de 2006|seleición de Méxicu]] consiguiendo meyores resultaos nel tornéu que'l so rival. Conscientes de que fixeren una escelente fase de grupos, el combináu arxentín salió abondo confiáu al alcuentru. Sicasí, Méxicu realizó un bon plantego tácticu, siendo esti quiciabes el partíu más difícil que tuvo l'Arxentina nesti tornéu.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2006/06/25/deportes/m-00601.htm Primero hai que saber sufrir.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805215607/http://www.clarin.com/diario/2006/06/25/deportes/m-00601.htm |date=2009-08-05 }} Clarín, 25 de xunu de 2006 (aportáu'l 15 de xineru de 2008).</ref> Méxicu consigue quitar la posesión del balón a l'Arxentina y convierte, a los 5 minutos, un gol al traviés de [[Rafael Márquez Álvarez]]. Cinco minutos dempués Arxentina llogró empatar por aciu un remate de [[Hernán Crespo]]. El partíu siguió ensin que se convirtieren más goles y, en xugándose los 90 minutos, tuvo de definise en tiempu suplementariu. A los 8 minutos del tiempu suplementariu, [[Maxi Rodríguez]], allugáu nel sector derechu, recibió un pase aereu de Sorín, detuvo'l balón col pechu y primero que el mesmu cayera al pisu realizó un remate qu'ingresó cerca del palu derechu d'[[Oswaldo Sánchez]]. Esti gol foi votáu como'l meyor gol del tornéu<ref>{{Cita web |url=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/es/w/bgt.html?s=r&c=1 |títulu=Sitiu Oficial de Copa del Mundu 2006 – Goles más votaos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060702034057/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/es/w/bgt.html?s=r&c=1 |fechaarchivu=2006-07-02 }}</ref> y dexó-y a l'Arxentina llograr el pase a los cuartos de final en venciendo a Méxicu por 2:1. Pelos cuartos de final Arxentina tenía d'enfrentase al anfitrión, [[Alemaña na Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña]]. Arxentina empezó apoderando la posesión del balón mientres tol primer tiempu, como en bona parte del partíu.<ref name="arg-ale">[http://fifaworldcup.yahoo.com/06/es/060630/1/5kc9.html Nengunu de los dos mereció perder.]FIFA.com, 30 de xunu de 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301080013/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/es/060630/1/5kc9.html |date=2007-03-01 }}</ref> Sicasí nun s'amosó tan contundente na finalización de les xugaes, presentando pocu peligru pal arcu de [[Jens Lehmann (futbolista)|Jens Lehmann]], mientres tol partíu solu fueron realizaos cinco remates al arcu. A los pocos minutos del segundu tiempu, l'escoyíu arxentín consiguió ponese en ventaya tres un remate de cabeza per parte de [[Roberto Ayala]]. A partir d'esi momentu Alemaña adelantróse y empezó a primir nel campu rival,<ref name="arg-ale" /> lo que dio resultáu nel minutu 80 cuando [[Miroslav Klose]] consiguió empatar l'alcuentru y llevalo a tiempu suplementariu. Mientres l'allargue la ventaya foi pa la seleición arxentina, que tuvo mayor posesión de balón.<ref name="arg-ale" /> Sicasí nun pudo convertir, y tres l'empate en tiempu suplementariu, el partíu tenía de definise por penaltis. Ellí, tanto Ayala como Cambiasso fallaron los sos penaltis y Alemaña llogró'l so pase a la semifinal en ganando la definición dende los dolce pasos por 4:2. L'interés del partíu producir el porteru [[Jens Lehmann (futbolista)|Jens Lehmann]], quien consultaba antes de cada penal executáu pol equipu arxentín una llista que tenía guardada nuna media. Darréu, el cuerpu téunicu alemán reconoció qu'estudiara a los espatexadores arxentinos mientres años, y que esi papel contenía la información detallada de cada xugador.<ref>{{cita web|url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=456113|autor=ESPN Deportes|títulu=Llistu gracies a la llista|fecha=1 de xunetu de 2006|fechaaccesu=4 de mayu de 2008}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ole.clarin.com/jsp/v4/pagina.jsp?pagId=1226420&fecha=20060702|autor=Diariu Olé|títulu=Col diariu d'ayeri|fecha=2 de xunetu de 2006|fechaaccesu=4 de mayu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090108042544/http://www.ole.clarin.com/jsp/v4/pagina.jsp?pagId=1226420&fecha=20060702|fechaarchivu=2009-01-08}}</ref> Sicasí, darréu la llista foi dada a conocer y namái dos de los cinco tiros fueron efeutivamente predichos; los restantes xugadores de la llista nun participaron nel llanzamientu de penaltis.<ref>{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/specials/2006/alemania_2006/newsid_5379000/5379498.stm|autor=BBC Mundu títulu revélase la "llista de Lehmann"|fecha=25 de setiembre de 2006|fechaaccesu=4 de mayu de 2008}}</ref>Los penaltis per parte del escoyíu arxentín tuvo d'atayalos [[Leo Franco]], debíu que [[Roberto Abbondanzieri]] tuvo que retirase mancáu del campu de xuegu, por una falta cometida por [[Miroslav Klose]] y que l'árbitru nun cobró. Munchos especialistes vieron xuegu puercu nesta aición, dau la reconocencia que tenía'l porteru arxentín nos penaltis, siendo ún de los especialistes na materia. Munchos piensen que de nun salir Abbondanzieri del partíu, Arxentina ganara'l partíu, pudiendo xugar la semifinal del tornéu.<ref>{{cita web|url=http://www.esmas.com/deportes/mundial2006/noticias/547607.html|autor=Ye Mas|títulu=Recupérase Abbondanzieri de la so mancadura"|fecha=1 de xunetu de 2006|fechaaccesu=7 de xunetu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080629192653/http://www.esmas.com/deportes/mundial2006/noticias/547607.html|fechaarchivu=29 de xunu de 2008}}</ref> === Segunda era Basile (2008) === En consiguiendo cuatro títulos en forma consecutiva con Boca Juniors, [[Alfio Basile]] foi convocáu a dirixir la seleición per segunda vegada. «El Cocu» empecipió la so segunda dómina dirixendo na [[Copa América 2007]]. Arxentina ganó los trés partíos na fase de grupos, venciendo a Estaos Xuníos, Colombia y Paraguái. Dempués de les victories sobre Perú y Méxicu en cuartos de final y semifinales, respeutivamente, fueron favoritos pa vencer a Brasil na final, pero fueron derrotaos 3–0. Pero en 2008 ganó ente {{sel|Chile}} por 1-0 y la distancia de 7 puntos con {{sel|Paraguái}}, el líder de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|eliminatories 2010]], fixeron qu'arrenunciara. === Era Maradona (2008–2010) === [[Ficheru:Maradona 2010-1.jpg|thumb|175px|Maradona foi direutor téunicu de la seleición arxentina ente 2008 y 2010.]] N'ochobre de 2008, tres dimitir [[Alfio Basile]], Maradona foi presentáu como nuevu direutor téunicu en conferencia de prensa, acompañáu de [[Carlos Bilardo]] como Coordinador de Seleiciones Nacionales. <ref name="selecciondt">{{Cita web |url=http://www.elmundodeportivo.es/web/gen/20081104/noticia_53572994037.html |títulu=Maradona, presentado oficialmente |editor=El Mundo |fecha=4 de payares de 2008 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081208000059/http://www.elmundodeportivo.es/web/gen/20081104/noticia_53572994037.html |fechaarchivu=8 d'avientu de 2008 }}</ref> El so debú producióse'l 19 de payares de 2008 nel mesmu estadiu ([[Hampden Park]]), y ante'l mesmu rival ({{sel|Escocia}}), al que-y marcó el so primer tantu na seleición.<ref>{{Cita web |url=http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox795871.htm |títulu=Escocia vs. Argentina, un amistoso a la sombra de Maradona |editor=Terra |fecha=18 de payares de 2008 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> El partíu remató con un trunfu por 1-0, con gol de [[Maximiliano Rodríguez]].<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2008/11/19/um/m-01805944.htm |títulu=Sin lucirse, el ciclo de Maradona en la Seleición arrancó con una victoria |editor=Clarin |fecha=19 de payares de 2008 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210412203330/https://www.clarin.com/diario/2008/11/19/um/m-01805944.htm |fechaarchivu=2021-04-12 }}</ref> El so segundu partíu nes eliminatories xugóse frente a la [[seleición de fútbol de Bolivia|seleición boliviana]], en [[La Paz]]. El resultáu foi 6 a 1 pa los llocales, siendo la mayor goliada que recibió la seleición albiceleste, igualando'l 6-1 ante Checoslovaquia nel Mundial de 1958.<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=1044518.html |títulu=Bolivia hace historia ante Argentina (6-1) |editor=FIFA |fecha=1 d'abril de 2009 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090404014115/http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid%3D1044518.html |fechaarchivu=4 d'abril de 2009 }}</ref> Nes eliminatories, Arxentina tuvo qu'esperar hasta la última fecha pa poder clasificar pal mundial 2010 coles victories ante {{sel|Perú}} (2-1), l'últimu gol a los 46' del segundu tiempu por [[Martín Palermo]]) y {{sel|Uruguái}} (1-0). Tres la clasificación, Maradona sorprendió con fuertes declaraciones contra'l periodismu.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2009/10/14/um/m-02018822.htm |títulu=Maradona se descontroló tras el triunfo e insultó a sus críticos |editor=clarin.com |fecha=14 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091018041152/http://www.clarin.com/diario/2009/10/14/um/m-02018822.htm |fechaarchivu=2009-10-18 }}</ref> Por cuenta de les mesmes, el 15 de payares la Comisión Disciplinaria de la FIFA prohibió-y exercer cualquier actividá rellacionada col fútbol por dos meses y, amás, impúnxo-y una multa de 25 mil [[Francu suizu|francos suizos]].<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/aboutfifa/federation/administration/releases/newsid%3D1134298.html |títulu=Sanción a Maradona |editor=FIFA |fecha=15 de payares de 2009 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091120220056/http://es.fifa.com/aboutfifa/federation/administration/releases/newsid%3D1134298.html |fechaarchivu=20 de payares de 2009 }}</ref> ==== Mundial de Sudáfrica de 2010 ==== El partíu inaugural p'Arxentina nel mundial foi ante {{sel|Nixeria}}.<ref>{{Cita web|url=http://espndeportes.espn.go.com/futbol/previa?id=264037|autor=Espndeportes.com|títulu=Argentina comienza su camino ante Nigeria|fecha=12 de xunu de 2010|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010}}</ref> La primer llegada del partíu foi pa los africanos pero rápido Arxentina llogró controlar el partíu. A los 6 minutos y a partir d'un saque d'esquina, [[Gabriel Heinze]] de palombina marcó'l primer gol tres un centru realizáu por [[Juan Sebastián Verón]]. El segundu enfrentamientu foi ante {{sel|Corea del Sur}}.<ref>{{Cita web|fecha=12 de xunu de 2010}}</ref> Apenes a los 17 minutos [[Park Chu-Young]] abrió'l marcador con un gol en propia meta. Pasada la media hora de xuegu [[Gonzalo Higuaín]] anotó'l segundu y cuando paecía qu'Arxentina tenía too controláo [[Martín Demichelis]] cometió un porcaz error que foi aprovecháu por [[Lee Chung-Yong]] p'anotar l'acercamientu transitoriu. La tranquilidá arxentina llegó nos 15 minutos finales cuando dos tantos d'Higuaín a los 76 y a los 80 minutos punxeron el 4 a 1 final.<ref>{{Cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061458/summary.html|autor=FIFA.com|títulu=Argentina se consolida (4-1)|fecha=-|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100625000546/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061458/summary.html|fechaarchivu=25 de xunu de 2010}}</ref>Con 7 cambeos,<ref>{{Cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=1253304/index.html|autor=FIFA.com|títulu=Maradona confirma rotaciones|fecha=21 de xunu de 2010|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100625162059/http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=1253304/index.html|fechaarchivu=25 de xunu de 2010}}</ref> ''La Albiceleste'' encaro'l tercer alcuentru ante {{sel|Grecia}}. Per primer vegada, [[Lionel Messi]] foi'l capitán del equipu yá que'l téunicu [[Diego Maradona]] decidió da-y descansu a [[Javier Mascherano]].<ref>{{Cita web|url=http://www.ole.com.ar/mundial/Capitan-Messi_0_284371668.html|autor=Olé.com|títulu=Capitán Messi|fecha=21 de xunu de 2010|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180715064407/https://www.ole.com.ar/mundial/Capitan-Messi_0_284371668.html|fechaarchivu=2018-07-15}}</ref> Nun partíu en que nun se sacaben diferencies [[Martín Demichelis]] cabeció nel área pero la pelota rebotó en [[Diego Milito]], el mesmu Demichelis con un derechazu potente afusiló l'arcu helénicu p'abrir el marcador. Con Palermo en cancha, depués del gol, Messi tuvo otra ocasión, pero'l so tiru estrellóse nel palu. Y a los 89 minutos [[Martín Palermo]] cubrióse de gloria al anotar el 2-0, el gol del ''Titán'' foi bien emotivu y festexáu porque ye un xugador bien queríu n'[[Arxentina]].<<ref>{{Cita web|url=http://www.ole.com.ar/mundial/argentina/Seguilo-Ole_0_284971630.html|autor=Olé.com|títulu=«El de arriba siempre me toca»|fecha=22 de xunu de 2010|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120305022856/http://www.ole.com.ar/mundial/argentina/Seguilo-Ole_0_284971630.html|fechaarchivu=2012-03-05}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.misionmundial.com.ar/equipos/argentina/Palermo-escribio-capitulo-historia-increible_0_284971590.html|autor=Misionmundial.com|títulu=Palermo escribió otro capítulo de una historia increíble|fecha=22 de xunu de 2010|fechaaccesu=8 de xunetu de 2010}}</ref> Por 3ᵘ vegada na historia y per segunda vegada consecutiva n'[[Octavos de final de la Copa Mundial de Fútbol de 2010|octavos de final]] la Seleición de fútbol d'Arxentina tenía d'enfrentase al combináu [[Seleición de fútbol de Méxicu|mexicanu]].<ref>{{Cita web|url=http://www.lacapital.com.ar/ed_impresa/2010/6/edicion_604/contenidos/noticia_5571.html|autor=La Capital.com.ar|títulu=Diego enfrentaría a Méxicu con Maxi, Otamendi y sin Verón|fecha=26 de xunu de 2010|fechaaccesu=12 de xunetu de 2010}}</ref> Col correr de los minutos [[Arxentina]] empezó a dir más escontra l'arcu contrariu y concretó el primer gol. L'''«apache»'' [[Carlos Tévez]] en clara posición adelantada recibió un centru de Messi y cabeció solo al arcu. La pantalla xigante cola que cuntaba l'estadiu amosó la xugada y, al vela, los xugadores mexicanos fueron a buscar a Rosetti y al xuez de llinia, pero dambos decidieron validar el gol a pesar del obviu fora de xuegu.<ref>{{Cita web|url=http://www.lagaceta.com.ar/mundial2010/385871/off_side_Tevez.html|autor=La Gaceta.com.ar|títulu=El off side de Tévez|fecha=-|fechaaccesu=9 d'agostu de 2010}}</ref> Siete minutos dempués [[Ricardo Osorio]] equivocóse y dio-y un pase al so rival, [[Gonzalo Higuaín]] que con una gran xugada individual marcó'l segundu tantu.<ref>{{Cita web|url=http://www.ole.com.ar/mundial/argentina/Gozalo-Higuain_0_287971332.html|autor=Olé.com|títulu=Gozalo Higuaín|fecha=27 de xunu de 2010|fechaaccesu=10 de xunetu de 2010}}</ref> Nel segundu tiempu [[Carlos Tévez]] con un remate impresionante de fuera del área fixo nula la espurrida del porteru [[Oscar Pérez Rojas|Oscar Pérez]] marcando'l tercer tantu. Tres esti gol Méxicu pudo controlar mientres más tiempu la pelota y consiguió acercase al traviés del [[Javier Hernández Balcázar|''«chicharito»'' Hernández]]. Col correr de los minutos la diferencia caltúvose y Arxentina [[Cuartos de final de la Copa Mundial de Fútbol de 2010|pasó de ronda]]. [[Ficheru:Messi Podolski Di Maria 2010.jpg|thumb|left|220px|[[Lionel Messi]] cuerre la pelota siendo marcáu por [[Lukas Podolski]] nos cuartos de final de [[Sudáfrica 2010]].]] En cuartos, [[Arxentina]] enfrentó nuevamente a [[Alemaña]].<ref>{{Cita web|url=http://www.ole.com.ar/mundial/argentina/Suena-puedes_0_290971017.html|autor=Olé.com|títulu=Sueña que puedes...|fecha=2 de xunetu de 2010|fechaaccesu=12 de xunetu de 2010}}</ref> Apenes a los 2 minutos de xuegu [[Nicolás Otamendi]], que tuvo imprecisu gran parte del partíu, cometió una falta y foi amonestáu. [[Bastian Schweinsteiger]] realizó'l tiru llibre y el mesmu Otamendi regaló la marca de [[Thomas Müller]], qu'adelantó ceo al conxuntu alemán. Dende esi momentu Arxentina nun pudo facer pie nel alcuentru, anque ameyoró un pocu col correr de los minutos los sos ataques nun yeren nada seriu. Al empiezu de la segunda etapa Arxentina salió decidida. Xugando a empatar, claramente Arxentina ameyoró y empezó a tener más ocasiones de gol, pero nel meyor momentu albiceleste, Alemaña qu'apostaba a defendese y contraatacar marcó la diferencia. Asina foi como nos postreros 25 minutos [[Miroslav Klose]], [[Arne Friedrich|Friedrich]] y otra vegada [[Miroslav Klose|Klose]] punxeron el 4:0 final.<ref>{{Cita web|url=http://www.misionmundial.com.ar/equipos/argentina/Argentina-Alemania_0_290970992.html|autor=Misionmundial.com|títulu=A la Seleición se le terminó un sueño|fecha=3 de xunetu de 2010|fechaaccesu=12 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100712023459/http://www.misionmundial.com.ar/equipos/argentina/Argentina-Alemania_0_290970992.html|fechaarchivu=2010-07-12}}</ref> Quiciabes la diferencia nel resultáu foi demasiao respeuto al xuegu del partíu pero la verdá ye qu'Arxentina intentó atacar, con más corazón que fútbol, pero nun abastó yá que los ataques alemanes yeren contundentes ante un equipu más que desordenáu. Esi foi'l postrer partíu que dirixó a la seleición arxentina, una y bones la AFA decidió nun anova-y el contratu porque Maradona nun aceptó los cambeos na conformación del cuerpu téunicu que-y habíen propuesto.<ref>{{Cita web |url=http://www.telam.com.ar/vernota.php?tipo=N&idPub=193440&id=368262&dis=1&sec=1 |títulu=Grondona confirmó que Maradona se enteró por los medios del fin de su ciclo |editor=Telam |fecha=27 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://archive.today/20120703133950/http://www.telam.com.ar/vernota.php?tipo=N&idPub=193440&id=368262&dis=1&sec=1 |fechaarchivu=3 de xunetu de 2012 }}</ref> === Era Batista (2010–2011) === [[Ficheru:Argentina Campeones Beijing.jpg|thumb|220px|Xugadores arxentinos en [[Beixín]], celebrando la medaya d'oru.]] Cola non renovación del contratu con [[Diego Armando Maradona|Maradona]], asume [[Sergio Batista]], que dirixera en 2008 la [[Seleición de fútbol sub-23 d'Arxentina|Seleición olímpica]] que consiguió la [[medaya d'oru]] nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Xuegos Olímpicos de Beixín]]. Con él al mandu, la seleición gánalu 1 a 0 a la seleición d'Irlanda en [[Dublín]] y consigue un recordáu trunfu cola seleición Española de 4 a 1 con goles de [[Messi]], [[Gonzalo Higuaín|Higuaín]], [[Tévez]] y [[Sergio Agüero|Agüero]]. Asina empieza una dómina onde Arxentina nun llogró males resultancies (1 a 0 a Brasil en Qatar, 2 a 1 en Xinebra con Portugal, un 4 a 2 a Paraguái ente otros), pero nunca llogró atopar un xuegu carauterísticu. Arxentina empecipia la [[Copa América 2011]] con un empate ante {{sel|Bolivia}} 1-1, empate a cero ante {{sel|Colombia}} y una victoria 3-0 ante {{sel|Costa Rica}}, pa llegar a cuartos de final onde s'enfrentó a {{sel|Uruguái}}, siendo eliminada en penaltis 5:4. === Era Sabella (2011–2014) === ==== Subcampeones del mundu tres 24 años: Mundial de Brasil de 2014 ==== [[Ficheru:Alejandro Sabella 2012.jpeg|thumb|derecha|[[Alejandro Sabella]] dirixó a la seleición ente 2011 y 2014, llevándola a xugar una final d'un mundial dende 1990.]] Batista ye destituyíu y asume [[Alejandro Sabella]]. Arxentina consiguió rematar nel primer puestu de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|eliminatories 2014]] (con 32 puntos) magar que principió con dudes la so andadura escontra'l [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial 2014]] (victoria ante {{sel|Chile}} por 4-1, gana ante {{sel|Venezuela}} 1-0 y empate con {{sel|Bolivia}} 1 a 1). El meritoriu trunfu na cuarta xornada na complicada visita a {{sel|Colombia}} (2 a 1) endrechó l'aldu de la Albiceleste. nun volvió perder hasta la última fecha frente a {{sel|Uruguái}}, cuando yá taba matemáticamente clasificada. Foi la seleición más goliadora de Suramérica, con 35 tantos en 16 duelos y la segunda con menos goles recibíos (15). [[Ficheru:Argentina fans at São Paulo Fan Fest.jpg|thumb|left|Decenes de miles d'hinches arxentinos llegaron a Brasil a sofitar a la so seleición.]] Na fase final del [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial 2014]], xugada en [[Brasil]], quedó encuadrada nel [[Grupu F de la Copa Mundial de Fútbol de 2014|grupu F]], con [[Seleición de fútbol de Bosnia y Herzegovina|Bosnia-Herzegovina]] (2-1), {{sel|Irán}} (1-0) y {{sel|Nixeria}} (3-2). Arxentina clasificó como líder del [[Grupu F de la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Grupu F]] ganando los sos trés partíos; sicasí, el so desempeñu xeneral xeneró delles duldes.<ref>{{Cita web |url=http://www.excelsior.com.mx/adrenalina/2014/06/22/966553 |títulu=Golazo de Messi salva a Argentina de un mal día |obra=Excelsior |fecha=22 de xunu de 2014 |fechaaccesu=2 de xunetu de 2014}}</ref> L'aspeutu más destacáu de los arxentinos foi l'actuación de [[Lionel Messi]], consideráu ún de los meyores xugadores del mundu a la fecha. Nos octavos, Arxentina enfrentó a {{sel|Suiza}}. Magar el so favoritismu, Arxentina nun llogró bater al porteru suizu [[Diego Benaglio]], que tuvo una bona participación. La defensa arxentina, en tanto, llogró neutralizar l'ataque helvéticu, especialmente nel segundu tiempu. Namái a pocos minutos de llegar a la definición dende'l puntu de penalti, un tiru d'[[Ángel Di María]] entró na portería rival y permitió la clasificación a los cuartos de final. Nel alcuentru per cuartos de final ante {{sel|Bélxica}}, l'arxentín [[Gonzalo Higuaín]] anotó nel minutu 8'. Nel restu del partíu, los belgues intentaron revertir el resultáu, pero nun pudieron entamar un ataque consistente que punxera en riesgu la clasificación d'Arxentina a la so primer semifinal dende [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] depués de 24 años. Les semifinales fueron ante {{sel|Países Baxos}}. El partíu foi bien duru, ensin que nenguna de les delanteres pudiera romper la igualdá. La defensa arxentina, liderada por [[Javier Mascherano]], llogró detener los intentos de los neerlandeses, principalmente d'[[Arjen Robben]] y [[Robin van Persie]], mientres [[Gonzalo Higuaín]] y [[Lionel Messi]] fueron igualmente anulaos. El porteru arxentín [[Sergio Germán Romero|Sergio Romero]] tuvo una actuación destacada, especialmente mientres la ronda de tiros dende'l puntu de penalti: en dicha oportunidá llogró disviar los tiros de [[Ron Vlaar]] y [[Wesley Sneijder]]. Los tiros anotaos por [[Arjen Robben|Robben]] y [[Dirk Kuyt]] nun fueron abondo pa compensar les anotaciones de [[Lionel Messi]], [[Ezequiel Garay]], [[Sergio Agüero]] y [[Maxi Rodríguez]]. Con anotación perfeuta, Arxentina llogró pasar a la final del tornéu. [[Ficheru:ARGENTINA - The 2014 FIFA World Cup Final - 140713-8619-jikatu.jpg|thumb|izquierda|220px|L'equipu arxentín antes de xugar la final ante Alemaña en [[Rio de Janeiro]], nel Mundial 2014.]] [[Ficheru:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (36).jpg|thumb|[[Manuel Neuer]] disviando un balón, antes de topetar contra [[Gonzalo Higuaín]].<ref>{{Cita web|url=http://www.americatv.com.pe/deportes/brasil-2014/argentina-reclaman-choque-entre-neuer-higuain-esto-era-penal-n145106|autor=AméricaTV|títulu=En Argentina reclaman por choque entre Neuer e Higuaín: «Esto era penal»|fecha=13 de xunetu de 2014}}</ref> Una de les xugaes más polémiques del partíu.]] El [[13 de xunetu]] de [[2014]] xugóse la final nel [[Estadiu Maracaná]] de [[Rio de Janeiro]], enfrentándose a {{sel|Alemaña}}. Arxentina y {{sel|Alemaña}} habíense enfrentao anteriormente'n dos finales: [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]], con una victoria pa cada equipu. El partíu empezó abondo pareyu, con llegaes de dambos equipos. [[Gonzalo Higuaín]] esperdició un tiru tando solu frente al arqueru [[Manuel Neuer]] a los 21', marcando'l dominiu albiceleste mientres la primer etapa del partíu. [[Gonzalo Higuaín|Higuaín]] llograría anotar minutos dempués, pero l'árbitru italianu [[Nicola Rizzoli]] anuló correutamente'l tanto por [[Offside|fora de xuegu]]. [[Christoph Kramer]], tres un choque con [[Ezequiel Garay]], tuvo de ser reemplazáu por [[André Schürrle]] que llogró ameyorar l'orde del cuadru alemán. El cambéu permitió una llegada más fonda del equipu xermanu, que llogró tiros de [[André Schürrle|Schürrle]], [[Toni Kroos]] y [[Benedikt Höwedes]], que sicasí nun llograron convertise'n goles gracies al porteru [[Sergio Germán Romero|Sergio Romero]] o'l palu. Nel segundu tiempu, Arxentina movió les sos pieces cola entrada de [[Sergio Agüero]] en reemplazu d'[[Ezequiel Lavezzi]] y llogró tener mayor presencia nel ataque. Dambos equipos siguieron intentando anotar constantemente hasta'l fin del partíu. [[Toni Kroos]], [[André Schürrle]] y [[Mario Götze]] intentaron anotar ensin ésitu, mientres [[Lionel Messi]] llogró dellos rellumos de bon xuegu, pero tampoco foi abondo pa romper l'esquema defensivu del equipu rival. Tres el fin del tiempu regular, el partíu empecipió la prórroga. [[Rodrigo Palacio]], nos primeros minutos, perdió una escelente oportunidá. Tres esi tiru, Alemaña empezó a ganar más posesión del balón, mientres Arxentina reculó. Cuando yá paecía inminente recurrir a los tiros dende'l puntu de penalti pa definir al campeón, [[Mario Götze]] recibió un pase d'[[André Schürrle]] y definió con gran precisión, marcando a los 113' el gol de la victoria alemana. Al rematar el partíu, realizóse la ceremonia de premios de dambos equipos. La [[FIFA]], conxuntamente, apurrió los premios individuales a los meyores xugadores el tornéu: [[Premios de la Copa Mundial de Fútbol#Lionel Messi|Lionel Messi]] recibió'l [[Balón d'Oru]] como'l meyor xugador de tou el certame. === Trés téunicos en tres años (2014–2017) === Tres la final del [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial 2014]] y la decisión de nun siguir d'[[Alejandro Sabella]], asume [[Gerardo Martino]] la direición téunica del equipu. Arxentina asina empecipió la so preparación escontra la [[Copa América 2015]] con victories ante {{sel|Alemaña}} (4-2), {{sel|Croacia}} (2-1) y [[Seleición de fútbol de Hong Kong|Hong Kong]] (7-0) y perdes ante {{sel|Brasil}} (2-0) y {{sel|Portugal}} (1-0). Yá na competición, Arxentina queda primer con 7 puntos nel Grupu B de {{sel|Paraguái}} (2-2), {{sel|Uruguái}} (1-0) y {{sel|Xamaica}} (1-0). En cuartos de final, enfrentóse a {{sel|Colombia}} al que vence na tanda de penaltis por 6-5 n'igualando a cero. En semifinales, gana por un contundente 6-1 ante {{sel|Paraguái}}, aportando a la final ante {{sel|Chile}} nel [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]] perdiendo nos penaltis por 4-1 n'empatando 0-0 nos 90 minutos reglamentarios y nos 30 minutos de la [[Tiempu extra|prórroga]]. Al añu siguiente, Arxentina empecipio nuevamente la so preparación escontra la [[Copa América 2016]] nos [[Estaos Xuníos]] enmarcada nel Grupu D xunto con {{sel|Chile}} (2-1), {{sel|Panamá}} (5-0) y {{sel|Bolivia}} (3-0) saliendo victoriosu nos trés partíos. En cuartos de final, impúnxose ante {{sel|Venezuela}} con un marcador de 4-1. Yá en semifinales, vence al organizador {{sel|Estaos Xuníos}} por un abuitáu 4-0. Como en 2015, el rival del duelu decisivu foi {{sel|Chile}}, y el partíu xugóse nel [[MetLife Stadium]]. Nos 90 minutos otra vegada foi empate 0 a 0 y la paridá siguió nos 30 minutos de [[Prórroga (deporte)|prórroga]]. Nuevamente, en definición por penaltis, los albicelestes cayeron 4-2 y asina Arxentina perdió la so tercera final siguida en trés años. Depués de dos subcampeonatos, Martino dio per acabáu el so ciclu dexándo-y el cargu a [[Edgardo Bauza]]. Dando muestres d'un feble rindimientu coleutivu, en feches d'[[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol|eliminatories]] consiguió apenes tres victories ({{sel|Uruguái}}, {{sel|Colombia}} y {{sel|Chile}}), dos empates ({{sel|Venezuela}} y {{sel|Perú}}) y trés derrotes ({{sel|Paraguái}}, {{sel|Brasil}} y {{sel|Bolivia}}) dexando a l'Arxentina en zona de repesca. === Era Sampaoli (2017 - 2024) === Tres 251 díes Edgardo Bauza foi destituyíu y designóse nel so reemplazu a [[Jorge Sampaoli]]. Con él al mandu, tuvo una seguidilla d'empates con {{sel|Uruguái}} (0-0), {{sel|Venezuela}} (1-1) y {{sel|Perú}} (0-0) quedando sometíu a un marcu bien pocu favorable, teniendo qu'esperar hasta la última fecha pa llograr la tan naguada clasificación. Nesta, visitaron a {{sel|Ecuador}} nel altor de [[Quito]]. L'escoyíu albiceleste imponer por un marcador de 3-1 con un ''hat-trick'' del so capitán [[Lionel Messi]], sellando asina la so clasificación al mundial de Rusia. Arxentina, con 28 puntos, terminó nel tercer puestu detrás de {{sel|Brasil}} y Uruguái, siguíu de {{sel|Colombia}} y Perú. Yá clasificada a la cita mundialista, empezó la etapa de preparación y eleición de futbolistes, dándose por empecipiada con una victoria frente a {{sel|Rusia}} (1-0), una sorprendente derrota ante {{sel|Nixeria}} (2-4), una victoria ante {{sel|Italia}} (2-0) y una histórica derrota ante {{sel|España}} (1-6) nel [[Wanda Metropolitanu]], [[Madrid]]. Tuvo finalmente un compromisu énte {{sel|Israel}} (partíu «cábala» dende 1986) que diba a xugase'n [[Haifa]], pero que quixo treslladase a [[Xerusalén]] (lo que provocó protestes de grupos pro-[[BDS]]) polo que l'alcuentru nun se llevó a cabu, xenerando protestes d'Israel ya inclusive denuncies d'esti postreru na FIFA<<ref>{{Cita web|url=https://actualidad.rt.com/video/275148-israel-denuncia-afa-anular-partido|títulu=Denuncian a la AFA por anular el partido amistoso con Israel y piden vetar a 'la albiceleste'|fechaaccesu=2018-06-25|sitiuweb=RT en Español|idioma=es}}</ref> por incumplimientu de contratu<ref>{{Cita noticia|apellíos=Baeza|nome=Lourdes|títulu=Argentina cancela un partido amistoso en Israel|url=https://elpais.com/deportes/2018/06/05/mundial_futbol/1528234163_148563.html|fecha=2018-06-07|fechaaccesu=2018-06-25|periódico=El País|issn=1134-6582|idioma=es}}</ref> (a Arxentina) y por amenaces (a Palestina).<ref>{{Cita web|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/274589-israel-denunciar-palestina-fifa-argentina|títulu=Israel denunciará a Palestina ante la FIFA tras la suspensión del partido contra Argentina|fechaaccesu=2018-06-25|sitiuweb=RT en Español|idioma=es}}</ref> ==== Mundial de Rusia de 2018 ==== Tres el [[Copa Mundial de Fútbol de 2018#Sortéu final|sortéu]], Arxentina quedó nel Grupu D, xunto a {{sel|Islandia}}, {{sel|Croacia}} y {{sel|Nixeria}}. Nel so debú, ante'l novatu {{sel|Islandia}} (que xugaba per primer vegada nun Mundial), empató 1-1 con gol arxentín de [[Sergio Agüero]]; ya islandés d'[[Alfreð Finnbogason]]. Una actuación per debaxo de lo esperao, onde Islandia fixo valir la so condición física y Arxentina nun atopó alternatives pa imponese nel resultáu, especialmente dempués del penal falláu por [[Lionel Messi]]. De siguío, tuvo una ''tarde negra'' con {{sel|Croacia}} que-y batió por 3-0 (goles d'[[Ante Rebić]], [[Luka Modrić]] y [[Ivan Rakitić]])<ref>{{Cita noticia|títulu=Lo meyor que pudo pasa-y a Arxentina ye que'l partíu terminó: asina lo vio la BBC|url=https://www.elobservador.com.uy/rusia-2018-croacia-golea-una-decepcionante-argentina-y-la-deja-al-borde-la-eliminacion-n1246114|fechaaccesu=2018-06-25|periódicu=El Observador|idioma=es-uy}}</ref> Too esto dexó-y na puerta de salida del tornéu, anque les otres resultaos del grupu (ente ellos {{sel|Nixeria}} ganándo-y a {{sel|Islandia}}) abrieron la posibilidá de pasar a octavos si l'equipu ''albiceleste'' ganaba'l so últimu alcuentru de la serie. Frente a {{sel|Nixeria}}, l'equipu arxentín (col regresu de los históricos'' [[Gonzalo Higuaín|Higuaín]], [[Éver Banega|Banega]] y [[Ángel Di María|Di María]], ente otros) apaeció más motiváu. ''[[Lionel Messi|La Pulga]]'' abrió'l marcador<ref>{{Cita noticia|títulu=Arxentina-Nixeria, Mundial Rusia 2018: el golazu de Lionel Messi p'abrir el marcador|url=https://www.lanacion.com.ar/2147609-argentina-nigeria-mundial-rusia-2018-el-golazo-de-lionel-messi-para-abrir-el-marcador|fechaaccesu=2018-06-26|idioma=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626203646/https://www.lanacion.com.ar/2147609-argentina-nigeria-mundial-rusia-2018-el-golazo-de-lionel-messi-para-abrir-el-marcador|archivedate=2018-06-26}}</ref> a los 13 minutos de xuegu. Tres un esquisitu pase d'[[Éver Banega]] dende atrás de la metá de la cancha, amortiguó el pase cola zanca derecha y, en ganándo-y na carrera al so marcador [[Kenneth Omeruo]], definió con un derechazu cruzáu ante'l porteru [[Francis Uzoho]]. Anotó asina'l centésimu gol del tornéu, y l'equipu albiceleste siguió dominando práuticamente tol primer tiempu, inclusive con un tiru llibre de Messi que dio nel palu esquierdu de Uzoho. Sicasí, na segunda metá Nixeria salió muncho más decidida y a los seis minutos [[Javier Mascherano]] cometió un penalti inocente por un llixeru agarrón nel área. El colexáu señaló la pena máxima, [[Victor Moses|Moses]] nun esperdició'l llanzamientu y punxo n'apiertos a Arxentina. Nun final pal infartu, [[Marcos Rojo]] conectó un centru dende la derecha de [[Gabriel Mercado]] llogrando'l 2:1 a los 85´ y desamarrando el deliriu nos siguidores. La victoria de Croacia (2:1 con Islandia) terminó de concretar el pase a octavos del equipu arxentín. == Indumentaria == {{AP|Uniforme de la seleición de fútbol d'Arxentina}} === Uniforme === L'uniforme oficial de la Seleición Arxentina componer d'una camiseta de franxes blanques y celestes (d'ellí'l llamatu que recibe la seleición: ''La Albiceleste''), pantalón blancu con rayes celestes y medies blanques con rayes celestes. L'uniforme oficial alternativu compónse de camiseta, pantalones y medies azules con rayes blanques. Pa la Copa Mundial de 2010, y coincidiendo col [[Bicentenariu d'Arxentina|bicentenariu]] nacional, la marca [[Adidas]] rediseñó l'uniforme. El diseñador arxentín Martín Tibabuzo foi l'encargáu del nuevu diseñu que cunta con numberosos homenaxes a diseños históricos, especialmente al modelu utilizáu nel mundial de Méxicu '86.<ref>[http://www.marcadegol.com/2009/11/cobertura-especial-argentina-lanzo-la-camiseta-adidas-para-el-mundial-2010/ Llanzamientu de la camiseta de la Seleición Nacional 2010 Adidas] (siguimientu del llanzamientu de la camiseta).</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=p27KoPJrVIc El diseñu de la camiseta del 2010 esplicada pol so diseñador] (Martín Tibabuzo esplica'l rediseñu).</ref> Siempre la camiseta titular foi celeste y blanca, pero les suplentes variaron: dende 1902 foi siempre blanca, pero en 1958 y 1980 foi mariella. Na actualidá ye azul. <center> {| | {{Uniforme |color completo = FFFFFF |color pantalón = 777AADB |color medias=FFFFFF |tipo_izq = svg |tipo_cuerpo = svg |tipo_der = svg |tipo_med = svg |trama camiseta = _argentina1930h |títulu = Primer equipación}} | {{Uniforme | | pattern_la=_altamira1112h |pattern_b=_unknown |pattern_ra=_altamira1112h |pattern_sh= _blanco|pattern_so=_blanco | leftarm=|body=|rightarm=|shorts=|socks=FFFFFF|títulu=[[Uniforme de la seleición de fútbol d'Arxentina|(Ver evolución)]]}} | {{Uniforme | | izquierdo=FFFFFF|cuerpo=FFFFFF| derecho=FFFFFF|shorts=000000|medias=000000|socks= FFFFFF3 | patrón_izq=_arg18h| patrón_cuerpo=_arg18h| patrón_der=_arg18h| patrón_pan=_arg18h| patrón_med=_arg18h| títulu=Equipación actual}} |} </center> == Instalaciones == === Estadiu Antonio Vespucio Liberti (Monumental) === {{AP|Estadiu Antonio Vespucio Liberti}} Arxentina xuega la mayoría de los sos partíos de llocal nel [[estadiu Antonio Vespucio Liberti]], tamién conocíu como '''«El Monumental»''', propiedá del [[Club Atlético River Plate]]. Ta allugáu na ciudá de [[Buenos Aires]], la capital del país, y tien una capacidá máxima pa 64{{esd}}700 espectadores sentaos, anque se rexistraron partíos nos que se superó esa cantidá. Foi inauguráu'l día 25 de mayu de 1938. Ellí llogró a lo llargo del tiempu resultaos bien favorables, caltuvo un periodu de casi 20 años ensin ser derrotáu, dende 1995 nun amistosu contra Brasil 0-1<ref>[http://www.footballdatabase.eu/football.coupe.argentine.bresil.28623.es.html Ficha en footballdatabase.eu: Arxentina 0—1 Brasil en Buenos Aires (8 de payares de 1995).] Consultáu'l 02-05-2014</ref> hasta ochobre de 2015 nes Eliminatories al Mundial 2018 contra Ecuador, por 0-2.<ref>{{Cita web |url=http://canchallena.lanacion.com.ar/1834890-argentina-ecuador-eliminatorias-sudamericanas |títulu=Sin rumbo: la Argentina mostró su peor versión y perdió contra Ecuador en el Monumental |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160201130342/http://canchallena.lanacion.com.ar/1834890-argentina-ecuador-eliminatorias-sudamericanas |fechaarchivu=2016-02-01 }}</ref> Magar Arxentina tien cambiao de sede en dellos amistosos o nes eliminatories, l'estadiu Monumental ye'l qu'allugó más partíos nel so historial. Nél desenvolviéronse munchos acontecimientos futbolísticos, tales como'l [[Campeonatu Suramericanu 1946]], el [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|Campeonatu Suramericanu 1959]], la [[Copa Mundial de Fútbol de 1978]] y dos ediciones de la [[Copa América]]: [[Copa América 1987|1987]] y [[Copa América 2011|2011]]. === Complexu Habitacional Deportivu d'Ezeiza === La seleición arxentina cuenta con una propiedá de 48 [[hectárea|hectárees]] allugada n'[[Ezeiza (partíu)|Ezeiza]], na [[provincia de Buenos Aires]]. El terrén cunta con trés complexos d'altu nivel: unu d'ellos utiliza-lu la seleición mayor, otru les seleiciones xuveniles y el terceru de sofitu loxísticu. Les instalaciones ponen a disposición de los xugadores y entrenador nueve estadios, de los que siete tienen les midíes reglamentaes, y los otros dos midíes amenorgaes. Amás, apocayá foi construyida una cancha pa ser utilizada pola seleición de [[fútbol playa]]. Les sos instalaciones cunten amás con tolo preciso pal agospiamientu de los equipos, con cuartos, cocines, comedores, vestuarios, ximnasios, consultorios médicos, sales de conferencia, sales de videu y hasta un microcine. == Rivalidaes == {{AP|Rivalidá futbolística ente Arxentina y Brasil|Rivalidá futbolística ente Arxentina ya Inglaterra|Clásicu del Río de la Plata|Rivalidá futbolística ente Arxentina y Alemaña}} La Seleición Arxentina caltién una gran [[Rivalidá futbolística ente Arxentina y Brasil|rivalidá futbolística con Brasil]], siendo ensin dulda, al día de güei, ún de los mayores clásicos del mundu del fútbol. Tamién, ye bultable la [[Rivalidá futbolística ente Arxentina ya Inglaterra|rivalidá con Inglaterra]], sobre manera, depués de la [[guerra de les Malvines]] y del [[Mundial de Fútbol de 1986|Mundial de 1986]], onde Arxentina esanició a los ingleses nos cuartos de final colos 2 recordaos goles de [[Diego Maradona]]: [[Gol del Sieglu|el Gol del Sieglu]] y [[La mano de dios]]. Otru duelu clásicu de los albicelestes ye con {{sel|Uruguái}}, con quien apuesten el tradicional [[Clásicu del Río de la Plata]], el más antiguu fora de les [[Islles Britániques]]. Amás tien una intensa [[Rivalidá futbolística ente Arxentina y Alemaña|rivalidá cola Seleición d'Alemaña]], que se foi amontando col correr de los años pola victoria albiceleste na final ante los teutones na [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Copa Mundial de 1986]], y poles derrotes sufríes ante los xermanos nes finales de los Mundiales de [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]], y tamién les eliminaciones en cuartos de final n'[[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]], respeutivamente. Convién destacar que'l clásicu Alemaña-Arxentina ye'l más repitíu en finales de Copes del mundu, yá que tuvo llugar en trés causes: [[Final de la Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]], [[Final de la Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] y [[Final de la Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]. === Principales historiales === {{AP|Partíos ya historial de la Seleición de fútbol d'Arxentina}} * ''Actualizáu al 10 de payares de 2016 (Datos según [[FIFA]])''.<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=ARG/team2=BRA/index.html|títulu=Enfrentamientos entre Argentina y Brasil|autor=FIFA.com|fechaaccesu=13 de payares de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131113185846/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=ARG/team2=BRA/index.html|fechaarchivu=2013-11-13}}</ref> {|bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="150"|Equipu !width="100"|Partíos<br />ganaos !width="100"|Partíos<br />empataos !width="100"|Goles a favor !width="100"|Postreru partíu |-align=center |{{selb|ARX}} |38 |rowspan="2"|26 |160 |rowspan="2"|9 de xunu de 2017 |-align=center |{{selb|BRA}} |40 |162 |} * ''Actualizáu al 1 de setiembre de 2016 (Datos según [[FIFA]])<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=arg/team2=uru/index.html|títulu=FIFA Historial de partidos entre Argentina y Uruguay.|autor=FIFA.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150630231929/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=arg/team2=uru/index.html|fechaarchivu=2015-06-30}}</ref> {|bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="150"|Equipu !width="100"|Partíos<br />ganaos !width="100"|Partíos<br />empataos !width="100"|Goles a favor !width="100"|Postreru partíu |-align=center |{{selb|ARX}} |89 |rowspan="2"|45 |308 |rowspan="2"|31 d'agostu de 2017 |-align=center |{{selb|URU}} |59 |233 |} * ''Actualizáu al 3 de setiembre de 2014 (Datos según [[FIFA]]).<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=arg/team2=ger/index.html/index.html|títulu=FIFA Estadísticas entre Argentina y Alemania|autor=FIFA.com|fechaaccesu=13 de payares de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131113185849/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=arg/team2=ger/index.html/index.html|fechaarchivu=13 de payares de 2013}}</ref> {|bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="150"|Equipu !width="100"|Partíos<br />ganaos !width="100"|Partíos<br />empataos !width="100"|Goles a favor !width="100"|Postreru partíu |-align=center |{{selb|ARX}} |10 |rowspan="2"|5 |32 |rowspan="2"|3 de setiembre de 2014 |-align=center |{{selb|GER}} |7 |31 |} * ''Actualizáu al 13 de payares de 2013 (Datos según [[FIFA]]).<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=arg/team2=eng/index.html|títulu=FIFA Estadísticas entre Argentina e Inglaterra|autor=FIFA.com|fechaaccesu=13 de payares de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131113185940/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=arg/team2=eng/index.html|fechaarchivu=2013-11-13}}</ref> {|bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="150"|Equipu !width="100"|Partíos<br />ganaos !width="100"|Partíos<br />empataos !width="100"|Goles a favor !width="100"|Postreru partíu |-align=center |{{selb|ARX}} |3 |rowspan="2"|6 |18 |rowspan="2"|12 de payares de 2005 |-align=center |{{selb|ENG}} |6 |22 |} == Xugadores == {{AP|Estadístiques de la Seleición de fútbol d'Arxentina#Xugadores|l1=Futbolistes de la seleición de fútbol d'Arxentina}} {{VT|Arxentina na Copa Mundial de Fútbol#Planteles que xugaron los mundiales|l1=Planteles mundialistas de la seleición de fútbol d'Arxentina}} === Última convocatoria === {{AP|Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2018}} * Convocatoria pa la '''{{bandera|RUS}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Copa Mundial de la FIFA 2018]]'''. ''Datos actualizaos al 9 de xunu de 2018 según [[Asociación del Fútbol Arxentín|AFA]].'' {| class="sortable" align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=70% |- !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=1%|Nᵘ !bgcolor=#6AB5FF align=left style="color:white;" width=15%|Nome !bgcolor=#6AB5FF align=center style="color:white;" class="unsortable" width=4%|Posición !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=6%|Edá !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=2%|PX !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=2%|G !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=15%|Club |- align=center bgcolor=#E0ECF8 style="border-top:1px solid #AAA;" !3 | align=left |[[Nicolás Tagliafico]] |{{defensa}} |{{edá|31|8|1992}} |4 |0 | align=left|{{bandera|NED}} [[Ajax d'Ámsterdam|Ajax]] |- align=center !8 | align=left |[[Marcos Acuña]] |{{defensa}} |{{edá|28|10|1991}} |10 |0 |align=left| {{bandera|POR}} [[Sporting Lisboa]] |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !13 |align=left|[[Maximiliano Meza]] |{{mediu}} |{{edá|15|01|1992}} |2 |0 |align=left|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético Independiente|Independiente]] |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !22 |align=left|[[Cristian Pavón]] |{{mediu}} |{{edá|21|1|1996}} |5 |0 |align=left|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |- align=center style="border-top: 1px #6AB5FF solid;" !21 |align=left|[[Paulo Dybala]] |{{delanteru}} |{{edá|15|11|1993}} |12 |0 |align=left|{{Bandera|ITA}} [[Juventus Football Club|Juventus]] |- align=center style="border-top: 1px #6AB5FF solid;" ! !align=left| |{{ent}} |'''''' | | | |} <center> {|{{tablaguapa}} align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=70% |- align=center bgcolor=#7FBBFF style="color:#FFFFFF;" !colspan="4" align=center style="color:white; background:#7FBBFF;"|Cuerpu téunicu |- |style="text-align: left;"|'''Entrenador:''' |style="text-align: left;"| |style="text-align: left;"|'''Asistentes:''' |style="text-align: left;"| |- |style="text-align: left;"|'''Preparadores físicos:''' |style="text-align: left;"| |style="text-align: left;"|'''Entrenador de porteros:''' |style="text-align: left;"| |- |style="text-align: left;"|'''Kinesiólogos:''' |style="text-align: left;"| |style="text-align: left;"|'''Médicos:''' |style="text-align: left;"| |- |style="text-align: left;"|'''Fisioterapeuta:''' |style="text-align: left;"| |style="text-align: left;"|'''Videoanálisis:''' |style="text-align: left;"| |- |style="text-align: left;"|'''Utileros:''' |style="text-align: left;"| |} </center> === Otros convocaos apocayá === ''Otros xugadores llamaos apocayá en convocatories distintes de l'anterior, destacando los convocaos dende xunu de [[2017]].'' ''Dalgunos atópense n'etapa de recuperación per mancadura.'' {| class="sortable" align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=80% |- align=center !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=1%|N° !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=15%|Nome !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" class="unsortable" width=4%|Posición !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=6%|Edá !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=2%|PX !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=2%|Goles !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=15%|Club !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=25%|Última convocatoria !bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" width=10%|Fecha |- align=center bgcolor=#E0ECF8 style="border-top:1px solid #AAA;" !2 | align="left" |[[Emanuel Mammana]] {{Mancáu}} |align=center|{{defensa}} |{{edá|10|2|1996}} |3 |0 | align="left"|{{bandera|RUS}} [[Zenit de San Petersburgu|Zenit]] | align="left"|vs. '''{{selb|Nixeria}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2017-11-14</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !4 | align="left" |[[Javier Pinola]] |align=center|{{defensa}} |{{edá|24|2|1983}} |2 |0 | align="left"|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético River Plate|River Plate]] | align="left"|vs. '''{{selb|Uruguái}}''' – Eliminatories Rusia 2018 || align=center|<small>2017-08-31</small> |- align=center !4 | align="left" |[[Jonathan Maidana]] |align=center|{{defensa}} |{{edá|29|7|1985}} |5 |0 | align="left"|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético River Plate|River Plate]] | align="left"|vs. '''{{selb|Singapur}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2017-06-13</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !13 | align="left" |[[Milton Cascu]] |align=center|{{defensa}} |{{edá|11|4|1988}} |2 |0 | align="left"|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético River Plate|River Plate]] | align="left"|vs. '''{{selb|Perú}}''' – Eliminatories Rusia 2018 || align=center|<small>2017-10-05</small> |- align=center !13 |align=left|[[Ramiro Funes Mori]] |align=center|{{defensa}} |{{edá|05|03|1991}} |19 |1 |align=left|{{Bandera|ENG}} [[Everton Football Club|Everton]] | align="left"|vs. '''{{selb|España}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2018-03-27</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !26 | align="left" |[[Fabricio Bustos]] |align=center|{{defensa}} |{{edá|28|4|1996}} |2 |0 | align="left"|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético Independiente|Independiente]] | align="left"|vs. '''{{selb|España}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2018-03-27</small> |- align=center !27 | align="left" |[[Guido Rodríguez]] |align=center|{{defensa}} |{{edá|12|4|1994}} |1 |0 | align="left"|{{bandera|MEX}} [[Club América|América]] | align="left"|vs. '''{{selb|Singapur}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2017-06-13</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 style="border-top: 1px #6AB5FF solid;" !5 | align="left" |[[Fernando Gago]] |align=center|{{mediu}} |{{edá|10|4|1986}} |61 |0 | align="left"|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] | align="left"|vs. '''{{selb|Perú}}''' – Eliminatories Rusia 2018 || align=center|<small>2017-10-05</small> |- align=center !5 |align=left|[[Leandro Paredes]] |align=center|{{mediu}} |{{edá|29|6|1994}} |3 |1 |align=left|{{Bandera|RUS}} [[Zenit de San Petersburgu|Zenit]] | align="left"|vs. '''{{selb|España}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2018-03-27</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !8 | align="left" |[[Augusto Fernández]] |align=center|{{mediu}} |{{edá|10|4|1986}} |16 |1 | align="left"|{{bandera|CHN}} [[Beijing Renhe]] | align="left"|vs. '''{{selb|Uruguái}}''' – Eliminatories Rusia 2018 || align=center|<small>2017-08-31</small> |- align=center !15 | align=left |[[Manuel Lanzini]] {{Mancáu}} |{{mediu}} |{{edá|15|2|1993}} |4 |1 | align=left|{{bandera|ENG}} [[West Ham United Football Club|West Ham]] | align="center" colspan="2"|'''{{bandera|RUS}} [[Copa Mundial de Fútbol 2018|Copa Mundial de la FIFA 2018]]''' |- align=center !16 | align="left" |[[José Luis Gómez]] |align=center|{{mediu}} |{{edá|13|09|1993}} |1 |0 | align="left"|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético Lanús|Lanús]] | align="left"|vs. '''{{selb|Brasil}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2017-06-09</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !24 |align=left|[[Emiliano Rigoni]] |align=center|{{mediu}} |{{edá|4|2|1993}} |2 |0 |align=left|{{Bandera|RUS}} [[Zenit de San Petersburgu|Zenit]] | align="left"|vs. '''{{selb|Nixeria}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2017-11-14</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !9 | align="left" |[[Mauro Icardi]] |align=center|{{delanteru}} |{{edá|19|2|1993}} |4 |0 | align="left"|{{bandera|ITA}} [[Inter de Milán|Inter]] | align="left"|vs. '''{{selb|Ecuador}}''' – Eliminatories Rusia 2018 || align=center|<small>2017-10-10</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !18 |align=left|[[Ángel Correa]] |align=center|{{delanteru}} |{{edá|9|3|1995}} |8 |1 |align=left|{{Bandera|ESP}} [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] | align="left"|vs. '''{{selb|España}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2018-03-27</small> |- align=center !20 | align="left" |[[Joaquín Correa]] |align=center|{{delanteru}} |{{edá|13|8|1994}} |3 |1 | align="left"|{{bandera|ESP}} [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla]] | align="left"|vs. '''{{selb|Venezuela}}''' – Eliminatories Rusia 2018 || align=center|<small>2017-09-05</small> |- align=center bgcolor=#E0ECF8 !22 |align=left|[[Lautaro Martínez]] |align=center|{{delanteru}} |{{edá|2|8|1997}} |1 |0 |align=left|{{bandera|ARX}} [[Racing Club]] | align="left"|vs. '''{{selb|España}}''' – Amistosu internacional || align=center|<small>2018-03-27</small> |- align=center |} === Mayor númberu de presencies === * <small>''Fonte: [[RSSSF]]''</small><ref name="rsssfarg-recintlp">{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html#app |títulu=Appearances for Argentina National Team |fechaaccesu=11 de marzu de 2011 |fecha=15 de payares de 2011 |obra=RSSSF|idioma=inglés}}</ref> * <small>Actualizáu al 27 de marzu de 2018.</small> * <small>En negrina, xugadores anguaño n'actividá.</small> {| align=border width=70% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" ! #!! Xugador!! Periodu!! Partíos!! Goles!! {{Abreviatura|Promedio|El permediu de gol calcúlase estremando'l númberu de goles anotaos polos partíos xugaos}}!! Títulos |- |1 |'''[[Javier Mascherano]]''' |2003-2026 |143 |3 |0.02 | |- | 2 || [[Javier Zanetti]] || 1994–2011 || 143 || 4 || 0.03 || |- | 3 || '''[[Lionel Messi]]''' || 2005-2026|| 124 ||64|| 0.50 || |- | 4 || [[Roberto Ayala]] || 1994–2007 || 116 || 7 || 0.06 || |- | 5 || [[Diego Simeone]] || 1988–2002 ||108|| 11 || 0.1 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1991]][[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1993]]'''''' |- | 6 || [[Oscar Ruggeri]] || 1983–1994 || 97 || 7 || 0.07 ||[[Ficheru:FIFA logo without slogan.svg|25px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1986]][[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1991]][[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1993]] |- | rowspan="2" | 7 || '''[[Sergio Germán Romero|Sergio Romero]]''' || 2009-2026|| rowspan="2" | 94 || 0 || 0 || |- | '''[[Ángel Di María]]''' || 2008-2026|| 19 || 0.20 || |- | 9 || [[Diego Armando Maradona]]<ref name="rsssfmaradona" /> || 1977–1994 || 91 || 34 || 0.37 ||'''[[Ficheru:FIFA logo without slogan.svg|25px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1986]]''' |- | 10 || [[Ariel Arnaldo Ortega]] || 1993–2010 || 90 ||17|| 0.2 || |} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align: center; width:70%;" |- !colspan="13" style="with: 100%;" align=center style="color:white; background:#6AB5FF"|Xugadores hasta 50 presencies |- ! #!! Xugador!! Periodu!! Partíos!! Goles!! {{Abreviatura|Promedio|El permediu de gol calcúlase estremando'l númberu de goles anotaos polos partíos xugaos}}!! Títulos |- | 11 || '''[[Sergio Agüero]]''' || 2006 d'equí p'arriba||85||37|| 0.43 || |- | 12 || [[Gabriel Batistuta]]<ref name="rsssfbatistuta" /> || 1991–2002 || 78 || 56 || 0.72 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1991]][[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1993]]'''''' |- |ROWSPAN=2| 13 || '''[[Carlos Tévez]]''' || 2004–2015 || 76 || 13 || 0.17 || |- | [[Juan Pablo Sorín]] || 1996–2006 || 76 || 12 || 0.16 || |- | 14 || [[Juan Sebastián Verón]] || 1996–2010 || 75 || 10 || 0.12 || |- | rowspan="3" | 15 || [[Gabriel Heinze]] || 2003–2010 || rowspan="3" | 73 || 3 || 0.04 || |- | [[Américo Gallego]] || 1975–1982 || 3 || 0.04 || |- | '''[[Gonzalo Higuaín]]''' || 2009-Presente|| 32 || 0.46 || |- | 19 || [[Daniel Passarella]] || 1976–1986 || 70 || 23 || 0.33 || |- | 20 || [[Hernán Crespo]] || 1995–2007 || 64 || 35 || 0.55 || |- | 21 || '''[[Éver Banega]]''' || 2008 d'equí p'arriba||62|| 7 || 0.11 || |- | rowspan="2" |22 | [[Alberto Tarantini]] || 1974–1982 || 61 || 1 || 0.02 || |- | '''[[Fernando Gago]]''' || 2007 d'equí p'arriba|| 61 || 0 || 0 || |- |ROWSPAN=2| 24 || [[Jorge Olguín]] || 1976–1982 || 60 || 0 || 0 || |- | [[Roberto Sensini]] || 1987–2000 || 60 || 0 || 0 || |- | 26 || [[Jorge Burruchaga]] || 1983–1990 || 59 || 13 || 0.22 || |- |ROWSPAN=4| 27 || [[Claudio Javier López|Claudio López]] || 1995–2003 || 58 || 14 || 0.18 || |- | '''[[Lucas Biglia]]''' || 2011 d'equí p'arriba|| 58 || 1 || 0.02 || |- | [[Ubaldo Fillol]] || 1974–1985 || 58 || 0 || 0 || |- | '''[[Pablo Zabaleta]]''' || 2005 d'equí p'arriba|| 58 || 0 || 0 || |- |ROWSPAN=2| 30 || '''[[Maxi Rodríguez]]''' || 2003–2015 || 57 || 16 || 0.28 || |- | [[Walter Samuel]] || 1999–2011 || 57 || 5 || 0.07 || |- | rowspan="2" | 32 || [[Kily González]] || 1995–2005 || 56 || 10 || 0.18 || |- | '''[[Marcos Rojo]]''' || 2011 d'equí p'arriba||56|| 2 || 0.04 || |- | 33 || [[René Houseman]] || 1973–1979 || 55 || 13 || 0.24 || |- |34 |'''[[Nicolás Otamendi]]''' |2009-Presente |54 |4 |0.08 | |- | rowspan="3" | 36 || [[Pablo Aimar]] || 1999–2011 || 53 || 8 || 0.15 || |- | [[Osvaldo Ardiles]] || 1975–1982 || 53 || 8 || 0.15 || |- | [[Ricardo Giusti]] || 1983–1990 || 53 || 0 || 0 || |- | 38 || [[Esteban Cambiasso]] || 2000–2011 || 52 || 5 || 0.1 || |- |ROWSPAN=3| 41 || [[Juan Román Riquelme]] || 1997–2008 || 51 || 17 || 0.33 || |- | '''[[Ezequiel Lavezzi]]''' || 2007 d'equí p'arriba|| 51 || 9 || 0.18 || |- | [[Martín Demichelis]] || 2005–2016 || 51 || 2 || 0.04 || |- | 44 || [[Claudio Caniggia]] || 1987–2002 || 50 || 16 || 0.32 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1991]]'''''' |} === Máximos goliadores === De siguío, los máximos anotadores cola Seleición Absoluta d'Arxentina. * <small>''Fonte: [[RSSSF]]''</small><ref name="rsssfarg-gol">{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html#goals |títulu=Goalscoring for Argentina National Team |fechaaccesu=11 de marzu de 2011 |fecha=15 de payares de 2011 |obra=RSSSF|idioma=inglés}}</ref> * <small>Actualizáu al 29 de mayu de 2018.</small> * <small>En negrina, xugadores anguaño n'actividá.</small> [[Ficheru:2017 FRIENDLY MATCH RUSSIA v ARGENTINA - Messi.jpg|200px|thumb|derecha|[[Lionel Messi]] ye'l xugador que tien mayor cantidá de goles anotaos (64) cola seleición Arxentina.]] {| align=border width=70% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" ! #!! Xugador!! Periodu!! Goles!! Partíos!! {{Abreviatura|Permediu|El permediu de gol calcúlase dividiendo'l númberu de goles anotaos polos partíos xugaos}}!! Títulos<ref>{{cita web |url=http://www.espn.com.ar/news/story?id=579185 |títulu=Asina formaron los campeones |fechaaccesu=23 d'avientu de 2014 |fecha=17 de xunetu de 2007}}</ref> |- | 1 || '''[[Lionel Messi]]''' || 2005 – 2026 || 64 || 124 || 0.50|| |- | 2 || [[Gabriel Batistuta]] || 1991–2002 || 56 || 78 || 0.72 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1991]][[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1993]] |- | 3 || '''[[Sergio Agüero]]''' || 2006 – 2026 || 37 ||85|| 0.43 || |- | 4 || [[Hernán Crespo]] || 1995–2007 || 35 || 64 || 0.55 || |- |5 | [[Diego Armando Maradona|Diego Maradona]] || 1977–1994 || 32 || 91 || 0.37 || [[Ficheru:FIFA logo without slogan.svg|25px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1986]] |- |6|| '''[[Gonzalo Higuaín]]''' || 2009 – 2026 || 32 ||72|| 0.46 || |- | 7 || [[Luis Artime]] || 1961–1967 || 24 || 25 || 0.96 || |- | 8 || [[Daniel Passarella]] || 1976–1986 || 23 || 70 || 0.33 || [[Ficheru:FIFA logo without slogan.svg|25px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1978]] [[Ficheru:FIFA logo without slogan.svg|25px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1986]] |- | 9 || [[Leopoldo Jacinto Luque]] || 1975–1981 || 22 || 45 || 0.49 ||[[Ficheru:FIFA logo without slogan.svg|25px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1978]] |- |ROWSPAN=2| 10 || [[Herminio Masantonio]] || 1931–1945 || 21 || 19 || 1.11 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1937]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1941]] |- | [[José Sanfilippo]] || 1956–1962 || 21 || 29 || 0.72 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1957]] |- |} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align: center; width:70%;" |- !colspan="13" style="with: 100%;" align=center style="color:white; background:#6AB5FF"|Xugadores hasta 10 goles |- ! #!! Xugador!! Periodu!! Goles!! Partíos!! {{Abreviatura|Permediu|El permediu de gol calcúlase dividiendo'l númberu de goles anotaos polos partíos xugaos}}!! Títulos |- |ROWSPAN=4| 13 || [[René Pontoni]] || 1942–1948 || 19 || 19 || 1 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1945]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1946]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1947]] |- | [[Norberto Méndez]] || 1945–1956 || 19 || 31 || 0.61 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1945]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1946]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1947]] |- | [[José Manuel Moreno]] || 1936–1950 || 19 || 34 || 0.56 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1941]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1947]] |- | '''[[Ángel Di María]]''' || 2008 – 2026 || 19 ||94|| 0.20 || |- |ROWSPAN=2| 16 || [[Domingo Tarasconi]] || 1922–1929 || 18 || 25 || 0.72 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1925]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1927]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1929]] [[Ficheru:Silver medal.svg|15px|link=Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos 1928]] |- | [[Orestes Corbatta]] || 1956–1962 || 18 || 43 || 0.42 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1957]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)]] |- |ROWSPAN=4| 19 || [[Ángel Labruna]] || 1942–1958 || 17 || 37 || 0.46 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1946]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1955]] |- | [[Miguel Ángel Brindisi]] || 1969–1974 || 17 || 46 || 0.37 || |- | [[Juan Román Riquelme]] || 1997–2008 || 17 || 51 || 0.33 || |- | [[Ariel Arnaldo Ortega]] || 1993–2010 || 17 || 87 || 0.2 || |- | rowspan="3" |23|| [[Marcelo Gallardo]] || 1994–2003 ||16||45|| 0.32 || |- | [[Claudio Caniggia]] || 1987–2002 || 16 || 50 || 0.32 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1991]]'''''' |- | '''[[Maxi Rodríguez]]''' || 2003–2015 || 16 || 57 || 0.28 || |- | 25 || [[Rinaldo Martino]] || 1942–1946 || 15 || 20 || 0.75 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1945]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1946]] |- |26 | [[Claudio Javier López|Claudio López]] || 1995–2003 ||14||58|| 0.18 || |- |ROWSPAN=4| 27 || [[Roberto Cherro]] || 1926–1937 || 13 || 16 || 0.81 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1927]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1937]] [[Ficheru:Silver medal.svg|15px|link=Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos 1928]] |- | [[René Houseman]] || 1973–1979 || 13 || 55 || 0.24 || |- | [[Jorge Burruchaga]] || 1983–1990 || 13 || 59 || 0.22 || |- | '''[[Carlos Tévez]]''' || 2004–2015 || 13 || 76 || 0.17 || |- |ROWSPAN=5| 31 || [[Humberto Maschio]] || 1956–1957 || 12 || 12 || 1 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1957]] |- | [[Carlos Peucelle]] || 1928–1940 || 12 || 29 || 0.41 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1929]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1937]] |- | [[Daniel Bertoni]] || 1974–1982 || 12 || 31 || 0.39 || |- | [[Rodolfo Fischer]] || 1967–1972 || 12 || 35 || 0.34 || |- | [[Juan Pablo Sorín]] || 1998–2006 || 12 || 76 || 0.16 || |- |ROWSPAN=8| 36 || [[Antonio Angelillo]] || 1956–1957 || 11 || 11 || 1 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1957]] |- | [[Rubén Sosa]] || 1959–1962 || 11 || 18 || 0.61 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|16px|Campeonatu Suramericanu 1959]] |- | [[Manuel Ferreira]] || 1927–1930 || 11 || 21 || 0.52 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1927]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1929]] [[Ficheru:Silver medal.svg|15px|link=Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos 1928]] |- | [[Rubén Ayala]] || 1971–1974 || 11 || 25 || 0.44 || |- | [[Ermindo Onega]] || 1960–1967 || 11 || 30 || 0.37 || '''[[Ficheru:trophy.png|18px|link=Campeonatu Panamericanu de Fútbol|PAN]]''' |- | [[Abel Balbo]] || 1989–1998 || 11 || 37 || 0.3 || |- | [[Javier Saviola]] || 2000–2006 || 11 || 40 || 0.28 || |- | [[Diego Simeone]] || 1988–2002 || 11 ||108|| 0.1 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1991]][[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Copa América 1993]]'''''' |- | rowspan="6" | 44 || [[Rodolfo Micheli]] || 1953–1956 || 10 || 14 || 0.71 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1955]] |- | [[Manuel Seoane]] || 1924–1929 || 10 || 18 || 0.56 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1925]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1927]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1929]] |- | [[Ramón Ángel Díaz|Ramón Díaz]] || 1979–1982 || 10 || 24 || 0.42 || |- | [[Félix Loustau]] || 1945–1952 || 10 || 27 || 0.37 || [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1945]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1946]] [[Ficheru:Coppa America calcio.svg|14px|link=Campeonatu Suramericanu 1947]] |- | [[Oscar Más]] || 1965–1972 || 10 || 37 || 0.27 || |- | [[Kily González]] || 1995–2005 || 10 || 56 || 0.18 || |- |} ==== Goliadores en Mundiales ==== [[Ficheru:Gabriel batistuta.jpg|thumb|derecha|200px|[[Gabriel Batistuta]] ye'l xugador con mayor cantidá de goles anotaos en Mundiales (10) cola seleición Arxentina.]] {| align=border width=70% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" ! #!! Xugador!!Goles!! Partíos!! Mundiales xugaos |- ! 1° |[[Gabriel Batistuta]] !10!! 12!! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]], {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], {{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- !rowspan=2| 2° |[[Guillermo Stábile]] !8 !4 !{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |- |[[Diego Armando Maradona]] !8 !21 !{{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]], {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]], {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] |- !4° |[[Mario Alberto Kempes]] !6 !18 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]], {{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]], {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |- !rowspan=2|5° |'''[[Gonzalo Higuaín]]''' !5 !11 !{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]], {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- |'''[[Lionel Messi]]''' !5 !15 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]], {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]], {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- !rowspan=6|7° |[[Leopoldo Jacinto Luque]] !4 !5 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] |- |[[Hernán Crespo]] !4 !8 !{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], {{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]], {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- |[[Jorge Valdano]] !4 !9 !{{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]], {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |- |[[Claudio Paul Caniggia|Claudio Caniggia]] !4 !10 !{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]], {{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- |[[Daniel Bertoni]] !4 !11 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]], {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |- |[[René Houseman]] !4 !12 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]], {{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] |- !rowspan=7|13° |[[Oreste Omar Corbatta]] !3 !3 !{{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] |- |[[Carlos Peucelle]] !3 !4 !{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |- |[[Luis Artime]] !3 !4 !{{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] |- |'''[[Carlos Tévez]]''' !3 !8 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]], {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- |'''[[Maximiliano Rodríguez]] !3 !12 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]], {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]], {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- |[[Daniel Passarella]] !3 !12 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]], {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]], {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |- |[[Jorge Burruchaga]] !3 !14 !{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]], {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align: center; width:70%;" |- !colspan="13" style="with: 100%;" align=center style="color:white; background:#6AB5FF"|Xugadores hasta 1 gol |- ! #!! Xugador!! Goles!! Partíos!! Mundiales Apostaos |- !rowspan=4|20° |[[Adolfo Zumelzú]] !2 !1 !{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |- |[[Héctor Yazalde]] !2 !3 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |- |[[Luis Monti]] !2 !9 !{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]], {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] |- |[[Ariel Ortega]] !2 !11 !{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]], {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], {{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- !rowspan=34|24° |[[Alejandro Scopelli]] !1 !1 !{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |- |[[Ernesto Belis]] !1 !1 !{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] |- |[[Alberto Galateo]] !1 !1 !{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] |- |[[Martín Palermo]] !1 !1 !{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- |[[Ludovico Avio]] !1 !2 !{{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] |- |[[José Sanfilippo]] !1 !2 !{{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |- |[[Héctor Facundo]] !1 !2 !{{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |- |[[Pedro Pasculli]] !1 !2 !{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |- |[[Norberto Menéndez]] !1 !3 !{{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] |- |[[Héctor Pineda]] !1 !3 !{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] |- |[[Javier Saviola]] !1 !3 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- |[[Mario Evaristo]] !1 !4 !{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |- |[[Francisco Varallo]] !1 !4 !{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |- |[[Ermindo Onega]] !1 !4 !{{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] |- |[[Miguel Brindisi]] !1 !4 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |- |[[Ramón Ángel Díaz|Ramón Díaz]] !1 !4 !{{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |- |[[Pedro Monzón]] !1 !4 !{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |- |[[Carlos Babington]] !1 !5 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |- |[[Esteban Cambiasso]] !1 !5 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- |[[Rubén Ayala]] !1 !6 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |- |[[Ramón Heredia]] !1 !6 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |- |[[Pedro Troglio]] !1 !6 !{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |- |'''[[Marcos Rojo]]''' !1 !6 !{{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- |[[José Luis Brown]] !1 !7 !{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |- |[[Abel Balbo]] !1 !7 !{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]], {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] |- |[[Claudio Javier López]] !1 !8 !{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], {{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- |[[Javier Zanetti]] !1 !8 !{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], {{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- |[[Gabriel Heinze]] !1 !8 !{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]], {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- |'''[[Martín Demichelis]]''' !1 !8 !{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]], {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- |[[Roberto Ayala]] !1 !10 !{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- |'''[[Ángel Di María]]''' !1 !10 !{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]], {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- |[[Osvaldo Ardiles]] !1 !11 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]], {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |- |[[Alberto Tarantini]] !1 !12 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]], {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |- |[[Oscar Ruggeri]] !1 !16 !{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]], {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] |- !rowspan=2|[[Autogol|a.g.]] |[[Park Chu-Young]] !1 !{{abreviatura|1|Victoria 4-1 ante Corea del Sur}} !{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- |[[Sead Kolašinac]] !1 !{{abreviatura|1|Victoria 2-1 ante Bosnio y Herzegovina}} !{{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |} ==== Goliadores n'eliminatories de la Conmebol ==== [[Ficheru:Hernán Crespo - 07FEB2007 - Francia - presidencia-govar-bis.jpg|thumb|derecha|200px|[[Hernán Crespo]] segundu máximu goliador por eliminatories mundialistes de la CONMEBOL (19 tantos) cola seleición Arxentina, detrás de [[Lionel Messi]] (21).]] {| align=border width=70% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" ! #!! Xugador!!Goles!! Eliminatories |- ! 1° |'''[[Lionel Messi]] !21 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] |- !rowspan=| 2° |[[Hernán Crespo]] !19 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- !rowspan=| 3° |[[Gabriel Omar Batistuta]] !11 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- !rowspan=| 4° |'''[[Gonzalo Higuaín]] !10 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] |- !rowspan=| 5° |'''[[Sergio Agüero]] !9 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] |- !rowspan=3| 6° |[[Ariel Ortega]] !7 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- |[[Claudio Javier López]] !7 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- |[[Juan Román Riquelme]] !7 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- !rowspan=2| 9° |[[Oreste Corbatta]] !6 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |- |[[Juan Sebastián Verón]] !6 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- !rowspan=3| 11° |[[Rubén Ayala]] !5 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |- |[[Marcelo Gallardo]] !5 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- |[[Juan Pablo Sorín]] !5 ![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]], [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |} ==== Goliadores en Copa América ==== [[Ficheru:Herminio Masantonio.jpg|thumb|derecha|200px|[[Herminio Masantonio]] xugó cinco veces la [[Copa América]], siendo campeón dos vegaes, y goliador otres dos. Tien el meyor permediu de gol de la seleición, convirtiendo 21 goles en 19 partíos (más d'un gol per partíu).]] {| align=border width=70% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" ! #!! Xugador!!Goles!! Copes xugaes |- ! 1ᵘ |[[Norberto Méndez]] !17!! {{bandera|Chile}} [[Copa América 1945|1945]], {{bandera|Arxentina}} [[Copa América 1946|1946]], {{bandera|Ecuador}} [[Copa América 1947|1947]] |- !rowspan=2| 2ᵘ |[[José Manuel Moreno]] !13 !{{bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1941|1941]], {{bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1942|1942]], {{bandera|Chile}} [[Copa América 1945|1945]], {{bandera|Arxentina}} [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]], {{bandera|Ecuador}} [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]] |- |[[Gabriel Omar Batistuta]] !13 !{{bandera|Chile}} [[Copa América 1991|1991]], {{bandera|Ecuador}} [[Copa América 1993|1993]], {{bandera|Uruguái}} [[Copa América 1995|1995]] |- !4ᵘ |[[Herminio Masantonio]] !11 !{{bandera|Perú}} [[Copa América 1935|1935]], {{bandera|Arxentina}} [[Copa América 1937|1937]], {{bandera|Perú}} [[Copa América 1939|1939]], {{bandera|Chile}} [[Copa América 1941|1941]], {{bandera|Uruguái}} [[Copa América 1942|1942]] |- !5ᵘ |[[Ángel Labruna]] !10 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa América 1946|1946]], {{bandera|Brasil}} [[Copa América 1949|1949]], {{bandera|Chile}} [[Copa América 1955|1955]], {{bandera|Uruguái}} [[Copa América 1956|1956]] |- !rowspan=2|6ᵘ |[[Humberto Maschio]] !9 !{{bandera|Perú}} [[Copa América 1957|1957]] |- |'''[[Lionel Messi]]''' !9 !{{bandera|Venezuela}} [[Copa América 2007|2007]], {{bandera|Arxentina}} [[Copa América 2011|2011]], {{bandera|Chile}} [[Copa América 2015|2015]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América Centenariu 2016|2016]] |- !rowspan=4|7ᵘ |[[Manuel Seoane]] !8 !{{bandera|Arxentina}} [[Campeonatu Suramericanu 1925|1925]], {{bandera|Perú}} [[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]], {{bandera|Arxentina}} [[Campeonatu Suramericanu 1929|1929]] |- |[[René Pontoni]] !8 !{{bandera|Chile}} [[Copa América 1945|1945]], {{bandera|Arxentina}} [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]], {{bandera|Ecuador}} [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]] |- |[[Rodolfo Micheli]] !8 !{{bandera|Chile}} [[Copa América 1955|1955]] |- |[[Antonio Angelillo]] !8 !{{bandera|Perú}} [[Copa América 1957|1957]] |- !rowspan=4|12ᵘ |[[Félix Loustau]] !7 !{{bandera|Chile}} [[Copa América 1945|1945]], {{bandera|Arxentina}} [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]], {{bandera|Ecuador}} [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]] |- |[[José Sanfilippo]] !7 !{{bandera|Perú}} [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]], {{bandera|Ecuador}} [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Ecuador)|1959]] |- |'''[[Sergio Agüero]]''' !7 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa América 2011|2011]], {{bandera|Chile}} [[Copa América 2015|2015]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América Centenariu 2016|2016]] |- |'''[[Gonzalo Higuaín]]''' !7 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa América 2011|2011]], {{bandera|Chile}} [[Copa América 2015|2015]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América Centenariu 2016|2016]] |- !rowspan=3|16ᵘ |[[Gabino Sosa (futbolista)|Gabino Sosa]] !6 !{{bandera|Arxentina}} [[Campeonatu Suramericanu 1921|1921]], {{bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1924|1924]], {{bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1926|1926]] |- |[[Alfredo Di Stéfano]] !6 !{{bandera|Ecuador}} [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]] |- |[[Claudio Caniggia]] !6 !{{bandera|Arxentina}} [[Copa América 1987|1987]], {{bandera|Brasil}} [[Copa América 1989|1989]], {{bandera|Chile}} [[Copa América 1991|1991]] |} === Aportación de clubes a la seleición arxentina === ==== Aportación de clubes arxentinos a la seleición ==== {| align="border" width="70%" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align: center;" |- align="center" bgcolor="#6AB5FF" style="color:white;" ! Club!!Presencies!! Xugadores |- |[[Club Atlético River Plate|River Plate]] !1459 !148 |- |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] !1113 !142 |- |[[Club Atlético Independiente|Independiente]] !837 !105 |- |[[Racing Club]] !794 !101 |- |[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]] !592 !89 |- |[[Club Atlético Huracán|Huracán]] !426 !52 |- |[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] !372 !65 |- |[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] !350 !74 |- |[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] !325 !77 |- |[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] !277 !55 |} <nowiki>*</nowiki>La cantidá de presencies apurríes y xugadores varia según cada club, pero siguiendo cualesquiera de los dos criterios, el podiu de los primeros 10 clubes ye'l mesmu<ref>{{cita llibru|apellíos=Barnarde, Iglesias|nome=Oscar, Waldemar|títulu=Todo sobre la Seleición|url=http://rhdelfutbol.com.ar/?p=1188|fechaaccesu=14 d'avientu de 2017|añu=2014|editorial=Deldragón Ediciones|isbn= |editor= |ubicación= |páxina=106|idioma=castellanu|capítulu=}}</ref> ==== Aportación de goles per club ==== {| align="border" width="70%" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align: center;" |- align="center" bgcolor="#6AB5FF" style="color:white;" ! Clubes!!Goles!! Xugadores con goles |- |[[Club Atlético River Plate|River Plate]] !228!! 49 |- |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] !117 !38 |- |[[Club Atlético Huracán|Huracán]] !114 !24 |- |[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]] !112 !32 |- |[[Racing Club]] !106 !25 |- |[[Club Atlético Independiente|Independiente]] !103 !35 |- |[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] !65 !24 |- |[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] !56 !20 |- |[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] !52 !22 |- |[[ACF Fiorentina|Fiorentina]] !51 !3 |- |[[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] !47 !4 |- |[[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] !37 !5 |- |[[Valencia Club de Fútbol|Valencia CF]] !34 !8 |- |[[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] !33 !6 |- |[[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli SSC]] !29 !7 |- |[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] !26 !15 |- |[[Inter de Milán]] !23 !8 |- |[[Associazione Sportiva Roma|Roma AS]] !19 !4 |- |[[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal CF]] |17 |5 |} === Xugadores notables === <gallery> AmericoT.jpg|[[Américo Tesoriere]] Xugó p'Arxentina ente 1919 y 1925, ganó dos Copes América. Tarasconi 1928.jpg|[[Domingo Tarasconi]] Xugó p'Arxentina ente 1922 y 1929, Foi goliador de los Xuegos Olímpicos de 1928 onde Arxentina llogró la Medaya de Plata y ganó trés Copes América. Seoane color 1923.jpg|[[Manuel Seoane]] ganó les Copes América de 1925 , 1927 y 1929, siendo designáu'l meyor xugador del tornéu nos dos primeres. Luis Monti.jpg|[[Luis Monti]] Llogró la Medaya de Plata nos Xuegos Olímpicos de 1928, foi Sub campeón nel Mundial de 1930, marcando'l primer gol Arxentín na historia de los mundiales y ganó'l Campeonatu Suramericanu de 1927. Onzari 1929.jpg|[[Cesáreo Onzari]] marcó'l primera "[[Gol Olímpicu]]" vs. [[Uruguái]] en 1924 y llogró'l Campeonatu Suramericanu (güei Copa América) en 1925. Stabile arg.jpg|[[Guillermo Stábile]] foi máximu goliador con 8 tantos del [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Mundial de 1930]] onde l'escoyíu foi subcampeón. Como téunicu dirixó al equipu ente 1939 y 1960, y ganó siete títulos oficiales. Peucelle 1929.jpg|[[Carlos Peucelle]], ganador de dos [[Copa América|Copes América]] y sub campeón nel Mundial de 1930. Antonio Sastre EG.JPG|[[Antonio Sastre]], consideráu'l xugador mas completu na historia del fútbol arxentino, ganó la [[Copa América]] en 1937, 1941 y 1947. Enrique García (Seleición Argentina). - El Gráfico 1132.jpg|[[Enrique García|Enrique "Chueco" García]], tamién moteyáu "el Poeta de la Maniega", foi campeón Suramericanu en 1937 y 1941. Delamata selecc arg.jpg|El notable insider [[Vicente de la Mata]] foi campeón y meyor xugador del [[Campeonatu Suramericanu 1937]]. Herminio Masantonio.jpg|[[Herminio Masantonio]] ganó cola Seleición Arxentina'l Campeonatu Suramericanu de 1937 y 1941, y foi el máximu goliador nos Suramericanos de 1935 y 1942. José Manuel Moreno Argentina.jpg|[[José Manuel Moreno]], ganador de dos [[Copa América|Copes América]] en 1941 y 1947 (escoyíu como'l meyor xugador de la postrera), anotó 19 goles en 34 partíos cola seleición. La [[IFFHS]] allugar ente los [[Meyor xugador suramericanu del sieglu XX|meyores xugadores de Suramérica nel Sieglu XX]] xunto a [[Diego Maradona]] y [[Pelé]]. Pedernera argnationalteam.jpg|[[Adolfo Pedernera]] tres veces campeón de la [[Copa América]] y meyor xugador de la edición 1946. Foi estremáu col [[Premios Konex|Diploma al Méritu Konex]] como unu de los 5 meyores xugadores del fútbol arxentino. Tucho mendez.jpg|[[Norberto Méndez|Norberto "Tucho" Méndez]], máximu goliador históricu de la [[Copa América]] con 17 goles, ganó tres veces de manera consecutiva dichu troféu continental. René Pontoni y Reinaldo Martino (Seleición Argentina). - El Gráfico 1336.jpg|[[René Pontoni]], consideráu'l meyor delanteru centru d'América nos años '40, foi tricampeón Suramericanu en 1945, 1946 y 1947. Rinaldo Martino.jpg|[[Rinaldo Martino]], cola seleición arxentina ganó los Campeonatos Suramericanos de 1945 y 1946, xugó tamién na seleición italiana. FelixLoustau.jpg|[[Felix Loustau]], tricampeón suramericanu cola Seleición Arxentina en 1945, 1946 y 1947. Pa munchos, el meyor wing esquierdu de la historia nel fútbol arxentino. Ángel Perucca (Seleición Argentina). - El Gráfico 1179.jpg|[[Angel Perucca]], mediocampista defensivu campeón nes Copes América de 1945 en Chile (onde la prensa trascandina bautizar como "el Portón d'América") y 1947 en Guayaquil. Mcu Alfredo Di Stéfano.jpg|[[Alfredo Di Stéfano]] foi campeón y goliador de la [[Campeonatu Suramericanu 1947|Copa América 1947]] antes de consagrase nel [[Real Madrid]] como unu de los mas grandes futbolistes de la historia. Pipo Rossi.jpg|[[Nestor Rossi|Nestor "Pipo" Rossi]], unu de los meyores volantes centrales de la historia, xugó 26 partíos internacionales y ganó dos títulos de la [[Copa América]] en 1947 y 1957. 1963 Omar Sívori (cropped).jpg|[[Omar Sívori]], Campeón y Meyor Xugador de la [[Campeonatu Suramericanu 1957|Copa América 1957]]. Depués rellumó na [[Juventus]] y llogró el [[Balon d'Oru]] européu en 1961. Orestes Omar Corbatta (Racing) - El Gráfico 1932.jpg|El gran punteru derechu [[Orestes Omar Corbatta]] foi internacional en numberoses oportunidaes y consiguió les Copes América de 1957 y 1959. Silvioposter.jpg|[[Silvio Marzolini]] xugó los Mundiales de 1962 y 1966. Mario Kempes 2006.jpg|[[Mario Kempes]], máximu goliador y figura del mundial de 1978, onde la seleición llogró'l so primer mundial. Xugó trés mundiales. Ubaldo Fillol 2006.jpg|[[Ubaldo Fillol]], arqueru titular del mundial de 1978, onde la seleición llogró'l so primer mundial. Xugó trés mundiales. Con 58 partíos ye'l segundu con más presencies nel so puestu. Daniel Bertoni 2006.jpg|[[Daniel Bertoni]], Campeón del Mundu en 1978, señalando dos goles (unu d'ellos na final ante Holanda). Xugó dos mundiales. Valdano.jpg|[[Jorge Valdano]], Campeón del Mundu en 1986, autor de 4 goles nesi campeonatu, señalando'l segundu gol arxentín na final ante Alemaña. Xugó 2 mundiales. Maradona 1986 vs italy.jpg|[[Diego Armando Maradona]] capitán, líder y figura del equipu que llogró'l Mundial de 1986. Amás foi sub campeón del mundu en 1990 y llogró la Copa Artemio Franchi en 1993. Munchos sostienen que ye'l meyor xugador de la Historia del Fútbol. Xugó en cuatro Mundiales. Burruchaga gritando gol de argentina.JPG|[[Jorge Burruchaga]], Campeón del Mundu en 1986 (anotando'l gol de la victoria d'Arxentina ante Alemaña na [[Final de la Copa Mundial de Fútbol de 1986|final de la Copa]]) y sub campeón n'Italia 1990, nos sos únicos dos mundiales xugaos. Caniggia atalanta.jpg|[[Claudio Caniggia]], xugó en trés Mundiales, foi subcampeón nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 90]] y llogró tres títulos oficiales cola seleición. Diego Simeone - 01.jpg|[[Diego Simeone]] xugó 106 partíos, participó nos Mundiales de 1994, 1998 y 2002, y llogró cuatro títulos oficiales cola Seleición. Gabriel batistuta.jpg|[[Gabriel Omar Batistuta]] segundu máximu goliador históricu de la seleición con 54 goles, xugó trés mundiales y ganó cuatro títulos oficiales cola seleición. Ensin imaxe.svg|[[Fernando Redondo]], campeón de la Copa [[Copa Rei Fahd 1992|Confederaciones 1992]] y la [[Copa América 1993]]. Foi consideráu por munchos como'l meyor volante central d'Europa nos años '90. Javier Zanetti Inter.jpg|[[Javier Zanetti]] ye'l xugador con más presencies nel escoyíu de fútbol d'[[Arxentina]], con 145 partíos xugaos, fixo 5 goles y xugó dos Mundiales.<ref>{{cita web|url=http://www.elintransigente.com/notes/2011/7/15/javier-zanetti-home-record-seleccion-argentina-92563.asp|títulu=Javier Zanetti, l'home récor de la Seleición Arxentina|fechaaccesu=22 de xineru de 2015}}</ref> Roberto Ayala y Javier Zanetti - 07FEB2007 - Francia - presidencia-govar.jpg|[[Roberto Ayala]] xugó en 10 torneos ente 1994 y 2007, mientres esi tiempu foi capitán, xugó 115 partíos, incluyendo trés mundiales. Hernán Crespo - 07FEB2007 - Francia - presidencia-govar.jpg|[[Hernán Crespo]], cuartu máximu goliador históricu con 35 goles, xugó trés mundiales. Ye anguaño'l máximu anotador de la seleición nes Eliminatories. Javier Mascherano - 2011.jpg|[[Javier Mascherano]], actual xugador de la Seleición, foi capitán, lleva 142 partíos xugaos y participó en trés mundiales, siendo subcampeón en 2014. Xunto al [[Polu (deporte)|polista]] [[Juan Nelson]] ye l'únicu deportista arxentín en ser bicampeón olímpicu. Messi Copa America 2011.jpg|[[Lionel Messi]], capitán, entá n'actividá, ye'l máximu goliador históricu de la Seleición con 61 goles. Campeón olímpicu, participó en trés mundiales, y foi subcampeón nel Mundial de 2014 y les Copes América de 2007, 2015 y 2016. Al igual que con [[Diego Maradona]], munchos sostienen que ye'l meyor xugador de la Historia del fútbol. Sergio Romero - 2011.jpg|[[Sergio Germán Romero|Sergio Romero]] ye l'actual arqueru y el que mayor cantidá de presencies tien cola Seleición (94) nel so puestu, cola que foi subcampeón nel Mundial de 2014 y les Copes América de 2015 y 2016. Suisse vs Argentine - Sergio Agüero %28cropped%29 %28cropped%29.jpg|[[Sergio Agüero]], actual delanteru del escoyíu que xugó dos mundiales, incluyendo la final de Brasil 2014, y ocupa el tercer puestu ente los máximos goliadores históricos con 36 goles. </gallery> ==== Llistáu de xugadores reconocíos ==== Nesta seición apaecen los xugadores arxentinos más reconocíos, ídolos n'[[Arxentina]] y nel mundu.<ref>{{cita web|url=http://glavisted.blogspot.com.ar/2012/10/seleccion-historica-de-arxentina.html|títulu=Seleccion Histórica d'Arxentina según Glavisted|autor=Glavisted|fechaaccesu=9 d'avientu de 2013}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=5227:Galería de la Fama|títulu=Galería de la Fama de la AFA|autor=AFA.com|fechaaccesu=9 d'avientu de 2013}}</ref> '''Porteros''' {{Columnes}} * [[Américo Tesoriere]] (1919–1925) * [[Ángel Bossio]] (1927–1935) * [[Fernando Bello]] (1934–1945) * [[Sebastián Gualco]] (1935–1943) * [[Rogelio Domínguez]] (1951–1963) * [[Amadeo Carrizo]] (1954–1964) * [[Antonio Roma]] (1956–1967) {{Nueva columna}} * [[Daniel Carnevali]] (1972–1974) * [[Ubaldo Matildo Fillol]] (1974–1985) * [[Nery Pumpido]] (1983–1990) * [[Luis Islas]] (1984–1994) * [[Sergio Goycochea]] (1987–1994) * [[Roberto Abbondanzieri]] (2004–2008) * [[Sergio German Romero|Sergio Romero]] (2008-2026) {{Final columnes}} '''Defensores''' {{Columnes}} * [[Ludovico Bidoglio]] (1921–1928) * [[Ángel Segundu Medici]] (1922–1930) * [[Juan Evaristo]] (1927–1930) * [[José Salomón (futbolista)|José Salomón]] (1940–1946) * [[Francisco Lombardo]] (1952–1959) * [[Pedro Dellacha]] (1953–1958) * [[Federico Vairo]] (1955–1958) * [[Silvio Marzolini]] (1960–1969) {{Nueva columna}} * [[José Rafael Albrecht]] (1961–1969) * [[Roberto Perfumo]] (1966–1974) * [[Alberto Tarantini]] (1974–1982) * [[Luis Galván]] (1975–1982) * [[Jorge Olguín]] (1976–1982) * [[Daniel Alberto Passarella]] (1976–1986) * [[Julio Olarticoechea]] (1982–1990) * [[Oscar Garré]] (1983–1988) {{Nueva columna}} * [[José Luis Brown]] (1983–1990) * [[Oscar Ruggeri]] (1983–1994) * [[Roberto Sensini]] (1987–2000) * [[Néstor Fabbri]] (1989–1997) * [[José Chamot]] (1993–2002) * [[Roberto Ayala]] (1994–2007) * [[Javier Zanetti]] (1994–2011) * [[Juan Pablo Sorin]] (1998–2006) {{Nueva columna}} * [[Walter Samuel]] (1999–2010) * [[Gabriel Heinze]] (2003–2011) * [[Nicolás Burdisso]] (2003–2011) * [[Martín Demichelis]] (2005–2016) * [[Pablo Zabaleta]] (2005–2016) * [[Nicolás Otamendi]] (2009-2026) * [[Marcos Rojo]] (2011-2026) {{Final columnes}} '''Centrocampistes''' {{Columnes}} * [[Luis Monti]] (1924–1931) * [[Antonio Sastre]] (1933–1941) * [[Ernesto Lazzatti]] (1936–1946) * [[Norberto Méndez]] (1945–1956) * [[Ernesto Grillo]] (1951–1956) * [[José Varacka]] (1956–1965) * [[Antonio Rattín]] (1959–1969) * [[Miguel Brindisi]] (1969–1974) * [[José Omar Pastoriza]] (1970–1972) {{Nueva columna}} * [[Norberto Alonso]] (1973–1983) * [[Ricardo Bochini]] (1973–1986) * [[Américo Rubén Gallego]] (1975–1982) * [[Osvaldo Ardiles]] (1975–1982) * [[José Daniel Valencia]] (1975–1982) * [[Diego Armando Maradona]] (1977–1994) * [[Gabriel Calderón]] (1980–1990) * [[Jorge Burruchaga]] (1983–1990) * [[Ricardo Giusti]] (1983–1990) {{Nueva columna}} * [[Sergio Batista]] (1985–1990) * [[Diego Simeone]] (1988–2002) * [[Fernando Redondo]] (1992–1999) * [[Cristian Kily González|Kily González]] (1995–2009) * [[Juan Sebastián Verón]] (1996–2011) * [[Matías Almeyda]] (1996–2003) * [[Juan Román Riquelme]] (1997–2008) * [[Pablo Aimar]] (1999–2009) {{Nueva columna}} * [[Esteban Cambiasso]] (2000–2011) * [[Maximiliano Rodríguez]] (2003–2015) * [[Javier Mascherano]] (2003-2026) * [[Fernando Gago]] (2007-2026) * [[Ángel Di María]] (2008-2026) * [[Éver Banega]] (2008-2026) * [[Lucas Biglia]] (2010-2026) {{Final columnes}} '''Delanteros''' {{Columnes}} * [[Domingo Tarasconi]] (1922–1929) * [[Manuel Seoane]] (1924–1929) * [[Cesáreo Onzari]] (1924–1929) * [[Roberto Cherro]] (1926–1937) * [[Manuel Ferreira]] (1927–1930) * [[Carlos Peucelle]] (1928–1940) * [[Mario Evaristo]] (1929–1930) * [[Guillermo Stábile]] (1930) * [[Francisco Varallo]] (1930–1937) * [[Herminio Masantonio]] (1935–1942) * [[Enrique "Chueco" García|Enrique García]] (1935–1943) {{Nueva columna}} * [[José Manuel Moreno]] (1936–1950) * [[Adolfo Pedernera]] (1940–1946) * [[Rinaldo Martino]] (1942–1947) * [[Ángel Labruna]] (1942–1958) * [[René Pontoni]] (1945–1947) * [[Alfredo Di Stéfano]] (1945–1947) * [[Félix Loustau]] (1945–1952) * [[Omar Sivori]] (1956–1957) * [[Orestes Corbatta]] (1956–1962) * [[José Sanfilippo]] (1957–1962) * [[Luis Artime]] (1961–1967) {{Nueva columna}} * [[Rodolfo Fischer]] (1967–1972) * [[Héctor Yazalde]] (1968–1974) * [[René Houseman]] (1973–1979) * [[Mario Alberto Kempes]] (1973–1982) * [[Daniel Bertoni]] (1974–1982) * [[Oscar Alberto Ortiz|Oscar Ortiz]] (1975–1979) * [[Leopoldo Luque]] (1975–1981) * [[Jorge Valdano]] (1975–1990) * [[Ramón Ángel Díaz|Ramón Díaz]] (1979–1982) * [[Claudio Caniggia]] (1987–2002) * [[Abel Balbo]] (1989–1998) {{Nueva columna}} * [[Gabriel Omar Batistuta]] (1991–2002) * [[Ariel Ortega]] (1993–2010) * [[Hernán Crespo]] (1995–2007) * [[Claudio Javier López|Claudio López]] (1995–2011) * [[Javier Saviola]] (2000–2008) * [[Carlos Tévez]] (2004–2015) * [[Lionel Messi]] (2005-2026) * [[Sergio Agüero]] (2006-2026) * [[Ezequiel Lavezzi]] (2007-2025) * [[Gonzalo Higuaín]] (2009-2026) {{Final columnes}} == Estadístiques == === [[Copa Mundial de Fútbol]] === {{AP|Arxentina na Copa Mundial de Fútbol}} {| width="85%" align=border border=1 cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 89%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" !colspan=10|[[Copa Mundial de Fútbol]] |- !width="221"| Añu !width="116"| Ronda !width="66"| Posición !width="34"| PX !width="34"| PG !width="34"| PE !width="34"| PP !width="34"| GF !width="34"| GC !width="170"| Goliador |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]]||[[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1930|Subcampeón]]|| 2ᵘ | 5 | 4 | 0 | 1 | 18 | 9 | '''[[Guillermo Stábile]]: 8''' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Italia|1861}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Italia 1934]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1934|Primer fase]] | 9ᵘ | 1 | 0 | 0 | 1 | 2 | 3 | [[Ernesto Belis|Belis]] y [[Alberto Galateo|Galateo]]: 1 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Francia 1938]] | colspan="9" rowspan="3"|''Arrenunció a participar''<ref group="n">En 1938 Refugó participar pola designación de la sede, que según l'alternanza tendría de recayer en Suramérica. Arxentina pretendía ser sede. ([https://web.archive.org/web/20100515002357/http://www.todoslosmundiales.com.ar/mundiales/1938francia/histories/0002malestararg.htm Malestar n'Arxentina, en TodosLosMundiales.com.ar])<br />En 1950 nun allegó por discrepancies cola delegación brasilana, qu'amás entamaba'l Mundial. ([https://web.archive.org/web/20120119035948/http://www.todoslosmundiales.com.ar/mundiales/1950brasil/histories/0009arxentina_bórrase.htm Arxentina bórrase, en TodosLosMundiales.com.ar])<br /> En 1954 nun allegó pol mesmu motivu. ([https://web.archive.org/web/20100410062857/http://www.todoslosmundiales.com.ar/mundiales/1954suiza/historias/0003argentina.htm Arxentina fuera, en TodosLosMundiales.com.ar])</ref> |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Brasil 1950]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|Suiza 1954]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Suecia 1958]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1958|Primer fase]] | 13ᵘ | 3 | 1 | 0 | 2 | 5 | 10 | [[Orestes Corbatta]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|Chile 1962]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1962|Primer fase]] | 10ᵘ | 3 | 1 | 1 | 1 | 2 | 3 | Facundo y [[José Sanfilippo|Sanfilippo]]: 1 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1966|Cuartos de final]] | 5ᵘ | 4 | 2 | 1 | 1 | 4 | 2 | [[Luis Artime]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Méxicu 1970]] | colspan="9"|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Alemaña Federal}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Alemaña Federal 1974]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1974|Segunda fase]] | 8ᵘ | 6 | 1 | 2 | 3 | 9 | 12 | [[René Houseman]]: 3 |- align=center bgcolor=gold !style="border: 3px solid red"|{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]]||[[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1978|Campeón]]||1ᵘ|| 7|| 5|| 1|| 1|| 15|| 4 || '''[[Mario Kempes]]''': 6 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1982|Segunda fase]] | 11ᵘ | 5 | 2 | 0 | 3 | 8 | 7 | [[Diego Armando Maradona|Maradona]], [[Daniel Bertoni|Bertoni]] y [[Daniel Passarella|Passarella]]: 2 |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]]||[[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1986|Campeón]]|| 1ᵘ|| 7|| 6|| 1|| 0|| 14|| 5 |[[Diego Maradona]]: 5 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]]||[[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1990|Subcampeón]]|| 2ᵘ | 7 | 2 | 3 | 2 | 5 | 4 |[[Claudio Caniggia]]: 2 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1994|Octavos de final]] | 10ᵘ | 4 | 2 | 0 | 2 | 8 | 6 |[[Gabriel Batistuta]]: 4 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1998|Cuartos de final]] | 5ᵘ | 5 | 3 | 1 | 1 | 10 | 4 |[[Gabriel Batistuta]]: 5 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea y Xapón 2002]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2002|Primer fase]] | 18ᵘ | 3 | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 |[[Gabriel Batistuta|Batistuta]] y [[Hernán Crespo|Crespo]]: 1 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2006|Cuartos de final]] | 6ᵘ | 5 | 3 | 2 | 0 | 11 | 3 |[[Maximiliano Rodríguez|Rodríguez]] y [[Hernán Crespo|Crespo]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]] | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2010|Cuartos de final]] | 5ᵘ | 5 | 4 | 0 | 1 | 10 | 6 |[[Gonzalo Higuaín]]: 4 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]]||[[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2014|Subcampeón]]|| 2ᵘ | 7 | 5 | 1 | 1 | 8 | 4 |[[Lionel Messi]]: 4 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Rusia 2018]] | colspan="9" |''[[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2018|Octavos de final]]'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|Qatar 2022]] | colspan="9" |''Por xugar'' |- class="sortbottom" align=center bgcolor=#f9f9f9 !'''[[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|Total]]''' ! '''17/22''' ! '''4ᵘ''' ! '''77''' ! '''42''' ! '''14''' ! '''21''' ! '''131''' ! '''84''' ! '''[[Gabriel Batistuta]]: 10''' |} * En '''negrina''' el goliadores del tornéu. === [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol|Clasificación pa la Copa Mundial]] === {| width="85%" align=border border=1 cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 89%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" !colspan=10|[[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol|eliminatories Mundialistas]] |- !width="120"| Edición !width="150"| Resultáu !width="66"| Posición !width="34"| PX !width="34"| PG !width="34"| PE !width="34"| PP !width="34"| GF !width="34"| GC !width="170"| Goliador |- ! Eliminatoria 1930 | Clasificáu | colspan="8"|'''Convidáu''' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1934|Eliminatoria 1934]] | Clasificáu | colspan="8"|'''Convidáu tres los arrenuncios d'otres seleiciones''' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1938|Eliminatoria 1938]] | colspan="9" rowspan="3"|''Retiróse'' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1950|Eliminatoria 1950]] |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1954|Eliminatoria 1954]] |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|Eliminatoria 1958]] | Clasificáu | 1ᵘ Grupu 2 | 4 | 3 | 0 | 1 | 10 | 2 | [[Orestes Corbatta|Corbatta]] y [[Norberto Menéndez|Menéndez]]: 3 |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|Eliminatoria 1962]] | Clasificáu | 1ᵘ Grupu 1 | 2 | 2 | 0 | 0 | 11 | 3 | '''[[Orestes Corbatta|Corbatta]] y [[José Sanfilippo|Sanfilippo]]: 3''' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|Eliminatoria 1966]] | Clasificáu | 1ᵘ Grupu 3 | 4 | 3 | 1 | 0 | 9 | 2 | [[Ermindo Onega]]: 3 |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|Eliminatoria 1970]] |''Nun se clasificó'' | 3ᵘ Grupu 1 | 4 | 1 | 1 | 2 | 4 | 6 | Albrecht: 2 |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|Eliminatoria 1974]] | Clasificáu | 1ᵘ Grupu 2 | 4 | 3 | 1 | 0 | 9 | 2 | '''[[Rubén Ayala]]: 5''' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|Eliminatoria 1978]] | Clasificáu | colspan="8"|'''Anfitrión''' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|Eliminatoria 1982]] | Clasificáu | colspan="8"|'''Campeón Defensor''' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|Eliminatoria 1986]] | Clasificáu | 1ᵘ Grupu 1 | 6 | 4 | 1 | 1 | 12 | 6 | [[Diego Maradona]]: 3 |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|Eliminatoria 1990]] | Clasificáu | colspan="8"|'''Campeón Defensor''' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|Eliminatoria 1994]] | Repesca/Clasificáu1 | 2ᵘ Grupu A | 8 | 4 | 2 | 2 | 9 | 10 | [[Ramón Medina Bello]]: 4 |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|Eliminatoria 1998]] | Clasificáu | 1ᵘ | 16 | 8 | 6 | 2 | 23 | 13 | [[Ariel Ortega]]: 4 |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|Eliminatoria 2002]] | Clasificáu | 1ᵘ | 18 | 13 | 4 | 1 | 42 | 15 | '''[[Hernán Crespo]]: 9''' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Eliminatoria 2006]] | Clasificáu | 2ᵘ | 18 | 10 | 4 | 4 | 29 | 17 | [[Hernán Crespo]]: 7 |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatoria 2010]] | Clasificáu | 4ᵘ | 18 | 8 | 4 | 6 | 23 | 20 | [[Juan Román Riquelme|Riquelme]], [[Lionel Messi|Messi]] y [[Sergio Agüero|Agüero]]: 4 |- ! [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Eliminatoria 2014]] | Clasificáu | 1ᵘ | 16 | 9 | 5 | 2 | 35 | 15 | [[Lionel Messi]]: 10 |- ! [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Eliminatoria 2018]] | Clasificáu | 3ᵘ | 18 | 7 | 7 | 4 | 19 | 16 | [[Lionel Messi]]: 7 |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2022|Eliminatoria 2022]] | colspan="9" |''Por xugar'' |- ! [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2026|Eliminatoria 2026]] | colspan="9" |''Por xugar'' |- class="sortbottom" align=center bgcolor=#f9f9f9 !'''Total''' !17/22 ! '''1ᵘ''' ! '''136''' ! '''75''' ! '''36''' ! '''25''' ! '''235''' ! '''127''' ! '''[[Lionel Messi]]: 21''' |} * En '''negrina''' el goliadores del tornéu. === [[Copa FIFA Confederaciones]] === {| width="85%" align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 89%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" !width="221"| Añu !width="116"| Ronda !width="66"| Posición !width="34"| PX !width="34"| PG !width="34"| PE !width="34"| PP !width="34"| GF !width="34"| GC !width="34"| Dif !width="150"| Goliador |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa FIFA Confederaciones 1992|Arabia Saudita 1992]] ! Campeón || 1ᵘ || 2 || 2 || 0 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''[[Gabriel Batistuta]]''': 2 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa FIFA Confederaciones 1995|Arabia Saudita 1995]] ! Subcampeón||2ᵘ | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 3 || +2 || [[Gabriel Batistuta]]: 2 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa FIFA Confederaciones 1997|Arabia Saudita 1997]] |colspan=10 rowspan=4|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa FIFA Confederaciones 1999|Méxicu 1999]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Corea del Sur}} {{bandera|Xapón}} [[Copa FIFA Confederaciones 2001|Corea y Xapón 2001]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Francia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2003|Francia 2003]] |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa FIFA Confederaciones 2005|Alemaña 2005]] ! Subcampeón||2ᵘ | 5 || 2 || 2 || 1 || 10 || 10 || 0 || [[Luciano Figueroa]]: 4 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa FIFA Confederaciones 2009|Sudáfrica 2009]] | colspan=10 rowspan=3|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa FIFA Confederaciones 2013|Brasil 2013]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|Rusia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2017|Rusia 2017]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|}} [[Copa FIFA Confederaciones 2021|Por definir 2021]] |colspan="10" align="center"|''Por xugase'' |- class="sortbottom" align=center bgcolor=#f9f9f9 ! Total ! 3/11 ! 7° ! 10 ! 5 ! 3 ! 2 ! 22 ! 14 ! +8 ! [[Gabriel Batistuta|Batistuta]] y [[Luciano Figueroa|Figueroa]]: 4 |} * En '''negrina''' el goliadores del tornéu. === [[Copa América]] === {| width="85%" align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 89%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" !width="221"| Añu !width="116"| Ronda !width="66"| Posición !width="34"| PX !width="34"| PG !width="34"| PE !width="34"| PP !width="34"| GF !width="34"| GC !width="170"| Goliador |- align=center bgcolor=silver !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1916|Arxentina 1916]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 3 | 1 | 2 | 0 | {{Ordenarnum|7}} | {{Ordenarnum|2}} | [[Juan Domingo Brown|Brown]], [[Alberto Marcovecchio|Marcovecchio]] y [[Alberto Ohaco|Ohaco]]: 2 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1917|Uruguái 1917]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 3 | 2 | 0 | 1 | {{Ordenarnum|5}} | {{Ordenarnum|3}} | [[Alberto Ohaco]]: 2 |- align=center bgcolor=cc9966 ! {{bandera|Brasil|1889}} [[Campeonatu Suramericanu 1919|Brasil 1919]] | Tercer puestu | {{Ordenarnum|3}}ᵘ | 3 | 1 | 0 | 2 | {{Ordenarnum|7}} | {{Ordenarnum|7}} | [[Edwin Clarke|Clarke]] y [[Carlos Izaguirre|Izaguirre]]: 3 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1920|Chile 1920]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 3 | 1 | 2 | 0 | {{Ordenarnum|4}} | {{Ordenarnum|2}} | [[Raúl Echeverría]]: 2 |- align=center bgcolor=gold !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1921|Arxentina 1921]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 3 | 3 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|5}} | {{Ordenarnum|0}} | '''[[Julio Libonatti]]: 3''' |- align=center bgcolor=#87CEFA ! {{bandera|Brasil|1889}} [[Campeonatu Suramericanu 1922|Brasil 1922]] | Cuartu puestu | {{Ordenarnum|4}}ᵘ | 4 | 2 | 0 | 2 | {{Ordenarnum|6}} | {{Ordenarnum|3}} | '''[[Julio Francia]]: 4''' |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1923|Uruguái 1923]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 3 | 2 | 0 | 1 | {{Ordenarnum|6}} | {{Ordenarnum|6}} | '''[[Vicente Aguirre]]: 3''' |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1924|Uruguái 1924]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 3 | 1 | 2 | 0 | {{Ordenarnum|2}} | {{Ordenarnum|0}} | [[Gabino Sosa (futbolista)|Sosa]] y [[Juan Loyarte|Loyarte]]: 1 |- align=center bgcolor=gold !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1925|Arxentina 1925]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 4 | 3 | 1 | 0 | {{Ordenarnum|11}} | {{Ordenarnum|4}} | '''[[Manuel Seoane]]: 6''' |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1926|Chile 1926]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 4 | 2 | 1 | 1 | {{Ordenarnum|14}} | {{Ordenarnum|3}} | [[Gabino Sosa (futbolista)|Gabino Sosa]]: 5 |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Perú|1825}} [[Campeonatu Suramericanu 1927|Perú 1927]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 3 | 3 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|15}} | {{Ordenarnum|4}} | '''[[Alfredo Carricaberry|Carricaberry]] y [[Segundo Luna|Luna]]: 3''' |- align=center bgcolor=gold !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1929|Arxentina 1929]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 3 | 3 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|9}} | {{Ordenarnum|1}} | [[Lionel Fernández]]: 3 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Perú|1825}} [[Campeonatu Suramericanu 1935|Perú 1935]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 3 | 2 | 0 | 1 | {{Ordenarnum|8}} | {{Ordenarnum|5}} | '''[[Herminio Masantonio]]: 4''' |- align=center bgcolor=gold !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1937|Arxentina 1937]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 6 | 5 | 0 | 1 | {{Ordenarnum|14}} | {{Ordenarnum|5}} | [[Alberto Zozaya]]: 5 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Perú|1825}} [[Campeonatu Suramericanu 1939|Perú 1939]] | colspan="9" rowspan="1"|''Nun participó'' |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1941|Chile 1941]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 4 | 4 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|10}} | {{Ordenarnum|2}} | '''[[Juan Andrés Marvezzi|Juan Marvezzi]]: 5''' |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1942|Uruguái 1942]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 6 | 4 | 1 | 1 | {{Ordenarnum|21}} | {{Ordenarnum|6}} | '''[[Herminio Masantonio|Masantonio]] y [[José Manuel Moreno|Moreno]]: 7''' |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1945|Chile 1945]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 6 | 5 | 1 | 0 | {{Ordenarnum|22}} | {{Ordenarnum|5}} | '''[[Norberto Méndez]]: 6''' |- align=center bgcolor=gold !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1946|Arxentina 1946]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 5 | 5 | 0 | 0 | {{Ordenarnum|17}} | {{Ordenarnum|3}} | [[Ángel Labruna|Labruna]] y [[Norberto Méndez|Méndez]]: 5 |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Ecuador|1900}} [[Campeonatu Suramericanu 1947|Ecuador 1947]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 7 | 6 | 1 | 0 | {{Ordenarnum|28}} | {{Ordenarnum|4}} | [[Alfredo Di Stéfano|Di Stéfano]] y [[Norberto Méndez|Méndez]]: 6 |- ! {{bandera|Brasil|1889}} [[Campeonatu Suramericanu 1949|Brasil 1949]] | colspan="9" rowspan="2"|''Nun participó'' |- ! {{bandera|Perú}} [[Campeonatu Suramericanu 1953|Perú 1953]] |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1955|Chile 1955]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 5 | 4 | 1 | 0 | {{Ordenarnum|18}} | {{Ordenarnum|6}} | '''[[Rodolfo Micheli]]: 8''' |- align=center bgcolor=cc9966 ! {{bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1956|Uruguái 1956]] | Tercer puestu | {{Ordenarnum|3}}ᵘ | 5 | 3 | 0 | 2 | {{Ordenarnum|5}} | {{Ordenarnum|3}} | [[Ángel Labruna]]: 2 |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Perú}} [[Campeonatu Suramericanu 1957|Perú 1957]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 6 | 5 | 0 | 1 | {{Ordenarnum|25}} | {{Ordenarnum|6}} | '''[[Humberto Maschio]]: 9''' |- align=center bgcolor=gold !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|Arxentina 1959]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 6 | 5 | 1 | 0 | {{Ordenarnum|19}} | {{Ordenarnum|5}} | [[Rubén Héctor Sosa]]: 4 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Ecuador|1900}} [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Ecuador)|Ecuador 1959]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 4 | 2 | 1 | 1 | {{Ordenarnum|9}} | {{Ordenarnum|9}} | '''[[José Sanfilippo]]: 6''' |- align=center bgcolor=cc9966 ! {{bandera|Bolivia}} [[Campeonatu Suramericanu 1963|Bolivia 1963]] | Tercer puestu | {{Ordenarnum|3}}ᵘ | 6 | 3 | 1 | 2 | {{Ordenarnum|15}} | {{Ordenarnum|10}} | [[Mario Rodríguez (futbolista arxentín)|Mario Rodríguez]]: 5 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1967|Uruguái 1967]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 5 | 4 | 0 | 1 | {{Ordenarnum|12}} | {{Ordenarnum|3}} | '''[[Luis Artime]]: 5''' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! [[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] [[Copa América 1975|1975]] | Primer ronda | {{Ordenarnum|5}}ᵘ | 4 | 2 | 0 | 2 | {{Ordenarnum|17}} | {{Ordenarnum|4}} | '''[[Leopoldo Luque]]: 4''' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! [[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] [[Copa América 1979|1979]] | Primer ronda | {{Ordenarnum|8}}ᵘ | 4 | 1 | 1 | 2 | {{Ordenarnum|7}} | {{Ordenarnum|6}} | [[Daniel Passarella]]: 2 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! [[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] [[Copa América 1983|1983]] | Primer ronda | {{Ordenarnum|6}}ᵘ | 4 | 1 | 3 | 0 | {{Ordenarnum|5}} | {{Ordenarnum|4}} | '''[[Jorge Burruchaga]]: 3''' |- align=center bgcolor=#87CEFA !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina}} [[Copa América 1987|Arxentina 1987]] | Cuartu puestu | {{Ordenarnum|4}}ᵘ | 4 | 1 | 1 | 2 | {{Ordenarnum|5}} | {{Ordenarnum|4}} | [[Diego Armando Maradona]]: 3 |- align=center bgcolor=cc9966 ! {{bandera|Brasil|1968}} [[Copa América 1989|Brasil 1989]] | Tercer puestu | {{Ordenarnum|3}}ᵘ | 7 | 2 | 3 | 2 | {{Ordenarnum|2}} | {{Ordenarnum|4}} | [[Claudio Paul Caniggia]]: 2 |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Chile}} [[Copa América 1991|Chile 1991]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 7 | 6 | 1 | 0 | {{Ordenarnum|16}} | {{Ordenarnum|6}} | '''[[Gabriel Omar Batistuta]]: 6''' |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Ecuador|1900}} [[Copa América 1993|Ecuador 1993]] | '''Campeón''' | {{Ordenarnum|1}}ᵘ | 6 | 2 | 4 | 0 | {{Ordenarnum|6}} | {{Ordenarnum|4}} | [[Gabriel Omar Batistuta]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Uruguái}} [[Copa América 1995|Uruguái 1995]] | Cuartos de final | {{Ordenarnum|5}}ᵘ | 4 | 2 | 1 | 1 | {{Ordenarnum|8}} | {{Ordenarnum|6}} |'''[[Gabriel Omar Batistuta]]: 4''' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Bolivia}} [[Copa América 1997|Bolivia 1997]] | Cuartos de final | {{Ordenarnum|6}}ᵘ | 4 | 1 | 2 | 1 | {{Ordenarnum|4}} | {{Ordenarnum|3}} | [[Marcelo Gallardo]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Paraguái|1990}} [[Copa América 1999|Paraguái 1999]] | Cuartos de final | {{Ordenarnum|8}}ᵘ | 4 | 2 | 0 | 2 | {{Ordenarnum|6}} | {{Ordenarnum|6}} | [[Martín Palermo]]: 3 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Colombia}} [[Copa América 2001|Colombia 2001]] | colspan="9" rowspan="1"|''Retiróse'' |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Perú}} [[Copa América 2004|Perú 2004]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 6 | 4 | 1 | 1 | {{Ordenarnum|16}} | {{Ordenarnum|6}} | [[Javier Saviola|Saviola]] y [[Kily González|González]]: 3 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Venezuela}} [[Copa América 2007|Venezuela 2007]] | Subcampeón | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 6 | 5 | 0 | 1 | {{Ordenarnum|16}} | {{Ordenarnum|6}} | [[Juan Román Riquelme]]: 5 |- align=center bgcolor=#f9f9f9 !style="border: 3px solid red"| {{bandera|Arxentina}} [[Copa América 2011|Arxentina 2011]] | [[Arxentina na Copa América 2011|Cuartos de final]] | {{Ordenarnum|7}}ᵘ | 4 | 1 | 3 | 0 | {{Ordenarnum|5}} | {{Ordenarnum|2}} | [[Sergio Agüero]]: 3 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Chile}} [[Copa América 2015|Chile 2015]] | [[Arxentina na Copa América 2015|Subcampeón]] | {{Ordenarnum|2}}ᵘ | 6 | 3 | 3 | 0 | {{Ordenarnum|10}} | {{Ordenarnum|3}} | [[Sergio Agüero]]: 3 |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América 2016|Estaos Xuníos 2016]] | [[Arxentina na Copa América Centenariu|Subcampeón]] | 2ᵘ | 6 | 5 | 1 | 0 | 18 | 2 | [[Lionel Messi]]: 5 |- ! {{bandera|Brasil}} [[Copa América 2019|Brasil 2019]] | colspan="9" rowspan="2"|''A xugase'' |- ! {{bandera|Ecuador}} [[Copa América 2023|Ecuador 2023]] |- class="sortbottom" align=center bgcolor=#f9f9f9 !'''[[Copa América#Tabla histórica|Total]]''' ! '''41/45''' ! '''1ᵘ''' ! '''189''' ! '''119''' ! '''39''' ! '''31''' ! '''455''' ! '''173''' ! '''[[Norberto Méndez]]: 17''' |} * En '''negrina''' el goliadores del tornéu. === [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] === {| width="85%" align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 89%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" !width="221"| Añu !width="116"| Ronda !width="66"| Posición !width="34"| PX !width="34"| PG !width="34"| PE !width="34"| PP !width="34"| GF !width="34"| GC !width="150"| Goliador |- align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Grecia|vieya}} [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 1896|Atenes 1896]] |colspan="9" |''Nun hubo competición de fútbol'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Francia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1900|París 1900]] |colspan="9" rowspan="2" |''En 1900 y 1904 nos Xuegos Olímpicos xugaron clubes'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Saint Louis 1904|St. Louis 1904]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1908|Londres 1908]] |colspan="9" rowspan="4" |''Nun participó'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Suecia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Estocolmo 1912|Estocolmo 1912]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Bélxica}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Amberes 1920|Amberes 1920]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Francia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|París 1924]] |-align=center bgcolor=silver !{{Bandera|Países Baxos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Ámsterdam 1928]] ![[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Subcampeón]] | 2ᵘ||5||3||1||1||24||7 || '''[[Domingo Tarasconi]]''': 11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1932|Los Angeles 1932]] |colspan="9"|''Nun hubo competición de fútbol'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Alemaña Nazi}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|Berlín 1936]] |colspan="9" rowspan=2|''Nun participó'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1948|Londres 1948]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Finlandia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Ḥelsinki 1952|Ḥelsinki 1952]] |colspan="9" rowspan="10"|''De 1952 a 1992 nos Xuegos Olímpicos xugó la [[Seleición de fútbol olímpica d'Arxentina|seleición olímpica]]''<ref group="n">Por cuenta de la nueva normativa FIFA y COI sobre la restricción de xugadores profesionales pa escoyer UEFA, CONCACAF y CONMEBOL, dichos países presenten distintes seleiciones pa sustituyir a les absolutes. Nacen asina les seleiciones «amateurs» en dellos países d'Europa; ente qu'otros, como'l casu d'Arxentina, deciden presentar a seleiciones xuveniles.([https://web.archive.org/web/20131105180020/http://www.periodorado.com/2012/07/en-londres-no-habra-futbol-masculino.html En Londres, nun va haber fútbol masculín p'Arxentina, en Periodorado.com])</ref> |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Australia}}[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Melbourne 1956|Melbourne 1956]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Italia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Roma 1960|Roma 1960]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Xapón}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Tokiu 1964|Tokiu 1964]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Méxicu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968|Méxicu 1968]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Alemaña}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Múnich 1972|Múnich 1972]] |- align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Canadá}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Montreal 1976|Montreal 1976]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Xunión Soviética}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Moscú 1980|Moscú 1980]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|Los Angeles 1984]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Corea del Sur}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Seúl 1988|Seúl 1988]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{bandera|España}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Barcelona 1992|Barcelona 1992]] |colspan="9" rowspan="8"|''<small>A partir de 1992 les competiciones son xugaes pola [[Seleición de fútbol sub-23 d'Arxentina|seleición sub-23]] col agregáu de 3 futbolistes ensin llendes d'edá.<br />'''Foi campeón (medaya d'oru) de les ediciones de 2004 y 2008 y subcampeón (medaya de plata) na edición de 1996'''.</small>'' |- align=center bgcolor=silver !{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996|Atlanta 1996]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Australia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000|Sydney 2000]] |- align=center bgcolor=gold !{{Bandera|Grecia}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]] |- align=center bgcolor=gold !{{Bandera|China}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Beixín 2008]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012|Londres 2012]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Brasil}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016|Rio de Janeiro 2016]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !{{Bandera|Xapón}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Tokiu 2020|Tokiu 2020]] |- align=center ! Total ! 4/7||-||5||3||1||1||24||7||'''[[Domingo Tarasconi]]''': 11 |} * En '''negrina''' el goliadores del tornéu. === [[Copa Artemio Franchi]] === {| width="85%" align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 89%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" !width="221"| Añu !width="116"| Ronda !width="66"| Posición !width="34"| PX !width="34"| PG !width="34"| PE !width="34"| PP !width="34"| GF !width="34"| GC !width="150"| Goliador |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Artemio Franchi 1985|Francia 1985]] | colspan="9"|''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#f9f9f9 |- |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Arxentina}} [[Copa Artemio Franchi 1993|Arxentina 1993]] | '''Campeón''' | 1ᵘ|| 1 || - || 1 || - || 1 || 1 || '''[[Claudio Caniggia]]''': 1 |- |- align=center bgcolor=#f9f9f9 ! {{bandera|Italia}} [[Copa Artemio Franchi 2018|Italia 2018]] | colspan="9"|''A xugase. Clasificáu.'' |- class="sortbottom" align=center bgcolor=#f9f9f9 !'''Total''' !'''1/2''' ! '''2°''' ! '''1''' ! '''-''' ! '''1''' ! '''-''' ! '''1''' ! '''1''' ! |} === [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] === {| width="85%" align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 89%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" !width="221"| Añu !width="116"| Ronda !width="66"| Posición !width="34"| PX !width="34"| PG !width="34"| PE !width="34"| PP !width="34"| GF !width="34"| GC !width="150"| Goliador |- align=center ! {{bandera|Chile}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Primera edici.C3.B3n|Chile 1952]] | ''Nun participó'' | - || - || - || - || - || - || - || |- align=center bgcolor=silver ! {{bandera|Méxicu}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Segundo edici.C3.B3n|Méxicu 1956]] !Subcampeón||2ᵘ | 5|| 2|| 3|| 0|| 9||5 || [[Omar Sívori]]: 5 |- align=center bgcolor=gold ! {{bandera|Costa Rica}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edici.C3.B3n|Costa Rica 1960]] !Campeón||1ᵘ | 6|| 4|| 1|| 1|| 9|| 4 || [[Raúl Oscar Belén|Raúl Belén]]: 3 |- class="sortbottom" align=center bgcolor=#f9f9f9 !'''Total''' ! ! '''2°''' ! '''11''' ! '''6''' ! '''4''' ! '''1''' ! '''18''' ! '''9''' ! '''[[Omar Sívori]]: 5''' |} == Clasificación FIFA == === Ranking === {|{{tablaguapa}} width="100.408%" |- align=center !rowspan=2 colspan=1 style="background:#D2D2D2"|<span style="color:#0B0000;">Institución</span> !rowspan=1 colspan=4 style="background:#D2D2D2"|<span style="color:#0B0000;">''Ranking'' actual</span> !rowspan=1 colspan=4 style="background:#D2D2D2"|<span style="color:#0B0000;">Meyor ''ranking''</span> !rowspan=1 colspan=4 style="background:#D2D2D2"|<span style="color:#0B0000;">Peor ''ranking''</span> !rowspan=2 colspan=1 style="background:#D2D2D2"|<span style="color:#0B0000;">{{Abreviatura|<math>\overline{X}</math>|Permediu históricu}}</span> |- align=center !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Posición</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">{{Abreviatura|V|Variación respeuto a l'anterior clasificación}}</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Puntuación</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Fecha</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Posición</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">{{Abreviatura|V|Variación respeuto a l'anterior clasificación d'esi tiempu}}</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Puntuación</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Fecha</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Posición</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">{{Abreviatura|V|Variación respeuto a l'anterior clasificación d'esi tiempu}}</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Puntuación</span> !style="background:#DEDEDE"|<span style="color:#000566;">Fecha</span> |- align=center |align=left|[[Clasificación mundial de la FIFA|FIFA]] !4ᵘ<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html|títulu=Clasificación Mundial FIFA/Coca Cola: Clasificación actualizada|formatu=[[HTML]]|autor=[[FIFA|Federación Internacional de Fútbol Asociación]]|fecha=21 d'avientu de 2017|editorial=es.fifa.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110829101924/http://es.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html|fechaarchivu=2011-08-29}}</ref> !{{estable}} 0 !1348 !<small>{{Fecha|21|12|2017}}</small> |style="background:#D0E7FF"|<span style="color:#000000;">1ᵘ</span> |style="background:#D0E7FF"|<span style="color:#000000;">{{Estable}}</span> |style="background:#D0E7FF"|<span style="color:#000000;">1646</span> |style="background:#D0E7FF"|<span style="color:#000000;"><small>{{Fecha|14|09|2016}}</small></span> |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000;">24ᵘ</span> |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000;">{{Decreciente}} 9</span> |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000;">50</span> |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000;"><small>{{Fecha|28|08|1996}}</small></span> !style="background:#FFEED2"|<span style="color:#000000;">5ᵘ</span> |- align=center |align=left|[[Clasificación Elo del fútbol mundial|Elo]]<sup>[[#1|'''1''']]</sup> !6ᵘ<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/20110723000000/http://www.eloratings.net/world.html World Football Elo Ratings]</ref> !{{Decreciente}} 2 !1967 !<small>{{Fecha|14|11|2017}}</small> |style="background:#D0E7FF"|<span style="color:#000000;">1ᵘ</span> |style="background:#D0E7FF"|<span style="color:#000000;">{{Estable}}</span> |style="background:#D0E7FF"|<span style="color:#000000;">2128</span> |style="background:#D0E7FF"|<span style="color:#000000;"><small>{{Fecha|03|04|1957}}</small></span> |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000;">28ᵘ</span> |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000;">{{Decreciente}} 6</span> |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000;">1716</span> |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000;"><small>{{Fecha|08|06|1990}}</small></span> !style="background:#FFEED2"|<span style="color:#000000;">7°</span> |} <div id="1"><small><sup>'''1'''</sup>El ''ranking'' Elo solamente mide la puntuación de los partíos clase "A" de toles seleiciones de fútbol na so historia.</small> {| align=border border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background:#f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" !width=65 |AÑU/MES !width=90 |Xineru !width=90 |Febreru !width=90 |Marzu !width=90 |Abril !width=90 |Mayu !width=90 |Xunu !width=90 |Xunetu !width=90 |Agostu !width=90 |Setiembre !width=90 |Ochobre !width=90 |Payares !width=90 |Avientu |- ||'''1993'''|| colspan="7" rowspan="1" align="center" |Ensin Clasificación FIFA||5ᵘ (56)||12ᵘ (55)||9ᵘ (56)||9ᵘ (55)||8ᵘ (55) |- ||'''1994'''||--||9ᵘ (55)||8ᵘ (55)||10ᵘ (54)||6ᵘ (55)||8ᵘ (55)||9ᵘ (57)||--||9ᵘ (56)||9ᵘ (56)||9ᵘ (57)||10ᵘ (56) |- ||'''1995'''||--||7ᵘ (59)||--||8ᵘ (58)||8ᵘ (57)||10ᵘ (57)||5ᵘ (57)||5ᵘ (57)||9ᵘ (56)||7ᵘ (57)||7ᵘ (56)||7ᵘ (56) |- ||'''1996'''||7ᵘ (57)||8ᵘ (55)||--||8ᵘ (55)||8ᵘ (56)||--||15ᵘ (53)||24ᵘ (50)||22ᵘ (51)||17ᵘ (53)||19ᵘ (53)||22ᵘ (52) |- ||'''1997'''||--||18ᵘ (52)||--||19ᵘ (54)||21ᵘ (53)||16ᵘ (55)||13ᵘ (57)||13ᵘ (57)||10ᵘ (59)||13ᵘ (58)||19ᵘ (57)||17ᵘ (57) |- ||'''1998'''||--||17ᵘ (56)||7ᵘ (59)||7ᵘ (58)||6ᵘ (60)||--||5ᵘ (65)||5ᵘ (65)||5ᵘ (65)||5ᵘ (65)||5ᵘ (66)||5ᵘ (66) |- ||'''1999'''||6ᵘ (733)||6ᵘ (732)||6ᵘ (731)||7ᵘ (732)||7ᵘ (729)||8ᵘ (716)||6ᵘ (719)||6ᵘ (715)||7ᵘ (717)||8ᵘ (713)||7ᵘ (715)||6ᵘ (721) |- ||'''2000'''||6ᵘ (721)||6ᵘ (718)||7ᵘ (714)||6ᵘ (720)||5ᵘ (728)||5ᵘ (726)||5ᵘ (744)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (749)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (752)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (764)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (762)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (773) |- ||'''2001'''||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (771)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (769)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (771)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (770)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (763)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (771)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (764)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (783)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (794)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (796)||bgcolor=silver|2ᵘ (798)||bgcolor=silver|2ᵘ (802) |- ||'''2002'''||bgcolor=silver|2ᵘ (801)||bgcolor=silver|2ᵘ (799)||bgcolor=silver|2ᵘ (793)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (786)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (784)||--||bgcolor=silver|2ᵘ (784)||bgcolor=silver|2ᵘ (781)||5ᵘ (760)||5ᵘ (753)||5ᵘ (741)||5ᵘ (751) |- ||'''2003'''||5ᵘ (750)||4ᵘ (768)||4ᵘ (761)||6ᵘ (750)||5ᵘ (753)||4ᵘ (754)||6ᵘ (746)||6ᵘ (744)||4ᵘ (750)||4ᵘ (747)||4ᵘ (750)||5ᵘ (744) |- ||'''2004'''||5ᵘ (744)||6ᵘ (741)||6ᵘ (735)||5ᵘ (740)||5ᵘ (741)||5ᵘ (733)||11ᵘ (722)||4ᵘ (774)||4ᵘ (775)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (778)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (784)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (785) |- ||'''2005'''||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (785)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (783)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (777)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (780)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (778)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (785)||bgcolor=silver|2ᵘ (787)||bgcolor=silver|2ᵘ (782)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (778)||4ᵘ (778)||4ᵘ (774)||4ᵘ (772) |- ||'''2006'''||4ᵘ (772)||4ᵘ (769)||4ᵘ (765)||8ᵘ (753)||9ᵘ (746)||--||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1472)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1479)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1492)||4ᵘ (1446)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1551)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1551) |- ||'''2007'''||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1551)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1535)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1616)||bgcolor=silver|2ᵘ (1594)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1520)||5ᵘ (1373)||bgcolor=silver|2ᵘ (1476)||bgcolor=silver|2ᵘ (1491)||bgcolor=silver|2ᵘ (1451)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1533)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1523)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1523) |- ||'''2008'''||bgcolor="gold"|1ᵘ (1523)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1518)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1556)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1519)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1520)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1559)||6ᵘ (1298)||7ᵘ (1219)||7ᵘ (1230)||7ᵘ (1200)||6ᵘ (1181)||6ᵘ (1180) |- ||'''2009'''||6ᵘ (1180)||6ᵘ (1181)||6ᵘ (1219)||6ᵘ (1201)||6ᵘ (1195)||7ᵘ (1203)||8ᵘ (1091)||8ᵘ (1080)||8ᵘ (1113)||6ᵘ (1103)||8ᵘ (1085)||8ᵘ (1085) |- ||'''2010'''||8ᵘ (1082)||9ᵘ (1087)||9ᵘ (1075)||7ᵘ (1084)||7ᵘ (1076)||--||5ᵘ (1289)||5ᵘ (1288)||5ᵘ (1351)||5ᵘ (1320)||5ᵘ (1353)||5ᵘ (1338) |- ||'''2011'''||5ᵘ (1338)||5ᵘ (1367)||4ᵘ (1412)||5ᵘ (1276)||5ᵘ (1267)||10ᵘ (979)||10ᵘ (1012)||9ᵘ (1017)||10ᵘ (1024)||10ᵘ (1030)||10ᵘ (1067)||10ᵘ (1067) |- ||'''2012'''||10ᵘ (1067)||11ᵘ (1081)||8ᵘ (1102)||10ᵘ (1066)||9ᵘ (1076)||7ᵘ (1137)||7ᵘ (1095)||7ᵘ (1098)||7ᵘ (1121)||4ᵘ (1208)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1349)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1290) |- ||'''2013'''||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1290)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1281)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1309)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1292)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1296)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1287)||4ᵘ (1204)||4°(1210)||bgcolor=silver|2ᵘ (1263)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1266)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1251)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1251) |- ||'''2014'''||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1251)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1255)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1234)||6° (1174)||7° (1178)||5° (1175)||bgcolor=silver|2ᵘ (1606)||bgcolor=silver|2ᵘ (1604)||bgcolor=silver|2ᵘ (1631)||bgcolor=silver|2ᵘ (1565)||bgcolor=silver|2ᵘ (1538) ||bgcolor=silver|2ᵘ (1538) |- ||'''2015'''||bgcolor=silver|2ᵘ (1538)||bgcolor=silver|2ᵘ (1534)||bgcolor=silver|2ᵘ (1577)||bgcolor=silver|2ᵘ (1490)||bgcolor=silver|2ᵘ (1494)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1496)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1473) ||bgcolor="gold"|1ᵘ (1425) ||bgcolor="gold"|1ᵘ (1442) ||bgcolor="gold"|1ᵘ (1419) ||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1383) ||bgcolor=silver|2ᵘ (1455) |- ||'''2016'''||bgcolor=silver|2ᵘ (1455)||bgcolor=silver|2ᵘ (1455)||bgcolor=silver|2ᵘ (1457)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1532)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1532)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1503)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1585)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1585)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1646)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1621)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1634)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1634) |- ||'''2017'''||bgcolor="gold"|1ᵘ (1634)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1635)||bgcolor="gold"|1ᵘ (1644)||bgcolor=silver|2ᵘ (1603)||bgcolor=silver|2ᵘ (1603)||bgcolor=silver|2ᵘ (1626)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1413)||bgcolor=#CD7F32|3ᵘ (1399)||4° (1325)||4° (1445)||4° (1348)||4° (1348) |- align=center bgcolor=#6AB5FF style="color:white;" |colspan="13"|Posición promedio dende la creación de la [[Clasificación mundial de la FIFA]]: '''5ª posición''' |} Fonte: [http://es.fifa.com/associations/association=arg/ranking/gender=m/index.html Ficha d'Arxentina en FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130061911/http://es.fifa.com/associations/association=arg/ranking/gender=m/index.html |date=2018-01-30 }} y [http://es.fifa.com/worldfootball/ranking/index.html Estadístiques FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608113503/http://es.fifa.com/worldfootball/ranking/index.html |date=2012-06-08 }}<br />'''Colores:''' Doráu = 1ᵉʳ puestu; Plateáu = 2ᵘ puestu; Bronce = 3ᵉʳ puestu. == Récores y notes == {{referencies|t=20140112|fútbol}} * '''Mayor goliada a favor''': ** 12-0 a {{sel|Ecuador}}, na [[Copa América 1942]]. * '''Mayor goliada en contra''': ** 1-6 con {{sel|Checoslovaquia}}, na [[Copa Mundial de Fútbol de 1958]] el 15 de xunu. ** 1-6 con {{sel|Bolivia}}, nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatories Sudáfrica 2010]] el 1 d'abril de 2009. ** 1-6 con {{sel|España}}, en [[Fecha FIFA]] el 27 de marzu de 2018. * '''Partíu con más goles''': ** Victoria 11-2 contra [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos de 1928]] el 29 de mayu. * '''Partíos ensin recibir goles''': 254 * '''Partíos ensin convertir goles''': 133 * '''Partíos ensin goles''': 54 * '''Partíos con goliaes a favor''': 116 * '''Partíos con goliaes en contra''': 24 * '''Mayor serie invicta''': ** 31 partíos (1991 a 1993) (18 ganaos y 13 empataos) * '''Mayor serie invicta local''': ** 42 partíos (1996 a 2009) (32 ganaos y 10 empataos) * '''Mayor serie invicta visitante''': ** 14 partíos (1990 a 1993) (7 ganaos y 7 empataos) * '''Mayor serie invicta neutral''': ** 26 partíos (1941 a 1956) (23 ganaos y 3 empataos) * El [[Clásicu del Río de la Plata]], frente a {{sel|Uruguái}} ye'l segundu más aneyu del mundu ente seleiciones (dempués del clásicu ente {{sel|Inglaterra}} y {{sel|Escocia}}). Amás ye'l [[Clásicu deportivu|clásicu]] ente seleiciones más vegaes xugáu del mundu. * El primer partíu de fútbol ente seleiciones fora de les [[Islles Britániques]], foi protagonizáu per Arxentina y Uruguái. * Como interés, naquellos primeros años del [[Clásicu del Río de la Plata]], Arxentina xugaba con una camiseta toa celeste con vivos blancos (como l'actual d'Uruguái) y Uruguái facer con una camiseta dafechu blanca. Escontra aproximao 1910, Arxentina empezó a usar la tradicional casaca a rayes verticales azulcelestes y blanques y Uruguái pasó a adoptar la vistimienta celeste. * Arxentina comparte'l récor absolutu de 19 títulos oficiales coles seleiciones de {{sel|Brasil}} y {{sel|Uruguái}}. * La Seleición d'Arxentina asítiase cuarta nel mundu por cantidá de partíos xugaos, dempués d'{{sel|Inglaterra}}, {{sel|Suecia}} y {{sel|Hungría}}. * Xunto a {{sel|Francia}} son les úniques seleiciones del mundu que ganaron la [[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial]], la [[Copa FIFA Confederaciones|Copa Confederaciones]], la [[Copa Artemio Franchi|Copa Intercontinental de Seleiciones (Artemio Franchi)]] y la so respeutiva copa rexonal ([[Copa América]] y [[Eurocopa]], respeutivamente). Cabo amestar que dambes seleiciones tamién ganaron los [[Xuegos Olímpicos]], pero facer cola Seleición de fútbol olímpico y non cola absoluta. * Foi la primer seleición en ganar la [[Copa FIFA Confederaciones]], en 1992. * Solo dos seleiciones campeones del mundu consiguieron ser dos veces campeones de los [[Xuegos Olímpicos]] na seición del [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|fútbol]]: [[Arxentina]] y [[Uruguái]]. {{sel|Inglaterra}} pudo ser la tercer seleición en reclamar asemeyáu honor pero facer so bandera de [[Gran Bretaña]]. {{sel|Hungría}} tien el récor olímpicu de trés preseas doraes pero nun pudo ser campeona del mundu. * Si amestamos la [[Copa FIFA Confederaciones]] a la vitrina pa declarala entá más completa inda, namái {{sel|Francia}} acompáña-y a l'Arxentina nel honor de poder tener dicha vitrina completa. * Apostó xunto a {{sel|Francia}} el segundu partíu de la historia de los mundiales, y el primer partíu p'Arxentina nel mesmu tornéu. Nesti partíu Arxentina ganólu a Francia por 1-0. * L'arxentín [[Guillermo Stábile]] foi'l máximu goliador de la primer edición de la [[Copa Mundial de Fútbol]], en 1930. * Foi la primer seleición en llegar a una final de la [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu]], xunto a {{sel|Uruguái}} ([[Copa Mundial de Fútbol de 1930]]). * Foi la primer seleición subcampeona del mundu ([[Copa Mundial de Fútbol de 1930]]). * Ye la seleición que más vegaes entamó la [[Copa América]] (nueve veces). * [[Diego Armando Maradona]] marcó'l denomináu [[Gol del Sieglu]], ante {{sel|Inglaterra}} nos cuartos de final de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]]. * L'arxentín [[Norberto Méndez]] ye'l máximu goliador de tola historia de la [[Copa América]]. * [[Esteban Cambiasso]] y esta seleición tienen el récor de convertir el meyor gol de xugada coleutiva na historia de la [[Copa Mundial de Fútbol]] nel partíu ante Serbia y Montenegro tres una xugada de 25 toques cola pelota, ensin que la tocara nengún rival, marcando Cambiasso el 2ᵘ gol de la goliada 6-0 nel Mundial del añu 2006.{{ensin referencies}} * En [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|fútbol]] masculín nos [[Xuegos Olímpicos]], [[Arxentina]] marcha segunda nel medayeru históricu, con 4 medayes en total: dos d'oru y dos de plata, detrás de {{sel|Brasil}} (6; 1 d'oru, 3 de plata y 2 de bronce). * El goliador [[Hernán Crespo]], consagróse goliador de la [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002]] * El máximu goliador de tola historia de la [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol]], ye l'arxentín, nomáu enantes, [[Hernán Crespo]] * Nun partíu amistosu xugáu contra {{sel|Uruguái}} (Arxentina 2 – Uruguái 1), el día 2/10/1924 en [[Buenos Aires]], [[Cesáreo Onzari]] convirtió un gol direutu dende un saque d'esquina, que magar nun foi'l primeru de la historia, sí foi'l que dio orixe al términu "gol olímpicu", por ser convertíu contra la seleición campeona de los Xuegos Olímpicos de París de 1924.<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1537339/|títulu=Historia y arte del gol olímpicu'|editorial=Fifa.com|fechaaccesu=21 de mayu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141230085705/http://es.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1537339/|fechaarchivu=2014-12-30}}</ref> D'ellí vien tamién el términu "alambráu olímpicu", una y bones el partíu xugáu nel estadiu de Sportivo Barracas riquió del mesmu pa controlar a la gran cantidá d'almes ellí presentes. * Como nota ilustrativa del plantel arxentín nel mundial xugáu n'Uruguái en 1930, destacóse la presencia de los hermanos [[Juan Evaristo|Juan]] y Mario Evaristo. Juan desempeñábase como defensor y Mario yera un rápidu delanteru. Xugaron xuntos 3 partíos na Copa del Mundu.<ref>[https://web.archive.org/web/20090206142940/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1085/report.html Arxentina Francia 15/7/1930], sitiu oficial de la FIFA.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100214100656/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1084/report.html Arxentina Chile 22/7/1930], sitiu oficial de la FIFA.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100112074039/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1088/report.html Arxentina USA 26/7/1930], sitiu oficial de la FIFA.</ref> * Arxentina namái llevó 18 xugadores al Mundial de 1934 n'[[Italia]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090208150140/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=3/teams/team=43922.html Plantel de la Seleición d'Arxentina na Copa del Mundu de 1934], sitiu oficial de la FIFA.</ref> * La Seleición d'Arxentina ye una de les poques seleiciones que consiguieron ser campeones del mundu perdiendo un partíu: [[Copa Mundial de Fútbol de 1978]]. Los otros campeones del Mundu que tuvieron na mesma situación fueron Alemaña ([[Copa Mundial de Fútbol de 1954|1954]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]]) y España ([[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]]). Tolos demás campeones fueron invictos. * Salió campeona invicta na [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]]. * Nel Mundial de Suecia de 1958, Arxentina debutó contra {{sel|Alemaña Federal}}, teniendo de camudar per primer vegada na so historia'l clásicu uniforme celeste y blancu a cayaos, usando la casaca mariella del pequeñu club '''IFK Malmö'''.<ref>{{cita web | url = http://enunabaldosa.com/enelplacard/?p=223 | títulu = Arxentina de mariellu 1958 – NUna Baldosa }}</ref> * Apostó xunto a {{sel|Alemaña}} la final del mundial 2014, siendo esta la tercera final que xugaron estos dos equipos y conformando la final más repitida de la historia. === Finales xugaes === La presente llista inclúi solu partíos finales xugaos por torneos mundiales, intercontinentales, y continentales oficiales a nivel de Seleiciones absolutes. Esclúyense los torneos onde nun se xugó una final, como'l casu de la mayoría de los Campeonatos Suramericanos o Campeonatos Panamericanos de Fútbol, que xugábense sol sistema de liguilla d'enfrentamientos de toos contra toos nuna o dos ruedes. Esti sistema camudó en 1975, y a partir d'esa edición de la [[Copa América]] hasta la de 1987 xugóse una final pa definir al campeón de la mesma. En 1989 y 1991 xugar a partir de grupos, y los dos primeros clasificaos de cada grupu xugaron una liguilla final toos contra toos pa decidir al campeón, pero ensin la disputa d'un partíu final. A partir de la edición de 1993 el sistema volvió camudar, y los clasificaos de cada grupu xueguen cuartos de final, semifinales y un partíu final pa definir al campeón del continente. Sí se tienen en cuenta los partíos desempates de Campeonatos Suramericanos, onde nuna final tuvo de definise al campeón. Esclúyense les finales olímpiques, sacante les xugaes por seleiciones absolutes (dende la primera olimpiada hasta la edición de 1948 inclusive). * [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]]: Final de los Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928: '''Uruguái 2''' – Arxentina 1 * [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]]: Final del Mundial de 1930: '''Uruguái 4''' – Arxentina 2 * [[Campeonatu Suramericanu 1937|1937]]: Partíu desempate del Campeonatu Suramericanu de 1937: '''Arxentina 2''' – Brasil 0 * [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]] : Partíu desempate del Campeonatu Suramericanu de 1955: Chile 0 – '''Arxentina 1''' * [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]]: Final del Mundial de 1978: '''Arxentina 3''' – Países Baxos 1 * [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]: Final del Mundial de 1986: '''Arxentina 3''' – Alemaña 2 * [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]]: Final del Mundial de 1990: '''Alemaña 1''' – Arxentina 0 * [[Copa Rei Fahd 1992|1992]]: Final de Copa Confederaciones de 1992: Arabia Saudita 1 – '''Arxentina 3''' * [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]]: Final de la Copa Artemio Franchi de 1993: '''Arxentina 1''' – Dinamarca 1 (Arxentina gana 5 a 4 por penaltis) * [[Copa América 1993|1993]]: Final de la Copa América de 1993: '''Arxentina 2''' – Méxicu 1 * [[Copa Rei Fahd 1995|1995]]: Final de Copa Confederaciones de 1995: '''Dinamarca 2''' – Arxentina 0 * [[Copa América 2004|2004]]: Final de la Copa América de 2004: '''Brasil 2''' – Arxentina 2 (Brasil gana 4 a 2 por penaltis) * [[Copa FIFA Confederaciones 2005|2005]]: Final de Copa Confederaciones de 2005: '''Brasil 4''' – Arxentina 1 * [[Copa América 2007|2007]]: Final de la Copa América de 2007: '''Brasil 3''' – Arxentina 0 * [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]: Final del Mundial de 2014: '''Alemaña 1''' – Arxentina 0 * [[Copa América 2015|2015]]: Final de la Copa América de 2015: '''Chile 0''' – Arxentina 0 (Chile gana 4 a 1 por penaltis) * [[Copa América Centenariu|2016]]: Final de la Copa América de 2016: Arxentina 0 – '''Chile 0''' (Chile gana 4 a 2 por penaltis) == Palmarés == === Torneos oficiales === [[Arxentina]] ye una de les seleiciones del [[fútbol]] más gallardoniaes a nivel mundial, cuntando con un total de diecinueve títulos, siendo xunto a {{sel|Brasil}} y {{sel|Uruguái}} la seleición con más títulos oficiales de la historia. Arxentina llogró vencer nos dos principales campeonatos de seleiciones nacionales —a nivel mundial y suramericanu—. Ye ún de los ocho combinaos que se proclamaron campeones del [[Copa Mundial de Fútbol|Mundial]] y a nivel continental, con catorce [[Copa América]]. Na dómina na que les seleiciones absolutes yeren les responsables de representar al so país nel tornéu futbolísticu de los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] (dende 1908 hasta 1936), los arxentinos consiguieron el so primer gran llogru al acabar subcampeones y conquistar la medaya de plata nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Amsterdam 1928|Xuegos Olímpicos de 1928]] de Amsterdam y mas tarde nuevamente medaya de plata n'[[Xuegos Olímpicos de 1996|Atlanta 1996]] y finalmente foi campeón olímpicu colos dos medayes d'oru ganaes n'[[Xuegos Olímpicos de 2004|Atenes 2004]] y [[Xuegos Olímpicos de 2008|Pekin 2008]] cola Seleición Olímpica. El primer títulu oficial de la so historia llograr como anfitrión nel [[Campeonatu Suramericanu 1921]] d'Arxentina, no que foi la quinta edición del tornéu, imponiéndose a Uruguái nun atarraquitáu [[Estadiu Sportivo Barracas]]. Depués d'eso siguiríen otros trelce títulos, el postreru llográu na [[Copa América 1993]] d'Ecuador. Como yá se señaló con anterioridá, Arxentina ye una de les ocho seleiciones campeones del mundu xunto a {{sel|Alemaña}}, {{sel|Brasil}}, {{sel|España}}, {{sel|Francia}}, {{sel|Italia}}, {{sel|Inglaterra}} y {{sel|Uruguái}}. Proclamóse como tal nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Mundial de 1978]] d'Arxentina y nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Mundial de 1986]] de Méxicu. ==== Seleición mayor ==== {| cellspacing="0" style="background: #E6EEE6; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |- bgcolor=#A7D3F3 style="color:white;" !width=20%|Competición !width=22%|[[Ficheru:Gold medal icon.svg|link=|Campeón]] !width=22%|[[Ficheru:Silver medal icon.svg|link=|Subcampeón]] !width=22%|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|link=|Tercer puestu]] !width=10%|Categoría |- bgcolor=#E0ECF8 !align=left|'''[[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial]]''' |align=center|2 ([[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]) |align=center|3 ([[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]) |align=center| |align=center|[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Absoluta]] |- bgcolor=#f9f9f9 !align=left|'''[[Copa América]]''' |align=center|14 ([[Campeonatu Suramericanu 1921|1921]], [[Campeonatu Suramericanu 1925|1925]], [[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]], [[Campeonatu Suramericanu 1929|1929]], [[Campeonatu Suramericanu 1937|1937]], [[Campeonatu Suramericanu 1941|1941]], [[Campeonatu Suramericanu 1945|1945]], [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]], [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]], [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]], [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]], [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]], [[Copa América 1991|1991]] y [[Copa América 1993|1993]]) |align=center|14 ([[Campeonatu Suramericanu 1916|1916]], [[Campeonatu Suramericanu 1917|1917]], [[Campeonatu Suramericanu 1920|1920]], [[Campeonatu Suramericanu 1923|1923]], [[Campeonatu Suramericanu 1924|1924]], [[Campeonatu Suramericanu 1926|1926]], [[Campeonatu Suramericanu 1935|1935]], [[Campeonatu Suramericanu 1942|1942]], [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Ecuador)|1959]], [[Campeonatu Suramericanu 1967|1967]], [[Copa América 2004|2004]], [[Copa América 2007|2007]], [[Copa América 2015|2015]] y [[Copa América Centenariu|2016]]) |align=center|4 ([[Campeonatu Suramericanu 1919|1919]], [[Campeonatu Suramericanu 1956|1956]], [[Campeonatu Suramericanu 1963|1963]] y [[Copa América 1989|1989]]) |align=center|[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Absoluta]] |- bgcolor=#E0ECF8 !align=left|'''[[Copa FIFA Confederaciones|Copa Confederaciones]]''' |align=center|1 ([[Copa Rei Fahd 1992|1992]]) |align=center|2 ([[Copa FIFA Confederaciones 1995|1995]] y [[Copa FIFA Confederaciones 2005|2005]]) |align=center| |align=center|[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Absoluta]] |- bgcolor=#f9f9f9 !align=left|'''[[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]]''' |align=center|1 ([[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]]) |align=center|1 ([[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Segundo edición|1956]]) |align=center| |align=center|[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Absoluta]] |- bgcolor=#E0ECF8 !align=left|'''[[Copa Artemio Franchi]]''' |align=center|1 ([[Copa Artemio Franchi 1993|1993]])<ref>[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=3901%3Amota+Artemio+Franchi+1993&Itemid=218 Arxentina Dinamarca 24/2/1993, sitiu oficial de la AFA.]</ref> |align=center| |align=center| |align=center|[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Absoluta]] |- bgcolor=#f9f9f9 !align=left|'''[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]]''' |align=center| |align=center|1 ([[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de 1928|1928]]) |align=center| |align=center|[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Absoluta]] |} ==== Seleiciones xuveniles ==== {| align=border width=100% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#A7D3F3 style="color:white;" ! Competición !! Títulos !! Periodu |- | [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] || 2 || [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|2004]] y [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|2008]] |- | [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23|Preolímpicu Suramericanu Sub-23]] || 4 || [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1960|1960]], [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1964|1964]], [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1980|1980]] y [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 2004|2004]] |- | [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Xuegos Panamericanos]] || 6 || [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de Buenos Aires 1951|1951]], [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de Ciudá de Méxicu 1955|1955]], [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de Chicago 1959|1959]], [[Fútbol en los Xuegos Panamericanos de Cali 1971|1971]], [[Fútbol en los Xuegos Panamericanos de Mar del Plata 1995|1995]] y [[Fútbol en los Xuegos Panamericanos de Santu Domingo 2003|2003]] |- | [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20|Mundial Sub-20]] || 6 || [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|1979]], [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1995|1995]], [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1997|1997]], [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2001|2001]], [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2005|2005]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007|2007]] |- | [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20|Suramericanu Sub-20]] || 5 || [[Campeonatu Suramericanu Sub-20 de 1967|1967]], [[Campeonatu Suramericanu Sub-20 de 1997|1997]], [[Campeonatu Suramericanu Sub-20 de 1999|1999]], [[Campeonatu Suramericanu Sub-20 de 2003|2003]] y [[Campeonatu Suramericanu Sub-20 de 2015|2015]] |- | [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17|Mundial Sub-17]] || 0 || - |- | [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17|Suramericanu Sub-17]] || 3 || [[Campeonatu Suramericanu Sub-17 de 1985|1985]], [[Campeonatu Suramericanu Sub-17 de 2003|2003]] y [[Campeonatu Suramericanu Sub-17 de 2013|2013]] |- | [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-15|Suramericanu Sub-15]] || 1 || [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-15 de 2017|2017]] |- | [[Fútbol nos Xuegos Suramericanos|Xuegos Suramericanos]] || 2 || 1982 y 1986 |} === Torneos amistosos === * {{bandera|Uruguái}} '''[[Copa de Caridá Lipton]] (18):''' 1906, 1907, 1908, 1909, 1913, 1915, 1916, 1917, 1918, 1937, 1942, 1945, 1957, 1962, 1968, 1971, 1976 y 1992. :<small>Ye la seleición que más títulos tien d'esta competición.</small> * {{bandera|Uruguái}} '''[[Copa Newton]] (17):''' 1906, 1907, 1908, 1909, 1911, 1916, 1918, 1924, 1927, 1928, 1937, 1942, 1945, 1957, 1973, 1975 y 1976. :<small>Ye la seleición que más títulos tien d'esta competición.</small> * {{bandera|Paraguái}} '''[[Copa Rosa Chevallier Boutell]] (13):''' 1924, 1925,<ref>Títulu compartíu con Paraguái</ref>1926, 1931, 1939, 1940, 1943, 1945, 1950, 1956, 1963, 1964 y 1971. :<small>Ye la seleición que más títulos tien d'esta competición.</small> * {{bandera|Chile}} '''[[Copa Carlos Dittborn Pinto]] (8):''' 1962, 1964, 1965, 1968, 1971, 1972, 1974 y 1976. :<small>Ye la seleición que más títulos tien d'esta competición.</small> * {{bandera|Uruguái}} '''[[Copa Honor Arxentino]] (7):''' 1909, 1911, 1913, 1914, 1918, 1919 y 1920. :<small>Ye la seleición que más títulos tien d'esta competición.</small> * {{bandera|Uruguái}} '''[[Copa Honor Uruguayo]] (5):''' 1915, 1916, 1917, 1923 y 1924. * {{bandera|Uruguái}} '''Copa Juan R. Mignaburu (5):''' 1935, 1936, 1938, 1940 y 1943. * {{bandera|Brasil}} '''[[Copa Roca]] (4):''' 1923, 1939, 1940 y 1971. * {{bandera|Uruguái}} '''Copa Héctor Gómez (3):''' 1935, 1938 y 1943. * {{bandera|Perú}} '''[[Copa Mariscal Ramón Castilla]] (3):''' 1973, 1976 y 1978. :<small>Ye la seleición que más títulos tien d'esta competición.</small> * {{bandera|Francia}} '''[[Tornéu Esperances de Toulon]] (2)''': 1975 y 1998. * {{bandera|Xapón}} '''[[Copa Kirin]] World Annual (2)''': 1992 y 2003. * {{bandera|Uruguái}} {{bandera|Chile}} '''[[Copa Centenariu Revolución de Mayu]] (1)''': 1910<ref>https://web.archive.org/web/20071006094315/http://www.si.clarin.com.ar/diario/2004/07/06/deportes/d-01015.htm Títulos, goles y maxa. Diariu Clarín, 2004.</ref> :<small>Ye la única seleición que tien títulos nesta competición.</small> * {{bandera|Brasil}}{{bandera|Portugal}}{{bandera|Inglaterra}} '''[[Copa de les Naciones]] (1)''': 1964.<ref>http://www.elgrafico.com.ar/cobertories-historicas/1964-argentina-en--la {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.elgrafico.com.ar/cobertories-historicas/1964-argentina-en--la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} copa-de-les naciones.php 10-6-1964, "Salimos a esfrecer el partíu esfrecer-- y amás ganar" por Osvaldo Ardizzone pa El Gráficu</ref> :<small>Ye la única seleición que tien títulos nesta competición.</small> * {{bandera|Uruguái}} '''[[Copa Círculu de la Prensa]] (1)''': 1916<ref>http://www.rsssf.com/tablesp/prensa.html</ref> * {{bandera|Uruguái}} '''Copa Montevideo (1):''' 1912. * {{bandera|Uruguái}} '''Copa Sáenz Peña (1):''' 1913. * {{bandera|Uruguái}} '''Copa Cámara de Diputaos d'Arxentina (1):''' 1929. * {{bandera|Uruguái}} '''Copa Centru Automovilísticu d'Uruguái (1):''' 1929. * {{bandera|Chile}} '''Copa Presidente de Chile (1):''' 1940. * {{bandera|Chile}} '''Copa Presidente d'Arxentina (1):''' 1941. * {{bandera|Brasil}} '''Copa Raúl Colombo (1):''' 1956. * {{bandera|Bolivia}} '''Copa Cornelio Saavedra (1):''' 1975 * {{bandera|Paraguái}} '''[[José Félix Bogado|Copa José Félix Bogado]] (1):''' 1976.<ref>{{cita web|url=http://www.rsssf.com/tablesb/bogado.html |títulu=Copa Félix Bogado|autor=José Luis Pierrend |editor=[[RSSSF]]|fecha=1 d'ochobre de 1998|fechaaccesu=26 de mayu de 2010}}</ref> * {{bandera|Países Baxos}} '''Copa 75° Aniversário da FIFA (1):''' 1979 * {{bandera|Brasil}} '''Copa Centenário da A.F.A. (1):''' 1993 * {{bandera|Marruecos}} '''Copa Salta (1):''' 1994 * {{bandera|Sudáfrica}} '''Copa Nelson Mandela Challenge Cup (1):''' 1995 * {{bandera|Australia}} '''Copa Provincia de Buenos Aires (1):''' 1995 * {{bandera|Perú}} '''Copa Municipalidaes de Córdoba (1):''' 1995 * {{bandera|Rumanía}} '''Copa Bancu de Mendoza (1):''' 1998 * {{bandera|Brasil}} '''[[Copa Coca-Cola (1999)|Copa Coca-Cola]] (1):''' 1999 * {{bandera|Méxicu}} '''Copa Reebok (1):''' 2000 * {{bandera|Xamaica}} '''Copa Llotería de la Provincia (1):''' 2010 * {{bandera|Paraguái}} '''[[Copa Chaco]] (1):''' 2011 * {{bandera|Venezuela}} '''Copa Times Of India (1):''' 2011 * {{bandera|Italia}} '''Copa Francisco (1):''' 2013 * {{bandera|Bolivia}} '''Copa Amistá (1):''' 2015 * {{bandera|Brasil}} '''[[Superclásico de les Amériques]] (1):''' [[Superclásico de les Amériques de 2017|2017]]. === Distinciones daes === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="350"|Distinción !width="95"|Añu |-align=center |[[Premiu World Soccer al meyor equipu del mundu]] |[[1986]] |-align=center |[[Clasificación mundial de la FIFA#Premiu al Meyor equipu del añu|Meyor Equipu del Añu FIFA]]<ref>[http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/raawards/ip-590_01s_allawards_32455.pdf Gallardones FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306222535/http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/raawards/ip-590_01s_allawards_32455.pdf |date=2016-03-06 }} (páx. 5)</ref> |[[2007]], [[2016]] |} == Ver tamién == * [[Estadístiques de la Seleición de fútbol d'Arxentina]] * [[Máximos goliadores arxentinos de la historia]] * [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol]] * [[Rivalidá futbolística ente Arxentina y Brasil]] * [[Clásicu del Río de la Plata]] * [[Rivalidá futbolística ente Arxentina ya Inglaterra]] * [[Rivalidá futbolística ente Alemaña y Arxentina]] * [[Seleición de fútbol sub-23 d'Arxentina]] * [[Seleición de fútbol sub-22 d'Arxentina]] * [[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina]] * [[Seleición de fútbol sub-17 d'Arxentina]] * [[Seleición de fútbol sub-15 d'Arxentina]] * [[Asociación del Fútbol Arxentino]] * [[Fútbol n'Arxentina]] * [[Competiciones oficiales del fútbol arxentino]] * [[Seleición femenina de fútbol d'Arxentina]] * [[Seleición de fútbol playa d'Arxentina]] * [[Seleición de fútbol sala d'Arxentina]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group="n"}} === Referencies === {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.afa.org.ar/seleccion.php Sitiu web oficial] * [http://www.afa.org.ar/ Sitio web AFA] * {{Facebook|AFASeleccionArgentina|Seleición d'Arxentina}} * {{Twitter|Arxentina|Seleición d'Arxentina}} * Perfil oficial de [http://www.conmebol.com/federaciones/asociacion-de-fubol-arxentín Arxentina] en [[Conmebol]].com * Perfil oficial de [http://es.fifa.com/associations/association=arg/index.html Arxentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531193555/http://es.fifa.com/associations/association=arg/index.html |date=2018-05-31 }} en [[FIFA.com]] {{Commons category|Arxentina national association football team}} {{Wikinoticies|Category:Seleición de fútbol d'Arxentina}} {{Socesión | títulu = [[Copa Mundial de Fútbol|Campeón de la Copa Mundial de la FIFA]] | periodu = [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]]<br />[[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]] | predecesor = {{selb|GER|Alemaña Federal}}<br />{{selb|ITA}} | socesor = {{selb|ITA}}<br />{{selb|GER|Alemaña Federal}} | títulu2 = [[Copa América|Campeón de la Copa América]] | periodu2 = [[Campeonatu Suramericanu 1921|Arxentina 1921]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1925|Arxentina 1925]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1927|Perú 1927]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1929|Arxentina 1929]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1937|Arxentina 1937]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1941|Chile 1941]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1945|Chile 1945]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1946|Arxentina 1946]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1947|Ecuador 1947]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1955|Chile 1955]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1957|Perú 1957]]<br />[[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|Arxentina 1959]]<br />[[Copa América 1991|Chile 1991]]<br />[[Copa América 1993|Ecuador 1993]] | predecesor2 = {{selb|URU}}<br />{{selb|URU}}<br />{{selb|URU}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|URU}}<br />[[Ficheru:Flag of Peru (1825 - 1950).svg|20px|cantu]] {{sel|Perú}}<br />{{selb|URU}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|PAR}}<br />{{selb|URU}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|BRA}}<br />{{selb|ARX}} | socesor2 = {{selb|BRA}}<br />{{selb|URU}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|URU}}<br />[[Ficheru:Flag of Peru (1825 - 1950).svg|20px|cantu]] {{sel|Perú}}<br />{{selb|URU}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|BRA}}<br />{{selb|URU}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|URU}}<br />{{selb|ARX}}<br />{{selb|URU}} | periodu3 = [[Copa FIFA Confederaciones 1992|Arabia Saudita 1992]] | predecesor3 = ''Nun se xugaba'' | títulu3 = [[Copa FIFA Confederaciones|Campeón de la Copa FIFA Confederaciones]] | socesor3 = {{selb|DEN}} | periodu4 = [[Copa Artemio Franchi 1993|Arxentina 1993]] | predecesor4 = {{selb|FRA}} | títulu4 = [[Copa Artemio Franchi|Campeón de la Copa Artemio Franchi]] | socesor4 = ''Por xugase'' | periodu5 = [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Costa Rica 1960]] | predecesor5 = {{selb|BRA}} | títulu5 = [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Campeón de la Copa Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] | socesor5 = ''Nun tuvo'' | títulu6 = [[Clasificación mundial de la FIFA|Líder&nbsp;de&nbsp;la&nbsp;clasificación&nbsp;FIFA]] | periodu6 = Marzu de 2007<br />Ochobre de 2007 hasta xunetu de 2008<br />Xunetu a payares de 2015<br />Abril de 2016 hasta marzu de 2017 | predecesor6 = {{selb|ITA}}<br />{{selb|ITA}}<br />{{selb|GER}}<br />{{selb|BEL}} | socesor6 = {{selb|ITA}}<br />{{selb|ESP}}<br />{{selb|BEL}}<br />{{selb|Brasil}} }} {{Tradubot|Seleición de fútbol de Argentina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleición de fútbol d'Arxentina| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] n5aoeu9rle3shi1ghsj0vpsqqzm1ksi 0 137854 4775662 4771300 2026-11-04T08:08:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775662 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} La '''historia de l'aviación''' remontar al día nel que l'home [[Prehistoria|prehistóricu]] parar a reparar el vuelu de les [[aves]] y d'otros animales voladores. El deséu de volar ta presente na humanidá dende va sieglos, y a lo llargo de la historia del ser humanu hai constancia d'intentos de volar qu'acabaron mal. Dalgunos intentaron volar asonsañando a los páxaros, usando un par d'[[ala (aeronáutica)|ales]] ellaboraes con una cadarma de madera y plumes, qu'asitiaben nos brazos y banciar ensin llegar a llograr el resultáu esperada.<ref name=primer>{{Cita web |url= http://www.librosmaravillosos.com/inventos/capitulo13.html |títulu= Historia de los Inventos - L'Aeronáutica |fechaaccesu=28 de xunetu de 2008 |autor= Barro, Patricio y Sergio |editorial= LibrosMaravillosos.com }}</ref> Munches persones dicíen que volar yera daqué imposible pa les capacidaes d'un [[Homo sapiens|ser humanu]]. Pero aun así, el deséu esistía y delles civilizaciones cuntaben hestories de persones dotaes de poderes divinos que podíen volar. L'exemplu más conocíu ye la lleenda d'[[Ícaro]] y [[Dédalu]], qu'atopándose prisioneros na isla de [[Minos]] construyéronse unes ales con plumes y cera pa poder escapar. Ícaro averóse demasiáu al [[Sol]] y la cera de les ales empezó a dilise, faciendo que se bastiara nel mar y morriera.<ref name=mitu>{{Cita web |url = http://www.monografias.com/trabayos7/mica/mica.shtml |títulu = El mitu de Ícaro y Dédalu |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |autor = Mauro, Francisco |editorial = Monografias.com |fecha = 3 d'ochobre de 2006 }}</ref> Esta lleenda yera un avisu sobre los intentos d'algamar el cielu, asemeyáu a la historia de la [[Torre de Babel]] en [[Biblia|la Biblia]], y ejemplifica el deséu milenariu del home de volar. La historia moderna de l'aviación ye complexa. Mientres sieglos diéronse cobardes intentos por alzar el vuelu, fracasando la mayor parte d'ellos, pero yá dende'l [[sieglu XVIII]] el ser humanu empezó a esperimentar con [[globu aerostáticu|globos aerostáticos]] que llograben alzase nel aire, pero teníen l'inconveniente de nun poder ser controlaos. Esi problema superóse yá nel [[sieglu XIX]] cola construcción de los primeres [[dirixible]]s, que sí dexaben el so control. A principios d'esi mesmu sieglu, munchos investigaron el vuelu con [[planiador]]es, máquines capaces de sofitar el vuelu controláu mientres dalgún tiempu, y tamién s'empezaron a construyir los primeros aeroplanos forníos con motor, pero que, inclusive siendo impulsaos por ayudes esternes, apenes llograben desapegar y percorrer unos metros. Nun foi hasta principios del [[sieglu XX]] cuando se producieron los primeros vuelos con ésitu. El [[17 d'avientu]] de [[1903]] los [[hermanos Wright]] convertir nos primeres en realizar un vuelu nun avión controláu,<ref name=Wright>{{Cita web |url= http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html |títulu= 1903 - Who made the first flight? |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= TheWrightBrothers.org |idioma=inglés }}</ref> sicasí dalgunos afirmen qu'esi honor correspuénde-y a [[Alberto Santos Dumont]], que realizó'l so vuelu'l [[13 de setiembre]] de [[1906]].<ref name="Primero">{{Cita web |url= http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/science/newsid_3324000/3324855.stm |títulu= Las alas de los sueños |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |autor= [[British Broadcasting Corporation|BBC]] |editorial= BBCmundo.com |fecha=16 d'avientu de 2003 }}</ref> A partir d'entós, les meyores fuéronse asocediendo, y cada vez se llograben meyores sustanciales qu'ayudaron a desenvolver l'aviación hasta tal que la conocemos na actualidá. Los diseñadores d'aviones siguen esforciándose n'ameyorar de cutio les capacidaes y carauterístiques d'estos, tales como la so [[Algame (aeronáutica)|autonomía]], [[velocidá]], capacidá de carga, facilidá de maniobra o la seguridá, ente otros detalles. Les [[aeronave]]s pasaron a ser construyíes de materiales cada vez menos trupos y más resistentes. Enantes facíense de [[madera]], na actualidá la gran mayoría d'aeronaves emplega [[aluminiu]] y [[materiales compuestos]] como principales materies primes na so producción.<ref name=materiales>{{Cita web |url = http://www.seelowe.4thperrus.com/IIGM-12oclockhigh/Materiales%20Aeronauticos.htm |títulu = Materiales Aeronáuticos |fechaaccesu = 23 d'agostu de 2008 |autor = Pérez Jara. D. |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090107051617/http://www.seelowe.4thperrus.com/IIGM-12oclockhigh/Materiales%20Aeronauticos.htm |fechaarchivu = 7 de xineru de 2009 }}</ref> Apocayá, los [[ordenador]]es contribuyeron enforma nel desenvolvimientu de nueves aeronaves . == Antigüedad-siglo XVIII: Primeros diseños y teoríes == [[Ficheru:Mezquita2.jpg|thumb|250px|[[Torre]] de la [[mezquita-catedral de Córdoba]], dende onde [[Abbás Ibn Firnás]] realizó'l so primer saltu]] Sábese qu'alredor del añu {{AC|400}}, [[Arquitas de Tarento]], un estudiosu de l'[[Antigua Grecia]], construyó un artefautu de madera qu'él mesmu bautizó col nome de "Peristera" (en [[Idioma griegu|griegu]]: ''Περιστέρα'', "Palombu"), que tenía forma d'ave y yera capaz de volar a unos 180 metros d'altor. Utilizaba un remexu d'aire p'alzar el vuelu, pero nun se tien constancia de qué yera lo que producía esi remexu. L'oxetu volador ensobiar por aciu unes cuerdes que dexaben realizar un vuelu controláu hasta que'l remexu d'aire terminaba. Esti artefautu de madera probablemente foi la primer máquina voladora capaz de movese per medios propios.<ref name=autómata>{{Cita web |url= http://automata.co.uk/History%20page.htm |títulu= the history of automata |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |editorial= Automata.co.uk |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20021205014113/http://www.automata.co.uk/History%20page.htm |fechaarchivu= 2002-12-05 }}</ref> La [[llinterna de Kong Ming]], precursora del globu aerostáticu, yera conocida en [[República Popular China|China]] dende l'antigüedá. La so invención atribuyir al xeneral [[Zhuge Liang]], y fueron usaes p'asustar a les tropes enemigues. Sobre l'añu {{AC|300}} los chinos inventaron la [[Cometa (xuegu)|cometa]], que se considera un tipu de planiador, y desenvolvieron téuniques pa faela volar nel aire. Sieglos dempués, nel añu [[559]] hai documentaos vuelos de seres humanos usando cometes. L'emperador [[Gao Yang]] esperimentó con prisioneros, ente los que s'atopaba [[Yuan Huangtou]], fíu del anterior emperador, [[Yuan Lang]]. Ordenólos llanzase dende lo alto d'una torre, y Yuan Huangtou entamó hasta devasar les barreres de la ciudá, anque pocu dempués morrería executáu.<ref name=GaoYang>{{Cita web |url = http://www.gradiente.org/?id_page=79&id_story=157 |títulu = El primer vuelu de la humanidá - Parte I - China |fechaaccesu = 8 de xunetu de 2008 |editorial = Gradiente.org |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080625041211/http://www.gradiente.org/?id_page=79 |fechaarchivu = 25 de xunu de 2008 }}</ref> Nel añu [[852]], l'[[andalusí]] [[Abbás Ibn Firnás]], llanzar dende'l minarete de la [[mezquita de Córdoba]] con una enorme lona pa amortiguar la cayida, sufriendo mancaes leves, pero pasando a la historia como'l precursor de los modernos [[paracaíes]].<ref name=Ibn>{{Cita web |url= http://www.saudiaramcoworld.com/issue/196401/first.flights.htm |títulu= First Flights, Abbás Ibn Firnás |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2008 |editorial= SaudiAramcoWorld.com |fecha= febreru de 1964 |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20141129022057/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/196401/first.flights.htm |fechaarchivu= 2014-11-29 }}</ref> Nel [[875]], cuntando con 65 años d'edá, Ibn Firnás fíxose iguar unes ales de madera recubiertes de tela de seda qu'afatara con plumes d'aves de presa. Con elles llanzóse dende lo alto d'una llomba, y llogró permanecer nel aire mientres un curtiu espaciu de tiempu, anque hai rellatos qu'afirmen que voló mientres más de diez minutos. L'aterrizaxe resultó bien violentu y Abbás Ibn Firnás quebróse los dos piernes, pero consideró que la esperiencia fuera un ésitu, al igual que'l gran ensame de persones que la repararon.<ref name=Ibn /> [[Ficheru:Leonardo da Vinci helicopter and lifting wing.jpg|thumb|left|200px|Diseños de máquines voladores realizaos por [[Leonardo da Vinci]].]] Esti vuelu sirvió d'inspiración pa [[Eilmer de Malmesbury]], un monxu benedictín, que más d'un sieglu dempués, hacia l'añu [[1010]], percorrió más de 200 metros nel aire, sobre un aparatu similar al de Abbás Ibn Firnás.<ref name=Malmesbury>{{Cita web |url = http://www.af.mil/history/essay2.asp |títulu = Pioneers of Flight: Eilmer of Malmesbury |fechaaccesu = 8 de xunetu de 2008 |autor = Hallion, Richard P. |editorial = AF.mil |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20041020011322/http://www.af.mil/history/essay2.asp |fechaarchivu = 20 d'ochobre de 2004 }}</ref> Nel [[1290]], [[Roger Bacon]], un monxu inglés, escribió que l'aire, al igual que l'agua, tenía delles carauterístiques propies de los sólidos. Bacon estudió les idees d'[[Arquímedes]] rellacionaes cola densidá de los elementos, y llegó a la conclusión de que si les persones pudieren construyir una máquina que tuviera les carauterístiques fayadices, l'aire podría soportar esa máquina, al igual que'l mar soporta un navío.<ref name=Bacon>{{Cita web |url= http://wings.avkids.com/Book/History/instructor/balloon-01.html |títulu= Flight Without Wings: Balloonists |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |autor= Hallion, Richard P. |editorial= Cislunar Aerospace |fecha=20 d'ochobre de 1997 |idioma=inglés }}</ref> Bien probablemente foi l'artista ya inventor italianu [[Leonardo da Vinci]] la primer persona que se dedicó seriamente a proyeutar una máquina capaz de volar. Leonardo diseñó [[planiador]]es y [[ornitópteros]], qu'usaben los mesmos mecanismos usaos polos páxaros pa volar, al traviés d'un movimientu constante de les ales pa enriba y pa embaxo. Sicasí, nunca llegó a construyir tales máquines, pero los sos diseños caltuviéronse, y darréu, yá nel [[sieglu XIX]] y [[sieglu XX]], ún de los planiadores diseñaos por Leonardo da Vinci foi consideráu dignu d'atención. Nun estudiu recién, creóse un prototipu basáu nel diseñu d'esi mesmu planiador, y ello ye que l'aparatu yera capaz de volar. Sicasí, al interpretar el diseñu del planiador, aplicáronse delles idees modernes rellacionaes cola [[aerodinámica]]. Aun así, esti diseñu ta consideráu como'l primer esbozu seriu d'una aeronave.<ref name=Leonardo>{{Cita web |url= http://www.aviacionulm.com/leonardo.html |títulu= Leonardo da Vinci "de la utopía a la ciencia" |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2008 |autor= Morgensteirn, Karl |editorial= Planet AeroSpace |fecha= xineru de 2001 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080908003926/http://www.aviacionulm.com/leonardo.html |fechaarchivu= 2008-09-08 }}</ref> == Sieglu XVIII-sieglu XIX: Aeronaves más llixeres que l'aire == [[Ficheru:passarola.png|thumb|250px|Dibuxu de la [[Passarola]] del padre [[Bartolomeu de Gusmão]]]] {{AP|Globu aerostáticu}} {{AP|Dirixible}} Según cróniques de la dómina, el primer vuelu realizáu con ésitu d'un [[globu aerostáticu|globu]] d'aire caliente, foi gracies al padre [[Bartolomeu Lourenço de Gusmão]], un portugués nacíu en [[Brasil]] na dómina colonial, que llogró alzar el vuelu d'un [[aeróstatu]], al que denominaría [[passarola]], el [[8 d'agostu]] de [[1709]] na corte de [[Xuan V de Portugal]], en [[Lisboa]]. Na demostración, la passarola alzóse unos trés metros percima del suelu, dexando impresionaos a los observadores, y ganándose el llamatu de ''Padre Volador''.<ref name=Gusmao>{{Cita web |url= http://www.emfa.pt/www/po/musar/historia/gusmao.php?lang=pt |títulu= História » Bartolomeu de Gusmão |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |editorial= EMFA.pt |fecha=2004 }}</ref> Nun se caltuvieron descripciones detallaes del acontecimientu, probablemente por cuenta de que fueron destruyíes pola [[inquisición]], pero dalgunos diseños falambaldres de la escéntrica aeronave salieron nel periódicu [[Viena|vienés]] ''Wienerische Diarium'' de [[1709]]. Según una crónica d'esi periódicu, l'aparatu consistía nun globu de papel gruesu, que dientro contenía un [[concu]] con [[fueu]], y que consiguió alzase más de venti palmos. Sicasí, la passarola nun influyó nos desarrollos de l'aviación qu'asocederíen darréu.<ref name=Gusmao /> El primer estudiu d'aviación publicáu foi ''Sketch of a Machine for Flying in the Air'' (''Esbozu d'una máquina pa volar pel aire''), d'[[Emanuel Swedenborg]], publicáu en [[1716]].<ref name=Swedenborg>{{Cita web |url = http://www.aiaa.org/content.cfm?pageid=449 |títulu = Sweden:Emanuel Swedenborg |fechaaccesu = 8 de xunetu de 2008 |autor = The American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) |editorial = AIAA.org |fecha = 2008 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20041022200010/http://www.aiaa.org/content.cfm?pageid=449 |fechaarchivu = 22 d'ochobre de 2004 }}</ref> Esti esbozu de máquina voladora consistía nun fuselaje y dos grandes ales que se moveríen a lo llargo de la exa horizontal de l'aeronave, xenerando l'emburrie necesariu pal so sustentación nel aire. Swedenborg sabía que la so máquina enxamás volaría, pero dicía que los problemes qu'esistíen nel so diseñu seríen resueltos nel futuru. Les sos pallabres fueron: {{cita|Paez más fácil falar d'una máquina capaz de volar, que de construyir una capaz d'alzar el vuelu, por cuenta de que esto rique una mayor cantidá de fuercia de la que l'home ye capaz de xenerar, y menos pesu que'l d'un cuerpu humanu. La ciencia mecánica seique va poder ayudar, como una fuerte barra n'espiral. Si estos requisitos cumplir, seique un día vamos saber meyor como usar esti diseñu y asina realizar les meyores necesaries pa intentar cumplir lo que nós anguaño, apenes consiguimos describir. Tenemos pruebes abondes y exemplos na naturaleza que nos dicen que volar ensin peligru ye posible, anque cuando se realicen los primeros intentos, posiblemente vamos tener que pagar pola falta d'esperiencia, con un brazu o una pierna (quebrada). | |color|bold}} [[Ficheru:Ballon de Jacques Charles 1783.jpg|thumb|250px|Primer ascensu d'un [[Aeróstatu|globu tripuláu]], el [[15 d'ochobre]] de [[1783]]. El marqués d'Arlandes y [[Pilâtre de Rozier]] llograron percorrer ocho [[quilómetru|quilómetros]] nél.]] [[Ficheru:Monumento a Diego Marín.jpg|thumb|right|220px|Monumentu conmemorativo del vuelu de [[Diego Marín Aguilera]] en 1793]] [[Ficheru:Giffard1852.jpg|thumb|250px|[[Dirixible]] creáu por [[Henri Giffard]] en [[1852]]]] La ''fuerte barra n'espiral'' descrita por Swedenborg ye lo qu'anguaño se conoz como [[Héliz (dispositivu)|héliz]]. Él sabía que la [[sustentación]] y la manera de xenerar esa sustentación seríen indispensables pa la creación d'un aparatu capaz de volar per medios propios.<ref name=Swedenborg /> El primer vuelu humanu del que se tien noticia foi realizáu en [[París]] el [[15 d'ochobre]] de [[1783]], nun globu cautivo. Dos meses más tarde, el doctor [[Jean-François Pilâtre de Rozier]] y el noble [[François Laurent d'Arlandes]], realizaron el primer vuelu llibre nuna máquina creada pol home.<ref name=Rozier>{{Cita web |url = http://clg-pilatre-de-rozier.scola.ac-paris.fr/pilatre.htm |títulu = Pilâtre de Rozier |fechaaccesu = 8 de xunetu de 2008 |autor = Gérault, Jean-François |editorial = Collège Pilâtre de Rozier |idioma = francés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080503231735/http://clg-pilatre-de-rozier.scola.ac-paris.fr/pilatre.htm |fechaarchivu = 3 de mayu de 2008 }}</ref> Consiguieron volar mientres 25 minutos, percorriendo ocho quilómetros nun globu d'aire caliente, inventáu polos [[hermanos Montgolfier]], dos fabricantes de papel.<ref name=Montgolfier>{{Cita web |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/m/montgolfier.htm |títulu= Hermano Montgolfier |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |editorial= BiografiasyVidas.com |fecha=2004 }}</ref> L'aire dientro de la cámara d'aire del globu calecer por una foguera de madera. El globu tenía l'inconveniente de que yera incontrolable, volaba onde'l vientu lleváralu. Esti globu, por ser bastante pesáu, algamó un altor máximu d'apenes 26 metros. Los hermanos Montgolfier siguieron fabricando otros globos, llogrando dellos vuelos con ésitu, lo que fizo que la esperimentación de vuelos con globos estender por [[Europa]] a lo llargo del [[sieglu XVIII]]. Los globos dexaben la profundización nes conocencies alrodiu de la rellación ente [[altitú]] y [[atmósfera]]. Inclusive [[Napoleón Bonaparte]] entamó usar globos nuna posible invasión francesa a [[Inglaterra]].<ref name=Napoleón>{{Cita web |url = http://tdplata.tripod.com/historia/ |títulu = Historia de los globos aerostáticos |fechaaccesu = 8 de xunetu de 2008 |autor = Krasnopolsky, Gabriel |fecha = 30 d'ochobre de 2004 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20040516141911/http://tdplata.tripod.com/historia/ |fechaarchivu = 16 de mayu de 2004 }}</ref> En payares de [[1792]], los ensayos realizaos por un grupu d'artilleros nel [[Real Colexu d'Artillería de Segovia]] y dempués ante'l rei [[Carlos IV d'España]] del vuelu d'un globu aerostáticu, toos ellos dirixíos por [[Louis Proust]];<ref>[https://web.archive.org/web/20140318210600/http://www.colegiodeartilleria.es/vueloenglobo.html «Primer vuelu con fines militares de la hestoria.»] Real Colexu d'Artillería.</ref> fueron los primeros realizaos nel mundu nel aspeutu militar. Tamién n'España, [[Diego Marín Aguilera]] foi'l primer home, que se tien noticia que voló con un aparatu que pesaba más que l'aire. Na nueche de 15 de mayu de 1793, Diego Marín Aguilera realizó en [[Coruña del Conde]], provincia de Burgos, un vuelu de 360 metros con un artefautu de fierro y plumes d'ave, controláu pol mesmu pilotu que llogró algamar «cinco a seis vares» d'altor sobre'l puntu de partida hasta amiyar al otru llau del ríu dempués de facer un percorríu de «431 vares castellanes» (unos 360 metros). El motivu del rápidu aterrizaxe foi'l frayatu d'ún de los pernos que movíen les ales. A la mañana, al enterase los vecinos de asoceder naquella nueche emotiva de mayu, moflar del so convecino Marín, creyéndo-y llocu, y amburaron el plumíferu aparatu como cosa diabólica.<ref>La inquisición, dixo que «la quema foi bona, al llibra-y d'accidentase por aportunar». Fonte:''Historia 16'', extra nº 1. Dic. de 1976.</ref> Otros inventores, como'l francés [[Jacques Charles]], sustituyeron l'aire caliente por [[hidróxenu]], que ye un gas más llixero que l'aire. Pero otramiente, los globos siguíen ensin poder ser empobinaos, y solamente l'altitú yera controlable polos aviadores.<ref name=Jacques>{{Cita web |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/charres.htm |títulu= Jacques-Alexandre-César Charles |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2008 |editorial= BiografiasYVidas.com |fecha= 2004 }}</ref> Nel [[sieglu XIX]], en [[1852]], l'inxenieru francés [[Henri Giffard]] inventó'l [[dirixible]], que ye una máquina más llixera que l'aire, y estrémase del globu en que la so direición sí podía ser controlada al traviés del usu de [[Timón (dispositivu)|timones]] y motores.<ref name=Giffard>{{Cita web |url = http://www.sapiensman.com/old_planes/dirixibles.htm |títulu = Historia de l'aeronáutica : el viaxe en globu y el dirixible |fechaaccesu = 8 de xunetu de 2008 |editorial = SapiensMan.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080917011825/http://www.sapiensman.com/old_planes/dirixibles.htm |fechaarchivu = 17 de setiembre de 2008 }}</ref> El primer vuelu controláu d'un dirixible realizó'l [[24 de setiembre]] d'esi mesmu añu en [[Francia]], controláu pol mesmu Giffard, llogrando percorrer 24 quilómetros, a una velocidá de 8{{esd}}[[km/h]] usando un pequeñu motor a vapor. A lo llargo de finales del sieglu XIX y nes primeres décades del [[sieglu XX]], el dirixible foi un métodu de tresporte d'enfotu.<ref name=Giffard2>{{Cita web |url = http://www.cienciadigital.es/hemeroteca/reportaje.php?id=7 |títulu = Orbigny, Cajal, Macpherson y otros aniversarios del 2002 |fechaaccesu = 4 d'agostu de 2008 |autor = Gomis Blanco, Alberto |editorial = CienciaDigital.com |fecha = 2002 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071027065853/http://www.cienciadigital.es/hemeroteca/reportaje.php?id=7 |fechaarchivu = 2007-10-27 }}</ref> == Sieglu XIX: Planiadores == [[Ficheru:Governableparachute.jpg|thumb|200px|[[Planiador]] diseñáu por [[George Cayley]], nun grabáu de [[1852]]]] Cola invención del globu y del dirixible, el inventores pasaron a intentar crear una máquina más pesada que l'aire, que fuera capaz de volar per medios propios. De primeres, apaecieron los [[planiador]]es, máquines capaces de sofitar el vuelu controláu mientres dalgún tiempu. En [[1799]], [[George Cayley]], un inventor inglés, diseñó un planiador relativamente modernu, que cuntaba con una cola pa controlalo, y un llugar onde'l pilotu podía asitiase, per debaxo del [[centru de gravedá]] del aparatu, dando asina estabilidá a l'aeronave. Cayley construyó un prototipu, que realizó los sos primeros vuelos non tripulaos en [[1804]]. Mientres los cinco décades siguientes, trabayó nel so prototipu, tiempu mientres el cual Cayley dedució munches de les lleis básiques de l'[[aerodinámica]]. En [[1853]], un ayudante de Cayley realizó un vuelu de curtia duración xubíu al planiador, en [[Brompton]] ([[Inglaterra]]). George Cayley ta consideráu'l fundador de la ciencia física de l'aerodinámica, siendo la primer persona que describió una aeronave d'ala fixa propulsada por motores.<ref name=Cayley>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/cayl.html |títulu= Sir George Cayley 1773 - 1857 |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> En [[1856]] el francés [[Jean-Marie -y Bris]] realizó'l primer vuelu qu'entamó más altu que'l so puntu de despegue, gracies al so planiador, el ''L'Albatros artificiel'', que, pa desapegar, foi abasnáu por caballos na sablera. Según afirmó, algamó un altor de 100 metros y percorrió una distancia de 200.<ref name=Lebris>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/lebr.html |títulu= Jean Marie -y Bris 1817 - 1872 |fechaaccesu=18 de xunetu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> [[Ficheru:Jan Wnek Model.jpg|thumb|200px|[[Planiador]] escurríu por [[Jan Wnęk]]]] En [[1866]], un llabrador y carpinteru [[Polonia|polacu]] llamáu [[Jan Wnęk]] construyó y voló un planiador controlable. Wnęk yera analfabetu y autodidacta, y toles conocencies y deducciones sobre los planiadores llograr por aciu la observación del vuelu de los páxaros y gracies a les sos habilidaes. Jan Wnęk taba arreyáu con firmeza al so planiador pol pechu y les cadriles y controlar por aciu xiros de les ales. Pa probalo, llanzar dende la torre de la ilesia de Odporyszów, a 45 metros d'altor, y ésta de la mesma asitiada sobre una llomba de 50 metros, faciendo que l'altor relativu fuera de 95 metros hasta'l valle. Realizó dellos vuelos con públicu ente [[1866]] y [[1869]], especialmente mientres festivales relixosos, antroxos y celebraciones d'añu nuevu, pero apenes hubo constancia de los fechos de Jan Wnęk, y estos nun tuvieron impautu nel progresu de l'aviación.<ref name=Wnek>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/wnek.html |títulu= Jan Wnek 1828 - 1869 |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> Nesa dómina, [[Frank Wenham]] intentó construyir una serie de planiadores, pero nun tuvieron ésitu. Nos sos esfuercios, afaya que la mayor parte de la sustentación d'un páxaru paecía ser xenerada na parte frontera, y Wenham dedució qu'unes ales fines, llargues y fixes, asemeyaes a les ales de los aviones actuales, seríen más eficientes que les ales similares a les de páxaros o esperteyos. El so trabayu foi presentáu na acabante crear [[Royal Aeronautical Society]] de Gran Bretaña en [[1866]], y Wenham decidió probar les sos idees construyendo'l primer [[túnel de vientu]] del mundu, en [[1871]].<ref name=Tunel>{{Cita web |url= http://media.nasaexplores.com/lessons/01-007/9-12_2.pdf |títulu= The Flying Wing: Wind Tunnels |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |editorial= NasaExplores.com |formatu= PDF |idioma=inglés }}</ref> Los miembros de la sociedá fixeron usu del túnel y quedaron sorprendíos y encantaos coel resultáu: les ales fixes xeneraben sensiblemente más [[sustentación]] que lo que los científicos habíen previstu. Esti esperimentu claramente demostró que la construcción de máquines más pesaes que l'aire yera posible, el problema yera como xenerar l'emburrie necesariu pa mover l'aparatu palantre, yá que comprobaren que les aeronaves d'ala fixa precisaben d'un fluxu d'aire constante pasando peles ales, y entá facía falta poder tener el control de l'aeronave en vuelu. En [[1874]], [[Félix du Temple]] construyó un planiador realizáu con aluminiu, en [[Brest (Finisterre)|Brest]] ([[Francia]]), al que denominó ''Monoplane''. Cuntaba con una [[valumbu]] de 13 metros y un pesu de 80 kilogramos ensin cuntar al pilotu, amás de ser autopropulsáu. Realizó delles pruebes, y al paecer consiguió desapegar gracies a una rampla, y llograr dempués un aterrizaxe seguru, realizando'l primer vuelu autopropulsáu de la historia, anque fora mientres un curtiu espaciu de tiempu y la distancia percorrida fora escasa.<ref name=Temple>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/dutm.html |títulu= Felix du Temple de la Croix 1823 - 1890 |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> La [[Años 1880|década de 1880]] foi un tiempu d'estudios intensos, carauterizaos polos ''gentleman scientists'', [[científicu|científicos]] que disponíen de recursos necesarios pa investigar de manera independiente ensin tener que depender de financiamientu ayenu, que fixeron la mayor parte de les investigaciones nel campu de l'aeronáutica hasta la llegada del [[sieglu XX]]. Realizáronse un gran númberu de meyores que fadríen posible disponer de los primeros planiadores práuticos. Trés nomes en particular apurrieron grandes conocencies: [[Otto Lilienthal]], [[Percy Pilcher]] y [[Octave Chanute]]. Unu de los primeros planiadores modernos foi construyíu n'[[Estaos Xuníos]] por [[John Joseph Montgomery]], que voló na so máquina'l [[28 d'agostu]] de [[1883]], nun vuelu controláu.<ref name=Montgomery>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/mont.html |títulu= John J. Montgomery 1858 - 1911 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.com |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> Pero tuvo que pasar enforma tiempu por que los trabayos de Montgomery fueren conocíos. Otru planiador foi construyíu por [[Wilhelm Kress]] en [[1877]] en [[Viena]].<ref name=Kress>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/whkr.html |títulu= Wilhelm Kress 1836 - 1913 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.com |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> [[Ficheru:Lilienthal in flight.jpg|thumb|240px|Imaxe d'[[Otto Lilienthal]] n'unu de los sos vuelos en [[1895]]]] [[Ficheru:Chanute hangglider.jpg|thumb|240px|Semeya d'[[Octave Chanute]]. Al llau, unu de los sos [[planiador]]es realizando un vuelu en [[1896]].]] L'alemán [[Otto Lilienthal]] siguió'l trabayu de Frank Wenham, publicando les sos investigaciones en [[1889]].<ref name=Lili1>{{Cita web |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/l/lilienthal.htm |títulu= Otto Lilienthal |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= BiografiasYVidas.com |fecha=2004 }}</ref> Lilienthal tamién fabricó una serie de planiadores, y en [[1891]] foi capaz de facer vuelos sofitaos llogrando percorrer más de 25 metros, ameyorando intentos anteriores que presentaben resultaos inestables. L'alemán documentó rigorosamente'l so trabayu, inclusive con fotografíes, y por esa razón, ye ún de los pioneros de l'aviación más conocíos. Tamién promovió la idea de ''salta primero qu'alces el vuelu'', suxiriendo que los investigadores tendríen d'empezar con planiadores y dempués intentar trabayar en proyeutos pa desenvolver un avión, en cuenta de diseñar tal avión direutamente nun papel y esperar a qu'esi diseñu funcione.<ref name=Lili2>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/lilthl.html |títulu= Otto Lilienthal 1848 - 1896 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.com |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> Lilienthal realizó con ésitu varios vuelos hasta [[1896]], añu nel que finó nun accidente aereu'l [[9 d'ochobre]], causáu por un vientu llateral repentín, que rompió una ala de la so aeronave en plenu vuelu, faciendo que se bastiara dende un altor de 17 metros. Por too eso, Lilienthal ta consideráu la primer persona que realizó un vuelu entamáu controláu, nel cual yera'l pilotu'l que controlaba a l'aeronave. Les sos últimes pallabres antes de morrer, a otru día, fueron: «Tienen De faese sacrificios».<ref name=Lili2 /> Nesos momentos, Lilienthal taba trabayando en busca de pequeños motores fayadizos pa fornir a les sos aeronaves, cola idea de crear un prototipu más pesáu que l'aire y capaz d'alzar el vuelu per medios propios. [[Octave Chanute]] siguió'l trabayu de Lilienthal nel área de los planiadores. Creó dellos prototipos ya incluyó meyores nes sos aeronaves. Nel branu de [[1896]], realizó dellos vuelos sobre los sos planiadores en [[Miller Beach]] ([[Indiana]], [[Estaos Xuníos]]), y decidió que'l meyor de toos ellos yera un biplanu. Al igual que Otto Lilienthal, Chanute documentó refechamente'l so trabayu, y tamién fotografió les sos máquines y esperimentos.<ref name=Chanute>{{Cita web |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/chanute.htm |títulu= Octave Chanute |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= BiografiasYVidas.com |fecha=2004 }}</ref> Mientres les sos investigaciones, dedicó parte del so tiempu a comunicase por aciu correspondencia con persones que teníen los sos mesmos intereses, ente elles [[Percy Pilcher]]. Chanute taba particularmente comenenciudu en solucionar el problema de cómo apurrir estabilidá a l'aeronave cuando esta tuviera en vuelu. Esa estabilidá consiguir de manera natural en páxaros, pero tenía que ser realizada manualmente nel casu d'humanos. Dientro de los problemes rellacionaos cola estabilidá del biplanu en vuelu, el más esconcertante yera la [[llargor dimensional|estabilidá llonxitudinal]], una y bones l'ángulu d'ataque de la ala, facía que'l [[centru de presión]] de l'aeronave amontárase y fixera que l'ángulu del biplanu aumentara inda más, y [[entrada en perda|entrara en perda]]. == Sieglu XIX: Aviones == Nel [[sieglu XIX]] realizáronse dellos intentos de producir un avión que desapegara per medios propios. Pero la mayoría d'ellos yeren de pésima calidá, construyíos por persones comenenciudes na aviación pero que nun teníen les conocencies de los problemes que trataron Lilienthal y Chanute. En [[1843]], [[William Henson]], un inventor inglés, rexistró la primer patente d'una aeronave fornida con motores, hélices, y provista d'una ala fixa, lo que na actualidá conozse como avión. Pero'l prototipu construyíu basándose nos diseños de Henson nun tuvo bonos resultaos, y arrenunció nel so proyeutu.<ref name=Henson>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/hens.html |títulu= William Samuel Henson 1812 - 1888 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.com |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> En [[1848]], el so amigu [[John Stringfellow]] construyó una pequeña aeronave basada nos diseños de Henson, que tuvo ésitu en ciertos aspeutos, pudiendo desapegar per medios propios, pero facer ensin pilotu, y podía volar apenes dos o trés segundos.<ref name=String>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/strng.html |títulu= John Stringfellow 1799 - 1883 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.com |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> [[Ficheru:EolePatent.jpg|thumb|300px|left|Dibuxos del ''[[Éole]]'' diseñáu por [[Clément Ader]]]] En [[1890]], [[Clément Ader]], un inxenieru [[Francia|francés]], construyó un avión al que llamó ''[[Éole]]'', forníu con un motor a vapor. Ader consiguió desapegar nel Éole, pero nun consiguió controlar l'aparatu, y solo pudo percorrer unos 50 metros nel aire. Aun así, consideró los resultaos satisfactories, y plantegó construyise una aeronave mayor, que la so construcción llevó-y cinco años de la vida. Pero per desgracia, el so nuevu avión, denomináu ''[[Avión III]]'' yera demasiáu pesáu y nunca foi capaz de desapegar.<ref name="Primero" /> En [[1884]] el [[Rusia|rusu]] [[Aleksandr Mozhaiski]] diseñó y creó un [[Mozhaiski (avión)|monoplanu]] col que llogró desapegar gracies a un motor a vapor y percorrer una distancia d'ente 20 y 30 metros.<ref name=Mozhaysky>{{Cita web |url = http://www.srpskacrnja.com/Avioni/savremeni_avioni.htm |títulu = Alexander Mozhaisky |fechaaccesu = 4 d'agostu de 2008 |editorial = SrpskaCrnja.com |fecha = 2007 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080531143550/http://www.srpskacrnja.com/Avioni/savremeni_avioni.htm |fechaarchivu = 31 de mayu de 2008 }}</ref> [[Ficheru:Maxim.gif|thumb|left|300px|Máquina voladora de [[Hiram Stevens Maxim]]]] Nesa dómina, [[Hiram Stevens Maxim]], un americanu nacionalizáu británicu, estudió una serie de diseños n'[[Inglaterra]], y construyó un avión de dimensiones monstruoses pa los patrones de la dómina. Yera un biplanu de 3175&nbsp;kg y con una [[valumbu]] de 32 metros, forníu con dos motores a vapor, cada unu capaz de xenerar 180{{esd}}[[Caballu de Vapor|CV]]. Maxim construyó l'aeronave pa estudiar los problemes básicos de l'[[aerodinámica]] y la [[Potencia (física)|potencia]]. Reparó que l'aparatu, ensin equipamientos qu'ayudaren a llograr el so control, sería insegura y peligrosa a cualquier altitú, entós construyó una pista especial, de 550 metros de llargor, onde asitió unos raíles nos que s'asitiaba l'avión pa realizar pruebes. Les primeres pruebes realizar en busca de problemes, y a partir del [[31 de xunetu]] de [[1894]] empezó a amontar la potencia de los motores en cada prueba, alliniando l'aparatu na pista. Les dos primeres tuvieron un ésitu razonable, l'aparatu consiguió "saltar" sobre los raíles mientres unos segundos, pero nun llegó a volar. Na tercer prueba, la tripulación aplicó potencia máxima a los motores del avión, hasta algamar 68&nbsp;km/h, y dempués de percorrer 180 metros produció tanta sustentación que l'avión salir de los raíles, consiguiendo desapegar y volar percorriendo 60 metros, momentu nel cual l'aparatu topetó contra'l suelu. Maxim solamente volvió facer nueves pruebes na [[Años 1900|década de 1900]], usando motores a gasolina y aeronaves menores.<ref name=Maxim>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/lang.html |títulu= Hiram Stevens Maxim 1840 - 1916 |fechaaccesu=22 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> Otru pioneru de l'aviación foi [[Samuel Pierpont Langley]], un científicu d'Estaos Xuníos, que dempués d'una esitosa carrera rellacionada cola [[astronomía]], empezó a estudiar seriamente l'aerodinámica no qu'anguaño ye la [[Universidá de Pittsburgh]] (Estaos Xuníos). En [[1891]], Langley publicó ''Experiments in Aerodynamics'' (''Esperimentos n'aerodinámica''), onde detallaba les sos investigaciones, y ye a partir d'ende cuando se dedicó a diseñar y construyir aeronaves basaes nes sos idees. El [[6 de mayu]] de [[1896]], un prototipu construyíu por él, realizó'l so primer vuelu con ésitu. El nome de l'aeronave yera ''Aerodrome Non.5''. L'avión percorrió aproximadamente mil metros a una velocidá de 40&nbsp;km/h. El [[28 de payares]] del mesmu añu, realizó otru vuelu con ésitu, col aparatu ''Aerodrome Non.6'', que consiguió percorrer con ésitu 1460 metros, pero desapegaba ensin tripulantes.<ref name=Langley>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/lang.html |títulu= Samuel Pierpont Langley 1834 - 1906 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> Dempués de los ésitos d'estes pruebes de vuelu, Langley decidió construyir un avión que fuera capaz de volar pilotáu por una persona, polo qu'empezó a buscar persones dispuestes a invertir na so nueva máquina. Ye entós cuando'l gobiernu d'Estaos Xuníos subvencionó-y con cincuenta mil [[Dólar de los Estaos Xuníos|dólares]], gracies al interés qu'espertaba la idea de disponer d'un aparatu que sirviera como observador militar aereu, yá que nesi momentu empecipiaba la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]].<ref name=Langley2>{{Cita web |url= http://inventors.about.com/od/gstartinventions/a/gliders.htm |títulu= The Conquest of the Air - Gliders |fechaaccesu= 27 de xunu de 2009 |autor= Bellis, Mary |editorial= Inventors.About.com |fecha= 1997 |idioma= inglés }}</ref> Langley construyó entós el so ''Aerodrome A'', y pasó a realizar pruebes nuna versión idéntica pero con un cuartu de tamañu con respectu al modelu orixinal, y ensin tripulantes. El prototipu voló dos veces el [[18 de xunetu]] de [[1901]], realizando con ésitu hasta [[1903]] dellos despegues más. Col diseñu básicu de l'aeronave aparentemente aprobáu nes pruebes realizaes, Langley acreditaba que'l ''Aerodrome A'' taba en condiciones de ser probáu con un tripulante a bordu. Entós empezó a buscar un motor fayadizu, y contrató a Stephen Balzser pa la construcción d'este. Langley quedó decepcionáu al ver que'l motor xeneraba apenes 8{{esd}}[[Caballu de Vapor|CV]] de fuercia, en cuenta de los 12{{esd}}CV qu'él esperaba. Un asistente de Langley, Charles M. Manly, rediseñó el motor, tresformándolo nún con cinco cilindros y esfrecíu per agua, capaz de xenerar 52{{esd}}CV y 950 [[revoluciones per minutu]], con un pesu de 57{{esd}}[[kg]].<ref name=Langley3>{{Cita web |url = http://www.geocities.com/CapeCanaveral/8809/hist3.htm |títulu = Los precursores de l'aviación |fechaaccesu = 27 de xunu de 2009 |editorial = GeoCities.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080212083908/http://www.geocities.com/CapeCanaveral/8809/hist3.htm |fechaarchivu = 12 de febreru de 2008 }}</ref> [[Ficheru:Samuel Pierpont Langley - Potomac experiment 1903.jpeg|thumb|250px|Pruebes del ''Aerodrome A'' de [[Samuel Langley]], sobre'l Ríu [[Potomac]], en [[1903]]]] [[Ficheru:Hawk hangglider Pilcher.jpg|thumb|250px|''The Hawk'' (''El ferre''), unu de los [[planiador]]es de [[Percy Pilcher]]]] El [[7 d'ochobre]] y el [[8 d'avientu]] de [[1903]], Langley, a los mandos del ''Aerodrome A'', intentó facer que'l so avión desapegara. Realizó los sos intentos nun navío sobre'l [[ríu Potomac]], y utilizó una catapulta p'apurrir l'emburrie necesariu pal despegue. Pero per desgracia, l'avión yera bien fráxil, y en dambos intentos l'avión terminó topetándose cola agua xusto dempués de desapegar. Amás d'eso, l'avión nun disponía de control llonxitudinal nin tampoco de [[tren d'aterrizaxe]], y por eso tenía que realizar los intentos de despegue sobre'l ríu. Otru problema yera que los fondos monetarios de los que disponía escosábense, polo qu'intentó consiguir más, pero los sos esfuercios fracasaron.<ref name=Langley /> Por toa'l llabor realizáu dientro del mundu de l'aviación, Langley foi reconocíu pol [[Institutu Smithsonianu]], una institución educativa allugada en [[Washington D.{{esd}}C.|Washington D. C.]], como l'inventor del avión, gracies a que [[Glenn Hammond Curtiss]] darréu fadría dellos cambeos nel ''Aerodrome A'' de Langley na [[Años 1910|década de 1910]], y consiguiría alzar el vuelu.<ref name=Langley /> Mientres, nel [[Reinu Xuníu]], [[Percy Pilcher]] tuvo a puntu de convertise na primer persona qu'alza'l vuelu nun avión. Pilcher construyó dellos planiadores: ''The Bat'' (''L'Esperteyu''), ''The Beetle'' (''L'Escarabayu''), ''The Gull'' (''La Gavilueta'') y ''The Hawk'' (''El Ferre''). Llogró alzar el vuelu en toos ellos, teniendo ésitu nos sos intentos. En [[1899]] construyó un prototipu d'avión con motor a vapor, pero per desgracia Pilcher finó nun accidente aereu con ún de los sos planiadores, nun probando'l so prototipu.<ref name=Pilcher>{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/pilc.html |títulu= Percy Sinclair Pilcher 1866 - 1899 |fechaaccesu=4 d'agostu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> Los sos trabayos permanecieron escondíos mientres años, y solo enforma tiempu dempués, espertaron interés na comunidá científica. Estudios más recién indicaron que'l so prototipu fuera capaz d'alzar el vuelu pelos sos propios medios con un tripulante a bordu. [[Ficheru:Whitehead woodcut.jpg|thumb|250px|Bocetu del ''Númberu 21'' de [[Gustave Whitehead]], el día que realizó'l so primer vuelu, [[14 d'agostu]] de [[1901]]]] Otru nome dignu de destacar ye'l de [[Gustave Whitehead]], del que se tien documentáu un primer vuelu asocedíu'l [[14 d'agostu]] de [[1901]] en [[Connecticut]] ([[Estaos Xuníos]]), día nel que llogró volar col so modelu ''Númberu 21'' en trés causes.<ref name="Primero" /> La información salió reflexada nos periódicos ''[[Bridgeport Herald]]'', ''[[New York Herald]]'' y el ''[[Boston Transcript]]'', y nellos dizse que'l vuelu más llargu llogró percorrer más de 2500 metros a un altor de 60 metros, siendo mayor que la marca alcanzada polos [[hermanos Wright]] dos años más tarde. Meses dempués, en xineru de [[1902]] llogró volar 10 quilómetros sobre [[Long Island]] nel so modelu ''Númberu 22''. Pero antes d'eso, dellos testigos confirmen un vuelu de 1&nbsp;km hacia l'añu [[1899]]. Tanto'l modelu ''Númberu 21'' como'l ''Númberu 22'' yeren monoplaces, el primeru impulsáu con un motor de 15{{esd}}[[Caballu de Vapor|CV]] y el segundu con un motor de 30 CV. El motor aceleraba les ruedes delanteres p'adquirir la velocidá de despegue y el pilotu camudaba la fuercia escontra les hélices. D'esta forma evitaba'l mecanismu de catapulta necesariu nel modelu de los hermanos Wright. Los planos de los modelos de Whitehead fueron calteníos y en [[1937]], Stella Randolph arrexuntó'l so llabor na obra ''Los vuelos perdíos de Gustave Whitehead''. La reconocencia a Gustave Whitehead solo vendría partir d'esa dómina. == 1900-1914: Los primeros vuelos nuna aeronave más pesada que l'aire == === Los hermanos Wright === {{AP|Hermanos Wright}} [[Ficheru:1901 glider being flown as a kite (cropped).jpg|thumb|left|250px|Los [[hermanos Wright]] ([[Orville Wright|Orville]] a la derecha, y [[Wilbur Wright|Wilbur]] a la izquierda) con unu de los sos [[planiador]]es, en [[Carolina del Norte]], [[1901]].]] Mientres la [[Años 1890|década de 1890]], los hermanos Wilbur y Orville Wright empezaron a interesase pel mundu de l'aviación, especialmente cola idea de fabricar y facer volar una aeronave más pesada que l'aire, que pudiera desapegar per medios propios. Nesa dómina, dambos alministraben una fábrica de bicicletes en [[Dayton (Ohio)|Dayton]] ([[Ohio]], [[Estaos Xuníos]]), y empezaron a lleer y estudiar con gran interés, llibros y documentos rellacionaos cola aviación. Siguiendo'l conseyu de Lilienthal, nel añu [[1899]] empezaron a fabricar planiadores. A finales de sieglu, empezaron a realizar los sos primeros vuelos con ésitu colos sos prototipos, en [[Kitty Hawk]] ([[Carolina del Norte]]), llugar escoyíu por cuenta de qu'en esa zona podíen atopar vientos constantes, que soplaben tamién nuna mesma direición, facilitando asina los vuelos con planiadores. Amás d'eso, la zona disponía d'un suelu planu, que facía más fáciles los aterrizaxes.<ref name=wrightABC>{{Cita web |url= https://www.abc.es/hemeroteca/historico-14-12-2003/Sociedad/doce-segundos-que-camudaron-el-mundodoce-segundos-que-camudaron-el mundu_226381.html |títulu= Dolce segundos que camudaron el mundu |fechaaccesu= 1 de setiembre de 2009 |autor= Aguirre de Cárcera, A. |periódicu= ABC |fecha= 14 d'avientu de 2003 }}</ref> Dempués de la realización de delles pruebes y vuelos con planiadores, los Wright decidieron en [[1902]] ponese a fabricar un avión más pesáu que l'aire. Convertir nel primer equipu de diseñadores que realizaron pruebes series pa intentar solucionar problemes aerodinámicos, de control y de potencia, qu'afectaben a tolos aviones fabricaos nesa dómina. Pa la realización d'un vuelu con ésitu, la potencia del motor y el control del aparatu seríen esenciales, y coles mesmes l'aparatu precisaba ser bien controláu. Les pruebes fueron difíciles, pero los Wright fueron perseverantes. Coles mesmes, fabricaron un motor cola potencia deseyada y solucionaron los problemes de control de vuelu al traviés d'una téunica denominada [[alabeo (navegación)|alabeo]], pocu usada na historia de l'aviación pero que funcionaba nes baxes velocidaes a les que l'avión volaría. L'avión que fabricaron los hermanos Wright yera un [[biplanu]] al que denominaron ''[[Wright Flyer|Flyer]]'' (''Volador''). El [[Pilotu d'aviación|piloto]] permanecía echáu sobre la ala inferior del avión, ente que'l motor asitiábase a la derecha d'este, y facía xirar dos [[Héliz (dispositivu)|hélices]] alcontraes ente les ales. La téunica del alabeo consistía en cuerdes ataes a les puntes de les ales, de les que'l pilotu podía tirar o soltar, dexando al avión xirar al traviés de la exa llonxitudinal y vertical, lo que dexaba que'l pilotu tuviera'l control del avión. El ''Flyer'' foi'l primer avión rexistráu na historia de l'aviación, dotáu de maniobrabilidad llonxitudinal y vertical, escluyendo a los planiadores de Lilienthal, onde'l control yera realizáu al traviés de la fuercia del propiu tripulante. [[Ficheru:Wrightflyer.jpg|thumb|250px|Imaxe d'unu de los primeros vuelos del [[Wright Flyer|''Flyer'']] de los [[hermanos Wright]] a finales de [[1903]]]] El [[17 d'avientu]] de [[1903]], malapenes unos meses dempués de les pruebes ensin ésitu de Langley, [[Orville Wright]] convertir na primer persona en volar sobre una aeronave más pesada que l'aire, propulsada per medios propios,<ref name=Wright /> anque non ensin discutinios. El vuelu asocedió en [[Kitty Hawk]]. Los hermanos utilizaron [[riel]]es pa caltener l'aparatu nel so trayeutu, y una catapulta pa impulsalo. L'avión ganó altitú al acabar el percorríu sobre los raíles, percorriendo 37 metros a una velocidá media de 48&nbsp;km/h mientres los 12 segundos que duró'l vuelu. Esi mesmu día realizaron tres vuelos, que fueron guardaos por cuatro socorristes y un neñu de la zona, faciendo qu'estos fueren los primeros vuelos públicos y documentaos. Nun cuartu vuelu realizáu'l mesmu día, [[Wilbur Wright]] consiguió percorrer 260 metros en 59 segundos.<ref name=wrightAnswers>{{Cita web |url= http://www.answers.com/topic/the-wright-brothers |títulu= The Wright brothers |fechaaccesu=1 de setiembre de 2009 |editorial= Answers.com |idioma=inglés }}</ref> Dellos periódicos del estáu d'Ohio, ente ellos el ''Cincinnati Enquirer'' y el ''Dayton Daily News'' publicaron a otru día la noticia del acontecimientu. Los hermanos Wright realizaron diversos vuelos públicos (más de 105) ente [[1904]] y [[1905]], esta vegada en Dayton, Ohio, convidando a amigos y vecinos. En 1904, un ensame de periodistes axuntar pa guardar ún de los vuelos de los Wright, pero por causa de problemes téunicos nel so avión, que nun pudieron correxir en dos díes, Orville y Wilbur fueron fechos risión pelos medios, pasando a recibir poca atención, cola esceición de la prensa d'Ohio. Dellos periodistes d'esi estáu, guardaron diversos vuelos sos, incluyendo'l primer vuelu circular del mundu, y un nuevu récor de distancia, yá que mientres un intentu'l [[5 d'ochobre]] de 1905 percorrieron 39 quilómetros en 40 minutos. A partir de [[1908]], los aviones de los hermanos Wright yá nun precisaron más la catapulta p'alzar el vuelu.<ref name=Wright /> El [[7 de payares]] de [[1910]], realizaron el primer vuelu comercial del mundu. Esti vuelu, realizáu ente Dayton y [[Columbus (Ohio)]], duró una hora y dos minutos, percorriendo 100 quilómetros y rompiendo un nuevu récor de velocidá, algamando los 97&nbsp;km/h.<ref name=wright1910>{{Cita web |url = http://www.nasm.si.edu/wrightbrothers/age/1910/commercial.cfm |títulu = First commercial airplane flight |fechaaccesu = 22 d'agostu de 2008 |editorial = Smithsonian National Air and Space Museum |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080830024954/http://www.nasm.si.edu/wrightbrothers/age/1910/commercial.cfm |fechaarchivu = 30 d'agostu de 2008 }}</ref> === Alberto Santos Dumont === {{AP|Alberto Santos Dumont}} El [[Brasil|brasilanu]] Alberto Santos Dumont taba esteláu poles máquines. En [[1891]] camudar col so padre a [[París]], onde quedó maraviáu pel mundu de l'[[aviación]]. Realizó los sos primeros vuelos como pasaxeru en globu y darréu creó'l so propiu globu, el ''Brésil'' (''Brasil'' en francés). Santos Dumont tamién creó una serie de modelos de [[dirixible]]s, de los que dalgunos llograron volar con ésitu pero otros non. Los fechos realizaos por Santos Dumont en París convertir nuna persona famosa nesa ciudá. [[Ficheru:Wk000002.jpg|thumb|250px|right|Tarxeta postal francesa qu'amuesa a [[Alberto Santos Dumont]] nel so avión, el ''[[14-bis]]'']] El [[13 de setiembre]] de [[1906]], Santos Dumont realizó un vuelu públicu en París, nel so famosu avión, el ''[[14-bis]]''. Esti aparatu usaba'l mesmu sistema d'[[alabeo (navegación)|alabeo]] emplegáu nes aeronaves de los hermanos Wright y llogró percorrer una distancia de 221 metros. El ''14-bis'', al contrariu que'l ''Flyer'' de los Wright, nun precisaba raíles, catapultes o vientu p'alzar el vuelu y, como tuvo muncha repercusión mediática naquel momentu, el vuelu ta consideráu por delles persones como'l primeru realizáu con ésitu d'un avión. Cuando se realizó esti vuelu, pocu o nada se sabía de los hermanos Wright, polo que la prensa internacional consideró al ''14-bis'' de Santos Dumont como'l primer avión capaz de desapegar per medios propios.<ref name="Primero" /> Santos Dumont, dempués del ''14-bis'', inventaría'l primer [[ultrallixeru]], el ''Demoiselle'', que foi l'últimu aparatu que desenvolvería. Tamién realizó importantes meyores rellacionaes col control del avión en vuelu y de los [[alerón|alerones]] de les sos aeronaves. === Controversia hermanos Wright y Alberto Santos Dumont === [[Ficheru:Orville Wright.jpg|thumb|Retrato d'[[Orville Wright]]]] Esiste gran discutiniu no relativo a la realización del primer vuelu. Xeneralmente hai dos opiniones, los que consideren como autor d'esta fazaña a los hermanos Wright (concretamente a Orville Wright) y los que consideren a Alberto Santos Dumont. Esti postreru realizó en París el vuelu del ''[[14-bis]]'', el primeru d'un avión na historia de l'aviación que se llogra ensin artificios esternos y que queda rexistráu y publicáu.<ref name=Santos1>{{Cita web |url= http://www.anfrix.com/?p=600 |títulu= Santos Dumont - ¿El primer aviador? |fechaaccesu= 9 de xunetu de 2008 |editorial= Anfrix.com |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080107072335/http://www.anfrix.com/?p=600 |fechaarchivu= 2008-01-07 }}</ref> Los especialistes alieguen l'usu de raíles y catapultes nes pruebes de despegue de los hermanos Wright, y el testimoniu de vuelu del ''14-bis'' en París por aviadores y autoridaes d'aviación.<ref name=Santos2>{{Cita web |url= http://www.terra.com/noticias/articulo/html/act167084.htm |títulu= ¿Quién inventó l'avión? Un brasilanu, de xacíu |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |autor= [[Reuters]] |editorial= Terra.com |fecha=9 d'avientu de 2003 }}</ref> Tocantes a esto, los hermanos Wright nun realizaron munchos vuelos públicos, yá que pretendieron realizar los sos vuelos solos o cola presencia de pocos testimonios, anque intentaren realizar demostraciones pa les fuercies armaes de los [[Estaos Xuníos]], de [[Francia]], del [[Reinu Xuníu]] y d'[[Alemaña]], toes ensin ésitu, col enfotu de evitar el robu d'informaciones per parte d'otros aviadores, y en busca de perfeccionar l'aparatu lo suficiente como pa llograr la patente del so avión (irónicamente, Santos Dumont ponía toles sos invenciones nel dominiu públicu). Dellos especialistes n'aviación acrediten que los hermanos Wright fueron los primeres en volar nun avión más pesáu que l'aire.<ref name=Wright1>{{Cita web |url= http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/science/newsid_3324000/3324957.stm |títulu= El primer vuelu |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |autor= BBC |editorial= BBCmundo.com |fecha=16 d'avientu de 2003 }}</ref> A pesar de la falta de testimonios d'aviadores y d'organizaciones d'aviación, los mesmos especialistes tamién apunten nel fechu de que, al traviés de les noticies publicaes en periódicos d'Ohio, el testimoniu d'habitantes de la rexón onde estos vuelos realizáronse y les semeyes d'estos vuelos, demuestren qu'estos vuelos asocedieron, pero les aeronaves nun desapegaben por sigo soles, sinón qu'utilizaben artefautos que les catapultaban, faciendo que'l vuelu de Santos Dumont seya consideráu como'l primeru na historia de l'aviación, a pesar d'asoceder dellos años dempués de los primeros vuelos de los hermanos Wright. Ello ye que los Wright son acreitaos nos Estaos Xuníos, como los primeres en volar nun avión. Los sos primeros vuelos públicos, realizaos en presencia d'un gran númberu de testimonios, fueron realizaos en [[1908]] en [[Le Mans]] (Francia). Santos Dumont ta consideráu l'inventor del avión na mayor parte del mundu, onde ye llamáu ''el padre de l'aviación''. Delles persones, sicasí, critiquen esi títulu, alegando qu'otros aviadores fixeron les sos contribuciones nel mundu de l'aviación enforma tiempo antes de Santos Dumont o de los Wright, y que esi títulu nun tendría d'emplegar se con nengún aviador en particular. === Otros discutinios sobre'l primer vuelu === {{Multimedia |archivu = First flights in aviation history.ogg |títulu = Primeros vuelos na historia de l'aviación |descripción = Un noticiario norteamericanu de 1945 que cubre les fazañes de los pioneros de l'aviación. |archivu2 =Wilbur Wright onboard flight, Italy 1909.ogv |títulu2 = Vuelu a bordu de los hermanos Wright |descripción2 = Un videu que capta un vuelu realizáu por Wilbur Wright n'Italia nel añu 1907. }} Dellos aviadores afirmaron volar nun avión con anterioridá a los vuelos de los hermanos Wright y de Santos Dumont, volviendo inda más revesosu'l primer vuelu de la historia nun avión. Esti discutiniu foi alimentada polos hermanos Wright, que permanecieron alloñaos de los medios de comunicación mientres preparaben la patente del so avión, polo que fueron pocu conocíos nel so momentu pola comunidá de l'aviación mundial, y tamién pol gran númberu de posibles primeros vuelos nun avión, poles distintes categoríes y cualificaciones de les aeronaves y de los medios utilizaos pa llograr tales vuelos, pola falta de testigos creíbles y pol arguyu y patriotismu de les naciones d'estos aviadores. N'España, [[Diego Marín Aguilera]], na nueche de 15 de mayu de 1793, realizó un vuelu de 360 metros con un artefautu de fierro y plumes d'ave, controláu pol mesmu pilotu. Tan solo queden dellos testimonios y una tardía reconocencia. [[Gustave Whitehead]] afirmó volar nuna aeronave más pesada que l'aire, per medios propios, el [[14 d'agostu]] de [[1901]]. Cometió l'error de non documentar el so supuestu vuelu, pero darréu, un retruque del so avión denomináu ''Númberu 21'' consiguió alzar el vuelu con ésitu.<ref name="Whitehead">{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/gwhtd.html |títulu= Gustave Whitehead 1874 - 1927 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> L'americanu [[Lyman Gilmore]] tamién dixo volar el [[15 de mayu]] de [[1902]].<ref name="Gilmore">{{Cita web |url= http://www.flyingmachines.org/gilmore.html |títulu= Lyman Wiswell Gilmore, Jr. 1874 - 1951 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |autor= Gray, Carrol |editorial= FlyingMachines.org |fecha=2003 |idioma=inglés }}</ref> En [[Nueva Zelanda]], el granxeru ya inventor [[Richard Pearse]] construyó un monoplanu qu'alzó'l vuelu'l [[31 de marzu]] de [[1903]]. Hai grandes evidencies que dicen qu'eso asocedió realmente, ente testimonios y fotografíes. Pero'l mesmu Pearse almitiría tiempu dempués qu'esi vuelu nun foi controláu y que terminó al topetase nun monte dempués de volar a un altor d'unos 3 metros.<ref name="Primero" /><ref name="Pearse1">{{Cita web |url= http://chrisbrady.itgo.com/pearse/pearse.htm |títulu= RICHARD PEARSE First Man to 'Fly' a Mechanically Powered Aeroplane? |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |autor= Brady, Chris |fecha=26 de payares de 2007 |idioma=inglés }}</ref> L'[[Alemaña|alemán]] [[Karl Jatho]] voló nuna aeronave más pesada que l'aire el [[18 d'agostu]] de [[1903]]. El so vuelu foi de curtia duración, pero cola velocidá y el diseñu de les ales que tenía, facíen que l'avión nun fuera controlable pol pilotu.<ref name="Jatho">{{Cita web |url= http://www.karl-jatho.com/html/we_were_the_first.html |títulu= The Karl Jatho Project - We were the first! |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |editorial= Karl-Jatho.com |fecha=2006 |idioma=inglés }}</ref> Inda en 1903, hubo testimonios qu'afirmaben haber vistu al [[Escocia|escocés]] [[Preston Watson]] realizar vuelos n'[[Errol]], al este d'[[Escocia]]. Pero a falta d'evidencies fotográfiques o documentaes, faen que seya imposible la so verificación.<ref name="Watson">{{Cita web |url= http://chrisbrady.itgo.com/watson/watson.htm |títulu= The First "Flying Scot" - Did He Fly Before The Wrights? |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |obra= The Meccano Magacín |fecha=xunu de 1957 |idioma=inglés }}</ref> L'inxenieru [[Rumanía|rumanu]] [[Traian Vuia]] tamién afirmó volar nun avión, y que llogró desapegar y caltenese nel aire mientres un tiempu razonable, y ensin ayuda de nengún elementu. Vuia pilotó l'avión qu'él mesmu diseñó y construyó, el [[18 de marzu]] de [[1906]] en [[Montesson]], cerca de [[París]]. Nengún de los sos vuelos superó los 30 metros de distancia.<ref name="Vuia">{{Cita web |url= http://www.earlyaviators.com/evuia1.htm |títulu= Traian I. Vuia |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 |editorial= EarlyAviators.com |idioma=inglés }}</ref> En comparanza, a finales de 1905 los hermanos Wright yá realizaren vuelos de 39 quilómetros de distancia y de 40 minutos de duración.Sicasí, los Wright tuvieron qu'emplegar una catapulta pa llograr el despegue. Munches reivindicaciones de vuelos son complicaes de demostrar pol fechu de qu'algamaron tan poco altor que los aviones confundir col suelu. Amás d'eso, forma parte del alderequier tamién los medios utilizaos p'alzar el vuelu. Dalgunos alzaron vuelu dafechu per medios propios, pero hubo otros que primero yeren catapultados nel despegue, y nel aire sofitar por medios propios. Por too esto, Alberto Santos Dumont y los hermanos Wright son consideraos nel mundu enteru como los primeres en volar nun avión, yá que hai bayura de pruebes de los sos vuelos. === 1906-1914 === [[Ficheru:Traian Vuia aircraft.jpg|thumb|[[Traian Vuia]] xunto a la so máquina voladora, el [[18 de marzu]] de [[1906]]]] Mientres estos años, dos inventores, el [[Francia|francés]] [[Henri Farman]] y l'[[Inglaterra|inglés]] [[John William Dunne]], tamién taben trabayando pola so cuenta nos sos propios prototipos d'aviones. En xineru de [[1908]], Farman ganó'l ''Grand Prix'' de l'aviación, con un avión que percorrió un quilómetru, anque antes yá se realizaren vuelos que percorrieren más distancia, como'l de los hermanos Wright en [[1905]], percorriendo un total de 39 quilómetros. Más tarde, el [[30 d'ochobre]] de 1908, Farman convertir nel primeru en realizar un vuelu de ciudá a ciudá, realizáu dende'l pequeñu pueblu de [[Bouy]] y [[Reims]], dambes en Francia (27 quilómetros en 20 minutos).<ref name="Farman1">{{Cita web |url= http://www.earlyaviators.com/efarman.htm |títulu= Henri Farman 1874-1958 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |editorial= EarlyAviators.com |fecha=11-1958 |idioma=inglés }}</ref> El [[27 d'agostu]] de [[1909]] volvió bater otru récor, llegando a percorrer 180 quilómetros en pocu más de tres hores nel so avión, el ''Farman III'', y más tarde 232 quilómetros en cuatro hores, 17 minutos y 53 segundos nesi mesmu aparatu.<ref name="Farman2">{{Cita web |url= http://www.eads.net/800/es/eads/history/airhist/1920_1929/dornier_dox_1924.html |títulu= Historia de l'aviación - Farman III |fechaaccesu= 26 de xunetu de 2008 |autor= [[EADS]] |editorial= EADS.net |fecha= 21 de xunetu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090822155134/http://www.eads.net/800/es/eads/history/airhist/1920_1929/dornier_dox_1924.html |fechaarchivu= 2009-08-22 }}</ref> [[Ficheru:Brevet de pilote aéronaute 1904.jpg|thumb|240px|left|Llicencia de pilotu aeronáuticu del añu [[1904]]]] Los trabayos iniciales de Dunne fueron patrocinaos poles Fuercies Armaes del Reinu Xuníu, y probaos en [[Glen Tilt]] ([[Tierres Altes d'Escocia]]). El so meyor diseñu foi'l ''D4'', que voló n'avientu de 1908, cerca de [[Blair Atholl]], en [[Pertshire]]. Les sos principales contribuciones a la historia de l'aviación fueron no relativo a la estabilidá de les máquines, que yera ún de los principales problemes a los que s'enfrentaron primero los pioneros de l'aviación.<ref name="Dunne">{{Cita web |url= http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/dunne.html |títulu= Flying wings: John William Dunne (1875-1949) |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= ctie.monash.edu.au |fecha=12 d'agostu de 2002 |idioma=inglés }}</ref> El [[14 de mayu]] de 1908, Wilbur Wright realizó'l primer vuelu d'un avión cargáu con dos persones, portando a [[Charles Furnas]] como pasaxeru.<ref name="Furnas">{{Cita web |url= http://www.first-to-fly.com/History/History%20of%20Airplane/charley%20furnas.htm |títulu= Charlie Furnas |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= First-to-Fly.com |fecha=28 d'agostu de 2006 |idioma=inglés }}</ref> El [[17 de setiembre]] de 1908, l'americanu [[Thomas Etholen Selfridge]] convertir na primer persona en morrer nun avión en vuelu, cuando Wilbur Wright estrelló'l so avión de dos pasaxeros nuna de les pruebes militares que realizó en [[Fort Myer]] ([[Virxinia]], [[Estaos Xuníos]]).<ref name="Selfridge">{{Cita web |url= http://www.arlingtoncemetery.net/thomaset.htm |títulu= Thomas Etholen Selfridge |fechaaccesu= 23 d'abril de 2009 |autor= Arlington National Cemetery |editorial= ArlingtonCemetery.com |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20180727072808/http://www.arlingtoncemetery.net/thomaset.htm |fechaarchivu= 2018-07-27 }}</ref> Tamién en 1908, [[Hart O. Berg]] convertir na primer muyer en volar, faciéndolo como pasaxera xunto a Wilbur Wright en [[Le Mans]] ([[Francia]]).<ref name="Berg">{{Cita web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost_historical/access/255654452.html?dids=255654452:255654452&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=SEP+19%2C+1908&author=&pub=The+Washington+Post&desc=WILBUR+WRIGHT+WEEPS&pqatl=google |títulu = Wilbur Wright weeps |fechaaccesu = 9 de xunetu de 2008 |editorial = TheWashingtonPost.com |fecha = 19 de setiembre de 1908 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121002180504/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost_historical/access/255654452.html?dids=255654452:255654452&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=SEP+19,+1908&author=&pub=The+Washington+Post&desc=WILBUR+WRIGHT+WEEPS&pqatl=google |fechaarchivu = 2012-10-02 }}</ref> El [[25 de xunetu]] de [[1909]], l'inxenieru francés [[Louis Blériot]] convertir na primer persona qu'a bordu d'un aeroplanu travesó la [[canal de la Mancha]]. Pilotando'l so avión ''[[Blériot XI]]'', y partiendo dende la llocalidá francesa de [[Calais]], tres 37 minutos nel aire llogró aterrizar cerca de [[Dover (Inglaterra)|Dover]], yá en territoriu británicu.<ref name="Blériot1">{{Cita web |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/bleriot.htm |títulu= Louis Blériot |fechaaccesu=23 d'abril de 2009 |autor= Biografíes y vides |editorial= BiografiasYVidas.com |fecha=2004 }}</ref> Gracies a la so fazaña, Blériot ganó'l premiu de 1000 [[llibra esterlina|llibres esterlines]] qu'ufiertó'l periódicu inglés ''[[The Daily Mail|Daily Mail]]'' a la primer persona que lo llograra.<ref name="Blériot2">{{Cita web |url= http://www.oem.com.mx/elsoldecuautla/notes/n781281.htm |títulu= L'históricu vuelu de Louis Blériot |fechaaccesu= 23 d'abril de 2009 |autor= El sol de Cuernavaca |editorial= OEM.com.mx |fecha= 22 de xunetu de 2008 }}</ref> El [[8 de marzu]] de [[1910]], la [[baronesa de Laroche]] foi la primer muyer en consiguir la llicencia de pilotu. Realizara'l so primer vuelu'l 22 d'ochobre de 1909.<ref name="calendariu">Calendariu 2010 del Muséu d'Aeronáutica y Astronáutica del Muséu del Aire d'España.</ref> El [[23 de setiembre]] de [[1910]], l'aviador [[Perú|peruanu]]-francés [[Jorge Chávez Dartnell]] xunto al so avión ''Blériot XI'' llogró superar per primer vegada los [[Alpes]] dende [[Brig]] ([[Suiza]]) hasta [[Domodossola]] ([[Italia]]) onde a 20 metros d'altor l'avión cayó en picáu dempués de que les ales quebrárense debíu al fuerte vientu. Mancáu de gravedá, Chávez morrió cuatro díes dempués.<ref name="Chavez">{{Cita web |url= http://www.airpower.maxwell.af.mil/apjinternational/apj-s/2005/1tri05/berg.html |títulu= Jorge Chávez Dartnell — Pioneru de l'Aviación Peruana |fechaaccesu= 23 de xunetu de 2008 |autor= Air & Space Power Journal |editorial= AirPower.maxwell.af.mil |fecha= 23 de febreru de 2005 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080916223040/http://www.airpower.maxwell.af.mil/apjinternational/apj-s/2005/1tri05/berg.html |fechaarchivu= 2008-09-16 }}</ref> En [[1911]], [[Calbraith Perry Rodgers]] convertir na primer persona en facer un viaxe transcontinental con un avión, viaxando dende [[Sheepshead Bay]] ([[Nueva York (estáu)|Nueva York]]), a veres del [[océanu Atlánticu]], hasta [[Long Beach (California)|Long Beach]] ([[California]]), a veres del [[océanu Pacíficu]], nuna serie de vuelos curtios que-y llevaríen un total de 84 díes.<ref name="Calbraith">{{Cita web |url= http://earlyaviators.com/erodgers.htm |títulu= Calbraith Perry Rodgers 1879-1912 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2008 |autor= Ralph Cooper |editorial= EarlyAviators.com |fecha=2006 }}</ref> [[Ficheru:1st Nat'l Aviation Meet, Indianapolis Motor Speedway, June 13-18, 1910.jpg|800px|center|thumb|Primer alcuentru americanu d'aviación, n'[[Indianapolis]], [[Estaos Xuníos]], [[xunu]] de [[1910]]]] === Meyores n'otros tipos d'aeronaves === [[Ficheru:First Zeppelin ascent.jpg|thumb|left|170px|Vuelu del primer dirixible [[Zeppelin]], el ''LZ1'', el [[2 de xunetu]] de [[1900]]]][[Ficheru:Luftschiff Forlanini.jpg|thumb|left|170px|Dibuxu del [[helicópteru]] d'[[Enrico Forlanini]]]] Coles mesmes que se desenvolvíen los aviones d'ala fixa, los [[dirixible]]s volvíense cada vez más avanzaos. Mientres les primeres décades del [[sieglu XX]], los dirixibles yeren capaces de tresportar muncha más carga y pasaxeros que los aviones. Munchos de les meyores rellacionaes colos dirixibles fueron obra del conde [[Alemaña|alemán]] [[Ferdinand von Zeppelin]].<ref name="Zeppelin">{{Cita web |url= http://www.lector.net/verjul99/zeppelin.htm# |títulu= Zeppelin, el primer dirixible |fechaaccesu=8 de setiembre de 2008 |editorial= Llector.net |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.lector.net/verjul99/zeppelin.htm#|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}</ref> La construcción del primer dirixible Zeppelin empezó en [[1899]] n'Alemaña. El prototipu inicial, denomináu ''LZ1'' (sigles n'alemán de ''Luftschiff Zeppelin 1''), tenía 128 metros de llargor y yera propulsado por dos motores Daimler de 14.2{{esd}}[[Caballu de Vapor|CV]] cada unu. El primer vuelu del ''LZ1'' asocedió'l [[2 de xunetu]] de [[1900]], durando apenes 18 minutos, por cuenta de que viose obligáu a baxar por cuenta de que'l mecanismu de control sufriera un fallu mecánicu. Dempués de reparalo, el Zeppelin pudo amosar tol so potencial nos siguientes vuelos, devasando'l récor de 6{{esd}}[[m/s]] del dirixible ''La France'' per un marxe de 3{{esd}}m/s, pero aun así, nun llogró atrayer a posibles inversores. Tuvieron que pasar unos años hasta que Ferdinand von Zeppelin axuntara fondos abondos pa siguir les sos pruebes.<ref name="Zeppelin" /> En [[1902]], l'inxenieru [[España|español]] [[Leonardo Torres Quevedo]] desenvolvió un nuevu tipu de dirixible que solucionaba'l grave problema de suspensión de la barquilla al incluyir un armazón interior de cables flexibles que dotaben de rixidez al dirixible por efeutu de la presión interior, combinando les propiedaes de los dirixibles ríxidu y flexible.<ref name="Torres">{{Cita web |url= http://www.ciccp.es/revistait/textos/pdf/08-Leonardo%20Torres-Quevedo.pdf |títulu= Biografía y vida de Leonardo Torres Quevedo |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |autor= Colexu d'Inxenieros de Caminos, Canales y Puertos |editorial= CCICCP.es |formatu= PDF |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20220407074714/http://www.ciccp.es/revistait/textos/pdf/08-Leonardo%20Torres-Quevedo.pdf |fechaarchivu= 2022-04-07 }}</ref> Tres años dempués, xunto a [[Alfredo Kindelán]], Torres Quevedo constrúi'l primer dirixible español, denomináu ''España'', que se caracterizaba por disponer d'un globu separáu en tres compartimientos (trilobulado), lo qu'aumentaba la seguridá. Arriendes de esti fechu empezó la collaboración ente Torres Quevedo y la empresa francesa Astra, que llegó a merca-y la patente con una cesión de derechos estendida a tolos países, sacante a España, pa facer posible la construcción del dirixible nel país. Asina, en [[1911]], empecípiase la fabricación de los dirixibles conocíos como [[Astra-Torres (dirixible)|Astra-Torres]]. Dellos exemplares fueron adquiríos polos exércitos francés ya inglés a partir de [[1913]], y utilizaos mientres la [[Primer Guerra Mundial]] en bien diverses xeres, fundamentalmente de proteición ya inspeición naval. En [[1918]], Torres Quevedo diseñó, en collaboración col inxenieru español [[Emilio Ferrera Linares]], un dirixible tresatlánticu, al que llamaron ''Hispania'', que llegó a algamar l'estáu de patente, con oxetu de realizar dende España la primer travesía aérea del [[océanu Atlánticu]]. Por problemes de financiamientu'l proyeutu foise retrasando y fueron los británicos [[John William Alcock]] y [[Arthur Whitten Brown]] los que llograron esa fazaña per primer vegada, nel añu [[1919]].<ref name="AlcockBrown">{{Cita web |url= http://www.portalplanetasedna.com.ar/alcock.htm |títulu= Alcock y Brown crucien l'Atlánticu |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |editorial= PortalPlanetaSedna.com.ar |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20150106103829/http://www.portalplanetasedna.com.ar/alcock.htm |fechaarchivu= 2015-01-06 }}</ref> En [[1877]] l'[[italia|italianu]] [[Enrico Forlanini]] desenvolvió un prototipu ensin tripular d'[[helicópteru]], d'unos 13 metros d'altor y alimentáu con un motor a vapor. Foi'l primeru del so tipu. Llogró un despegue vertical y permaneció nel aire unu 20 segundos,<ref name="forla">{{Cita web |url= http://www.storiadimilano.it/Personaggi/Milanesi%20illustri/forlanini/forlanini.htm |títulu= Enrico Forlanini |fechaaccesu=19 de xunetu de 2008 |autor= Lapini, Gian Luca |editorial= StoriaDiMilano.it |idioma=italianu }}</ref> anque'l primer vuelu realizáu con ésitu y rexistráu d'un helicópteru asocedió en [[1907]], realizáu por [[Paul Cornu]] en Francia,<ref name="Cornu">{{Cita web |url= http://www.eads.net/1024/es/eads/history/airhist/1900_1909/cornu.html |títulu= Historia de l'aviación - Paul Cornu |fechaaccesu=26 de xunetu de 2008 |autor= EADS |editorial= EADS.net |fecha=21 de xunetu de 2008 }}</ref> pero hasta [[1936]] col [[Focke-Wulf Fw 61]] de fabricación alemana, nun se dispunxo d'un helicópteru funcional.<ref name="Focke">{{Cita web |url= http://www.eads.net/800/es/eads/history/airhist/1930_1939/fockewulf_fw61_1932.html |títulu= Historia de l'aviación - Focke Wulf Fw 61 |fechaaccesu= 26 de xunetu de 2008 |autor= EADS |editorial= EADS.net |fecha= 21 de xunetu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090822170128/http://www.eads.net/800/es/eads/history/airhist/1930_1939/fockewulf_fw61_1932.html |fechaarchivu= 2009-08-22 }}</ref> L'[[autogiro]] foi inventáu pol inxenieru español [[Juan de la Cierva y Codorníu|Juan de la Cierva]],<ref name="Autogiro1">{{Cita web |url= http://www.lector.net/verjun00/autogiro.htm |títulu= El autogiro de Juan de la Cierva |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |editorial= Llector.net |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080617204027/http://www.lector.net/verjun00/autogiro.htm |fechaarchivu= 2008-06-17 }}</ref><ref name="Autogiro2">{{Cita web |url= http://www.youtube.com/watch?v=Y4MwxHCzGbY |títulu= History of Autogiros |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= YouTube.com |formatu= videu |idioma=inglés }}</ref> quien desenvolvió'l rotor articuláu que más tarde usaría [[Igor Sikorsky]] nos sos helicópteros, pagando inclusive la patente y los derechos d'usu al inventor español. Nel so primer vuelu en [[1923]], el autogiro llogró percorrer 200 metros, y más tarde, realizó'l primer viaxe ente aeródromos dende [[Getafe]] a [[Aeropuertu de Madrid - Cuatro Viento|Cuatro Viento]] en [[1924]]. Tocantes a [[hidroavión|hidroaviones]], el primeru de la historia foi obra del inxenieru francés [[Henri Fabre]]. Denominar ''-y canard'' (en francés, 'el coríu'), y el [[28 de marzu]] de [[1910]] desapegó del agua y llogró percorrer 800 metros. Los sos esperimentos fueron siguíos de cerca por [[Charles Voisin|Charles]] y [[Gabriel Voisin]], qu'adquirieron dellos de los sos prototipos pa desenvolver el suyu propiu, al que denominaron ''Canard voisin''. N'ochobre de 1910, el ''Canard voisin'' convertir nel primer hidroavión que voló sobre'l [[ríu Sena]], en [[París]],<ref name="Voisin">{{Cita web |url = http://aaa.planeur.free.fr/histoire.htm |títulu = Gabriel Voisin - Images |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |editorial = CCICCP.es |idioma = francés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20061201022204/http://aaa.planeur.free.fr/histoire.htm |fechaarchivu = 1 d'avientu de 2006 }}</ref> y en marzu de [[1912]] convirtióse tamién nel primer hidroavión que foi usáu militarmente dende'l portaviones francés ''La Foundre'' (en francés, 'el rescamplu'). == 1914-1918: Primer Guerra Mundial == {{AP|Primer Guerra Mundial}} {{AP|Aviación na Primer Guerra Mundial}} Non muncho dempués de ser inventáu, l'avión pasó a ser usáu en servicios militares. El primer país qu'usó aviones con esi propósitu foi [[Bulgaria]], n'ataques sobre posiciones [[Imperiu otomanu|otomanes]] mientres la [[Primer Guerra de los Balcanes]]. Pero la primer guerra na que s'usaron aviones en misiones d'ataque, defensa y de reconocencia foi na [[Primer Guerra Mundial]]. Los [[Triple Entente|Aliaos]] y les [[Potencies Centrales]] fixeron un usu estensivu de los aviones. Irónicamente, la idea del usu d'aviones como arma de guerra antes de la Primer Guerra Mundial foi motivu de rises y mofla per parte de munchos comandantes militares, mientres los tiempos que precedieron a la guerra. [[Ficheru:RFC aircraft with aerial reconnaissance camera.jpg|thumb|left|180px|[[Avión]] británicu provistu de cámara de reconocencia]] [[Ficheru:Fokker DRI.jpg|thumb|left|180px|Retruque del [[Fokker Dr.I]], avión del ''[[Manfred von Richthofen|Barón Coloráu]]'']] La teunoloxía rellacionada cola aviación avanzó rápido por cuenta de la guerra. De primeres d'ésta, los aviones apenes podíen cargar col pilotu, pero dempués de munches meyores, pudo añader a un pasaxeru adicional. Los inxenieros crearon motores más potentes, y fabricáronse aeronaves que la so aerodinámica yera sensiblemente meyor que'l de les d'antes de la guerra. Como comparanza, al entamu de la guerra los aviones nun superaben los 110&nbsp;km/h, sicasí al rematar la guerra, munchos yá algamaben los 230&nbsp;km/h o inclusive más. Dempués del empiezu de la guerra, los comandantes militares afayaron la importancia que tenía l'avión como arma d'[[espionaxe]] y reconocencia, pudiendo fácilmente alcontrar fuercies y bases enemigues ensin enforma peligru, hasta que s'empezar a desenvolver l'armamentu antiaéreo según diba avanzando la guerra. Pero l'usu de los aviones que realizaben patrulles de reconocencia xeneró un problema: éstes frecuentemente atopábense con aviones enemigos. Asina que nun se tardó enforma en fornir a eses aeronaves con armes de fueu a bordu, por qu'asina pudieren defendese, pero al empar el pilotu tenía que controlar l'aparatu, lo que complicaba la situación, polo que dellos aviones cuntaben con un [[observador aereu|observador]] que podía apuntar y disparar una ametralladora que portaba nos sos brazos, lo que resultaba pocu eficaz hasta que se creó l'ametralladora sincronizada.<ref name="Héliz ametralladora">{{Cita web |url = http://exapamicron.wordpress.com/2006/10/31/ametralladora-sincronizada-pa-disparar-dende-un-avion/ |títulu = Ametralladora sincronizada pa disparar dende un avión |fechaaccesu = 1 de setiembre de 2010 |editorial = Exapamicron.WordPress.com |fecha = 31 d'ochobre de 2006 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070711041555/http://exapamicron.wordpress.com/2006/10/31/ametralladora-sincronizada-pa-disparar-dende-un-avion/ |fechaarchivu = 11 de xunetu de 2007 }}</ref> Los [[Francia|franceses]] esforciaríense seriamente en resolver esi problema, y a finales de [[1914]], [[Roland Garros]] asitió una [[ametralladora]] afita al mandu de la so aeronave, dexándo-y disparar al empar que controlaba l'aparatu, gracies a que cubría les hélices con una placa metálica que les blindaba.<ref name="Garros">{{Cita web |url= http://www.alpoma.net/tecob/?p=637 |títulu= ¿Quién foi Roland Garros? |fechaaccesu=8 de xunu de 2009 |editorial= Alpoma.net |fecha=29 de payares de 2006 }}</ref> El [[19 d'abril]] de [[1915]] Garros foi baltáu y fechu prisioneru polos alemanes, y por cuenta de que el so avión nun quedó destruyíu, l'inxenieru [[Anthony Fokker]] estudió y ameyoró el sistema, gracies a un mecanismu que sincronizaba'l xiru de la héliz colos disparos de l'ametralladora, y qu'acabaría siendo forníu en tolos aviones, polo que les batalles aérees ente caces pasaron a ser bien comunes.<ref name="Héliz ametralladora" /><ref name="Garros" /> Tamién s'estendió l'usu d'[[Hidroavión|hidroaviones]], usándolos pa misiones de reconocencia nel mar, pa poder captar fotografíes de les fuercies navales enemigues y pa bombardiar submarinos enemigos. [[Ficheru:British Aircraft of the First World War 1914-1918 (IWM Q67556).jpg|thumb|right|180px|[[Sopwith Camel]], l'avión con más victories llograes na [[I Guerra Mundial]]]] Nesta dómina apaeció la denominación [[as de l'aviación]], considerándose asina a los pilotos que consiguíen baltar en combate a cinco aeronaves enemigues o más. Munchos d'ellos convertiríense en personaxes famosos mientres y dempués de la guerra. El más famosu foi l'alemán [[Manfred von Richthofen]], más conocíu como ''Barón Coloráu'', que llogró ablayar 80 aeronaves enemigues con distintos aviones,<ref name="barón">{{Cita web |url= http://www.waffenhq.de/specials/richthofen.htm |títulu= Detailed list of Manfred von Richthofen's air victories |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= WaffenHQ.de |fecha=2004 |idioma=alemán }}</ref> anque'l más famosu foi'l [[Fokker Dr.I]] qu'emplegaba pintáu de colloráu. Foi ablayáu por un [[Canadá|canadianu]] en [[1918]], poco primero de acabar la guerra. L'avión más famosu de la guerra foi'l [[Sopwith Camel]], que cuntaba con más victories aérees que cualesquier otru avión aliáu, pero tamién yera conocíu pol so difícil manexu, responsable de la muerte de dellos pilotos novatos.<ref name="Sopwith">{{Cita web |url= http://www.europa1939.com/aviones/caces/camel.html |títulu= Sopwith Camel |fechaaccesu= 9 de xunetu de 2008 |editorial= Europa1939.com }}</ref> Tamién d'esti periodu ye'l [[Junkers J 1]], avión de fabricación alemana que se convirtió nel primer avión fabricáu dafechu de [[metal]] en [[1915]].<ref name="Junkers">{{Cita web |url= http://www.simuvuelo.org/areas.aspx?cod=HIST |títulu= Junkers J-1, la pequeña hestoria d'una reblagada |fechaaccesu=9 de xunetu de 2008 |editorial= SimuVuelo.org |fecha=12 d'avientu de 2005 }}</ref> == 1918-1939: La era d'oru de l'aviación == [[Ficheru:PlusUtraPalos.jpg|thumb|right|El ''[[Plus ultra (hidroavión)|Plus ultra]]'' nel puertu de [[Palos de la Frontera]] ([[Provincia de Huelva|Huelva]]) antes d'empecipiar el vuelu. Crució l'Atlánticu Sur en 1926]] [[Ficheru:LindberghStLouis.jpg|thumb|right|[[Charles Lindbergh]] xunto al so [[avión]], el ''[[Spirit of Saint Louis]]''. Crució l'Atlánticu Norte en 1927]] Nel [[periodu d'enteguerres]] desenvolvióse tola teunoloxía rellacionada cola aviación, realizándose importantes meyores nel diseñu d'aviones, y siendo el momentu nel qu'empezaron a operar les primeres [[llinies aérees]]. Tamién foi una dómina na que los aviadores empezaron a impresionar al mundu coles sos fazañes y habilidaes. Los aviones empezaron a sustituyir la madera pol metal de manera xeneralizada. Tamién los motores esperimentaron una gran medría de potencia. Esta serie de meyores teunolóxiques, xunto col creciente impacto sociu-económicu que los aviones pasaron a tener, fixeron que'l periodu enteguerres seya consideráu como ''la era d'oru de l'aviación''. Tou esto foi posible en parte, gracies a la gran cantidá d'aviones y pilotos que quedaben dempués de la Primer Guerra Mundial. Una de les principales razones pa esplicar estos desarrollos foi la entrega d'una serie de premios que s'otorgaben a los aviadores que consiguíen establecer récores de distancia percorrida y de velocidaes alcanzaes. Un exemplu de premiu d'estes carauterístiques yera'l [[Premiu Orteig]], que premiaba con 25&nbsp000&nbsp;[[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] a la primer persona que realizara'l trayeutu [[Nueva York]]-[[París]] o viceversa, ensin realizar escales de nengún tipu. Esti premiu ganar [[Charles Lindbergh]], que nel so monoplanu d'un solu motor Ryan NYP (un Ryan M-2 modificáu), bautizáu como ''[[Spirit of Saint Louis]]'', desapegó del aeródromu Roosevelt ([[Long Island]], [[Nueva York|Ciudá de Nueva York]]) el [[20 de mayu]] de [[1927]] y tres un vuelu de 33 hores y 32 minutos, aterrizó nel aeropuertu de [[Le Bourget]], cercanu a [[París]].<ref name="Lindbergh2">{{Cita web |url = http://www.nacion.com/ln_ee/especiales/sieglu/sieglu6/sieglu8.html |títulu = Charles Lindbergh, el cielu por llende |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |editorial = LaNacion.com |fecha = 22 de setiembre de 1999 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080503184032/http://www.nacion.com/ln_ee/especiales/sieglu/sieglu6/sieglu8.html |fechaarchivu = 3 de mayu de 2008 }}</ref> Pero Lindbergh nun foi'l primer aviador en realizar un vuelu tresatlánticu ensin escales. [[John William Alcock]] y [[Arthur Whitten Brown]], dos aviadores [[Reinu Xuníu|británicos]], llograron volar años antes dende Lesters Field, cerca de [[Saint Johns]], [[Nueva Escocia]] ([[Canadá]]), a [[Clifden]] ([[Irlanda]]), del [[14 de xunu|14]] al [[15 de xunu]] de [[1919]] nel so avión Vickers Vimy IV (un bombarderu modificáu).<ref name="AlcockBrown" /> Por llograr esta fazaña, Alcock y Brown ganaron el premiu de 10&nbsp;000&nbsp;[[llibres esterlines]] del periódicu londinense ''[[Daily Mail]]'', recibiendo'l premiu de manes de [[Winston Churchill]]. Amás un añu antes al vuelu de Lindbergh, l'hidroavión [[España|español]] [[Plus ultra (hidroavión)|Plus ultra]], tripuláu por [[Ramón Franco]], [[Julio Ruiz de Alda]], [[Juan Manuel Durán]] y [[Pablo Rada]], crució l'Atlánticu Sur dende la llocalidá de [[Palos de la Frontera]] ([[Huelva]], España) hasta [[Buenos Aires]] ([[Arxentina]]), pa emular el viaxe de Colón, pero por aire, en cuenta de per agua. En [[1914]], l'americanu [[Tony Jannus]] convertir nel primer pilotu de la historia que realizaba un vuelu comercial. Jannus pilotó un hidroavión pa tresportar carga y pasaxeros ente [[St. Petersburg (Florida)|St. Petersburg]] y [[Tampa]], en [[Florida]] ([[Estaos Xuníos]]). El so hidroavión tenía espaciu pa un pasaxeru, que pagaba cinco dólares por un vuelu de 35 quilómetros. Esti taxi aereu, l'[[Aereollinia St. Petersburg-Tampa Airboat]] consideráu la primer [[llinia aérea]] del mundu, en pocu tiempu atopar con dificultaes financieres, polo que duró apenes unos meses. En [[1919]] y mientres los [[años 1920|años 20]], delles llinies aérees establecer por [[Europa]] y los Estaos Xuníos. Estes compañíes empezaron usando aviones que primeramente tuvieren un usu militar na Primer Guerra Mundial, pero que reconvirtieren pa poder tresportar carga y pasaxeros, y a los cualos decorábase d'una manera elegante per dientro. Aun así, estos aparatos resultaben bien ruidosos y nun taben apropiadamente presurizaos nin acondicionaos. [[Ficheru:Hindenburg burning.jpg|thumb|210px|Accidente del [[dirixible Hindenburg]] en [[1937]]]] [[Ficheru:Dox.JPG|thumb|210px|[[Hidroavión]] [[Dornier Do X]] desapegando]] [[Ficheru:Pitcairn Autogiro NASA GPN-2000-001990.jpg|thumb|210px|[[Autogiro]], aeronave inventada pol [[España|español]] [[Juan de la Cierva]]]] [[Ficheru:Libelula viblandi federico cantero villamil.jpg|thumb|210px|[[Libélula Viblandi]] diseñada pol inxenieru español [[Federico Cantero Villamil]]]] Dempués de la guerra, los gobiernos d'Estaos Xuníos y [[Canadá|canadianu]] ufiertaron a precios baxos l'escesu d'aviones del que disponíen, a aviadores. A pesar de qu'estes aeronaves yeren más fuertes que les fabricaes antes de la guerra, entá nun podíen ser consideres segures, yá que taben realizaes la mayoría de les vegaes con madera y texíos, y nun disponíen d'equipamientos de navegación básicos. Aun así, munchos pilotos qu'antes llucharen na guerra, mercaron esos aviones y emplegar pa ganar dineru, realizando exhibiciones acrobátiques y peligroses en feries, lo que facía que los accidentes fueren frecuentes, y munchos d'esti aviadores morrieren. L'axencia de correos d'Estaos Xuníos tamién emplegó antiguos aviones militares pa tresportar corréu ente delles ciudaes d'Estaos Xuníos, hasta l'añu [[1927]], nel que dexaron d'operar estos vuelos, prefiriendo contratar a llinies aérees por que realizaren esi serviciu. Los correos aéreos tuvieron muncha importancia nel desenvolvimientu de l'aviación comercial. En [[1929]], la teunoloxía rellacionada colos [[dirixible]]s avanzó de manera notable, llegando a realizar un [[Zeppelin]] el primer viaxe alredor del mundu, a los mandos de [[Ferdinand von Zeppelin]]. Nesos años, los dirixibles yeren usaos per numberoses llinia aérees d'Europa, y nos [[años 1930|años 30]] empecipiáronse les primeres rutes tresatlántiques, que tuvieron gran ésitu. La era de los dirixibles terminó en [[1937]] cuando'l [[dirixible Hindenburg]] sufrió un accidente en [[Lakehurst]] ([[Nueva Jersey]], Estaos Xuníos), nel que morrieron 35 persones. El socesu asocedió por cuenta de que'l dirixible taba llenu d'[[hidróxenu]], un gas altamente inflamable. Dempués d'esti acontecimientu, la xente dexó d'usar los dirixibles, a pesar de que tal accidente foi l'únicu asocedíu nesti tipu d'aeronaves. Na [[años 1930|década de 1930]], munches llinies aérees utilizaron [[hidroavión|hidroaviones]] qu'emplegaben principalmente en vuelos tresoceánicos. Unu de los mayores hidroaviones de la dómina foi'l [[Dornier Do X]], tan grande que precisaba dolce motores pa desapegar, seis en cada ala. Voló per primer vegada en [[1929]], pero nun foi demasiáu popular.<ref name="Dornierdox">{{Cita web |url= http://www.eads.net/800/es/eads/history/airhist/1920_1929/dornier_dox_1924.html |títulu= Historia de l'aviación - Dornier Do X |fechaaccesu= 26 de xunetu de 2008 |autor= EADS |editorial= EADS.net |fecha= 21 de xunetu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090822155134/http://www.eads.net/800/es/eads/history/airhist/1920_1929/dornier_dox_1924.html |fechaarchivu= 2009-08-22 }}</ref> Otru hidroavión, el [[Boeing 314 Clipper]], capaz de tresportar 74 pasaxeros, sí que resultó popular nesos años. En [[1938]] realizaron los sos primeros vuelos comerciales sobre l'océanu Atlánticu, pero'l desenvolvimientu d'aviones cada vez más potentes y d'[[aeropuertu|aeropuertos]] con pistes cada vez más llargues, fixeron que l'usu d'hidroaviones terminara a lo llargo de los [[años 1940|años 40]]. No que fai a otru tipu d'aeronaves, nos [[años 1920|años 20]] l'inxenieru [[España|español]] [[Juan de la Cierva y Codorníu]] empezó a desenvolver una aeronave d'ala rotativa que puede ser considerada un híbridu ente un [[avión]] y un [[helicópteru]], y que recibió'l nome d'[[autogiro]].<ref name="Autogiro1" /><ref name="Autogiro2" /> De la Cierva realizó'l so primer vuelu nun autogiro en [[1923]], percorriendo 200 metros, y un añu dempués n'otra prueba llogró algamar los 100&nbsp;km/h. L'español siguió evolucionando'l so aparatu n'Inglaterra y Estaos Xuníos con sofitu d'inversores particulares, y llegó a tener gran ésitu colos sos modelos nos primeres [[años 1930|años 30]]. Pero cola llegada de la [[guerra civil española]], de la Cierva muerre y les investigaciones relatives al autogiro queden práuticamente paralizaes, centrándose tolos esfuercios nel desenvolvimientu del [[helicópteru]] aprovechando les investigaciones y meyores consiguíes por Juan de la Cierva col autogiro, aparatu qu'anguaño ta consideráu como'l precursor del helicópteru. [[Heinrich Focke]] n'Alemaña y [[Igor Sikorsky]] n'Estaos Xuníos desenvolvieron los primeros modelos operativos d'helicópteros a finales de los años 30 y principios de los años 40, llegando a tener que mercar delles de les patentes del autogiro pa desenvolver los sos aparatos. Años antes, otros pioneros realizaron meyores no relativo a los helicópteros, como n'[[Eslovaquia|eslovacu]] [[Ján Bahýľ]] a principios del [[sieglu XX]], l'[[Arxentina|arxentín]] [[Raúl Pateres Pescara]], que realizó'l primer vuelu d'un helicópteru medianamente controlable en [[1916]], o l'español [[Federico Cantero Villamil]], que desenvolvió ún de los primeros helicópteros eficaces, la [[Libélula Viblandi]], pero la Guerra Civil Española paralizó los sos proyeutos.<ref name="Canteru1">{{Cita web |url= https://www.elpais.com/articulo/ensayo/pioneru/aviacion/elpbabens/20061007elpbabens_7/Tes/ |títulu= Un pioneru de l'aviación |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= Calvo Roy, Antonio |periódicu= El País |fecha=7 d'ochobre de 2006 }}</ref><ref name="Canteru2">{{Cita web |url= https://www.elpais.com/articulo/ensayo/pioneru/aviacion/elpbabens/20061007elpbabens_7/Tes/ |títulu= Un catedráticu reivindica al pioneru español inventor del helicópteru |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |axencia= [[Axencia EFE]] |editorial= PeriodistaDigital.es |fecha=23 de xunu de 2006 }}</ref> === Desenvolvimientos na teunoloxía de l'aviación === Mientres esti periodu, y especialmente na década de [[1930]], hubo delles meyores téuniques que facilitaron la construcción d'aviones más grandes, capaces de percorrer distancies mayores y de volar más rápidu y a mayor altitú, lo que fizo que pudiera tresportase más carga y a más pasaxeros. Les meyores na ciencia de l'[[aerodinámica]] dexaron a los inxenieros desenvolver aeronaves que'l so diseñu interfiriera lo menos posible nel vuelu del avión. Los equipamientos de control y les [[Cabina de vuelu|cabines]] de los aviones tamién ameyoraríen d'una manera considerable. Amás d'eso, les meyores na teunoloxía de les [[radiocomunicación|radiocomunicaciones]] dexaben l'usu d'equipamientos d'esti tipu nos aviones, asina los pilotos podíen recibir instrucciones de vuelu dende equipos en tierra, y tamién podríen comunicase pilotos de distintes aeronaves ente sigo. Tou esto xeneró téuniques más precises de [[navegación aérea]]. El [[pilotu automáticu]] tamién empezó a usase nos años 30, lo que dexó a los pilotos tomase curtios periodos de descansu en vuelos de llarga duración. [[Ficheru:Douglas DC-3, SE-CFP.jpg|thumb|250px|[[Douglas DC-3]], l'[[avión comercial]] más usáu de la dómina]] L'avión más carauterísticu d'esta etapa foi'l [[Douglas DC-3]], un monoplanu bimotor que realizó los sos primeros vuelos en [[1936]]. Tenía una capacidá pa 21 pasaxeros y yera capaz d'algamar una velocidá de cruceru de 320&nbsp;km/h. Rápido convirtióse nel avión comercial más usáu de la dómina, y ta consideráu ún de los aviones más importantes que se produció na historia de l'aviación.<ref name="Douglas DC-3">{{Cita web |url= http://www.aviation-history.com/douglas/dc3.html |títulu= Douglas DC-3 - USA |fechaaccesu=6 de febreru de 2010 |editorial= Aviation-History.com |fecha=2006 |idioma=inglés }}</ref> El motor a reaición empezó a ser desenvueltu n'[[Inglaterra]] y [[Alemaña]] nestos años. El británicu [[Frank Whittle]] patentó un diseñu d'una turbina a reaición en [[1930]], y desenvolvió un motor que podía ser usáu pa fines práuticos a la fin de la década. L'alemán [[Hans von Ohain]] patentó la so versión de motor a reaición en [[1936]], y empezó a desenvolver una máquina asemeyada. Nengún d'ellos sabía del trabayu que desenvolvía l'otru, por eso mesmu, a dambos considérase-yos como los sos inventores. A puntu de terminar la [[Segunda Guerra Mundial]], Alemaña emplegaba los primeres [[avión de reaición|aviones de reaición]] y fabricaba una serie de [[Messerschmitt Me 262]], el primer caza a reaición de la historia.<ref name="Me-262-1">{{Cita web |url= http://www.youtube.com/watch?v=O5zwWWO52xw |títulu= Messerschmitt Me 262 Schwalbe |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= YouTube.com |formatu= videu }}</ref><ref name="Me-262-2">{{Cita web |url= http://www.europa1939.com/luftwaffe/caces/me262.html |títulu= Messerchmitt Me 262 Golondrina: la so hestoria |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= Europa1939.com }}</ref> El fechu de que los aviones volaren a altitúes cada vez mayores, onde les turbulencias y otros factores climáticos non deseables son más raros, xeneró un problema: n'altitúes mayores, l'aire ye menos trupu, y por tanto, tien menores cantidaes d'[[oxíxenu]] pa la respiración. A midida que los aviones pasaben a volar más altu, los pilotos, tripulantes y pasaxeros teníen cada vez más dificultaes p'alendar. Los especialistes, pa resolver esti problema, crearíen la [[cabina presurizada]], que llograba caltener constante la [[presión atmosférica]] con independencia del altor de vuelu. Estes empezáronse a facer populares a finales de los [[años 1940|años 40]], anque'l primer avión comercial con cabina presurizada foi'l [[Boeing 307]], que realizó'l so primer vuelu en [[1938]]. Anguaño, práuticamente toles cabines d'aviones comerciales de pasaxeros son cabines presurizaes. [[Ficheru:Vickers Vimy Alcock and Brown.jpg|thumb|220px|Avión [[Vickers]] nel que [[John William Alcock]] y [[Arthur Whitten Brown]] realizaron la primer [[Travesía del Atlánticu|travesía atlántica]] ensin escales]] [[Ficheru:PlusUltra.JPG|thumb|220px|El ''[[Plus ultra (hidroavión)|Plus ultra]]'' nel Muséu de [[Luján]] (Arxentina)]] [[Ficheru:Vuelos plus ultra y Gago Coutinho-Sacadura Cabral.svg|thumb|185px|{{Lleenda |#0071bc| Percorríu que realizaron [[Gago Coutinho]] y [[Sacadura Cabral]] na [[primer travesía aérea del Atlánticu sur]] en [[1922]].}}{{Lleenda |#ed1c24| Percorríu que realizó l'hidroavión español [[Plus ultra (hidroavión)|Plus ultra]] travesando l'Atlánticu sur en [[1926]].}}]] === Vuelos destacables nesti periodu === * '''[[1919]]''': Los [[Reinu Xuníu|británicos]] [[John William Alcock]] y [[Arthur Whitten Brown]], realizaron la primer travesía tresatlántica nun avión. Partieron dende [[Nueva Escocia]] ([[Canadá]]), hasta [[Clifden]] ([[Irlanda]]). El vuelu percorrió 3138&nbsp;km, y duró aproximadamente 12 hores.<ref name=AlcockBrown /> * '''[[1922]]''': Los aviadores [[Portugal|portugueses]], [[Sacadura Cabral]] ([[Pilotu d'aviación|piloto]]) y el [[Gago Coutinho]] ([[navegante]]) realizaron la [[primer travesía aérea del Atlánticu sur]].<ref name="gago">{{Cita web |url= http://www.calendario.cnt.br/gago.htm |títulu= Gago Coutinho y Sacadura Cabral |fechaaccesu=18 de xunetu de 2008 |editorial= Calendariu.cnt.org |idioma=portugués }}</ref> * '''[[1924]]''': un equipu d'aviadores de les [[Fuercies Aérees del Exércitu de los Estaos Xuníos]] realicen con ésitu la [[primer circunnavegación aérea]], mientres 175 díes, percorriendo más de 42&nbsp;000&nbsp;quilómetros.<ref name="circunnavegación">{{Cita web |url = http://www.centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Douglas_World_Trip/Aero27.htm |títulu = The Douglas World Cruiser - Around the World in 175 Days |fechaaccesu = 28 de xunu de 2009 |autor = U.S. Centennial of Flight Commission |editorial = CentennialOfFlight.gov |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090511185902/http://centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Douglas_World_Trip/Aero27.htm |fechaarchivu = 11 de mayu de 2009 }}</ref> * '''[[1926]]''': ** L'hidroavión [[España|español]] [[Plus ultra (hidroavión)|Plus ultra]], a los mandos de [[Ramón Franco]] y [[Julio Ruiz de Alda]], crució l'Atlánticu Sur dende la llocalidá de [[Palos de la Frontera]] ([[Huelva]], España) hasta [[Buenos Aires]] ([[Arxentina]]).<ref name="Plus">{{Cita web |url = http://www.aire.org/hala/raids/plusultr.htm |títulu = El vuelu del Plus ultra: de Palos a la Plata |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |editorial = Aire.org |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080516095500/http://www.aire.org/hala/raids/plusultr.htm |fechaarchivu = 16 de mayu de 2008 }}</ref> ** La [[Escuadrilla Elcano]], al mandu de los capitanes [[España|españoles]] [[Eduardo González-Gallarza]], [[Joaquín Loriga Taboada]] y [[Rafael Martínez Esteve]], xunto a los sos mecánicos Pérez, Calvo y [[Joaquín Arozamena Postigo]], realiza un raid ente [[Madrid]] ([[España]]) y [[Manila]] ([[Filipines]]) de 17&nbsp;000&nbsp;km, en 18 etapes y a lo llargo de 39 díes.<ref name="Arozamena">{{Cita web |url = http://personales.mundivia.es/flipi/Cuaderno/Cuaderno_9/Campoo_y_la_aviacion.htm |títulu = Campoo y l'aviación |fechaaccesu = 2 d'avientu de 2010 |autor = Herrera Alonso, Emilio |editorial = Cuadiernos de Campoo |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071129222801/http://personales.mundivia.es/flipi/Cuaderno/Cuaderno_9/Campoo_y_la_aviacion.htm |fechaarchivu = 29 de payares de 2007 }}</ref> ** Los esploradores d'Estaos Xuníos [[Richard Evelyn Byrd]] y [[Floyd Bennett]] realizaron el primer vuelu sobre'l [[Polu Norte]].<ref name=polonorte>{{Cita web |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/byrd_richard.htm |títulu= Richard Evelyn Byrd |fechaaccesu=28 de xunu de 2009 |editorial= BiografiasYVidas.com |fecha=2004 }}</ref> ** Los [[Arxentina|arxentinos]] [[Eduardo Alfredo Olivero]], xunto a [[Bernardo Duggan]] y [[Emilio Campanelli]], realizaron un vuelu ente [[Buenos Aires]] y [[Nueva York]], en 37 etapes y a lo llargo de 81 díes.<ref name="Olivero">{{Cita web |url = http://www.institutoolivero.com.ar/sa/olivero/m-historia.htm |títulu = Biografía d'Eduardo Alfredo Olivero |fechaaccesu = 26 de xunetu de 2008 |editorial = InstitutoOlivero.com.ar |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090822194905/http://www.institutoolivero.com.ar/sa/olivero/m-historia.htm |fechaarchivu = 22 d'agostu de 2009 }}</ref> * '''[[1927]]''': ** [[Charles Lindbergh]] convertir na primer persona en cruciar l'[[océanu Atlánticu]] nun vuelu d'un avión en solitario. El so avión desapegó dende [[Nueva York]] ([[Estaos Xuníos]]) y aterrizó en [[Le Bourget]] ([[París]], [[Francia]]), dempués de percorrer 5810&nbsp;km en 33 hores y 32 minutos.<ref name=Lindbergh2 /> ** Los franceses [[Dieudonne Costos]] y [[Joseph -y Brix]] realizaron la primer travesía aérea ensin escales del atlánticu sur, volando dende [[Saint Louis (Senegal)]] hasta [[Natal (Rio Grande do Norte)|Natal]] ([[Brasil]]), nun vuelu que diba dende París hasta Buenos Aires.<ref name="Dieudonne">{{Cita web |url = http://airplanewhiz.com/index.php?option=com_content&view=article&id=47:costos-dieudonne&catid=1:aviation-heroes&Itemid=54 |títulu = Dieudonne Costos |fechaaccesu = 28 de xunu de 2009 |editorial = AirplaneWhiz.com |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090822234011/http://airplanewhiz.com/index.php?option=com_content&view=article&id=47:costos-dieudonne&catid=1:aviation-heroes&Itemid=54 |fechaarchivu = 22 d'agostu de 2009 }}</ref> * '''[[1928]]''': ** [[Charles Kingsford Smith]] y [[Charles Ulm]] realizaron el primer vuelu sobre l'[[océanu Pacíficu]], partiendo dende [[Oakland (California)|Oakland]] ([[California]], Estaos Xuníos) hasta [[Brisbane]] ([[Australia]]), realizando escales en [[Honolulu]] y [[Suva]].<ref name="Kingsford Ulm">{{Cita web |url= http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/k-smith.html |títulu= Charles Edward Kingsford-Smith (1897-1935) |fechaaccesu=28 de xunu de 2009 |editorial= CTIE.Monash.edu.au |fecha=13 de xunetu de 2002 |idioma=inglés }}</ref> ** L'aviador español [[Juan de la Cierva y Codorníu|Juan de la Cierva]] sobrevoló la [[canal de la Mancha]] nun [[autogiro]], aeronave d'ala rotativa inventada por él mesmu.<ref name="Autogirox">{{Cita web |url = http://www.amigosdelautogiro.org/invencion.htm |títulu = Juan de la Cierva, Inventor del autogiro. |fechaaccesu = 28 de xunu de 2009 |autor = Asociación Española d'Amigos del Autogiro |editorial = AmigosDelAutogiro.org |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100129165003/http://www.amigosdelautogiro.org/invencion.htm |fechaarchivu = 29 de xineru de 2010 }}</ref> * '''[[1929]]''': Richard Byrd y la so tripulación realizaron el primer vuelu sobre'l [[Polu sur]].<ref name="polonorte" /><ref name="polosur">{{Cita web |url = http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=tdihArticleCategory&id=7096 |títulu = Byrd flies over South Pole |fechaaccesu = 28 de xunu de 2009 |editorial = History.com |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090421120933/http://www.history.com/this-day-in-history.do?id=7096&action=tdihArticleCategory |fechaarchivu = 21 d'abril de 2009 }}</ref> * '''[[1930]]''': [[Amy Johnson]] convertir na primer muyer en viaxar sola ente [[Inglaterra]] y [[Australia]].<ref name="Amy">{{Cita web |url= http://www.pbs.org/wgbh/amex/flygirls/peopleevents/pandeAMEX04.html |títulu= Biography: Amy Johnson (1903 - 1941) |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |editorial= PBS.org |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170130022932/http://www.pbs.org/wgbh/amex/flygirls/peopleevents/pandeAMEX04.html |fechaarchivu= 2017-01-30 }}</ref> * '''[[1931]]''': los pilotos d'Estaos Xuníos [[Clyde Pangborn]] y [[Hugh Herndon Jr.]] realizaron el primer vuelu al traviés del océanu Pacíficu ensin escales, ente [[Tokiu]] ([[Xapón]]) y [[Wenatchee]] ([[Washington (estáu)|Washington]], Estaos Xuníos).<ref name="Amy2">{{Cita web |url = http://www.wenatcheevalley.org/valleyhistory_pangborn.html |títulu = Clyde "Upside-Down" Pangborn |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |autor = David H. Onkst |editorial = WenatcheeValley.org |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080515215417/http://wenatcheevalley.org/valleyhistory_pangborn.html |fechaarchivu = 15 de mayu de 2008 }}</ref> * '''[[1932]]''': L'americana [[Amelia Earhart]] convertir na primer muyer en realizar un vuelu tresatlánticu en solitario, al partir dende [[Harbour Grace]] (Canadá) y llegar a [[Londonderry]] (Reinu Xuníu). El vuelu tuvo una duración de 15 hores y 18 minutos.<ref name="amelia">{{Cita web |url = http://www.ameliaearhart.com/about/biography.html |títulu = Biography of Amelia Earhart: Celebrating 100 years of flight |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |editorial = AmeliaEarhart.com |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080705131142/http://www.ameliaearhart.com/about/biography.html |fechaarchivu = 5 de xunetu de 2008 }}</ref> * '''[[1933]]''': ** Los españoles [[Mariano Barberán]], [[Joaquín Collar Serra]] y [[Modesto Madariaga]], realizaron la travesía del océanu Atlánticu, ente [[Sevilla]] ([[España]]) y [[Camagüey (Camagüey)|Camagüey]] ([[Cuba]]), a bordu d'un [[Breguet XIX GR]] llamáu ''[[Vuelu del Cuatro Viento|Cuatro Vientos]]'', siendo la mayor distancia percorrida hasta esi momentu sobre l'océanu.<ref name="4vientos">{{Cita web |url = http://www.aire.org/hala/raids/cvientos.htm |títulu = El Vuelu del Cuatro Vientos, Sevilla-Camagüey |fechaaccesu = 11 d'avientu de 2008 |editorial = Aire.org |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090218024138/http://aire.org/hala/raids/cvientos.htm |fechaarchivu = 18 de febreru de 2009 }}</ref> * '''[[1934]]''': ** El [[Letonia|letón]] [[Herberts Cukurs]], con un avión diseñao y construyío por él mesmu, partió de [[Riga]] (Letonia) escontra [[Banxul]] ([[Gambia]]) y vuelve, nun viaxe de más de 19&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Cukurs Gambia">{{Cita web |url= http://latvianaviation.com/Events/Y1934_05_25.html |títulu= Herbert Cukurs' flight to Gambia |fechaaccesu= 23 d'abril de 2009 |editorial= LatvianAviation.com |idioma= inglés }}</ref> * '''[[1935]]''': Amelia Earhart convertir na primer persona en volar ente [[América del Norte]] y [[Ḥawai]] nun solu vuelu.<ref name=amelia /><ref name="Ameliax">{{Cita web |url= http://www.ameliaearhart.com/about/achievements.html |títulu= Amelia Earhart - Achievements |fechaaccesu= 28 de xunu de 2009 |editorial= AmeliaEarhart.com |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20071222054902/http://www.ameliaearhart.com/about/achievements.html |fechaarchivu= 2007-12-22 }}</ref> * '''[[1936]]''': Herbert Cukurs, con un avión diseñao y construyío por él mesmu, partió de Riga (Letonia) escontra Tokiu (Xapón), y volvió, nun vuelu de 40&nbsp;045&nbsp;km.<ref name="Cukurs Tokyo">{{Cita web |url= http://latvianaviation.com/Events/CukTokyo.html |títulu= Herbert Cukurs' flight to Tokyo |fechaaccesu= 23 d'abril de 2009 |editorial= LatvianAviation.com |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110926225206/http://latvianaviation.com/Events/CukTokyo.html |fechaarchivu= 2011-09-26 }}</ref> * '''[[1937]]''': Amelia Earhart sumió nel océanu Pacíficu, nel so intentu de convertise na primer muyer que da la vuelta al mundu nun avión, xunto col so compañeru [[Fred Noonan]].<ref name="Earhart2">{{Cita web |url= http://www.ellensplace.net/sae_lflt.html |títulu= Amelia Earhart: l'últimu vuelu |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= EllenSpace.net }}</ref><ref name="Earhart3">{{Cita web |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/byrd_richard.htm |títulu= Amelia Earhart |fechaaccesu=28 de xunu de 2009 |editorial= BiografiasYVidas.com |fecha=2004 }}</ref> == 1939-1945: Segunda Guerra Mundial == [[Ficheru:P-51 Mustang edit1.jpg|thumb|230px|[[P-51 Mustang]] de fabricación d'Estaos Xuníos]] {{AP|Segunda Guerra Mundial}} Los años de la [[Segunda Guerra Mundial]] carauterizar por una drástica crecedera na producción d'aviones, y pol gran desenvolvimientu de la teunoloxía rellacionada cola aviación. Na siguiente tabla puede comprobase la crecedera esponencial na producción d'aviones nesti periodu:<ref>Aviones producíos polos [[Estaos Xuníos]]</ref> {| {{tablaguapa}} border="1" align="center" style="text-align:center;" ! Tipu d'avión ! Añu 1940 ! Añu 1941 ! Añu 1942 ! Añu 1943 ! Añu 1944 ! Añu 1945 ! Unidaes totales |----- | '''Bombarderos bien pesaos''' | 0 | 0 | 4 | 91 | 1147 | 2657 | '''3.899''' |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Bombarderos pesaos''' | 19 | 181 | 2241 | 8695 | 3681 | 27&nbsp;874 | '''42&nbsp;691''' |----- | '''Bombarderos medios''' | 24 | 326 | 2429 | 3989 | 3636 | 1432 | '''11&nbsp;836''' |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Bombarderos llixeros''' | 16 | 373 | 1153 | 2247 | 2276 | 1720 | '''7785''' |----- | '''Aviones de combate''' | 187 | 1727 | 5213 | 11&nbsp;766 | 18&nbsp;291 | 10&nbsp;591 | '''47&nbsp;775''' |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Aviones de reconocencia''' | 10 | 165 | 195 | 320 | 241 | 285 | '''1216''' |----- | '''Aviones de tresporte''' | 5 | 133 | 1264 | 5072 | 6430 | 3043 | '''15&nbsp;947''' |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Aviones d'entrenamientu''' | 948 | 5585 | 11&nbsp;004 | 11&nbsp;246 | 4861 | 825 | '''34&nbsp;469''' |----- | '''Aviones d'enllaz''' | 0 | 233 | 2945 | 2463 | 1608 | 2020 | '''9269''' |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Total añal''' | '''1209''' | '''8723''' | '''26&nbsp;448''' | '''45&nbsp;889''' | '''42&nbsp;171''' | '''50&nbsp;447''' | '''174&nbsp;887''' |} Mientres el conflictu desenvolviéronse los primeros [[bombarderu|bombarderos]] de llarga distancia, el primer [[avión de reaición]] d'usu práuticu y el primer [[caza]] con reactores. Al entamu de la guerra, los caces podíen algamar velocidaes máximes de 480&nbsp;km/h y volar a un altor de 9000&nbsp;metros. Al rematar la guerra, dempués de toles investigaciones y desarrollos realizaos por dambos bandos, los caces taben volando a 640&nbsp;km/h y munchos algamaben los 12&nbsp;000&nbsp;metros d'altor. [[Ficheru:Ohain USAF He 178 page60.jpg|thumb|250px|[[Heinkel He 178]], primer avión de reacción que realizó un vuelu controláu]] [[Ficheru:B-29 in flight.jpg|thumb|250px|[[Bombarderu]] d'[[Estaos Xuníos]] [[Boeing B-29 Superfortress]] en vuelu]] Los caces a reaición desenvueltos a lo llargo del conflictu podíen movese inda más rápidu, pero nun s'usaron hasta'l final de la guerra. El primer reactor funcional foi'l [[Alemaña|alemán]] [[Heinkel He 178]],<ref name="He-178">{{Cita web |url= http://www.eads.com/1024/es/eads/history/airhist/1930_1939/he178.html |títulu= Historia de l'aviación - Heinkel He 178 |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |autor= EADS |editorial= EADS.com |fecha= 21 de xunetu de 2008 }}</ref> que realizó'l so primer vuelu en [[1939]], poco primero de empezar la guerra. Años dempués, en [[1944]], el [[Messerschmitt Me 262]] convertir nel primer caza a reaición qu'operó na guerra,<ref name="Me-262-1" /><ref name="Me-262-2" /> y podía algamar una velocidá máxima de 900&nbsp;km/h. Un prototipu alemán, el [[Messerschmitt Me 163]] yera capaz d'algamar 970&nbsp;km/h en vuelos curtios, y sirvió de base pal Messerschmitt Me 163 Komet, el caza más rápidu de la guerra, que s'emplegó en delles misiones a la fin de la guerra, en [[1945]]. Los alemanes tamién crearon los primeres [[misil]]es balísticos de llarga distancia, el [[V-1]] y el [[V-2]]. Los bombarderos de la Segunda Guerra Mundial yeren capaces de cargar el doble de carga y percorrer el doble de distancia que los esistentes antes de la guerra. Los bombarderos de llarga distancia fueron los que causaron más impautu nel intre de la guerra, una y bones los caces a reaición empezaron a operar a la fin de la guerra, y la derrota alemana yera cuestión de tiempu. Los misiles V-1 yeren ineficientes y los V-2 nun fueron producíos en grandes cantidaes. El caza d'Estaos Xuníos [[North American P-51 Mustang]] resultó clave xunto a los bombarderos pesaos, yá que los sirvíen de proteición frente a los caces enemigos. Otros aviones famosos de la guerra fueron el caza británicu [[Supermarine Spitfire]], consideráu como "el salvador del Reinu Xuníu", el caza [[Xapón|xaponés]] [[Mitsubishi A6M Zero]] y el bombarderu d'Estaos Xuníos [[Boeing B-29 Superfortress]]. == 1945-1980 == === Turbohélices === [[Ficheru:G-arir.jpg|thumb|left|220px|[[Vickers Viscount]], primer avión comercial [[turbohéliz]] n'entrar en serviciu (añu [[1950]])]] Dempués del fin de la Segunda Guerra Mundial, l'aviación comercial pasó a desenvolvese de manera independiente a l'aviación militar. Les empreses fabricantes d'aviones pasaron a crear modelos especialmente diseñaos pal tresporte de pasaxeros y, mientres los primeros años dempués de la guerra, les llinies aérees usaron aviones militares modificaos pa usu civil, o versiones derivaes de los mesmos, ente los que cabría destacar el [[Boeing 377 Stratocruiser]], que derivaba del [[Boeing C-97 Stratofreighter]], y que se convirtió nel primer avión de dos pisos de la historia de l'aviación, yá que la so fuselaje denomináu "de doble burbuya" dexaba que na parte cimera allugara una cubierta con asientos, y na inferior llevara una pequeña sala [[VIP]] a la que s'aportaba por aciu una escalera de cascoxu, y qu'al empar foi'l mayor avión comercial hasta la llegada del [[Boeing 707]] en [[1958]].<ref name="B707">{{Cita web |url= http://airvoila.com/?p=123 |títulu= Boeing 707, Tou un Clasico… |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= AirVoila.com |fecha=13 de mayu de 2007 }}</ref> De les aeronaves comerciales que se desenvolvieron nesti periodu, destaquen los cuatrimotores [[Douglas DC-4]] y el [[Lockheed Constellation]], que fueron usaos pa vuelos locales de pasaxeros o de media distancia. Tamién realizaron rutes tresoceániques, pero pa éstes precisaben facer escales pa reabastecerse de combustible. Los vuelos tresoceánicos precisaben de motores más potentes, que yá esistíen en [[1945]] en forma de turbines a reaición, pero estos, nesi momentu inda consumíen demasiao combustible y con elles un avión solo podría percorrer pequeñes distancies. Pa resolver esti problema, anque fuera de manera temporal, desenvolviéronse motores [[turbohéliz]]s, que yeren propulsores capaces de xenerar más de trés mil [[Caballu de fuercia|caballo de fuercia]]. Estos motores empezaríen a ser emplegaos nos [[Vickers Viscount]], [[Lockheed L-188 Electra]] o [[Ilyushin Il-18]], aviones capaces de tresportar ente 75 y 110 pasaxeros ente les ciudaes de [[Nueva York]] y [[París]] ensin escales y a una [[velocidá de cruceru]] de más de 500{{esd}}[[km/h]]. === La era de los reactores === [[Ficheru:F-86F.jpg|thumb|220px|[[Caza (avión)|Caza]] a [[motor a reacción|reacción]] [[North American F-86 Sabre]] emplegáu na [[Guerra de Corea]]]] [[Ficheru:Comet 4.jpg|thumb|220px|[[De Havilland Comet]], primer [[avión de reacción]] pal tresporte de pasaxeros]] A finales de los [[Años 1940|años 40]], los inxenieros empezaron a desenvolver les turbines usaes nos caces a reaición producíos mientres la Segunda Guerra Mundial. Nun principiu, los [[Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]] queríen turbines a reaición pa producir bombarderos y caces cada vez meyores, y asina ameyorar inda más el so arsenal militar. Cuando empezó la [[guerra de Corea]] en [[1950]], tantu los Estaos Xuníos como la Xunión Soviética disponíen de caces a reaición, ente los que destacaben el norteamericanu [[North American F-86 Sabre]] y el soviéticu [[MiG-15]]. En cuanto al primer avión de reaición de calter comercial de la historia de l'aviación, foi'l [[De Havilland Comet]] de fabricación [[Reinu Xuníu|británica]].<ref name="Comet">{{Cita web |url= http://www.youtube.com/watch?v=xypEPhX_dzU |títulu= de Havilland Comet jet airliner |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= YouTube.com |formatu= videu |idioma=inglés }}</ref> El Comet empezó'l so usu como avión de pasaxeros en [[1952]], siendo capaz de volar a 850{{esd}}[[km/h]], y con una cabina presurizada y relativamente silenciosa. Esti avión empezó siendo un ésitu comercial, y munches llinies aérees fixeron pidíos. Pero dos accidentes asocedíos en [[1954]] en mediu del mar, fixeron que surdieren grandes duldes no relativo a la seguridá del avión. La causa principal de los accidentes foi debida a la fatiga del metal alredor del ventanu onde s'agospiaba la unidá de radiu, y de los ventanos que dambes yeren cuadraes, que terminaron per vencer poles arestes a la presurizacion de la cabina. D'ende que dende entós los ventanos de los aviones son ovalaes, pa estenar la enerxía alredor d'elles. La compañía [[De Havilland]] intentó salvar el so avión, que les sos ventes cayeren drásticamente, al traviés de dellos cambeos estructurales, pero un tercer accidente asocedíu en [[1956]] fizo que de nuevu les ventes cayeren, y a la fin la producción cesó en [[1964]]. La norteamericana [[Boeing]] llanzó'l [[Boeing 707]] en [[1958]],<ref name="B707" /> el cual convirtióse nel primer avión de pasaxeros a reaición que tuvo ésitu. Los inxenieros que desenvolvieron el modelu, dedicaron especial enfotu en que los errores que se cometieren nel De Havilland Comet nun se dieren nel 707. Los modelos a reaición [[Douglas DC-8]] y [[Convair 880]] fueron llanzaos dellos años dempués, anque l'ésitu comercial que dambos modelos tuvieron foi más modestu que'l qu'algamó'l 707, del que se producieron un total de 1010 unidaes, convirtiendo a la Boeing de magar, nel mayor fabricante d'aviones del mundu. Los modelos [[Boeing 727|727]], [[Boeing 737|737]] y [[Boeing 747|747]] son derivaos direutos del 707. El Boeing 737, que la so producción foi empecipiada en [[1964]] ye l'avión pa tresporte de pasaxeros más producíu y popular de la historia, con más de seis mil aviones producíos,<ref name="B737-1">{{Cita web |url = http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=1490 |títulu = Dato d'Interés sobre'l 737 |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |autor = [[Boeing]] |editorial = Boeing.es |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081216143803/http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=1490 |fechaarchivu = 16 d'avientu de 2008 }}</ref> y yá entráu'l [[sieglu XXI]], el modelu sigue en producción, gracies a toles meyores y variantes producíes.<ref name="B737-2">{{Cita web |url = http://www.boeing.es/Redirect.do?Keyword=737 |títulu = Boeing 737 Next Generation |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |autor = Boeing |editorial = Boeing.es |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081218092530/http://www.boeing.es/Redirect.do?Keyword=737 |fechaarchivu = 18 d'avientu de 2008 }}</ref> === Aviones de fuselaje anchu === [[Ficheru:Malaysia Airlines B747-4H6 (9M-MPN) landing at London Heathrow Airport in 2004 (1).jpg|thumb|left|200px|[[Boeing 747]], el primer [[avión]] provistu de [[fuselaje]] anchu]] [[Ficheru:Airbus-A300B4-605R-D-AIAW.jpg|thumb|left|200px|L'[[A300]], primer avión d'[[Airbus]]]] [[Ficheru:DC10-40 JapanAirLine JA8549(20010728KIX).jpg|thumb|left|200px|Trirreactor [[McDonnell Douglas DC-10]]]] Los aviones de fuselaje anchu son aviones comerciales que tienen tres files d'asientos dixebraes por dos pasiellos. Crear p'apurrir más comodidá a los pasaxeros, y facilitar la so movilidá y la de los tripulantes pol avión. El primer avión que tenía un fuselaje anchu foi'l [[Boeing 747]], moteyáu ''Jumbo'', capaz de tresportar a más de 500 pasaxeros nun únicu vuelu.<ref name="Jumbo">{{Cita web |url = http://www.geocities.com/paa_clippers/c1969_B747.htm |títulu = Boeing 747 |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |editorial = GeoCities.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080214045610/http://www.geocities.com/paa_clippers/c1969_B747.htm |fechaarchivu = 14 de febreru de 2008 }}</ref> Foi presentáu en [[1968]], y nesi momentu munchos pensaben que nun tendría ésitu comercial, polo que [[Boeing]] pasó por problemes económicos mientres el procesu de desenvolvimientu del avión.<ref name=Jumbo /> Sicasí, el ''Jumbo'' convertir en tou un llogru comercial, rompiendo toles mires, y pasando a sirvir rutes con muncha densidá de pasaxeros. Dende'l so llanzamientu foi l'avión comercial más grande del mundu hasta l'apaición del [[Airbus A380]], yá nel [[sieglu XXI]]. Na [[Años 1970|década de 1970]], apaecieron los primeros trirreactores comerciales, el [[McDonnell Douglas DC-10]] y el [[Lockheed L-1011 TriStar]], capaces de realizar rutes intercontinentales, tamién la nacencia del [[F-14 Tomcat]] el 21 d'avientu d'esi añu y que tuvieron un gran ésitu nel so momentu. Años dempués, tamién se produciría un deriváu del DC-10, el [[McDonnell Douglas MD-11]]. El primer birreactor de fuselaje anchu foi l'[[Airbus A300]], un avión comercial de mediu algame, fabricáu pol consorciu [[Europa|européu]] [[Airbus]].<ref name="Airbus1">{{Cita web |url = http://www.airbus.com/en/aircraftfamilies/a300a310/index.html |títulu = Airbus A300/A310 Family, the widebody benchmark |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |autor = [[Airbus]] |editorial = Airbus.com |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080703162400/http://www.airbus.com/en/aircraftfamilies/a300a310/index.html |fechaarchivu = 3 de xunetu de 2008 }}</ref> La [[Estaos Xuníos|norteamericana]] [[Boeing]] contraatacó col [[Boeing 767]], similar al A300 pero que podía operar rutes más llargues, y col [[Boeing 757]] pa les rutes de mediu algame, pero que nun disponía de fuselaje anchu. El Boeing 767 revolucionó l'aviación comercial, yá que el so llargu algame, los sos baxos costos d'operaciones y la so capacidá de tresporte (podía tresportar más de 200 pasaxeros) dexaben vuelos regulares usando'l menor númberu d'aviones posible en rutes tresatlántiques y en rutes enantes impracticables por cuenta de los altos costos operacionales y al baxu númberu de pasaxeros. Gracies a esti avión, popularizáronse viaxar tresatlánticos, y a finales de los [[Años 1980|años 80]] y principios de los [[Años 1990|años 90]], había más Boeing 767 cruciando'l [[océanu Atlánticu]] diariamente, que tolos demás aviones comerciales sumaos qu'operaben eses rutes, y mientres los primeros años del [[sieglu XXI]], sigue siendo l'avión que más vegaes ye usáu pa cruciar l'Atlánticu diariamente, a pesar de la creciente competencia d'aviones más modernos y recién. === Vuelos supersónicos === [[Ficheru:Chuck_Yeager.jpg|thumb|180px|[[Charles Yeager]], primer home en devasar la [[velocidá del soníu]] xunto al [[Bell X-1]] ''Glamorous Glennis''.]] [[Ficheru:X-15 in flight.jpg|thumb|180px|[[North American X-15]] en vuelu]] Dempués del fin de la Segunda Guerra Mundial, la teunoloxía necesaria pa la realización de vuelos supersónicos controlaos inda nun taba disponible. Amás d'eso, los aviones entá nun yeren lo suficientemente resistentes pa soportar les fuertes [[Onda de choque|ondes de choque]] xeneraes poles [[Velocidá supersónica|velocidaes supersóniques]]. Al nivel del mar, la [[velocidá del soníu]] ye d'aproximadamente 1225&nbsp;km/h, pero a 15&nbsp;000&nbsp;metros d'altor, esta ye d'apenes 1050&nbsp;km/h. Ello ye que dellos aviadores na Segunda Guerra Mundial, llograron pasar la barrera del soníu, pero con resultaos catastrófiques: les fuertes ondes de choque xeneraes pola velocidá, destruyíen los aviones, que nun fueren proyeutaos p'algamar eses velocidaes. Llegáu l'añu [[1947]], inxenieros d'Estaos Xuníos pasaron a trabayar en pequeños prototipos d'aviones ensin controlar. La mayor esmolición de los especialistes n'aviación yera qu'estos aviones aguantaren les ondes de choque que se crean a altes velocidaes. Les bonos resultaos llograes nestes pruebes llevaríen a la producción d'una serie d'aviones que denominaron [[Aviones X]] (''X-planes'' n'inglés). L'americanu [[Charles Yeager]] convertir na primer persona en devasar la velocidá del soníu, el [[4 d'ochobre]] de 1947, pilotando un [[Bell X-1]] bautizáu como ''Glamorous Glennis''. En [[1962]], l'[[avión cohete]] [[North American X-15]] convertir nel primer avión en llegar a la [[termosfera]], pilotáu pol americanu [[Robert White]]. Llogró permanecer a un altor de 95&nbsp;936&nbsp;metros mientres dieciséis segundos, percorriendo nesi periodu aproximadamente 80&nbsp; quilómetros. Esti foi'l primer vuelu d'un avión pel espaciu. Darréu, el X-15 llegaría a los 107&nbsp;960&nbsp;metros d'altitú, y tamién se convirtió nel primer avión [[velocidá hipersónica|hipersónico]] (5 vegaes la velocidá del soníu), rompiendo diversos récores de velocidá, y superando [[Númberu Mach|Mach]] 6 (seis veces la velocidá del soníu) en diversos vuelos.<ref name="X-15">{{Cita web |url= http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20000068530_2000075022.pdf |títulu= Hypersonics Before the Shuttle: A Concise History of the X-15 Research Airplane |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= Jenkins, Dennis R. |editorial= NASA publications |fecha=xunu de 2000 |formatu= PDF |idioma=inglés }}</ref> [[Ficheru:МАКС-2007-ЗВГ-002.jpg|thumb|left|180px|[[Tupolev Tu-144]] n'esposición]] [[Ficheru:Concorde.planview.arp.jpg|thumb|180px|[[Concorde]] desapegando]] Los primeros aviones supersónicos pa usu civil fueron creaos a finales de los [[Años 1960|años 60]]. El primer avión supersónicu comercial del mundu foi'l [[Xunión Soviética|soviéticu]] [[Tupolev Tu-144]], que realizó'l so primer vuelu'l [[31 d'avientu]] de [[1968]].<ref name="Tu-144">{{Cita web |url= http://members.tripod.com/tu144/espanol/historia.html |títulu= La hestoria del Tupolev Tu-144 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= Tripod.com }}</ref> El [[Concorde]], fabricáu por un consorciu [[Francia|francu]]-[[Reinu Xuníu|británicu]], fixo'l so primer vuelu dos meses dempués. El Tu-144 empezó los sos primeros vuelos de pasaxeros en [[1977]], pero por causa de problemes operacionales, dexó de ser utilizáu como avión pal tresporte de persones al añu siguiente. En cuanto al Concorde, realizó los sos primeros vuelos comerciales en [[1976]], sirviendo en rutes tresatlántiques. Dambes aeronaves fueron, hasta'l momentu, les úniques aeronaves supersóniques comerciales que se desenvolvieron. Nel 2004, suspendiéronse los sos vuelos comerciales quedando los Concorde como exemplares en museos d'aviación alredor del mundu. === De la Tierra al espaciu === {{AP|Carrera espacial}} Cola carrera espacial siendo ún de los puntos clave de la [[Guerra Fría]] ente [[Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]], el cielu dexó, lliteralmente, de ser la llende, siquier pa los vuelos controlaos. En [[1957]] el [[satélite artificial|satélite]] soviéticu [[Sputnik 1|Sputnik]] convertir nel primer satélite en orbitar la tierra,<ref name="Sputnik-1">{{Cita web |url= http://www.cosmopediaonline.com/sputnik.html |títulu= El Sputnik: el despegue de la carrera espacial |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |editorial= CosmopediaOnLine.com |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20181025202750/http://www.cosmopediaonline.com/sputnik.html |fechaarchivu= 2018-10-25 }}</ref><ref name="Sputnik-2">{{Cita web |url= http://www.lavanguardia.es/lv24h/20071003/53398814860.html |títulu= Sputnik, la bola que camudó'l mundu |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |autor= Axencia EFE |periódicu= La Vanguardia |formatu= 3-10-2007 }}</ref> y en [[1961]], el [[cosmonauta]] soviéticu [[Yuri Gagarin]] convertir na primer persona en viaxar al espaciu,<ref name="Gagarin1">{{Cita web |url= http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/science/newsid_1272000/1272337.stm |títulu= El día que l'home salió de la Tierra |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= BBC |editorial= BBCmundo.com |formatu= 12-4-2001 }}</ref> orbitando una vegada alredor del planeta, y permaneciendo ellí mientres 108 minutos.<ref name="Gagarin2">{{Cita web |url= http://www.voltairenet.org/article136360.html |títulu= 108 minutos del vuelu de Yuri Gagarin: antes y dempués |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= Ria Novosti |editorial= VoltaireNet.org |formatu= 6-3-2006 }}</ref> Los [[Estaos Xuníos]] reaccionaron meses más tarde llanzando al [[astronauta]] [[Alan Shepard]] al espaciu, y años dempués, llanzando la primer misión a la [[Lluna]] dientro del [[Programa Apollo]]. El [[20 de xunetu]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]], comandante de la misión [[Apollo 11]] convertir na primer persona en triar la lluna.<ref name="Armstrong">{{Cita web |url= http://www.gaceta.es/21-05-2009+buelga_armstrong_lluna_cumple_40_anos,noticia_1img,10,13,57691 |títulu= Sputnik, la bola que camudó'l mundu |fechaaccesu= 28 de mayu de 2009 |autor= Axencia EFE |editorial= Gaceta.es |formatu= 21-5-2009 }}</ref> == 1990-actualidá == [[Ficheru:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|thumb|200px|Los [[Atentaos del 11 de setiembre de 2001]] supunxeron un antes y un dempués nel mundu de l'aviación]] [[Ficheru:SIA Airbus A380, 9V-SKA, SIN 3 resized.jpg|thumb|200px|[[Airbus A380]], l'[[avión comercial]] más grande del mundu]] El [[12 de xunu]] de [[1994]] el [[Boeing 777]] realizó'l so primer vuelu,<ref name="B777">{{Cita web |url = http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=16902 |títulu = Cronología del Programa Boeing 777 |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |autor = Boeing |editorial = Boeing.es |fecha = 31 d'avientu de 2005 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081216135058/http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=16902 |fechaarchivu = 16 d'avientu de 2008 }}</ref> convirtiéndose nel primer avión diseñáu y entamáu dafechu con ordenadores, y na actualidá ye'l mayor avión birreactor del mundu. Xunto al cuatrirreactor [[Airbus A340]], son los aviones con mayor algame operacional del planeta, pudiendo percorrer más de 16&nbsp;000&nbsp;quilómetros nun únicu vuelu.<ref name="A340">{{Cita web |url= https://www.elmundo.es/papel/2004/06/30/mundo/1657318.html |títulu= Singapur-Nueva York: 18 hores ensin escales |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= Clark, Andrew |periódicu= El Mundo |fecha=31 d'avientu de 2005 }}</ref> Dende los [[años 1970]], los [[aeropuertu|aeropuertos]] y aviones comerciales pasaron a ser ún de los oxetivos preferíos d'ataques terroristes. El peor d'estos ataques asocedió en [[2001]], cuando dos aviones d'[[American Airlines]] y dos d'[[United Airlines]] fueron utilizaos nos [[atentaos del 11 de setiembre]]. De resultes direuta d'esti acontecimientu, el númberu de viaxeros d'avión menguó na mayoría de llinies aérees, y munches d'elles enfrentáronse a grandes dificultaes financieres nos años siguientes.<ref name="11S">{{Cita web |url= http://www.borrull.org/s/noticia.php?id=8210&id2=3735 |títulu= Los atentaos provocaron 130&nbsp;000 despidos nes compañíes aérees |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= |fecha=4 de setiembre de 2002 }}</ref> Los efeutos del ataque, anque embrivíos, inda persisten en delles compañíes. El resultáu de l'amenaza terrorista ye la medría de midíes de seguridá que se tomen nos aeropuertos dende entós. Dende l'entamu del sieglu XXI, l'aviación subsónica pretende sustituyir al pilotu por aeronaves controlaes a distancia o por ordenadores. N'abril de 2001, l'[[vehículu aereu non tripuláu|avión ensin tripular]] denomináu [[Northrop Grumman RQ-4 Global Hawk]] voló dende la [[Base de la Fuercia Aérea Edwards]] ([[California]], [[Estaos Xuníos]]) hasta [[Australia]], ensin escales y ensin reabastecerse de combustible, tardando 23 hores y 23 minutos, siendo'l vuelu más llargu realizáu por un avión non tripuláu.<ref name="GlobalHawk1">{{Cita web |url= http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2001/04/24/528711.shtml |títulu= Un avión espía bate'l récor de vuelu ensin pilotu cruciando l'océanu Pacíficu |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= LaVozDeGalicia.es |fecha=24 d'abril de 2001 }}</ref><ref name="GlobalHawk2">{{Cita web |url= http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/science/newsid_1294000/1294681.stm |títulu= Avión-robot espía crucia'l Pacíficu |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= BBC |editorial= BBCmundo.com |fecha=24 d'abril de 2001 }}</ref> Unu de los [[Concorde]] d'[[Air France]] sufrió un accidente'l [[25 de xunetu]] de [[2000]],<ref name="Concorde1">{{Cita web |url= https://www.bbc.co.uk/spanish/news/news000726concorde3.shtml |títulu= Concorde: l'epílogu d'una traxedia |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= BBC |editorial= BBCmundo.com |fecha=26 de xunetu de 2000 }}</ref> cuando una [[turbina]] del avión empezó a amburar, faciendo que s'estrellara en [[Gonesse]] ([[Francia]]) pocu dempués de desapegar. Hasta entós, el Concorde yera consideráu l'avión comercial más seguru del mundu. Pasó por un procesu de modernización hasta'l [[2003]], pero por causa del baxu númberu de pasaxeros y de los altos costos operacionales, tolos aparatos dexaron de volar en [[2003]], cuando [[British Airways]] retiró'l postreru en serviciu,<ref name="Concorde2">{{Cita web |url= http://www.lavanguardia.es/premium/publica/publica?COMPID=51262783052&ID_PAGINA=22088&ID_FORMATO=9&PARTICION=91&SUBORDRE=3 |títulu= El Concorde entama'l so últimu vuelu |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |autor= axencia EFE |periódicu= La Vanguardia |fecha= 23 d'ochobre de 2003 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090822170325/http://www.lavanguardia.es/premium/publica/publica?COMPID=51262783052&ID_PAGINA=22088&ID_FORMATO=9&PARTICION=91&SUBORDRE=3 |fechaarchivu= 2009-08-22 }}</ref> y dende entós nengún avión supersónicu realiza vuelos comerciales. El [[27 d'abril]] de [[2005]], l'[[Airbus A380]] voló per primer vegada,<ref name="A380-1">{{Cita web |url= http://es.wikinews.org/wiki/El_avi%C3%B3n_de_pasaxeros_m%C3%A1s_grande_del mundu_realiza_primer_vuelo |títulu= L'avión de pasaxeros más grande del mundu realiza primer vuelu |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2008 |editorial= [[Wikinoticies]] |fecha= 2 de mayu de 2005 }}</ref> y el [[25 d'ochobre]] de [[2007]], cola realización del so primer vuelu comercial ente [[Singapur]] y [[Sydney]], convertir nel mayor avión comercial de pasaxeros del mundu,<ref name="A380-2">{{Cita web |url= http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/business/newsid_7061000/7061539.stm |títulu= L'A380 completa'l so vuelu inaugural |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= BBC |editorial= BBCmundo.com |fecha=25 d'ochobre de 2007 }}</ref> superando al [[Boeing 747]], qu'ostentara esi récor desque realizó'l so primer vuelu en [[1969]].<ref name="B747">{{Cita web |url = http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=9862 |títulu = Cronología del Programa Boeing 747 |fechaaccesu = 4 de xunetu de 2008 |autor = Boeing |editorial = Boeing.es |fecha = 14 de payares de 2005 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081216143154/http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=9862 |fechaarchivu = 16 d'avientu de 2008 }}</ref> Pero aun así, l'A380 ye superáu en tamañu pol [[Antonov An-225]], que realizó'l so primer vuelu'l [[21 d'avientu]] de [[1988]],<ref name="Antonov An-225">{{Cita web |url= https://www.elmundo.es/2001/04/17/sociedad/982825.html |títulu= Primer vuelu del avión más grande del mundu, el Antonov AN-225 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= Carlos Toro |editorial= ElMundo.es |fecha=17 d'abril de 2001 }}</ref> y dende entós ye'l mayor avión de la historia. El [[15 d'avientu]] de [[2009]], dempués de dos años de retrasu, el [[Boeing 787]] realiza'l so primer vuelu nes instalaciones que la compañía tien nel [[aeropuertu de Paine Field]] ([[Everett (Washington)|Everett]], [[Washington (estáu)|Washington]], Estaos Xuníos), convirtiéndose nel primer avión comercial fabricáu principalmente con [[material compuesto|materiales compuestos]].<ref name="Boeing 787">{{Cita web |url= https://www.europapress.es/economia/noticia-economia-empreses-dreamliner-787-boeing-desapiega-exito-instalaciones-paine-field-eeuu-20091215193318.html?rel |títulu= El 'Dreamliner' 787 de Boeing desapiega con ésitu dende les instalaciones de Paine Field (EEXX) |fechaaccesu=3 de febreru de 2010 |autor= [[Europa Press]] |editorial= EuropaPress.es |fecha=15 d'avientu de 2009 }}</ref> == El futuru == [[Ficheru:SpaceShipOne Final Flight Sept 2004 photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|left|230px|El ''[[SpaceShipOne]]'' en vuelu]] [[Ficheru:Helios in flight.jpg|thumb|left|230px|L'avión [[Enerxía solar fotovoltaica|solar]] ''Helios'', en plenu vuelu]] [[Ficheru:Solar Impulse SI2 pilote Bertrand Piccard Payerne November 2014.jpg|thumb|230px|L'avión solar tripuláu ''Solar Impulse'', preparáu pal despegue]] Dende l'empiezu de la [[Años 1990|década de 1990]], l'aviación comercial pasó a desenvolver teunoloxíes que nel futuru van convertir al avión nun aparatu cada vez más automatizado, amenorgando gradualmente la importancia del [[Pilotu d'aviación|piloto]] nes operaciones de l'aeronave, col enfotu de amenorgar los [[Accidente aereu|accidentes aéreos]] causaos por fallos humanos. Los fabricantes d'aviones comerciales siguen investigando posibles maneres d'ameyoralos, convirtiéndolos n'aparatos cada vez más seguros, eficientes y silenciosos. Coles mesmes, los pilotos, [[controlador aereu|controladores aéreos]] y mecánicos cada vez van tar meyor preparaos y les aeronaves van pasar unes revisiones más rigoroses col fin d'evitar accidentes por fallos humanos o mecánicos. El [[sistema de llanzamientu reutilizable]], tamién conocíu poles sos sigles n'inglés ''RLV'' (''Reusable Launch Vehicle'') ye un vehículu de llanzamientu que ye capaz de ser llanzáu al espaciu más d'una vegada, gracies a los sos [[Motor cohete|cohetes]] reutilizables, que xeneraríen l'emburrie suficiente p'algamar l'espaciu y una vegada ellí, orbitar alredor del planeta. Estes aeronaves van poder desapegar y aterrizar de la mesma manera que los aviones, en pistes d'aterrizaxe llargues. Anque inda nun tán disponibles, hai dellos modelos que s'atopen en fase de pruebes, como'l [[SpaceShipOne]], que se convirtió nel primer vehículu espacial tripuláu de capital priváu.<ref name="SpaceShipOpne">{{Cita web |url= http://www.laflecha.net/canales/ciencia/200406232/ |títulu= La fazaña del SpaceShipOne |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |autor= France Presse |editorial= LaFlecha.net |fecha=23 de xunu de 2004 |idioma=inglés }}</ref> Col tiempu podríen usase pa la realización de viaxes espaciales, de baxu costu y alta seguridá. Sicasí, por que puedan emplegase en múltiples ocasiones, ye necesariu que tengan una estructura más resistente pa soportar l'usu siguíu, lo qu'aumentaría'l pesu del aparatu, y dada la falta d'esperiencia con estos vehículos, entá se tienen que considerar los costos qu'implicaría la so realización. Tamién se tán investigando nueves fontes d'enerxía más llimpies, como'l [[etanol]], [[lletricidá]], o inclusive emplegando [[enerxía solar fotovoltaico]]. Con esta postrera, la [[NASA]] creó'l ''Helios'', un avión alimentáu gracies a la enerxía que-y apurre'l sol y los sos [[célula fotovoltaica|célules fotovoltaiques]] instalaes en tola so [[superficie alar]].<ref name="Helios1">{{Cita web |url= http://www.nasa.gov/centers/dryden/news/ResearchUpdate/Helios/index.html |títulu= Helio prototype |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |editorial= Nasa.gov |idioma=inglés }}</ref> El ''Helios'' batió'l récor d'altor nesi tipu d'aparatos,<ref name="Helios2">{{Cita web |url= https://www.elpais.com/articulo/sociedad/avion/solar/NASA/bati/record/mundial/altor/elpepisoc/20010815elpepisoc_6/Tes |títulu= Un avión solar de la NASA bate'l récor mundial d'altor |fechaaccesu=4 de xunetu de 2008 |periódicu= El País |fecha=15 d'agostu de 2001 }}</ref> y tamién ye capaz de caltenese mientres díes en vuelu, lo que fai que nun futuru, aviones similares puedan ser emplegaos como satélites más económicos. Otres iniciatives privaes, como l'avión ''[[Solar Impulse]]'' viniéronse desenvolviendo nos últimos años, agorando'l próximu despegue de l'aviación solar. A pesar de los crecientes problemes a los que s'enfrentó l'aviación polo xeneral, créese que'l [[sieglu XXI]] va ser un sieglu de meyores dientro del mundu de l'aviación. Aviones y cohetes van ufiertar capacidaes úniques en términos de velocidá y capacidá de pasaxeros y de carga que nun tienen de ser subestimados. Mientres les persones tengan necesidaes de tresporte d'un puntu a otru del planeta a gran velocidá, l'aviación siempre va ser necesaria. == Ver tamién == * [[Cronoloxía de l'aviación]] * [[Alberto Santos Dumont]] * [[Hermanos Wright]] * [[Archie League]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == ;N'idioma español * {{cita llibru |García Cruzado, autor=Marcos |títulu=Afayar: Los pioneros de l'aviación editorial=[[Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea]] |isbn=84-96456-00-5 |añu=2001}} * {{cita llibru |autor=Ezquerro Ezquerro, Felipe |títulu=La conquista aérea de los océanos editorial=[[Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea]] |isbn=84-95135-41-8 |añu=2002}} * {{cita llibru |autor=Simons, David y Thomas Withington |títulu=Historia de l'aviación - Dende los pioneros hasta la esploración del espaciu editorial=Parragon Books Ltd |isbn=978-1-4054-8951-5 |añu=2003}} * {{cita llibru |autor=Amo, Javier; Alberto Linés, Antonio Méndez, Carlos Salazar, Martín Cuesta, Rafael de Madariaga, Antonio Montero y Cecilio Xusta |títulu=100 Años volando |editorial=Cockpitstudio |isbn=84-95777-16-9 |añu=2006}} * {{cita llibru |autor=Corominas, Lluís |títulu=Mujeres en la historia de la aviación |editorial=Cockpitstudio |isbn=84-95777-21-5 |añu=2006}} ;N'idioma inglés * {{cita llibru |autor=Metcalf, Jonathan |títulu=Flight: 100 Years of Aviation |editorial=DK ADULT |isbn=0-7894-8910-4 |añu=2002}} * {{cita llibru |autor=Millbrooke, Anne Marie |títulu=Aviation History |url=https://archive.org/details/aviationhistory0000mill |editorial=Jeppesen Sanderson |isbn=0-88487-235-1 |añu=1999}} * {{cita llibru |autor=Thurston, David B. |títulu=The World's Most Significant and Magnificent Aircraft: Evolution of the Modern Airplane |url=https://archive.org/details/worldsmostsignif0000thur |editorial=SAE International |isbn=0-7680-0537-X |añu=2000}} * {{cita llibru |autor=Biddle, Wayne |títulu=Barons of the Sky: From Early Flight to Strategic Warfare: The Story of the American Aerospace Industry |editorial=The [[Johns Hopkins University Press]] |isbn=0-8018-6828-9 |añu=2002}} * {{cita llibru |autor=Anderson, John D. |títulu=The Airplane: A History of Its Technology |editorial=AIAA (American Institute of Aeronautics & Astronautics) |isbn=1-56347-525-1 |añu=2002}} * {{cita llibru |autor=Winchester, Jim |títulu=The Timeline of Aviation (World History Timeline) |url=https://archive.org/details/timelineofaviati0000jimw |editorial=Thunder Bay Press |isbn=1-59223-720-7 |añu=2007}} * {{cita llibru |autor=Hardling, John |títulu=Flying's Strangest Moments: Extraordinary But True Stories from Over 1100 years of Aviation History |url=https://archive.org/details/flyingsstrangest0000john |editorial=Anova Books |isbn=1-86105-934-5 |añu=2006}} ;N'idioma alemán * {{cita llibru |autor=Fecker, Andreas |títulu=Die Welt der Luftfahrt |editorial=Verlag GeraMond |isbn=3-7654-7221-2 |añu=2005}} * {{cita llibru |autor=Bölkow, Ludwig |títulu=Ein Jahrhundert Flugzeuge: Geschichte und Technik des Fliegens |editorial=VDI-Verlag |isbn=3-18-400816-9 |añu=1990}} * {{cita llibru |autor=Grant, R. G. |títulu=Fliegen: die Geschichte der Luftfahrt |editorial=Dorling Kindersley |isbn=3-8310-0474-9 |añu=2003}} * {{cita llibru |autor=Von Vegesack, Alexander & Jochen Eisenbrand |títulu=Airworld |editorial=Vitra |isbn=3-931936-48-1 |añu=2004}} * {{cita llibru |autor=Trischler, Helmuth & Kai-Uwe Schrogl |títulu=Ein Jahrhundert im Flug - Luft- und Raumfahrtforschung in Deutschland 1907-2007 |editorial=Frankfurt/New York, campus |isbn=978-3-593-38330-9 |añu=2007}} == Enllaces esternos == * {{link|http://www.eads.net/1024/es/eads/history/airhist/airhist.html|Historia de l'aviación na páxina web de EADS.}} * {{link|http://www.aire.org/|Portal aeronáuticu de l'asociación Aire.}} * {{link|http://www.flyingmachines.org/|Máquines voladores.}} (n'inglés) * {{link|http://www.idsia.ch/~juergen/planetruth.html|Cronoloxía de los principales eventos en vuelos controlaos.}} (n'inglés) * {{link|http://www.centennialofflight.gov/essay/Prehistory/PH-OV.htm|Prehistoria del vuelu.}} (n'inglés) * {{link|http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html|Los primeros vuelos de los hermanos Wright.}} (n'inglés) * {{link|http://www.aironline.com.br|Air Online - Web sobre aviación}} (en portugués) {{Tradubot|Historia de la aviación}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de l'aviación]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] hoakj84srbw8abpb6o4sr4nlgmu7avo 0 139547 4775599 4664799 2026-11-03T19:45:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775599 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ghead Grisha''' {{nym}} ye un [[árbitru de fútbol]] d'[[Exiptu]] que pertenez a la [[Confederación Africana de Fútbol|CAF]], adscritu al comité exipciu, arbitra partíos na [[Premier League d'Exiptu]].<ref>{{Cita web|url=http://worldreferee.com/referee/ghead_zaglol%20grisha|títulu=WorldReferee.com - referee - Ghead Zaglol Grisha - stats|fechaaccesu=30 de xineru de 2018|apellíu=www.worldreferee.com|nome=WorldReferee -|sitiuweb=worldreferee.com|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180615154316/http://worldreferee.com/referee/ghead_zaglol%20grisha|fechaarchivu=2018-06-15}}</ref> == Trayeutoria == Ye árbitru internacional [[FIFA]] dende l'añu 2008<ref>{{Cita web|url=https://www.fifa.com/development/education-and-technical/referees/association=egy/index.html|títulu=Education & Technical - Referees by Association - FIFA.com|fechaaccesu=30 de xineru de 2018|apellíu=FIFA.com|sitiuweb=FIFA.com|idioma=en-GB|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180131023746/https://www.fifa.com/development/education-and-technical/referees/association=egy/index.html|fechaarchivu=2018-01-31}}</ref>. Dirixó partíos de la fase de [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014]]<ref>{{Cita web|url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=258334/match=300175999/report.html|títulu=2014 FIFA World Cup Brazil™: Morocco-Côte d'Ivoire - Report - FIFA.com|fechaaccesu=30 de xineru de 2018|apellíu=FIFA.com|sitiuweb=FIFA.com|idioma=en-GB|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171231103243/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=258334/match=300175999/report.html|fechaarchivu=2017-12-31}}</ref>, tamién tuvo na [[Copa Africana de Naciones 2013]] y [[Copa Africana de Naciones 2015]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20180615154316/http://worldreferee.com/referee/ghead_zaglol%20grisha Ghead Grisha], Worldreferee.com {{NF|1976||Grisha, Ghead}} {{Tradubot|Ghead Grisha}} [[Categoría:Árbitros de fútbol internacionales]] [[Categoría:Árbitros de fútbol d'Exiptu]] [[Categoría:Árbitros na Copa Mundial de Fútbol de 2018]] [[Categoría:Persones d'El Cairu]] hd4smogv6hikxys0ktevrlb90r8q4l0 0 140589 4775608 4744285 2026-11-03T22:48:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775608 wikitext text/x-wiki {{desactualizáu|t=20250729075504}} {{ficha de software|asturianu={{non}}}} '''Google Street View''' ye una prestación de [[Google Maps]] y de [[Google Earth]] qu'apurre panorámiques a nivel de cai (360 graos de movimientu horizontal y 290 graos de movimientu vertical), dexando a los usuarios ver partes de les ciudaes escoyíes y les sos árees metropolitanes circundantes. Introducióse, de primeres, nos [[Estaos Xuníos]] el día [[25 de mayu]] de [[2007]]. Cuando se llanzó'l serviciu, namái cinco ciudaes d'Estaos Xuníos taben incluyíes. Dende entós espandióse a 31 países [[Europa|europeos]], 10 [[América Llatina|llatinoamericanos]], 17 [[Asia|asiáticos]], 5 [[África|africanos]] y [[L'Antártida]]. Puede salease al traviés d'estes imáxenes utilizando los cursores del tecláu o usando'l mure. Amás, en mayu de 2009 introducióse una novedá de navegación na aplicación, basada nos datos proporcionaos pola teunoloxía [[láser]], que dexa un navegación más rápidu a lo llargo del percorríu. Para tomar de fotografíes tener en cuenta'l clima, horariu y temperatura, d'esa manera llógrense fotografíes pareyes.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1625543-piden-que se frene-la-circulacion-de-los autos-de-google-street-view |títulu=Piden que se frene la circulación de los autos de Google nel país |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2013 }}</ref> Toles fotografíes son siempre modificaes antes de la so publicación final, difuminando cares y [[Matrícula (automóviles)|matrícules]], por cuenta de les polítiques de privacidá internes de los distintos países nos que'l serviciu ta presente. == Principios y desenvolvimientu per país == {{AP|Cronoloxía del Google Street View}} Google Street View foi introducíu'l [[25 de mayu]] del 2007 n'Estaos Xuníos. Les primeres imáxenes d'Europa publicaron el [[2 de xunetu]] de 2008 col percorríu del [[Tour de Francia]]. == Carauterístiques añadíes dende'l so entamu == -Dende avientu de 2007 utilícense imáxenes que correspuenden puramente a [[Google]]. Google, nun principiu, usó imáxenes de la compañía [[Immersive Media]] nos sos propios vehículos. -Dende'l [[2 de xunu]] de [[2008]] empecípiase l'aplicación de difuminación de cares y matrícules, necesaria nes fotografíes d'alta resolución utilizaes en delles ciudaes d'Estaos Xuníos y n'[[Europa]]. -El [[26 de payares]] de [[2008]] el botón de Street View y l'iconu de cámara fueron suprimíos en Google Maps. En cuenta de pulsiar nel botón ''Street View'' puede abasnar un moñecu mariellu (denomináu ''Pegman'') na esquina cimera izquierda de la pantalla. Abasnando'l moñecu sobre'l mapa, van apaecer les árees cubiertes por Street View con polilíneas de color azul. Una vegada sobre una d'eses polilíneas, namái hai que soltar al moñecu. -El [[9 de febreru]] de [[2010]] estrenar en [[Canadá]], por cuenta de les [[Xuegos Olímpicos de Vancouver 2010|Olimpiaes d'Iviernu]], el percorríu de les pistes de nieve, fotografiaes con una [[moto de nieve]] coles cámares de Google Street View. -El día [[15 de xunu]] de [[2010]] añader na seición Street View, la posibilidá de ver fotografíes de [[Panoramio]] alredor del mundu, cola posibilidá de ver semeyes y enllazales como si tuvieren tomaes dende les cámares de Google. <!--To edit chart, please go to "Template:GSVadditions" --> -A partir de la publicación de la versión 6 de [[Google Earth]], el métodu pa navegar en Street View pasa a ser idénticu al de [[Google Maps]], qu'implica abasnar el muñequito mariellu ([[Pegman]]) escontra'l llugar deseáu. == Países col serviciu de Google Street View == El serviciu de Google Street View anguaño ta presente nos siguientes países: {| {{tablaguapa}} |- !País !Fecha d'adhesión |- |{{bandera|Åland}} [[Åland]] |[[1 d'ochobre]] de [[2010]] |- |{{bandera|Albania}} [[Albania]] |[[10 de payares]] de [[2016]] |- |{{bandera|Alemaña}} [[Alemaña]] |[[2 de payares]] de [[2010]] |- |{{bandera|Andorra}} [[Andorra]] |[[25 de setiembre]] de [[2012]] |- |{{bandera|Anguila}} [[Anguila (dependencia)|Anguila]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Arabia Saudita}} [[Arabia Saudita]] |[[17 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Arxentina}} [[Arxentina]] |[[25 de setiembre]] de [[2014]] |- |{{bandera|Armenia}} [[Armenia]] |[[18 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Aruba}} [[Aruba]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Antártida}} [[L'Antártida]] |[[30 de setiembre]] de [[2010]] |- |{{bandera|Australia}} [[Australia]] |[[4 d'agostu]] de [[2008]] |- |{{bandera|Austria}} [[Austria]] |[[3 d'abril]] de [[2012]] |- |{{bandera|Azerbaixán}} [[Azerbaixán]] |[[13 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Les Bahames}} [[Les Bahames]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Bangladex}} [[Bangladex]] |[[21 de xineru]] de [[2015]] |- |{{bandera|Brasil}} [[Brasil]] |[[30 de setiembre]] de [[2010]] |- |{{bandera|Bélxica}} [[Bélxica]] |[[22 de payares]] de [[2011]] |- |{{bandera|Belize}} [[Belize]] |[[2 de xunetu]] de [[2014]] |- |{{bandera|Les Bermudes}} [[Bermudes]] |[[14 de mayu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Bielorrusia}} [[Bielorrusia]] |[[14 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Bolivia}} [[Bolivia]] |[[12 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Bonaire}} [[Bonaire]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Botsuana}} [[Botsuana]] |[[27 de payares]] de [[2012]] |- |{{bandera|Bulgaria}} [[Bulgaria]] |[[6 de marzu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Bután}} [[Bután]] |[[23 d'ochobre]] de [[2014]]<ref>http://www.infobae.com/2014/10/23/1603811-google-alluma-al-misteriosu-butan-gracies-street-view {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.infobae.com/2014/10/23/1603811-google-alluma-al-misteriosu-butan-gracies-street-view |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- |{{bandera|Camboya}} [[Camboya]] |[[31 de marzu]] de [[2014]] |- |{{bandera|Canadá}} [[Canadá]] |[[7 d'ochobre]] de [[2008]] |- |{{bandera|Chile}} [[Chile]] |[[12 de xineru]] de [[2012]] |- |{{bandera|China}} [[China]] |[[1 d'agostu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Xipre}} [[Xipre]] |[[26 d'avientu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Colombia}} [[Colombia]] |[[3 de setiembre]] de [[2013]] |- |{{bandera|Corea del Sur}} [[Corea del Sur]] |[[24 de xineru]] de [[2012]] |- |{{bandera|Croacia}} [[Croacia]] |[[25 de setiembre]] de [[2012]] |- |{{bandera|Curaçao}} [[Curaçao]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Dinamarca}} [[Dinamarca]] |[[21 de xineru]] de [[2010]] |- |{{bandera|Ecuador}} [[Ecuador]] |[[12 de setiembre]] de [[2013]] |- |{{bandera|Exiptu}} [[Exiptu]]''***'' |[[9 de setiembre]] de [[2014]] |- |{{bandera|Escocia}} [[Escocia]] |[[18 de marzu]] de [[2009]] |- |{{bandera|Eslovaquia}} [[Eslovaquia]] |[[30 d'ochobre]] de [[2012]] |- |{{bandera|Eslovenia}} [[Eslovenia]] |[[29 de xineru]] de [[2014]] |- |{{bandera|España}} [[España]] |[[27 d'ochobre]] de [[2008]] |- |{{bandera|USA}} [[Estaos Xuníos]] |[[25 de mayu]] de [[2007]] |- |{{bandera|Estonia}} [[Estonia]] |[[14 de mayu]] de [[2012]] |- |{{bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} [[Emiratos Árabes Xuníos]] |[[3 d'ochobre]] de [[2014]] |- |{{bandera|Islles Malvines}} [[Islles Malvines]] |[[1 d'ochobre]] de [[2014]] |- |{{bandera|Finlandia}} [[Finlandia]] |[[9 de febreru]] de [[2010]] |- |{{bandera|Filipines}} [[Filipines]] |[[16 de setiembre]] de [[2015]] |- |{{bandera|Francia}} [[Francia]] |[[2 de xunetu]] de [[2008]] |- |{{bandera|Gales}} [[Gales]] |[[18 de marzu]] de [[2009]] |- |{{bandera|Xibraltar}} [[Xibraltar]] |[[14 d'avientu]] de [[2012]] |- |{{bandera|Grecia}} [[Grecia]] |[[3 d'abril]] de [[2012]] |- |{{bandera|Groenlandia}} [[Groenlandia]] |[[18 de febreru]] de [[2015]] |- |{{bandera|Guadalupe}} [[Guadalupe (Francia)|Guadalupe]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Guam}} [[Guam]] |[[1 de setiembre]] de [[2014]] |- |{{bandera|Guatemala}} [[Guatemala]] |[[25 d'abril]] de [[2017]] |- |{{bandera|Holanda}} [[Holanda]] |[[18 de marzu]] de [[2009]] |- |{{bandera|Ḥong Kong}} [[Ḥong Kong]] |[[11 de marzu]] de [[2010]] |- |{{bandera|Hungría}} [[Hungría]] |[[22 d'abril]] de [[2013]] |- |{{bandera|India}} [[India]] |[[3 d'abril]] de [[2012]] |- |{{bandera|Indonesia}} [[Indonesia]] |[[21 d'agostu]] de [[2014]] |- |{{bandera|Iraq}} [[Iraq]]'''*''' |[[16 d'agostu]] de [[2011]] |- |{{bandera|República d'Irlanda}} [[Irlanda]] |[[30 de setiembre]] de [[2010]] |- |{{bandera|Irlanda del Norte}} [[Irlanda del Norte]] |[[18 de marzu]] de [[2009]] |- |{{bandera|Islandia}} [[Islandia]] |[[10 d'ochobre]] de [[2013]] |- |{{bandera|Islla de Man}} [[Islla de Man]] |[[1 de xunu]] de [[2011]] |- |{{bandera|Islles Salomón}} [[Islles Salomón]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Islles Cook}} [[Islles Cook]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Islles Xeorxa del Sur y Sandwich del Sur}} [[Islles Xeorxa del Sur y Sandwich del Sur]] |[[1 d'ochobre]] de [[2013]] |- |{{bandera|Islles Vírxenes Americanes}} [[Islles Vírxenes de los Estaos Xuníos]] |[[1 de setiembre]] de [[2016]] |- |{{bandera|Israel}} [[Israel]] |[[2 d'abril]] de [[2012]] |- |{{bandera|Italia}} [[Italia]] |[[29 d'ochobre]] de [[2008]] |- |{{bandera|Xapón}} [[Xapón]] |[[4 d'agostu]] de [[2008]] |- |{{bandera|Xerséi}} [[Xerséi]] |[[1 de xunu]] de [[2011]] |- |{{bandera|Xordania}} [[Xordania]] |[[22 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Kazakstán}} [[Kazakstán]] |[[18 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Kenia}} [[Kenia]] |[[15 de setiembre]] de [[2015]] |- |{{bandera|Kirguistán}} [[Kirguistán]] |[[5 de mayu]] de [[2016]] |- |{{bandera|Kosovu}} [[Kosovu]] |[[29 d'ochobre]] de [[2015]] |- |{{bandera|Laos}} [[Laos]] |[[14 de xunetu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Lesothu}} [[Lesothu]] |[[22 d'abril]] de [[2013]] |- |{{bandera|Letonia}} [[Letonia]] |[[14 de mayu]] de [[2012]] |- |{{bandera|Lituania}} [[Lituania]] |[[30 de xineru]] de [[2013]] |- |{{bandera|Macáu}} [[Macáu]] |[[11 de marzu]] de [[2010]] |- |{{bandera|Macedonia}} [[República de Macedonia|Macedonia]] |[[8 d'ochobre]] de [[2015]] |- |{{bandera|Madagascar}} [[Madagascar]] |[[6 de mayu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Maldives}} [[Maldives]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Malasia}} [[Malasia]] |[[27 d'agostu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Mali}} [[Mali]] |[[16 d'agostu]] de [[2016]] |- |{{bandera|Islles Marianes del Norte}} [[Islles Marianes del Norte]] |[[1 de setiembre]] de [[2014]] |- |{{bandera|Martinica}} [[Martinica]] |[[11 d'avientu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Marruecos}} [[Marruecos]] |[[28 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Méxicu}} [[Méxicu]] |1 de xunu de 2007 |- |{{bandera|Mónacu}} [[Mónacu]] |[[8 de xunetu]] de [[2011]] |- |{{bandera|Montenegru}} [[Montenegru]] |[[10 de payares]] de [[2016]] |- |{{bandera|Mongolia}} [[Mongolia]] |[[21 d'ochobre]] de [[2014]] |- |{{bandera|Namibia}} [[Namibia]] |[[17 d'avientu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Nepal}} [[Nepal]] |[[18 de marzu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Noruega}} [[Noruega]] |[[9 de febreru]] de [[2010]] |- |{{bandera|Nueva Zelanda}} [[Nueva Zelanda]] |[[1 d'avientu]] de [[2008]] |- |{{bandera|Perú}} [[Perú]] |[[14 d'agostu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Pitcairn}} [[Pitcairn]] |[[1 d'avientu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Polonia}} [[Polonia]] |[[21 de febreru]] de [[2012]] |- |{{bandera|Portugal}} [[Portugal]] |[[18 d'agostu]] de [[2009]] |- |{{bandera|Qatar}} [[Qatar]] |[[3 d'abril]] de [[2012]] |- |{{bandera|Puertu Ricu}} [[Puertu Ricu]] |[[13 d'avientu]] de [[2016]] |- |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Reinu Xuníu]] |[[18 de marzu]] de [[2009]] |- |{{bandera|República Checa}} [[República Checa]] |[[7 d'ochobre]] de [[2009]] |- |{{bandera|Reunión}} [[Reunión (Francia)|Reunión]] |[[25 de febreru]] de [[2016]] |- |{{bandera|Rumanía}} [[Rumanía]] |[[8 d'avientu]] de [[2010]] |- |{{bandera|Rusia}} [[Rusia]] |[[1 de febreru]] de [[2011]] |- |{{bandera|Samoa Americana}} [[Samoa Americana]] |[[14 de mayu]] de [[2015]] |- |{{bandera|San Marín}} [[San Marín]] |[[1 de xunu]] de [[2012]] |- |{{bandera|San Vicente y Les Granadines}} [[San Vicente y Les Granadines]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Serbia}} [[Serbia]] |[[23 de xunetu]] de [[2014]] |- |{{bandera|Singapur}} [[Singapur]] |[[2 d'avientu]] de [[2009]] |- |{{bandera|Sri Lanka}} [[Sri Lanka]] |[[21 de marzu]] de [[2016]] |- |{{bandera|Sudáfrica}} [[Sudáfrica]] |[[7 de xunu]] de [[2010]] |- |{{bandera|Suecia}} [[Suecia]] |[[21 de xineru]] de [[2010]] |- |{{bandera|Suiza}} [[Suiza]] |[[18 d'agostu]] de [[2009]] |- |{{bandera|Suazilandia}} [[Suazilandia]] |[[25 de setiembre]] de [[2013]] |- |{{bandera|Tailandia}} [[Tailandia]] |[[21 de marzu]] de [[2012]] |- |{{bandera|Taiwán}} [[Taiwán]] |[[18 d'agostu]] de [[2009]] |- |{{bandera|Tanzania}} [[Tanzania]] |[[18 de marzu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Territoriu Británicu del Océanu Índicu}} [[Territoriu Británicu del Océanu Índicu]] |[[1 d'avientu]] de [[2013]] |- |{{bandera|Timor Oriental}} [[Timor Oriental]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Tunicia}} [[Tunicia]] |[[7 de setiembre]] de [[2016]] |- |{{bandera|Turques y Caicos}} [[Turques y Caicos]] |[[4 de xunu]] de [[2015]] |- |{{bandera|Turquía}} [[Turquía]] |[[16 de mayu]] de [[2014]] |- |{{bandera|Ucraína}} [[Ucraína]] |[[19 d'abril]] de [[2012]] |- |{{bandera|Uganda}} [[Uganda]] |[[8 d'ochobre]] de [[2015]] |- |{{bandera|Uruguái}} [[Uruguái]] |[[28 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Venezuela}} [[Venezuela]] |[[3 de setiembre]] de [[2013]] (Frontera con [[Colombia]]) |- |{{bandera|Vietnam}} [[Vietnam]] |[[18 de payares]] de [[2015]] |- |{{bandera|Zimbabue}} [[Zimbabue]] |[[1 d'avientu]] de [[2015]] |} '''*''' ''Namái disponible nel '''[[Muséu Nacional d'Iraq]]'''. '''***''' ''Solo disponible en [[Necrópolis de Giza]]'' == Teunoloxía == === Cámares === [[Ficheru:GoogleStreetViewCameraCloseup.JPG|thumb|right|125px|Cámara de la cuarta xeneración nel campus de Google.]] Google Street View amuesa [[fotografía|fotografíes]] tomaes dende les 9 cámares montaes sobre una flota d'automóviles y amuésense sobre les imáxenes de fondu primero tomaes dende satélite que componen los mapes de Google. Dende'l llanzamientu del serviciu, [[Google]] utilizó 4 tipos distintos de cámares montaes. Les primeres 3 xeneraciones de cámares tomaben imáxenes de baxa calidá, y fueron utilizaes solo en percorríos d'[[Australia]], [[Estaos Xuníos]], [[Nueva Zelanda]] y [[Xapón]], amás d'en la primer introducción n'[[Europa]], cubriendo'l percorríu del [[Tour de Francia]]. La cuarta xeneración de cámares correspuende a cámares con capacidá de tomar imáxenes n'[[alta definición]], siendo la so calidá enforma mayor a les que s'utilizaben antes, magar pierden calidá nes seiciones cimeres ya inferiores de les imáxenes. Con estes cámares fuéronse reemplazando, progresivamente, les imáxenes en baxa definición nos países mentaos con anterioridá. Estes cámares, al igual que les más actuales (quinta xeneración), consten tamién de sistemes de midida [[LIDAR]], que llogren datos de midida de distancies a 50 metros y 180° frontales, pa reconocencia de la redolada. Amás de los coches, los triciclos y motos de nieve utilicen dende la so puesta en serviciu namái cámares d'alta definición. === Triciclos === [[Ficheru:Google Street View trike April 2010 United Kingdom.jpg|thumb|right|200px|Triciclu, [[Google Trike]] aparcáu en Siam Park.]] {{AP|Google Trike}} Al igual que los coches, les bicicletes consten de los mesmos sistemes de fotografiáu en 360°, y toles semeyes que tomen son n'alta calidá. Dende'l segundu trimestre de [[2009]], [[Google]] utiliza triciclos pa recoyer imáxenes de zones inaccesibles pa vehículos, tales como grandes parques, campus universitarios y centros históricos de les ciudaes, que les sos cais son, na so mayor parte, piatonales. Estos triciclos atópense fotografiando gran parte d'[[Europa]] y [[América del Norte]] (y ciertos puntos d'[[Asia]] y [[América del Sur]]) dende'l [[2010]]. Amás del Google Trike, [[Google]] utilizó otros elementos pa fotografiar llugares, como ye'l casu de la [[moto de nieve]] pa les pistes d'esquí de los [[Xuegos Olímpicos de Canadá d'Iviernu 2010]], asina cómo trébedes pa prindar imáxenes en [[L'Antártida]] y nos museos acomuñaos a [[Google Art Project]]. == Perspectives del futuru == [[Ficheru:Availability_of_Street_View_in_USA.png|thumb|400px|right| Cobertoria de Google Street View nos [[Estaos Xuníos]]. Nél reparen los distintos niveles de cobertoria en cada estáu de la [[Estaos Xuníos|unión]], representando una cantidá menor o mayor por aciu colores claros y escuros respeutivamente. Destáquense los estaos de la mariña este y [[California]] por tener una mayor cobertoria.]] La meta especificada por Google ye la de conquistar la mayor parte del planeta, na midida de lo posible.<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20080917053222/http://www.webpronews.com/topnews/2008/02/13/twelve-new-cities-to-see-in-street-view Twelve New Cities To See In Street View | WebProNews<!-- Bot generated title -->]</ref> Nel futuru cercanu, entámase la inclusión de les principales ciudaes de los países d'[[Europa]] occidental, septentrional y central. Amás, la cobertoria estender a dellos estaos d'[[Asia]] oriental. La páxina oficial de Street View revela una llista de llocalizaciones que s'actualiza regularmente, especificando países y ciudaes nos que se ta circulando.<ref>[https://web.archive.org/web/20091010171038/https://maps.google.es/help/maps/streetview/where-is-street-view.html ¿ú Google Street View?]</ref> [[Ficheru:Google Street View car in Uruguay (cropped).jpg|left|200px|thumb|Una carroceta [[Chevrolet Captiva]] de Google Street View fotografiando un área del [[Prau (Montevideo)|Prau]] en [[Montevidéu]], [[Uruguái]].]] N'[[América Llatina]], [[Méxicu]] y [[Brasil]] fueron los primeros países con Street View, siguiéndolos [[Chile]], llugar onde'l serviciu entró en funcionamientu'l día 25 de setiembre de 2012, a estos países siguiólos [[Perú]],<ref name="Peru">Vehículos de Street view empecipiaron percorríu en Perú [http://googleamericalatinablog.blogspot.com/2012/12/vehiculos-de-street-view-empecipien.html</ref> onde empezaron a tomar les imáxenes n'avientu del 2012 y atópense disponibles dende'l [[14 d'agostu]] de [[2013]], depués [[Colombia]],<ref name="colombia">[http://www.eltiempo.com/tecnologia/actualidad/google-street-view-arrinca-en-colombia_11966302-4 Google Street View arrinca en Colombia]</ref> país onde s'empecipió esti proyeutu en xunu de 2012, entrando en serviciu'l [[3 de setiembre]] de [[2013]]. Anque s'empezar a tomar les imáxenes de les cais de les ciudaes de [[Colombia]] primero qu'en Perú, en Perú tuvieron disponibles más tempranu por cuenta de que la esposición en [[Colombia]] foi más detallada y fonda. A partir del 25 de setiembre de 2014 súmase [[Arxentina]], onde'l [[2 d'ochobre]] de [[2013]] empezar a tomar les imáxenes.<ref name=":0" /><ref name=Arxentina>[http://www.infobae.com/contenidos/475654-0-0-Los triciclos-Google-prepárense-llegar-les cais arxentines Los triciclos de Google preparar pa llegar a les cais arxentines] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=triciclos-Google-prepárense-llegar-les cais arxentines Los triciclos de Google preparar pa llegar a les cais arxentines |2=http://www.infobae.com/contenidos/475654-0-0-Los |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> En payares de 2015 sumáronse Bolivia, Ecuador y Uruguái. En 2016 apaecieron en Colombia los primeres [[:en:Street_View_Trusted|Google Street View Trusted Photographers]]. Son fotógrafos independientes, non emplegaos por Google, pero que cumplen los requisitos calidable pa formar parte de los equipos de Google Street View pa realizar visites virtuales Google de locales comerciales. L'aplicación Street View ta yá disponible en dispositivos móviles y portátiles [[Android]], y ye parte del programa [[Google Maps]], preinstalado en [[T-Mobile G1]]. El [[21 de payares]] de 2008, Street View añader ente les nueves funciones de los [[iPhone]] d'[[Apple]]. Los vehículos de Street View empezaron, nun principiu, a arrexuntar les sos primeres imáxenes por aciu cámares de baxa resolución, en collaboración con [[Immersive Media]]. Estes imáxenes en baxa resolución son mayoritaries nos Estaos Xuníos, y ocupen la totalidá d'Australia y Nueva Zelanda. Sicasí, les nueves cámares d'alta resolución (pertenecientes puramente a Google), que son les utilizaes dende'l principiu n'Europa, van ser usaes pa reescanear por completu los Estaos Xuníos, Xapón y Nueva Zelanda. Estes cámares tán forníes con teunoloxía láser [[Sick AG|SICK]]. Estos dispositivos usar pa xenerar datos tridimensionales de forma automática, a midida que príndense les fotografíes.<ref>[http://www.educatingsilicon.com/2008/04/18/google-street-view-soon-in-3d/ Google Street View - Soon in 3D? at Educating Silicon<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Ficheru:Google Street View coverage.svg|thumb|right|400px|{{Tabla de lleendes|lang=es |títulu=Cobertoria de Google Street view |#305ba3|Países y dependencies con cobertoria mayormente completa |#7e98ce|Países y dependencies con cobertoria parcial |#ff7f27|Países y dependencies con cobertoria total o parcial prevista (oficial) |#e9B96e|Países y dependencies con cobertoria total o parcial prevista (non oficial) |#4e9A06|Países y dependencies con imáxenes de museos parques o monumentos solamente |#e0e0e0|Países y dependencies ensin cobertoria actual o prevista }}]]. {| {{tablaguapa}} |- !Europa !Asia |- |{{bandera|Guérnesei}} [[Guérnesei]]<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-guernsey-10950697 Google Street View cars spotted in Guernsey and Alderney.]</ref> |{{bandera|India}} [[India]]<ref>[http://sushubh.net/3539-google-street-view-india Google Street View comes to India finally!]</ref><ref>[http://www.dnaindia.com/money/report_google-announces-launch-of-street-view-in-india_1548016 Google Street View goes to India]</ref> |- |{{bandera|Montenegru}} [[Montenegru]]<ref>{{Cita web |url=http://www.vijesti.me/vijesti/crna-gora-ce-biti-ukljucena-street-view-program-clanak-471088/ |títulu=Crna Gora ćy biti uključena o Street View program? |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160530031704/http://www.vijesti.me/vijesti/crna-gora-ce-biti-ukljucena-street-view-program-clanak-471088 |fechaarchivu=2016-05-30 }}</ref> | |} == Proyeutos paralelos == {{AP|Street view}} <!-- === Asia === * {{bandera|China}} '''[[City8.com]]''' * {{bandera|Ḥong Kong}} '''[[MapJack]]''' * {{bandera|Xapón}} '''[[Location View]]''', '''[[iicosmo]]''' === América del Norte === {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] * '''[[Street Slide]]''': Ye'l principal competidor de Google Street View ya inclúi percorríos virtualies de distintes ciudaes del país. * '''[[Earthmine]]''' * '''[[MapQuest]]''' * '''[[Eye2eye]]''' * '''[[Immersive Media]]''' === América del Sur === * {{bandera|Bolivia}} '''[[]''', '''[[Fotocalle]]''' * {{bandera|Arxentina}} '''[[Mapplo]]''', '''[[Fotocalle]]''' * {{bandera|Chile}} '''[[Xygo Street View]]''', '''[[Street Diving]]''' * {{bandera|Hondures}} '''[[Mapplo]]''', '''[[Fotocalle]]''' === Europa === * {{bandera|Alemaña}} '''[[Sightwalk]]''' * {{bandera|Bielorrusia}} '''[[Interfax]]''' * {{bandera|Dinamarca}} '''[[gade.dgs.dk]]''' * {{bandera|Francia}} '''[[Urbandive]]''' * {{bandera|Grecia}} '''[[kapou]]''' * {{bandera|Holanda}} '''[[CycloMedia]]''', '''[[winkelspotter]]''' * {{bandera|Letonia}} '''[[Karte 360]]''' * {{bandera|Polonia}} '''[[Zumi]]''' * {{bandera|Reinu Xuníu}} '''[[Seety]]''', '''[[Yell Maps]]''' * {{bandera|Rumanía}} '''[[NORC]]''', '''[[mappi.ru]]''' * {{bandera|Rusia}} '''[[Yandex]]''', '''[[Kartmania]]''', '''[[ru09]]''', '''[[cityscanner]]''', '''[[GdeEtotDom]]''' * {{bandera|Suecia}} '''[[MapJack|Hitta.se/MapJack]]''' * {{bandera|Suiza}} '''[[VideoStreetView]]''' --> == Derechos de privacidá == [[Ficheru:GoogleStreetViewCar.jpg|thumb|250px|Coche de Google Street View fotografiando una ciudá [[Alemaña|alemana]]. Nesti país aldericar dende distintos puntos de vista la llegalidá d'esti tipu de servicios.]] Un abogáu cuntó que ta aplicación a pesar de despintar les cares amuesa otres partes corporales qu'identifiquen a la persona como'l tatuaxe.<ref>{{cita publicación |url=http://www.theherald.co.uk/news/other/display.var.1444323.0.0.php |títulu=Google’s Street View site raises alarm over privacy |autor=MacDonald, Calum |editorial=The Herald |fecha=4 de xunu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090213053639/http://www.theherald.co.uk/news/other/display.var.1444323.0.0.php |fechaarchivu=13 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213053639/http://www.theherald.co.uk/news/other/display.var.1444323.0.0.php |archivedate=2009-02-13 |fechaaccesu=2018-07-02 }}</ref> Google caltién que toles imáxenes llograr d'una propiedá pública (la cai). Antes de llanzase esti serviciu, Google esanició les imáxenes que representaren violencia doméstica, y dexa a los usuarios pidir la eliminación de les fotografíes qu'amuesen actos o situaciones ensin desear o indebíes.<ref>{{cita publicación |url=http://www.usatoday.com/tech/news/internetprivacy/2007-06-01-google-maps-privacy_N.htm |títulu=Google's street-level maps raising privacy concerns |autor=Mills, Elinor |editorial=USA Today |fecha=3 de xunu de 2007}}</ref> N'[[Europa]], la introducción del serviciu Street View en ciertos países podría nun ser llegal. Como les lleis ente países varien, munchos nun dexen la revelación d'imáxenes inconsentidas de persones o zones pa la so exhibición pública.<ref>[http://www.out-law.com/page-8116 Google's Street View could be unlawful in Europe | OUT-LAW.COM<!-- Bot generated title -->]</ref> Ún de los remedios que Google aplicó ye la difuminación de cares y matrícules de vehículos. 2008<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131204172237/http://news.cnet.com/8301-10784_3-9943140-7.html |fechaarchivu=2013-12-04 |url=http://news.cnet.com/8301-10784_3-9943140-7.html |títulu=Google begins blurring faces in Street View}}</ref> Sicasí, esta aplicación entá nun ye perfeuta, y en munches ocasiones apaecen delles matrícules y delles cares revelaes. Coles mesmes, el programa confunde dellos elementos de la fotografía (ceres, buzones, cartelos de direición…) con cares y matrícules, polo que tamién son difuminados. == API Street View == Anguaño, Google Street View, tien un [[API]] gratuitu nel que pueden inxertase visiones de [[html]] y [[actionscript]] nuna páxina web personal o d'otra empresa, cola resultáu de poder ver el Street View con unes dimensiones personalizaes y col contestu deseáu per cada usuariu.<ref>https://developers.google.com/maps/documentation/streetview/ | Api de Google Street View</ref> == Ver tamién == * [[Google Maps]] * [[Google Earth]] * [[Google Trike]] * [[Cronoloxía del Google Street View]] * [[Google Street View en Llatinoamérica]] * [[Pegman]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [https://sites.google.com/site/streetviewspain/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200124204157/https://sites.google.com/site/streetviewspain/ |date=2020-01-24 }} Street View España] * [http://www.google-street-view.com Google Street View World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709034614/http://google-street-view.com/ |date=2018-07-09 }} Estrañes vistes de Street View * [https://maps.google.com/help/maps/streetview/ Guía y usu de Street View] * [http://www.gearthhacks.com/streetview/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616153840/http://www.gearthhacks.com/streetview/ |date=2018-06-16 }} Escoyeta d'imáxenes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616153840/http://www.gearthhacks.com/streetview/ |date=2018-06-16 }} * [http://www.mundivideo.com/vistacalle.php Ciudaes de tol Mundu a Vista de Cai] {{commonscat}} {{Tradubot|Google Street View}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Google]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 9a46riix2wy4euqssm2k6rv85rcmogc 0 140990 4775641 4773427 2026-11-04T05:05:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 22 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775641 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Heath Andrew Ledger''' {{nym}} foi un [[Actuación|actor]] [[australia|australianu]] de [[cine]] y [[televisión]]. Dempués de realizar papeles menores en películes y en programes de televisión mientres la [[década de 1990]], Ledger camudar a los [[Estaos Xuníos]] en 1998 pa siguir cola so carrera. Los sos trabayos más notables realizar nes películes ''[[10 Things I Hate About You]]'' (1999), ''[[El patriota (película de 2000)|El patriota]]'' (2000), ''[[Monster's Ball]]'' (2001), ''[[A Knight's Tale]]'' (2001), ''[[Brokeback Mountain]]'' (2005) y ''[[The Dark Knight]]'' (2008).<ref name=GMAtimeline>{{cita publicación|títulu=Timeline of Heath Ledger's Career|autor=[[Associated Press|AP]]|url=http://www.gmanews.tv/story/77646/Timeline-of-Heath-Ledgers-career|edición=[[GMA Network]]|5=|fecha=23 de xineru de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081217133445/http://www.gmanews.tv/story/77646/Timeline-of-Heath-Ledgers-career|fechaarchivu=17 d'avientu de 2008}}</ref><ref name=Hellofilmography>{{cita web |url=http://www.hellomagazine.com/profiles/heathledger/?view=jobs |títulu=Filmography - Heath Ledger|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|edición=Hello! Ltd}}</ref> Amás de desempeñase como actor, produció y dirixó [[videu musical|videos musicales]], y aspiró a ser [[direutor de cine]].<ref name=Dawtrey>{{cita publicación |autor=Adam Dawtrey |títulu=&#39;Parnassus' Team Cares Dilemma |url=http://www.variety.com/article/VR1117979492.html?categoryid=13&cs=1 |edición=''Variety.com'' ([[Reed Elsevier]]) |fecha=23 de xineru de 2008 |fechaaccesu=23 de xineru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100104230214/http://www.variety.com/article/VR1117979492.html?categoryid=13&cs=1 |archivedate=2010-01-04}}</ref> Pola so interpretación como Ennis Del Mar en ''Brokeback Mountain'', dirixida por [[Ang Lee]], Ledger ganó'l premiu [[New York Film Critics Circle Awards|New York Film Critics Circle]] al meyor actor en 2005 y el premiu na mesma categoría del [[Institutu de Cine Australianu]] en 2006; tuvo tamién nomáu pal [[Óscar al meyor actor|Óscar]] en 2005,<ref name=NYTBarron /><ref name=Timesobit /><ref name=GMAtimeline /> según pal [[Premios BAFTA|BAFTA]] de 2006. Póstumamente, compartió'l «[[Premios Independent Spirit|Premiu Independent Spirit]] Robert Altman» en 2007 col restu del repartu, el direutor y l'encargáu de les audiciones de la película ''[[I'm Not There]]'', inspirada na vida y los cantares del compositor y cantante d'Estaos Xuníos [[Bob Dylan]]. Na película, Ledger interpretó a un actor ficticiu llamáu Robbie Clark, ún de los seis personaxes que representen distintos aspeutos de Dylan.<ref name=Haynes /><ref name=ETOnline>{{cita publicación|títulu=Heath Ledger Honored at Independent Spirit Awards|url=http://www.etonline.com/news/2008/02/58948/|edición=''etonline.com'' ([[CBS|CBS Studios Inc.]])|fecha=23 de febreru de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090725161943/http://www.etonline.com/news/2008/02/58948/|archivedate=2009-07-25}}</ref> Foi nomáu y llogró dellos premios pola so actuación como'l [[The Joker|Joker]] en ''The Dark Knight'', incluyendo un Óscar al [[Óscar al meyor actor de repartu|meyor actor de repartu]], un premiu «Best Actor International» en 2008 (convirtiéndose nel primer actor ganador d'esi premiu a títulu póstumu),<ref name="abc.net.au">{{cita web|títulu=Ledger Honoured at AFI Awards|url=https://www.abc.net.au/news/stories/2008/12/07/2439750.htm?section=entertainment|edición=abc.net.au ([[Australian Broadcasting Corporation]])|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091010021123/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/12/07/2439750.htm?section=entertainment|fechaarchivu=2009-10-10}}</ref><ref name=Silverman2>{{cita web|autor=Stephen M. Silverman|títulu=Movie News: Teary Family Gathers as Heath Ledger Wins Acting Prize|url=http://www.people.com/people/article/0,,20244849,00.html|edición=[[Time Inc.]] ([[Time Warner]])|fecha=8 d'avientu de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150921004155/http://www.people.com/people/article/0,,20244849,00.html|fechaarchivu=2015-09-21}}</ref> el Premiu dau pel Círculu de Críticos de Cine de Los Angeles de 2008,<ref name=PeopleLedger>{{cita publicación|url=http://www.people.com/people/article/0,,20245919,00.html|títulu=Golden Globes: Heath Ledger's Family 'So Proud' of Globe Nod|edición=[[Time Inc.]] ([[Time Warner]])|fecha=11 d'avientu de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008155901/https://people.com/people/article/0,,20245919,00.html|archivedate=2018-10-08}}</ref><ref name=Neumaier>{{cita publicación|autor=Joe Neumaier|títulu=Golden Globe Nominations Upset Oscar Hopes; Heath Ledger Wins Nod, 'Milk' Left Out |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2008/12/11/2008-12-11_golden_globe_nominations_upset_oscar_hop.html |edición=''nydailynews.com'' |fecha=11 d'avientu de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Marshall>{{cita publicación |autor=Rick Marshall |títulu=Golden Globes Deny 'The Dark Knight,' Heath Ledger Nominated |url=http://splashpage.mtv.com/2008/12/11/golden-globes-deny-the-dark-knight-heath-ledger-nominated/ |obra=[[MTV]] Splashpage |edición=''splashpage.mtv.com'' |fecha=11 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=24 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926084959/http://splashpage.mtv.com/2008/12/11/golden-globes-deny-the-dark-knight-heath-ledger-nominated/ |archivedate=2015-09-26 }}</ref> según el [[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]] de 2009 na categoría de meyor actor de repartu.<ref name=PeopleLedger /> Finó a los 28 años d'edá,<ref name=NYTBarron>{{cita publicación|autor=James Barron|títulu=Heath Ledger, Actor, Is Found Dead at 28|url=http://www.nytimes.com/2008/01/23/movies/23ledger.html|obra=[[The New York Times]]|edición=nytimes.com ([[The New York Times Company]])|fecha=23 de xineru de 2008 |fechaaccesu=24 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Timesobit>{{cita publicación|títulu=Heath Ledger: The Times Obituary|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3237974.ece|edición=''[[timesonline.co.uk]]'' ([[News International]])|fecha=23 de xineru de 2008|fechaaccesu=28 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524061030/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3237974.ece|archivedate=2010-05-24}}</ref> tres una [[sobredosis]] accidental de melecines recetados.<ref name=Chan>{{cita publicación |autor=Sewell Chan y James Barron |títulu=City Room: Heath Ledger's Death Is Ruled an Accident |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/02/06/heath-ledgers-death-is-ruled-an-accident/ |obra=[[The New York Times]]|edición=cityroom.blogs.nytimes.com ([[The New York Times Company]]) |fecha=6 de febreru de 2008 |fechaaccesu=24 de febreru de 2009}}</ref><ref name=CNNLedger>{{cita publicación|autor=[[CNN]]|títulu=Ledger's Death Caused by Accidental Overdose|url=http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/02/06/heath.ledger/index.html|edición=[[CNN|cnn.com]] ([[Time Warner]])|fecha=6 de febreru de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110062154/http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/02/06/heath.ledger/index.html|archivedate=2010-01-10}}</ref><ref name=APMSNBC>{{cita publicación|autor=[[Associated Press]]|títulu=Heath Ledger Died of Accidental Overdose: 28-Year-Old Actor Had Oxycodone, Anti-Anxiety, Sleep Aids in His System|url=http://www.msnbc.msn.com/id/23029566/|obra=[[msnbc.com|msnbc.msn.com]] (Entertainment)|edición=[[NBC Universal]]|fecha=6 de febreru de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209110521/http://www.msnbc.msn.com/id/23029566/|archivedate=2008-02-09}}</ref><ref name=Coyle>{{cita publicación|autor=Jake Coyle ([[Associated Press]])|url=http://www.msnbc.msn.com/id/28370672/|títulu=Ledger's Death Voted Top 2008 Entertainment Story|publicación=[[msnbc.com|msnbc.msn.com]]|edición=[[NBC Universal]]|fecha=23 de setiembre de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009}}</ref> Pocos meses antes del so fallecimientu, Ledger terminara cola filmación del so penúltimu papel, como'l Joker en ''The Dark Knight''.<ref name=Halbfinger2>{{cita publicación|autor=David M. Halbfinger|títulu=Batman's Burden: A Direutor Confronts Darkness and Death|url=http://www.nytimes.com/2008/03/09/movies/09halb.htm|edición=nytimes.com|fecha=9 de marzu de 2009|páxines=1, 16|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090417100232/http://www.nytimes.com/2008/03/09/movies/09halb.htm|fechaarchivu=17 d'abril de 2009}}</ref><ref name=RottenTomatoes>{{cita web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/the_dark_knight/|títulu=The Dark Knight Movie Reviews |edición=rottentomatoes.com, ([[IGN (sitiu web)|IGN Entertainment]], [[News Corporation]])|fechaaccesu=24 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Metacritic>{{cita web|url=http://www.metacritic.com/film/título/darkknight|títulu=The Dark Knight (2008): Reviews|edición=metacritic.com ([[CNET Networks]], [[CBS Corporation]])|fechaaccesu=24 de febreru de 2009}}</ref> Nel momentu de la so muerte, el 22 de xineru de 2008, completara pocu menos de la metá del so trabayu personificando a Tony na película de [[Terry Gilliam]] ''[[The Imaginarium of Doctor Parnassus]]''.<ref name=Halbfinger2 /><ref name=CNNBind>{{cita publicación|autor=[[CNN]]|títulu=Ledger's Death Puts Last Films in a Bind|url=https://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/01/24/ledger.films/index.html|publicación=[[CNN|CNN: SHOWBIZ/Movies]]|editorial=[[CNN|cnn.com]] ([[Time Warner]])|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Kilpatrick>{{cita publicación|autor=Christine Kilpatrick|títulu=Production Suspendéi on Heath Ledger's Latest Movie|url=http://www.people.com/people/article/0,,20173511,00.html|edición=People.com ([[Time Inc.]])|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080126235913/http://www.people.com/people/article/0,,20173511,00.html|archivedate=2008-01-26}}</ref><ref name=Halbfinger>{{cita publicación |autor=David M. Halbfinger |títulu=Actor's Death May Mean Film's End |url=http://www.nytimes.com/2008/01/25/movies/25parn.html |páxina=12 (Movies, Performing Arts/Weekend Desk)|fecha=25 de xineru de 2008 |fechaaccesu=24 de febreru de 2009}}</ref><ref name=VarietyGilliamLedger>{{cita publicación|títulu=Gilliam, Ledger Reteam for Film|url=http://www.variety.com/article/VR1117975156.html?categoryid=1236&cs=1|edición=Variety.com|fecha=31 d'ochobre de 2007|fechaaccesu=24 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090313090132/http://www.variety.com/article/VR1117975156.html?categoryid=1236&cs=1|archivedate=2009-03-13}}</ref><ref name=DailyMailReporter>{{cita web|autor=Daily Mail Reporter |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1080060/First-photos-tragic-Heath-Ledger-film.html|títulu=First Photos of Tragic Heath Ledger in His Last Film|edición=[[Daily Mail and General Trust]]|fecha=24 d'ochobre de 2008|fechaaccesu=24 de febreru de 2009}}</ref> == Familia y vida personal == [[Ficheru:Heath Ledger (Berlin Film Festival 2006) revised.jpg|thumb|left|Heath Ledger nuna conferencia de prensa, en 2006.]] Heath Ledger nació'l [[4 d'abril]] de [[1979]], en [[Perth (Australia)|Perth]], [[Australia Occidental]], fíu de Sally Ledger Bell, una maestra de [[idioma francés|francés]], y Kim Ledger, un automovilista ya inxenieru, que la so familia estableció y dirixó la compañía Ledger Engineering Foundry.<ref name=Wills>{{cita publicación|autor=Dominic Wills|títulu=Heath Ledger Biography|url=http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/heath_ledger_biog.html|añu=2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|publicación=[[Tiscali TV (UK)|tiscali.filme & tv]]|editorial=tiscali.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090228191508/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/heath_ledger_biog.html|fechaarchivu=28 de febreru de 2009}}</ref><ref name=filmref>{{cita web |url=http://www.filmreference.com/film/15/Heath-Ledger.html|títulu=Heath Ledger Biography (1979-) |añu=2007| publicación=Filmreference.com|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.museum.wa.gov.au/welcomewalls/search_viewlisting.asp?PID=504&PN=8&SearchKey=B&SearchType=2|títulu=Banks, Frederick & Annie|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|publicación=[[Western Australian Museum]] Official Website|editorial=museum.wa.gov.au|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080128095725/http://www.museum.wa.gov.au/welcomewalls/search_viewlisting.asp?PID=504&PN=8&SearchKey=B&SearchType=2|fechaarchivu=28 de xineru de 2008}}</ref> La fundación de caridá Sir Frank Ledger foi creada n'honor al so bisagüelu.<ref name=Wills /> Asistió a la Escuela Primaria Mary's Mount, en [[Gooseberry Hill]],<ref name=Ripper>{{cita publicación|títulu=Heath Ledger among WA's Finest Sons, Says Eric Ripper|2=|url=http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23096806-948,00.html|publicación=[[The Sunday Times]] (PerthNow)|editorial=news.com.au|fecha=23 de xineru de 2008|fechaaccesu=8 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070728091913/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23096806-948,00.html|fechaarchivu=28 de xunetu de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080124095415/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23096806-948,00.html|archivedate=2008-01-24}}</ref><ref>{{cita publicación|autor=Michael Bodey|títulu=Rocked by the System|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,23098145-15803,00.html|publicación=[[The Australian]]|editorial=theaustralian.news.com.au|páxina=13 (Features)|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=8 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218040145/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,23098145-15803,00.html|archivedate=2008-12-18}}</ref> y más tarde a la [[Guildford Grammar School]], onde, a los diez años d'edá, tuvo la so primer esperiencia como actor interpretando a [[Peter Pan]] nuna producción escolar.<ref name=Timesobit /><ref name=Wills /> Los sos padres dixebráronse esi mesmu añu y divorciáronse al añu siguiente.<ref name=Lipsky>{{cita publicación|autor=David Lipsky|títulu=Heath Ledger's Lonesome Trail|url=http://www.rollingstone.com/news/story/9448111/heath_ledgers_lonesome_trail|fecha=23 de marzu de 2006|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|publicación=[[Rolling Stone]]|editorial=rollingstone.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100403203114/http://www.rollingstone.com/news/story/9448111/heath_ledgers_lonesome_trail|archivedate=2010-04-03}}</ref> La hermana mayor de Ledger, Kate, actriz y más tarde publicista, con quien se llevaba perbién, afalar a convertise n'actor, y la so almiración por [[Gene Kelly]] inspirar a participar nun concursu pa realizar un númberu musical na so escuela.<ref name=Wills /><ref name="Sessums4" /><ref name=Sessums3>{{cita publicación|autor=[[Kevin Sessums]] |títulu=We're Having a Heath Wave |url=http://www.vanityfair.com/culture/features/2000/08/heath200008?currentPágina=3 |publicación=[[Vanity Fair (revista)|Vanity Fair]]|editorial=vanityfair.com ([[Condé Nast Publications]])|fecha=Agostu de 2000|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|páxines=3}}</ref><ref name=Kent>{{cita publicación |autor=Melissa Kent |títulu=Tears, Tributes Accompany Heath Ledger to His Final Rest |url=http://www.theage.com.au/articles/2008/02/09/1202234231953.html?from=top5|publicación=[[The Age]] | editorial=theage.com.au|fecha=9 de febreru de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref> Heath y Kate tamién teníen dos hermanes, Ashleigh Bell (nacida en 1989), la fía de la so madre col so segundu maríu y padrastru Roger Bell, y Olivia Ledger (nacida en 1997), la fía del so padre cola so segunda esposa y madrasca Emma Brown.<ref>{{cita publicación|url=http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800018553/bio|títulu=Heath Ledger Biography|publicación=[[Yahoo! Movies]]|fecha=23 de xineru de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081218111559/http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800018553/bio|fechaarchivu=18 d'avientu de 2008}}</ref> Heath Ledger foi un vidueñu xugador d'[[axedrez]] y ganó'l campeonatu infantil d'Australia Occidental a los diez años.<ref>{{cita publicación|títulu=Obituary of Heath Ledger Actor who thought deeply about his craft and won widespread praise for Brokeback Mountain| url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2008/01/23/wledger823.xml |editorial=[[The Daily Telegraph]]|páxina=25|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009.}}</ref><ref name=Pendreigh>{{cita publicación|autor=Brian Pendreigh|títulu=My friend Heath would never commit suicide |url=http://news.scotsman.com/uk/39My-friend-Heath-would-never.3715399.jp |publicación=[[The Scotsman|Scotland on Sunday]] |editorial=news.scotsman.com |fecha=24 de xineru de 2008 |fechaaccesu=25 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://news.scotsman.com/uk/39My-friend-Heath-would-never.3715399.jp|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> D'adultu, solía xugar con otros axedrecistes nel [[Washington Square Park]].<ref>{{cita publicación|autor=Christina Tapper and Natasha Stoyoff|títulu=Heath Ledger's Passion for Chess|url=http://www.people.com/people/article/0,,20173995,00.html|publicación=[[People]]|editorial=people.com|fecha=23 de xineru de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090204091145/http://www.people.com/people/article/0,,20173995,00.html|archivedate=2009-02-04}}</ref><ref>{{cita publicación|autor=Josh Horowitz|títulu=Heath Ledger Discusses Delving Into Dylan for 'I'm Not There': Channeling Sid Vicious for 'Dark Knight&#39;|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1574035/20071112/story.jhtml|publicación=[[MTV]] Movies|editorial=mtv.com|fecha=12 de payares de 2007|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202052442/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1574035/20071112/story.jhtml|archivedate=2009-02-02}}</ref> [[Allan Scott]] entamaba afaer al cine la novela ''[[The Queen's Gambit]]'', que'l so argumentu basar nel axedrez; fuera'l primer trabayu de Ledger como direutor, yá que tenía entamáu protagonizala y dirixila.<ref name=Dawtrey /><ref name=Cazzulino2>{{cita publicación|autor=Michelle Cazzulino|títulu=Heath Ledger's Gambit to Be a Direutor|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23446583-5006013,00.html|publicación=[[The Daily Telegraph]]|editorial=news.com.au|fecha=29 de marzu de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080403041324/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23446583-5006013,00.html|fechaarchivu=3 d'abril de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080403041324/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23446583-5006013,00.html|archivedate=2008-04-03}}</ref> Ente les sos rellaciones amoroses más importantes, atópense'l so novialgu cola actriz [[Heather Graham]], que duró dellos meses ente 2000 y 2001,<ref name=WENN1>{{cita publicación|autor=WENN (World Entertainment News Netobra)|títulu=Heather Graham and Heath Ledger Split |url=http://www.cinema.com/news/item/4296/heather-graham-and-heath-ledger-split.phtml|publicación=cinema.com|fecha=10 de xunu de 2001|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref> y la so rellación cola actriz [[Naomi Watts]], a la cual conoció mientres la filmación de ''[[Ned Kelly (película)|Ned Kelly]]'' y con quien convivió dende 2002 hasta 2004.<ref>{{cita publicación|autor=Gary Susman|títulu=Naomi Watts and Heath Ledger Split|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,491620,00.html|publicación=[[Entertainment Weekly]]|editorial=ew.com|fecha=1 d'ochobre de 2006|fechaaccesu=23 de xineru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218200149/http://www.ew.com/ew/article/0,,491620,00.html|archivedate=2008-12-18}}</ref><ref name=McShaneexcerpt>{{cita publicación|autor=John McShane|títulu=Loves of Heath Ledger's Life|url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23564492-5007191,00.html|publicación=news.com.au|fecha=20 d'abril de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009.|urlarchivu=https://archive.today/20121209042139/http://www.couriermail.com.au/news/sunday-mail/loves-of-heath-ledgers-life/story-y6frep2o-1111116105340|fechaarchivu=9 d'avientu de 2012}}</ref> Nel branu de 2004, conoció y empezó una rellación cola actriz [[Michelle Williams (actriz)|Michelle Williams]] mientres la producción de ''Brokeback Mountain'', y la so fía, Matilda Rose, nació'l 28 d'ochobre de 2005 en [[Nueva York]].<ref>{{cita publicación|autor=Kiki King, Eva Simpson, and Caroline Hedley|títulu=The Heath Is On|url=http://www.mirror.co.uk/archive/2006/03/08/the-heath-is-on-89520-16786391/|publicación=[[Daily Mirror|Daily Mirror (Londres)]] (3AM)|editorial=mirror.co.uk|páxina=16|fecha=3 de marzu de 2006|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080128160727/http://www.mirror.co.uk/archive/2006/03/08/the-heath-is-on-89520-16786391/|fechaarchivu=28 de xineru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080128160727/http://www.mirror.co.uk/archive/2006/03/08/the-heath-is-on-89520-16786391/|archivedate=2008-01-28}}</ref> Los padrinos de Matilda Rose son [[Jake Gyllenhaal]], el coprotagonista de Ledger en ''Brokeback Mountain'', y [[Busy Philipps]], la compañera d'repartu de Williams en ''[[Dawson's Creek]]''.<ref>{{cita publicación |títulu=Godfather Jake Gillenhaal's Silent Agony |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23105747-5001021,00.html |publicación=[[The Daily Telegraph (Australia)|The Daily Telegraph]] |editorial=news.com.au |fecha=25 de xineru de 2008 |fechaaccesu=5 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080127105444/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23105747-5001021,00.html |fechaarchivu=27 de xineru de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080127105444/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23105747-5001021,00.html |archivedate=2008-01-27 }}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=First Picture: Michelle Williams and Matilda Arrive in Brooklyn|url=http://www.usmagazine.com/michelle_williams_and_matilda_arrive_in_brooklyn|publicación=[[Us Weekly]]|editorial=Usmagazine.com|fecha=23 de xineru de 2008|fechaaccesu=5 de febreru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302091525/http://www.usmagazine.com/michelle_williams_and_matilda_arrive_in_brooklyn|archivedate=2009-03-02}}</ref> Los problemes colos periodistes n'Australia llevaron a Ledger a vender la so residencia en [[Bronte]], [[Nueva Gales del Sur]] y a camudase a los Estaos Xuníos, onde compartió un apartamentu con Williams, en [[Boerum Hill]], [[Brooklyn]], dende 2005 hasta 2007.<ref name=NYTBarron /><ref>{{cita publicación |autor=Sarah Grant |títulu=Soaking Left My Lad Heath in Tears |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,20281,19396781-5001026,00.html |editorial=[[The Daily Telegraph]] |páxina=9 |fecha=8 de xunu de 2006 |fechaaccesu=8 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080128172239/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,20281,19396781-5001026,00.html |fechaarchivu=28 de xineru de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080128172239/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,20281,19396781-5001026,00.html |archivedate=2008-01-28 }}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Ledger Hopes for $3m Profit on Beach House |url=http://www.theage.com.au/news/national/ledger-hopes-for-3m-profit-on-beach-house/2006/02/10/1139542406285.html|publicación=[[The Age]]|editorial=theage.com.au|fecha=11 de febreru de 2006|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref><ref>{{cita publicación|autor=Angela Saurine|títulu=Why the Rich Are Kings of the Castle|url=http://www.realestate.com.au/review/apr06/article4.html|publicación=[[The Daily Telegraph]]|editorial=realestate.com.au|páxina=19|fecha=15 d'abril de 2006|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081218233029/http://www.realestate.com.au/review/apr06/article4.html|fechaarchivu=18 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012122343/http://realestate.com.au/review/apr06/article4.html|archivedate=2007-10-12}}</ref><ref name=AWilliams>{{cita publicación |autor=Alex Williams|títulu=Brooklyn's Fragile Ecu-System|url=http://www.nytimes.com/2007/09/30/fashion/30brooklyn.html|publicación=[[The New York Times]]|editorial=nytimes.com|páxina=1|fecha=30 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=5 de febreru de 2008}}</ref> En setiembre de 2007, el padre de Williams, [[Larry Williams (comerciante)|Larry Williams]], confirmó-y al periódicu ''[[Daily Telegraph]]'' de [[Sydney]] que Ledger y Williams terminaren la so rellación.<ref>{{cita publicación|autor=WENN (World Entertainment News Netobra)|títulu=Williams' Father Confirms Ledger Split |url=http://www.hollywood.com/news/Williams_Father_Confirms_Ledger_Split/4753467 |publicación=Hollywood.com|fecha=4 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=23 de xineru de 2008}}</ref> Dempués de la so separación con Williams, a finales de 2007 y principios de 2008, los periódicos y otros medios de comunicación venceyaron románticamente a Ledger coles modelos [[Helena Christensen]] y [[Gemma Ward]] y cola antigua estrella infantil y [[actriz]] [[Mary-Kate Olsen]].<ref name=Supermodel>{{cita publicación |títulu=Supermodel's Last Call to Heath |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23100602-5001021,00.html |publicación=news.com.au |editorial=[[The Daily Telegraph]] |fecha=24 de xineru de 2008 |fechaaccesu=25 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080127120111/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23100602-5001021,00.html |fechaarchivu=27 de xineru de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080127120111/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23100602-5001021,00.html |archivedate=2008-01-27 }}</ref><ref name=Stansfield>{{cita publicación |autor=Robert Stansfield |títulu=Helena Christensen Was On Way to See Heath Ledger |url=http://www.dailyrecord.co.uk/news/uk-world-news/2008/01/24/helena-christensen-was-on-way-to-see-heath-ledger-86908-20296307/|publicación=[[Scottish Daily Record]] |editorial=dailyrecord.co.uk |páxina=6|fecha=24 de xineru de 2008 |fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref><ref name=SidConf>{{cita publicación|autor=Holly Byrnes, Sarah Grant, and Angela Saurine|títulu=Are Gemma Ward and Heath Ledger Dating?|url=http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,23001070-7485,00.html|publicación=[[The Daily Telegraph]]|editorial=news.com.au|páxina=31|fecha=3 de xineru de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|urlarchivu=https://archive.today/20121208130450/http://www.news.com.au/entertainment/movies/ward-and-ledger-dating/story-y6frfmvr-1111115237436|fechaarchivu=8 d'avientu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190305131742/https://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,23001070-7485,00.html|archivedate=2019-03-05}}</ref><ref name=FifeYeomans>{{cita publicación|autor=Janet Fife-Yeomans|títulu=Sorrow of Heath Ledger's Secret Love|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23105983-5001021,00.html|publicación=[[The Daily Telegraph]]|páxina=4|fecha=25 de xineru de 2008|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080127111314/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23105983-5001021,00.html|fechaarchivu=27 de xineru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080127111314/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23105983-5001021,00.html|archivedate=2008-01-27}}</ref> == Carrera artística == === Década de 1990 === N'aprobando los sos exámenes de graduación a los dieciséis años d'edá, Ledger abandonó la escuela pa dedicase a l'actuación.<ref name=Lipsky /> Al pie de Trevor DiCarlo, el so meyor amigu desque teníen trés años d'edá, condució al traviés d'Australia dende [[Perth (Australia)|Perth]] hasta [[Sydney]], y tornó a la so ciudá natal pa realizar un pequeñu papel en ''[[Clowning Around]]'' (1992), la primer parte d'una película pa televisión en dos partes, y pa trabayar na [[serie de televisión]] ''[[Sweat (serie de televisión)|Sweat]]'' (1996), onde personificó a un ciclista homosexual.<ref name=Wills /> Dende 1993 hasta 1997, Ledger tamién trabayó na serie televisiva de Perth ''Ship to Shore'' (1993); na serie dramática de curtia duración de [[Fox Broadcasting Company]] titulada ''[[Roar]]'' (1997); en ''[[Home and Away]]'' (1997), ún de los programes televisivos más esitosos d'Australia; y na película australiana ''Blackrock'' (1997), el so debú cinematográficu.<ref name=Wills /> En 1999, protagonizó la comedia p'adolescentes ''[[10 Things I Hate About You]]'' y l'aclamada comedia policiaca australiana ''[[Two Hands]]'', dirixida por [[Gregor Jordan]].<ref name=Wills /> === Década de 2000 === Dende 2000 hasta 2005, Ledger realizó dellos papeles como actor de repartu. Los más notables fueron como Gabriel Martin, el fíu mayor de Benjamin Martin ([[Mel Gibson]]), en ''[[El patriota (película de 2000)|El patriota]]'' (2000), y como Sonny Grotowski, el fíu de Hank Grotowski ([[Billy Bob Thornton]]), en ''[[Monster's Ball]]'' (2000). Tamién tuvo papeles protagónicos, en ''[[A Knight's Tale]]'' (2001), ''[[Los cuatro plumes (película de 2002)|Los cuatro plumes]]'' (2002), ''[[The Order]]'' (2003), ''[[Ned Kelly (película)|Ned Kelly]]'' (2003), ''[[Casanova (película de 2005)|Casanova]]'' (2005), ''[[The Brothers Grimm]]'' (2005) y ''[[Los amos de Dogtown]]'' (2005).<ref name=Hellofilmography /> En 2001 ganó un Premiu ShoWest na categoría "Estrella Masculina de la Mañana".<ref name=Showest>{{cita web|url=http://www.showest.com/filmexpo/showest/xeneral/past_winners.jsp|títulu=Showest Awards: Past Award Winners|publicación=showest.com|editorial=[[National Association of Theatre Owners|ShoWest]] ([[Nielsen Company|Nielsen Business Media Film Group]])|fechaaccesu=25 de febreru de 2000|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220326125452/http://www.showest.com/filmexpo/showest/xeneral/past_winners.jsp|fechaarchivu=2022-03-26}}</ref> Ledger recibió los premios al meyor actor de 2005 tantu del Círculu de Críticos de Cine de Nueva York como del Círculu de Críticos de Cine de San Francisco pola so actuación en ''[[Brokeback Mountain]]'',<ref>{{cita web|url=https://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/Movies/12/13/golden.globes/|títulu=&#39;Brokeback Mountain' leads Golden Globe nominations|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|fecha=13 d'avientu de 2005|edición=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cita web|url=http://sffcc.splicedwire.com/2005awards.html|títulu=The San Francisco Film Critics Circle|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|fecha=12 d'avientu de 2005|publicación=San Francisco Film|editorial=splicedwire.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080724033954/http://sffcc.splicedwire.com/2005awards.html|fechaarchivu=24 de xunetu de 2008}}</ref> na cual interpretó a Ennis del Mar, un vaqueru de [[Wyoming]], quien tien una rellación amorosa col aspirante a vaqueru de rodiu Jack Twist, interpretáu por [[Jake Gyllenhaal]].<ref>{{cita web|autor=Jen Chaney|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/15/AR2005121500491_pf.html|títulu=&#39;Mountain' Man Ledger's Steady Climb to the Top|publicación=[[Washington Post]] |editorial=washingtonpost.com |fecha=15 d'avientu de 2005|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref> Tamién recibió una nominación a los [[Premios Globu d'Oru]] por meyor actor dramáticu y una nominación a los [[Óscar al meyor actor|Premiu Óscar]] por esti papel,<ref>{{cita web|url=http://www.goldenglobes.org/browse/member/30863|títulu=HFPA - Awards Search|publicación=[[Golden Globes]] Official Website|editorial=goldenglobes.org|fechaaccesu=17 de xunetu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120307031702/http://www.goldenglobes.org/browse/member/30863|fechaarchivu=2012-03-07}}</ref><ref>{{cita web |url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1216319365795 |títulu=Results Page - Academy Awards Database |fechaaccesu=25 de febreru de 2009 |editorial=Awards Database |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120112110100/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1216319365795 |fechaarchivu=12 de xineru de 2012 }}</ref> convirtiéndolo, a los 26 años d'edá, nel novenu actor más nuevu en ser nomáu pal Óscar al meyor actor. En reseñar de la película publicada nel ''[[The New York Times]]'', el críticu Stephen Holden escribió: "Tanto'l Sr. Ledger como'l Sr. Gyllenhaal faen físicamente clara esta angustiosa hestoria d'amor. El Sr. Ledger sume máxica y misteriosamente so la piel del magro y fibrosu personaxe. Ye una gran actuación, tanto como los meyores de [[Marlon Brando]] y de [[Sean Penn]]".<ref>{{cita publicación |autor=Stephen Holden|títulu=Film Review - Brokeback Mountain - Riding the High Country, Finding and Losing Love |url=http://movies2.nytimes.com/2005/12/09/movies/09brok.html|editorial=[[The New York Times]], Movies|editorial=nytimes.com|páxina=1 |fecha=9 d'avientu de 2005|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref> Nuna crítica en ''[[Rolling Stone]]'', [[Peter Travers]] declaró: "La magnífica interpretación de Ledger ye un milagru de l'actuación. Paez llevala dientro so. Ledger non solo sabe cómo actúa, fala y escucha Ennis; sabe cómo alienda. Velo esneldar l'arume de la camisa de Jack dexa dase cuenta del dolor pol amor perdíu".<ref>{{cita publicación|autor=Peter Travers|títulu=Review: Brokeback Mountain |url=http://www.rollingstone.com/movies/reviews/brokeback-mountain-20091202|publicación=[[Rolling Stone]]|editorial=rollingstone.com|fecha=1 d'avientu de 2005 |fechaaccesu=22 de xineru de 2017}}</ref> Dempués de ''Brokeback Mountain'', Ledger coprotagonizó cola actriz australiana [[Abbie Cornish]] la película de 2006 ''[[Candy (película de 2006)|Candy]]'', una adautación de la novela ''[[Candy: A Novel of Love and Addiction]]'' de 1998, como un mozu adictu a la [[heroína]] que trata de llibrase de la so adicción. Pola so actuación como Dan, l'aprendiz del personaxe de [[Geoffrey Rush]], foi nomáu pa dellos premios na categoría de meyor actor, incluyendo unu del Círculu de Críticos de Cine d'Australia en 2006, que foi llográu tanto por Cornish como por Rush nes sos categoríes. Un par de selmanes dempués del estrenu de ''Candy'', Ledger foi convidáu a sumase a l'Academia de Cine y Ciencies.<ref>{{cita publicación |url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-07-05-academy_x.htm |títulu=Academy of Motion Picture Arts, Sciences convides 120 new members|fecha=5 de xunetu de 2006|publicación=[[Associated Press]]|editorial=usatoday.com|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref> [[Ficheru:Director and actors of I'm not there at the 64th Venice Film Festival-01.jpg|right|thumb|350px|Heath Ledger (a la derecha, con gafes de sol) xunto a [[Richard Gere]], [[Todd Haynes]] y [[Charlotte Gainsbourg]] nel [[Festival de Cine de Venecia]] de 2007.]] Como ún de los seis actores que representaron distintos aspeutos de la vida de [[Bob Dylan]] na película de 2007 ''[[I'm Not There]]'', dirixida por [[Todd Haynes]], Ledger "ganó aponderamientos pola so personificación de 'Robbie [Clark]', un actor temperamental y ensin cultura que representa'l llau románticu de Dylan, pero diz que los aponderamientos nunca fueron la so inspiración".<ref name=Stevens>{{cita publicación |autor=Honie Stevens |títulu=Squaring the Ledger |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,22763328-5006011,00.html |publicación=[[The Daily Telegraph]] |editorial=news.com.au |fecha=18 d'avientu de 2007 |fechaaccesu=25 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://archive.today/20121206021747/http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/sydney-confidential/squaring-the-ledger/story-y6frex49-1111114883737 |fechaarchivu=6 d'avientu de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311004248/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,22763328-5006011,00.html |archivedate=2009-03-11 }}</ref> Póstumamente, el 23 de febreru de 2008, compartió'l Premiu Independent Spirit Robert Altman col restu del repartu de la película, col so direutor y col direutor d'audiciones.<ref name=Haynes>{{cita web|url=https://www.imdb.com/title/tt0368794/awards|títulu=Awards for I'm Not There (2007)|editorial=Internet Movie Database|fechaaccesu=11 de xineru de 2009}}</ref> Na so penúltima actuación cinematográfica, Ledger interpretó al [[The Joker|Joker]] en ''[[The Dark Knight]]'' (dirixida por [[Christopher Nolan]]), la secuela de la película de 2005 ''[[Batman Begins]]''. La película foi estrenada n'Australia'l 16 de xunetu de 2008, casi seis meses dempués del so fallecimientu. En [[Londres]], mientres entá trabayaba na película, Ledger díxo-y a Sarah Lyall, na so entrevista publicada nel ''New York Times'' el 4 de payares de 2007, que vía al Joker de ''The Dark Knight'' como un "payasu psicópata, asesín en serie y esquizofrénicu ensin un gramu d'empatía".<ref name=Lyall>{{cita publicación|autor=Sarah Lyall|títulu=Movies: In Stetson or Wig, He's Hard to Pin Down|url=http://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04lyal.html|publicación=[[The New York Times]], Movies|editorial=nytimes.com|fecha=4 de payares de 2007|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref> Pa preparar pal papel, según díxo-y a la revista ''[[Empire (revista)|Empire]]'', "Fui a una habitación d'hotel en Londres delles vegaes mientres un mes, zarré, llevé un pequeñu diariu y esperimenté con voces; yera importante tratar d'atopar una voz y una risa un tanto icónica. Terminé aterrizando nel reinu d'un sicópata: daquién con bien poca conciencia de los sos actos". Más tarde, Ledger camudó la so opinión sobre'l personaxe y describir como "un payasu absolutamente sociópata, con sangre frío y asesín en serie", y añadió que Nolan dexára-y que desenvolver con total llibertá, lo cual paeciéra-y risonderu, "porque nun hai llendes sobre lo que'l Joker puede dicir o facer. Nada lo amedrana, y tou ye una gran chancia pa él".<ref name=Jolin1>{{cita publicación|autor=Dan Jolin|títulu=Fear Has a Face |url=http://www.empireonline.com/magazine/covers/image.asp?id=24227&gallery=1365&caption=%23223%20%28January%202008%29 |publicación=[[Empire (revista)|Empire]] |mes=Xineru|añu=2008|páxines=87–88 |editorial=[[Bauer Verlagsgruppe]] |fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Jolin2>{{cita publicación|autor=Dan Jolin|títulu=The Dark Knight |url=http://www.empireonline.com/magazine/covers/image.asp?id=27819&gallery=1365&caption=%23229+%28July+2008%29 |publicación=[[Empire (revista)|Empire]]|mes=Julio|añu=2008|páxines=92–100|editorial=[[Bauer Verlagsgruppe]]|fechaaccesu=25 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Richards>{{cita publicación|autor=Olly Richards|títulu=World Exclusive: The Joker Speaks: He's a Cold-blooded Mass-murdering Clown|url=http://www.empireonline.com/news/story.asp?nid=21560|publicación=[[Empire (revista)|Empire]]|editorial=[[Bauer Verlagsgruppe]]|fecha=28 de payares de 2007|fechaaccesu=25 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110308044752/http://www.empireonline.com/news/story.asp?nid=21560|fechaarchivu=8 de marzu de 2011}}</ref> Pol so trabayu en ''The Dark Knight'', Ledger llogró'l [[Óscar al meyor actor de repartu|Premiu Óscar al meyor actor de repartu]], que foi recibíu pola so familia, amás de munchos otros premios póstumos, incluyendo'l [[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]] al meyor actor de repartu, recibíu por Christopher Nolan na so representación. Al momentu del so fallecimientu, el 22 de xineru de 2008, Ledger completara casi la metá del so papel como Tony na película ''[[The Imaginarium of Doctor Parnassus]].''<ref name=Halbfinger2 /><ref name=VarietyGilliamLedger /><ref name=DailyMailReporter /> Pa poder "rescatar" la película, el direutor Terry Gilliam contautó a los actores [[Jude Law]], [[Colin Farrell]] y [[Johnny Depp]] por que completaren les escenes nes qu'apaecía'l personaxe, faciéndolos pasar al traviés d'un espeyu máxicu que-yos camudara l'apariencia y ayudar con efeutos especiales.<ref name=resumes>{{cita publicación | autor=Adam Dawtrey | url=http://www.variety.com/article/VR1117982130.html?categoryid=13&cs=1 | títulu=Shooting resumes on 'Parnassus&#39; | edición=[[Variety]] | fecha=10 de marzu de 2008 | fechaaccesu=14 de xineru de 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100925221555/http://www.variety.com/article/VR1117982130.html?categoryid=13&cs=1 | archivedate=2010-09-25}}</ref> El 31 de mayu de 2013 conocióse parte del "diariu del Joker" que llevó Ledger mientres trabayaba con esi personaxe. "Bye, bye" ye lo que se llee na última páxina.<ref>{{cita web|títulu=Heath Ledger despidir en “diariu del Burllateru” antes de morrer|url=http://www.nacion.com/2013-05-31/Entretenimientu/heath-ledger-se-despidio-en--diariu-del-guason--antes-de-morrer.aspx|editorial=La Nación|fecha=31 de mayu de 2013|fechaaccesu=31 de mayu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130601014512/http://www.nacion.com/2013-05-31/Entretenimientu/heath-ledger-se-despidio-en--diariu-del-guason--antes-de-morrer.aspx|fechaarchivu=1 de xunu de 2013}}</ref> === Trabayos como direutor === Ledger aspiraba a convertise en direutor de cine y realizó dellos [[videu musical|videos musicales]]. El 23 de febreru de 2008, cuando aceptó'l Premiu ISP Robert Altman (compartíu en forma póstuma), el direutor [[Todd Haynes]] emponderar llargamente.<ref>{{cita web|url=http://www.mtvasia.com/News/200802/27015482.html|títulu=Heath Ledger Remembered By Todd Haynes|editorial=MTV Asia|fecha=27 de febreru de 2008|fechaaccesu=11 de xineru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080905214713/http://www.mtvasia.com/News/200802/27015482.html|fechaarchivu=5 de setiembre de 2008}}</ref> En 2006, Ledger dirixó los videos musicales de los cantares de ''Cause an Effect'', el primer CD de [[1200 Techniques|N'fa]], un artista australianu d'[[hip-hop]],<ref name=musicrev>{{cita web|títulu=Music: Cause An Effect – N'Fa |url=http://www.thescene.com.au/Music/Reviews/Cause-An-Effect---NFa/|publicación=The Scene|formatu=[[World Wide Web|Web]]|editorial=thescene.com.au|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> y del cenciellu "Seduction Is Evil (She's Hot)".<ref name=Inertiacat>{{cita web|títulu=Seduction Is Evil|url=http://www.inertia-music.com/catalogue/41236/Nfa/Seduction_Is_Evil/|publicación=Inertia Catalogue|editorial=inertia.net|fecha=28 d'ochobre de 2006|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081218033619/http://www.inertia-music.com/catalogue/41236/Nfa/Seduction_Is_Evil/|fechaarchivu=18 d'avientu de 2008}}</ref><ref name=Drever>{{cita publicación|autor=Andrew Drever|títulu=N'Fa: Frontman for 1200 Techniques May Be Doing Solo Obra, But Everything's Cool |url=http://www.theage.com.au/news/gig-previews--reviews/nfa/2006/08/21/1156012452247.html |publicación=[[The Age]]|editorial=theage.com.au|fecha=21 d'agostu de 2006|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|páxina=2}}</ref> Más tarde esi añu, inauguró una nueva compañía discográfica, Masses Music, xunto al cantante [[Ben Harper]]; tamién dirixó un videu musical pal cantar "Morning Yearning", interpretada por esti postreru.<ref name=Lyall /><ref name=Starpulse>{{cita web |títulu=Heath Ledger Teams Up with Ben Harper to Launch New Record Label |url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/02/14/heath_ledger_teams_up_with_ben_harper_to |publicación=Starpulse Entertainment News [[Blogue]] |editorial=starpulse.com |fecha=14 de febreru de 2007 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090210061146/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/02/14/heath_ledger_teams_up_with_ben_harper_to |fechaarchivu=10 de febreru de 2009 }}</ref> Nuna conferencia de prensa nel [[Festival de Cine de Venecia]] en 2007, Ledger faló sobre'l so deséu de facer un documental sobre'l [[cantante]] y compositor [[Gran Bretaña|británicu]] [[Nick Drake]], quien finó en 1974 a los ventiséis años d'edá, por cuenta d'una [[sobredosis]] d'antidepresivos.<ref name=FraenkelPerez>{{cita publicación |autor=Jim Fraenkel and Rodrigo Perez |títulu=Heath Ledger's Video for Nick Drake Song: Eerie Postscript to Actor's Death |url=http://www.mtv.com/news/articles/1580085/20080122/drake_nick.jhtml |publicación=[[MTV]] |editorial=MTV.com |fecha=22 de xineru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091228102329/http://www.mtv.com/news/articles/1580085/20080122/drake_nick.jhtml |archivedate=2009-12-28 }}</ref> Ledger participó tanto na creación como nel desenvolvimientu del videu musical d'un cantar de Drake, que trata sobre la depresión; foi compuesta en 1974 col nome de "Black Eyed Dog", títulu "inspiráu pol términu que Winston Churchill utilizaba pa referise a la depresión" (perru negru).<ref name=Storr>{{cita llibru |autor=[[Anthony Storr]]|títulu=Churchill's Black Dog and Other Phenomena of the Human Mind |url=https://archive.org/details/churchillsblackd0000stor|editorial=[[HarperCollins]] Editorials Ltd, 1997 |isbn = 9780006375661 |añu=1990}}</ref> El videu foi vistu públicamente solu dos vegaes: nel Festival Bumbershoot, en [[Seattle]], [[Washington (estáu)|Washington]], lleváu a cabu dende'l 1 de setiembre al 3 de setiembre de 2007, y como parte de "A Place To Be: A Celebration of Nick Drake", mientres la so emisión de ''Their Place: Reflections On Nick Drake'', "una serie d'homenaxes curtios filmaos escontra Nick Drake" patrocinada por [[American Cinematheque]], nel Teatru Grayman's Egyptian de [[Hollywood]] el 5 d'ochobre de 2007.<ref name=AC>{{cita web|títulu=Egyptian Theatre Programming|url=http://www.americancinematheque.com/CalendarPDF/2007/Oct2007/CalendarTEXTOctober2007.pdf|publicación=[[American Cinematheque]] Film Calendar|editorial=americacinematheque.com|fecha=5 d'ochobre de 2007|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090225162617/http://www.americancinematheque.com/CalendarPDF/2007/Oct2007/CalendarTEXTOctober2007.pdf|fechaarchivu=2009-02-25}}</ref> Tres el fallecimientu de Ledger, el so videu musical de "Black Eyed Dog" foi presentáu n'Internet por aciu curtios de noticies distribuyíos pol sitiu web [[YouTube]].<ref name=FraenkelPerez /><ref name=Kreps>{{cita publicación |autor=Daniel Kreps |títulu=Footage from Heath Ledger's Nick Drake Videu Surfaces |url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/02/29/footage-from-heath-ledgers-nick-drake-videu-surfaces/ |publicación=[[Rolling Stone]] |editorial=rollingstone.com (Rock & Roll Daily) |fecha=29 de febreru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009. }}</ref><ref name=Place>{{cita web |títulu=A Place To Be: Reflections Of Nick Drake |url=http://www.aplacetobe.cc/ |edición=A Place To Be |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090218213049/http://aplacetobe.cc/ |fechaarchivu=18 de febreru de 2009 }}</ref><ref name=BED>El cantar de Drake "Black Eyed Dog" ocupó'l quintu puestu na llista de senciellos incluyíos na banda sonora de la película de 1998 ''[[Practical Magic]]'', dirixida por [[Griffin Dunne]] y protagonizada por [[Sandra Bullock]] y [[Nicole Kidman]].</ref> Ledger trabayó col guionista y productor [[Escocia|escocés]] [[Allan Scott]] nuna adautación de la novela de 1983 ''The Queen's Gambit'' de [[Walter Tevis]], na cual entamaba ser tanto direutor como protagonista, convirtiéndose nel so primer llargumetraxe como direutor.<ref name=Dawtrey /><ref name=Cazzulino2 /><ref name=Indep>{{cita publicación|autor=Rob Sharp and [[Allan Shiach]] |títulu=Heath Ledger–A Prophetic Tragedy |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/features/heath-ledger--a-prophetic-tragedy-795344.html |publicación=[[The Independent]]|editorial=independent.co.uk (Arts: Entertainment: Film and TV: Features)|fecha=18 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> Dirixó tamién el videu del cantar "King Rat" de [[Modest Mouse]], que salió publicada nel [[EP]] ''[[Non One's First and You're Next]]'' el 4 d'agostu de 2009.<ref>{{cita web |url = https://www.elpais.com/articulo/cultura/Publicáu/ultimo/videoclip/dirigio/Heath/Ledger/elpepucul/20090805elpepucul_1/Tes |títulu = Publicáu'l postreru videoclip que dirixó Heath Ledger |fechaaccesu = 5 d'agostu de 2009 |autor = |fecha = 5 d'agostu de 2009 |editorial = [[El País]]}}</ref> == Rellación cola prensa == L'aturbolinada rellación de Ledger cola prensa australiana foi lo que lo llevó a camudase a [[Nueva York]].<ref name=WENN2006>{{cita publicación |autor=WENN (World Entertainment News Netobra) |títulu=Ledger Slams Spitting Claims |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogues/sfgate/detail?blogid=7&entry_id=2527 |editorial=SFGate.com |fecha=12 de xineru de 2006 |fechaaccesu=23 de xineru de 2008 }}</ref><ref name=SutherlandMoor>{{cita publicación|autor=Claire Sutherland y Mark Moor|títulu=Heath Ledger Angry At Ban|url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,17786057-2902,00.html|publicación=[[Herald Sun]]|editorial=news.com.au|páxina=3|fecha=11 de xineru de 2006|fechaaccesu=23 de xineru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070906134016/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,17786057-2902,00.html|fechaarchivu=6 de setiembre de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070906134016/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,17786057-2902,00.html|archivedate=2007-09-06}}</ref> En 2004, negó les acusaciones de los medios que dicíen que cuspiera a los periodistes mientres la filmación de ''[[Candy (película de 2006)|Candy]]'', o qu'ún de los sos parientes haber fechu más tarde, frente a la so casa en Sydney.<ref name=WENN2006 /><ref name=SutherlandMoor /> El 13 de xineru de 2006, «dellos [[paparazi]] tomaron represalies... llanzáron-yos agua a Ledger y a Williams con pistoles d'agua na alfombra colorada del estrenu de ''[[Brokeback Mountain]]'' en Sydney».<ref name=Sprayed>{{cita publicación |autor=[[Australian Associated Press|AAP]]|títulu=Sprayed Heath Flies Out |url=http://www.smh.com.au/articles/2006/01/14/1137118993564.html |publicación=[[The Sydney Morning Herald]] |editorial=smh.com.au|fecha=14 de xineru de 2006|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=DunnJinman>{{cita publicación|autor=Emily Dunn and Richard Jinman|títulu=How a Triumphant Return Turned Sour|url=http://www.smh.com.au/news/heath-ledger/how-a-triumphant-return-turned-sour/2008/01/24/1201024994356.html|publicación=[[The Sydney Morning Herald]]|editorial=smh.com.au|páxina=1|fecha=24 de xineru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2008}}</ref> En xineru de 2006, al presentar ''Brokeback Mountain'' mientres la ceremonia d'entrega de los premios [[Screen Actors Guild]] xunto a Jake Gyllenhaal, Ledger se rio en repitíes ocasiones, polo que'l periódicu ''[[Los Angeles Times]]'' refierse a la so presentación como «una aparente parodia de los [[gai|gais]]».<ref name=Snead1>{{cita web|autor=Elizabeth Snead|títulu=Ledger's Strange SAG Behavior|url=http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/01/ledgers-strange.html|publicación=[[The Los Angeles Times]] [[Blogues]]s|editorial=latimes.com|fechaaccesu=23 de xineru de 2008|fecha=30 de xineru de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080127134242/http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/01/ledgers-strange.html|fechaarchivu=27 de xineru de 2008}}</ref> Ledger llamó al ''Times'' más tarde y esplicólos que'l so fregáu fuera el resultáu de la so llerza escénico; esplicó que lu anunciaren que tendría que presentar el premiu pocos minutos antes y declaró: «Sentar enforma y esculpo pol mio nerviosismu. Espantaré bien de si la mio llerza escénico se malinterpreta como una falta de respetu escontra la película, escontra la so temática o escontra les increíbles persones que la realizaron».<ref name=Snead2>{{cita web|autor=Elizabeth Snead|títulu=Heath Explains His SAG Giggles|url=http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/02/heath-explains-.html|publicación=[[The Los Angeles Times]] [[Blogue]]s|editorial=latimes.com|fecha=3 de febreru de 2006|fechaaccesu=23 de xineru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080128165353/http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/02/heath-explains-.html|fechaarchivu=28 de xineru de 2008}}</ref><ref name=damagecontrol>{{cita publicación|títulu=Ledger in Damage Control |url=http://www.theage.com.au/news/film/ledger-in-damage-control/2006/02/12/1139679468944.html |publicación=[[The Age]]|editorial=theage.com|fecha=12 de febreru de 2006 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> Esi mesmu mes, el periódicu de [[Melbourne]] ''[[Herald Sun]]'' citar diciendo qu'escuchara qu'en [[Virxinia Occidental]] prohibieren ''Brokeback Mountain'', lo cual nun asocediera; en realidá, un cine n'[[Utah]] prohibir.<ref name=SutherlandMoor /> Tamién se refirió equivocadamente a Virxinia Occidental, diciendo qu'ellí se solíen realizar [[linchamientos]] mientres la [[década de 1980]]. El gobiernu de la ciudá reparó qu'en realidá los famosos fechos de violencia asocedieren n'[[Alabama]] en 1981, según les declaraciones del direutor de los archivos y la historia del Estáu, citaes nel periódicu ''[[The Charleston Gazette]]'': «el postreru linchamiento documentáu en Virxinia Occidental foi en Lewisburg en 1931».<ref name=Morris>{{cita publicación|autor=Joe Morris|títulu=&#39;Brokeback' Actor Has W. Va. All Wrong|url=http://www.joemorris.info/brokeback.html|publicación=[[The Charleston Gazette]]|editorial=wvgazette.com, via joemorris.info|fecha=16 de xineru de 2006|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081218032400/http://www.joemorris.info/brokeback.html|fechaarchivu=18 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218032400/http://www.joemorris.info/brokeback.html|archivedate=2008-12-18}}</ref> == Dificultaes pa dormir y otros problemes rellacionaos col trabayu == Na so entrevista pal ''[[The New York Times|New York Times]]'' publicada'l 4 de payares de 2007, Ledger díxo-y a Sarah Lyall que los sos papeles recién en ''[[I'm Not There]]'' (2007) y ''[[The Dark Knight]]'' (2008) enzancáren-y conciliar el suañu: "La selmana pasada probablemente dormí dos hores per nueche en permediu... Nun podía dexar de pensar. El mio cuerpu taba exhausto, pero la mio mente siguía funcionando".<ref name=autogenerated5>{{cita publicación|autor=[[Sarah Lyall]]|títulu=In Stetson or Wig, He's Hard to Pin Down |url=http://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04lyal.html?_r=1&oref=slogin|publicación=[[The New York Times]] (Arts & Leisure Desk) |editorial=nytimes.com |fecha=4 de payares de 2007 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> Na entrevista, díxo-y a Lyall qu'había tomáu dos píldores [[Ambien]], una y bones una sola nun-y funcionara, y que quedara n'estáu de plasmu. "Esperté solo una hora dempués, inda cola mente a toa máquina".<ref name=Lyall /> Mientres el mes de xineru de 2008, en [[Londres]], onde taba realizando'l que sería'l so últimu trabayu como actor, Ledger careció malestares respiratorios. Quexóse delles vegaes cola so coprotagonista [[Christopher Plummer]] de que tenía munchos problemes pa dormir y díxo-y que tomaba píldores pa solucionar el problema. Plummer dixo que "toos refriamos porque la filmación n'esteriores tenía llugar mientres nueches horribles y fríes. Pero Heath siguió y nun creo que tomara los antibióticos... Creo que tenía neumonía. Amás, dicía tol tiempu 'Maldición, nun puedo dormir', y tomaba toes eses píldores [por que lo ayudar]".<ref name=Stoynoff /> Nun artículu publicáu na revista ''[[Interview]]'' dempués de la so muerte, l'antigua prometida de Ledger, [[Michelle Williams (actriz)|Michelle Williams]], tamién confirmó los informes que suponíen que l'actor tenía problemes pa dormir. "Desque lo conocí, tuvo problemes de velea", declaró. "Tenía demasiada enerxía. La so mente taba funcionando, funcionando, funcionando, siempres funcionando".<ref name=UPI>{{cita publicación|autor=[[United Press International|UPI]]|títulu=Williams Recalls Ledger As Vulnerable|url=http://www.upi.com/NewsTrack/Entertainment/2008/03/13/williams_recalls_ledger_as_vulnerable/2025/|publicación=NewsTrack/Entertainment|editorial=upi.com|fecha=16 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404153131/http://www.upi.com/NewsTrack/Entertainment/2008/03/13/williams_recalls_ledger_as_vulnerable/2025/|archivedate=2008-04-04}}</ref> == Fallecimientu == Aproximadamente a les 2:45 [[post merídiem|p.m.]] ([[Horariu del este de Norteamérica|hora del este]]) del 22 de xineru de 2008, Ledger foi atopáu inconsciente na so cama pola so ama de llaves, Teresa Solomon, y el so masaxista, Diana Wolozin, nel so apartamentu allugáu nel cuartu pisu de la cai Broome St. 421, nel [[SoHo (Nueva York)|SoHo]] de [[Manhattan]].<ref name=NYTBarron /><ref name=Timesobit /> Según la policía, Wolozin llegó ceo pa una cita a les tres de la tarde y picó p'avisar a Ledger de la so llegada. Al nun recibir respuesta dalguna, Wolozin solicitó ayuda de l'ama de llaves, Teresa Solomon, con quien entró al apartamentu y afayó el cuerpu de Ledger a los pies de la cama, pámpana abaxo ya inconsciente. Dempués de nun llograr espertalo, Wolozin llamó a l'actriz [[Mary-Kate Olsen]], amiga del actor, pa informa-y de lo asocedío. Olsen, quien taba en [[California]], ordenó darréu a la so compañía de seguridá privada de Nueva York que se dirixera a la escena. A les 3:26 p.m., "menos de quince minutos dempués de que Wolozin y Solomon ver por primer vegada na cama" y solo pocos minutos dempués de llamar a Olsen per segunda vegada pa espresa-y la so medrana de que Ledger tuviera muertu, Wolozin telefonió al 911 "p'anunciar que'l señor Ledger nun taba alendando". Siguiendo'l conseyu del operador telefónicu, Wolozin alministrólu [[resucitación cardiopulmonar|RCP]] al actor, pero nun llogró alicalo.<ref name=NewmanBaker>{{cita publicación|autor=Andy Newman and Al Baker|títulu=Autopsy on Actor Is Inconclusive As Calls for Help Are Revealed|url=http://www.nytimes.com/2008/01/24/nyregion/24celeb.htm|publicación=[[The New York Times]]|edición=nytimes.com|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090417100214/http://www.nytimes.com/2008/01/24/nyregion/24celeb.htm|fechaarchivu=17 d'abril de 2009}}</ref> Los [[medicina d'emerxencia médicos d'emerxencies]] llegaron siete minutos más tarde, a les 3:33 p.m., pero tampoco llograron alicalo.<ref name=NYTBarron /><ref name=NewmanBaker /><ref name=NBCLedger>{{cita publicación|títulu=News: Housekeeper, Masseuse Found Ledger's Body |url=http://www.wnbc.com/news/15128669/detail.html |publicación=[[WNBC]]|editorial=wnbc.com ([[NBC Universal]])|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> A les 3:36 p.m., Ledger foi declaráu muertu y el so cuerpu foi retiráu del apartamentu.<ref name=NYTBarron /><ref name=NewmanBaker /> === Tributos memoriales y servicios === [[Ficheru:LedgerMemorial.jpg|left|thumb|200px|Memorial pa Heath Ledger, en 421 Broome Street, [[SoHo (Nueva York)|SoHo]], [[Manhattan]], el 23 de xineru de 2008.]] El 23 de xineru de 2008, dempués de que la noticia del fallecimientu de Ledger fixérase pública, los periodistes, los sos familiares, los sos almiradores y otru espectadores empezaron a axuntase fuera del edificiu del so apartamentu. Los sos fans dexaron flores y otros tributos a la so memoria.<ref>{{cita web|url=http://www.smh.com.au/news/heath-ledger/fans-leave-flowers-candles-for-heath-ledger/2008/01/24/1201025031575.html|títulu=Fans leave flowers, candles for Heath Ledger|editorial=Sydney Morning Herald|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2010}}</ref> Esi mesmu día, a les 10:55 [[ante merídiem|a.m.]] hora australiana, los padres y la hermana de Ledger apaecieron públicamente na casa de la so madre n'[[Applecross]], un suburbiu a veres del ríu en [[Perth (Australia)|Perth]], y lleeron una curtia declaración ante los medios públicos espresando'l so dolor y pidiendo privacidá.<ref name=DTfam>{{cita publicación |títulu=Heath Ledger Loved Life, Family Tell |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23096240-5001021,00.html |obra=[[The Daily Telegraph]] |editorial=news.com.au |fecha=23 de xineru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080128172344/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23096240-5001021,00.html |fechaarchivu=28 de xineru de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080128172344/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23096240-5001021,00.html |archivedate=2008-01-28 }}</ref> Mientres los díes siguientes, los miembros de la so familia presentaron tributos a la so memoria, como tamién el [[Primer Ministru d'Australia]], [[Kevin Rudd]], el Primer Ministru d'Australia Occidental, [[Eric Ripper]], [[Warner Bros.]] (distribuidor de ''[[The Dark Knight]]'') y miles de fanáticos de Ledger alredor del mundu.<ref name=autogenerated2>{{cita publicación|títulu=Heath Ledger among WA's Finest Sons, Says Eric Ripper|2=|url=http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23096806-948,00.html|obra=[[The Sunday Times]] (PerthNow)|editorial=news.com.au|fecha=23 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070728091913/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23096806-948,00.html|fechaarchivu=28 de xunetu de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080124095415/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23096806-948,00.html|archivedate=2008-01-24}}</ref><ref name=PM>{{cita publicación |autor=Office of the [[Prime Minister of Australia]] |títulu=Media Release |url=http://www.pm.gov.au/news/releases/2008/media_release_00012.cfm |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |fecha=22 de xineru de 2008 |editorial=pm.gov.au |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081219050739/http://www.pm.gov.au/news/releases/2008/media_release_00012.cfm |fechaarchivu=19 d'avientu de 2008 }}</ref><ref name=Pendrill>{{cita publicación |autor=Lisa Pendrill |títulu=Heath's Family Writes of Heartache |url=http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23106731-948,00.html |publicación=[[The Sunday Times]] (PerthNow) |editorial=news.com.au |fecha=25 de xineru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080128185014/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23106731-948,00.html |fechaarchivu=28 de xineru de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080128185014/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23106731-948,00.html |archivedate=2008-01-28 }}</ref><ref name=WB>{{cita publicación |autor=[[Warner Bros.]] |url=http://thedarkknight.warnerbros.com/HeathMemorial.html |títulu=Heath Memorial |fecha=25 de xineru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009|editorial=thedarkknight.warnerbros.com}}</ref><ref name=Online>{{cita publicación |títulu=Online Community Pays Tribute to Heath Ledger |url=http://www.901am.com/2008/online-community-pays-tribute-to-heath-ledger.html |obra=901am.com |fecha=25 de xineru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411013042/http://www.901am.com/2008/online-community-pays-tribute-to-heath-ledger.html |archivedate=2010-04-11 }}</ref> Dellos actores declararon la so pena ante la muerte de Ledger, incluyendo a [[Daniel Day-Lewis]], quien-y dedicó'l so premiu de la [[Screen Actors Guild]], diciendo que fuera una inspiración pa él; Day-Lewis emponderó les sos actuaciones en ''[[Monster's Ball]]'' y ''[[Brokeback Mountain]]'', describiendo la postrera como "única, perfecta".<ref>{{cita publicación |autor=Amy Diluna and Joe Neumaier |títulu=Daniel Day-Lewis Honors Heath Ledger during Screen Actors Guild Awards |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/2008/01/27/2008-01-27_daniel_daylewis_honors_heath_ledger_duri.html |obra=[[New York Daily News]] |editorial=nydailynews.com |fecha=27 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Harris>{{cita publicación |autor=Beth Harris (Escritor d'[[Associated Press|AP]]) |títulu=Day-Lewis Dedicates Award to Ledger: Daniel Day-Lewis Dedicates His Screen Actors Guild Award to Heath Ledger |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=4198499 |obra=[[ABC News]] |editorial=abcnews.go.com (Entertainment) |fecha=28 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> [[Verne Troyer]], quien taba trabayando con Ledger en ''The Imaginarium of Doctor Parnassus'' al momentu de la so muerte, tatuóse un corazón na so mano pa recordalo "porque-y causara una gran impresión", una y bones Ledger dibuxara'l mesmu símbolu nun cachu de papel cuando-y diera'l so direición de corréu electrónicu.<ref>{{cita episodiu| títulu = Celebrity Big Brother| series = Celebrity Big Brother 2009| serieslink = Celebrity Big Brother 2009 (UK)| airdate = 6 de xineru de 2009| season = 2009| number = Día 4}}</ref> El 1 de febreru de 2008, na so primer declaración pública tres la muerte de Ledger, Michelle Williams espresó'l so dolor y dixo que l'espíritu del actor taba vivu na so fía.<ref>{{cita publicación|títulu=Michelle Wiliams: Heath Ledger Has Broken My Heart|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23147754-5001021,00.html|obra=[[The Daily Telegraph]]|editorial=news.com.au|fecha=1 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080206234312/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23147754-5001021,00.html|fechaarchivu=6 de febreru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080206234312/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23147754-5001021,00.html|archivedate=2008-02-06}}</ref><ref name=People>{{cita publicación|títulu=Michelle Williams Breaks Silence on Heath's Death|url=http://www.people.com/people/article/0,,20175486,00.html|obra=[[People Magazine]]|editorial=people.com ([[Time Inc.]])|fecha=1 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110329101700/http://www.people.com/people/article/0,,20175486,00.html|archivedate=2011-03-29}}</ref> Dempués d'asistir a delles ceremonies privaes en memoria de Ledger en [[Los Angeles]], los miembros de la so familia tornaron col so cuerpu a Perth.<ref name=PN2 /><ref name=Silverman>{{cita publicación |autor=Stephen M. Silverman |títulu=Heath Ledger's Family Heads Home |url=http://www.people.com/people/article/0,,20176033,00.html |obra=[[People]] |editorial=People.com |fecha=4 de febreru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090204223749/http://www.people.com/people/article/0,,20176033,00.html |archivedate=2009-02-04}}</ref><ref name=Rodriguez>{{cita publicación|autor=Brenda Rodriguez|títulu=A Sorrowful Return to Australia for Heath Ledger's Family|url=http://www.people.com/people/article/0,,20176124,00.html|obra=[[People]]|editorial=People.com|fecha=5 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090204223631/http://www.people.com/people/article/0,,20176124,00.html|archivedate=2009-02-04}}</ref><ref>{{cita publicación | url = http://www.lasegunda.com/ediciononline/espectaculos/detalle/index.asp?idnoticia=387542 | títulu = Heath Ledger va ser soterráu na so ciudá natal n'Australia | obra = [[La Segunda]] | fecha = 24 de xineru de 2008 | fechaaccesu = 28 de xineru de 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080128104910/http://www.lasegunda.com/ediciononline/espectaculos/detalle/index.asp?idnoticia=387542 | archivedate = 2008-01-28 }}</ref> El 9 de febreru de 2008, llevar a cabu un serviciu memorial al qu'asistieron dellos cientos d'invitaos en Penhros College, con una amplia cobertoria de prensa; depués, el cuerpu de Ledger foi incineráu nel Campusantu Fremantle, siguíu por un serviciu priváu al que solo asistieron los diez miembros más cercanos de la so familia.<ref name=autogenerated6>{{cita publicación | autor=Melissa Kent|títulu=Tears, Tributes Accompany Heath Ledger to His Final Rest |url=http://www.theage.com.au/articles/2008/02/09/1202234231953.html?from=top5|obra=[[The Age]] | editorial=theage.com.au|fecha=9 de febreru de 2008|fechaaccesu=21 d'abril de 2008}}</ref><ref name=funeral>{{cita publicación|autor=[[Australian Associated Press|AAP]]|títulu=Heath Ledger Farewelled at Perth Funeral|url=http://www.news.com.au/story/0,23599,23184908-2,00.html|obra=news.com.au|fecha=9 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://archive.today/20121208123105/http://www.news.com.au/top-stories/heath-ledger-farewelled/story-y6frfkp9-1111115513316|fechaarchivu=8 d'avientu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190305132001/https://www.news.com.au/story/0,23599,23184908-2,00.html|archivedate=2019-03-05}}</ref><ref name=IHT>{{cita publicación|autor=[[Associated Press]]|títulu=Reports: Michelle Williams Arrives in Perth for Heath Ledger's Funeral|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/02/06/arts/AS-A-Y-CEL-Australia-Ledger.php|obra=[[International Herald Tribune]]|fecha=6 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080209105833/http://www.iht.com/articles/ap/2008/02/06/arts/AS-A-Y-CEL-Australia-Ledger.php|fechaarchivu=9 de febreru de 2008}}</ref><ref>{{cita publicación | url = http://www.eluniversal.com.mx/notas/477027.html | títulu = Refuguen funeral públicu pa Ledger | obra = [[El Universal (Méxicu)|El Universal]] | fecha = 25 de xineru de 2008 | fechaaccesu = 28 de xineru de 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819083707/http://www.eluniversal.com.mx/notas/477027.html | archivedate = 2014-08-19 }}</ref> Les sos cenices fueron enterraes darréu nel panteón familiar nel Campusantu Karrakatta, al llau de dos de los sos güelos.<ref name=Rodriguez /><ref name=CazzalinoConnolly>{{cita publicación|autor=Michelle Cazzalino (en Perth) and Ellen Connolly|títulu=Last, Sad Farewell for Heath |obra=[[The Sunday Telegraph]]|páxina=5 (Local; State Ed. and Country Main Ed.)|editorial=[[LexisNexis|LexisNexis.com]]|fecha=10 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Karrakatta>{{cita web|títulu=Summary Of Record Information: Heath Andrew Ledger|url=http://www.mcb.wa.gov.au/NameSearch/details.php?id=FC00052109|obra=[[Karrakatta Cemetery]]|editorial=mcb.wa.gov.au (Metropolitan Cemeteries Board, [[Western Australia]])|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081218013051/http://www.mcb.wa.gov.au/NameSearch/details.php?id=FC00052109|fechaarchivu=18 d'avientu de 2008}}</ref> Más tarde esa nueche, la so familia y los sos amigos axuntar pa realizar una ceremonia en [[Cottesloe Beach]].<ref name=Kent /><ref name=CazzalinoConnolly /><ref name=swim>{{cita publicación|autor=Michelle Cazzulino and Stephen Corby|títulu=Entertainment: Top Stories: Star Swim at Heath Ledger's Farewell: Ledger Wake Held in Perth|url=http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,23189271-10388,00.html|obra=www.news.com|fecha=10 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://archive.today/20121209144530/http://www.news.com.au/entertainment/sunset-goodbye-for-heath-ledger/story-y6frfmq9-1111115517456|fechaarchivu=9 d'avientu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190305115548/https://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,23189271-10388,00.html|archivedate=2019-03-05}}</ref><ref name=beach>{{cita publicación|autor=Wendy Caccetta y Nicole Cox|títulu=Beach Tribute to Heath Ledger|url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23184885-952,00.html?from=mostpop|publicación=[[The Courier Mail]]|editorial=www.news.com.au|fecha=10 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218041141/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23184885-952,00.html?from=mostpop|archivedate=2008-12-18}}</ref><ref name=swim2>{{cita publicación|autor=Michelle Cazzulino y Stephen Corby|títulu=Michelle Williams Swims at Heath Ledger's Wake|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23188937-5001021,00.html|publicación=[[The Daily Telegraph]]|editorial=news.com.au|fecha=10 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080211010105/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23188937-5001021,00.html|fechaarchivu=11 de febreru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080211010105/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23188937-5001021,00.html|archivedate=2008-02-11}}</ref><ref name=HammondPrior>{{cita publicación|autor=Jane Hammond and Phillipa Prior|títulu=Celebrities, Friends and Family Remember a Local Star|url=http://www.thewest.com.au/default.aspx?MenuID=22&ContentID=57786|obra=[[The West Australian]]|editorial=thewest.com.au|fecha=9 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219035648/http://www.thewest.com.au/default.aspx?MenuID=22&ContentID=57786|archivedate=2008-12-19}}</ref> === Autopsia y análisis toxicológicu === Dempués de casi un mes d'intensa especulación nos medios tratando de pescudar les posibles causes de la muerte de Ledger, el 6 de febreru de 2008 la oficina del médicu forense en xefe de Nueva York publicó les sos conclusiones, basaes nuna [[autopsia]] inicial realizada'l 23 de xineru de 2008 y nel análisis toxicológicu subsecuente.<ref name=Chan /><ref name=autogenerated4>{{cita publicación|títulu=Ledger's Death Caused by Accidental Overdose|url=http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/02/06/heath.ledger/index.html|publicación=SHOWBIZ, Movies|editorial=[[CNN]].com|fecha=6 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110062154/http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/02/06/heath.ledger/index.html|archivedate=2010-01-10}}</ref><ref name=Lieberman>{{cita publicación|autor=Paul Lieberman|títulu=Heath Ledger's Death Ruled Accidental Overdose|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/celebrity/la-na-ledger7feb07,1,2852903.story|publicación=[[The Los Angeles Times]]|editorial=LATimes.com|fecha=6 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080312021457/http://www.latimes.com/entertainment/news/celebrity/la-na-ledger7feb07,1,2852903.story|fechaarchivu=12 de marzu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080228234125/http://www.latimes.com/entertainment/news/celebrity/la-na-ledger7feb07,1,2852903.story|archivedate=2008-02-28}}</ref><ref name=LKLLedger>{{cita publicación|autor=[[Larry King]]|url=http://edition.cnn.com/videu/#/videu/bestoftv/2008/02/06/lkl.heath.ledger.death.cnn|títulu=Videu: Larry King Live: Ledger Death|publicación=[[Larry King Live]]|formatu=[[Videu clip]]|editorial=[[CNN]]|fecha=6 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> L'informe conclúi, en parte: "El Sr. Heath Ledger finó como resultáu d'una intoxicación aguda polos efeutos combinaos de la [[oxicodona]], [[hidrocodona]], [[diazepam]], [[temazepam]], [[alprazolam]] y la [[doxilamina]]."<ref name=Chan /><ref name=APMSNBC /><ref>{{cita publicación | url = http://www.nacion.com/viva/2008/febreru/06/viva1414155.html | títulu = Heath Ledger morrió por fuercia intoxicáu por un cóctel de melecines | obra = [[La Nación (Costa Rica)|La Nación]] | fecha = | fechaaccesu = 6 de febreru de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080209105034/http://www.nacion.com/viva/2008/febreru/06/viva1414155.html | fechaarchivu = 9 de febreru de 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080209105034/http://www.nacion.com/viva/2008/febreru/06/viva1414155.html | archivedate = 2008-02-09 }}</ref> Declara en forma definitiva: "Concluyimos que la muerte ye accidental, resultante del abusu de les prescripciones médiques."<ref name=Chan /><ref name=APMSNBC /> Les melecines topaes nel análisis toxicológicu son prescritos comúnmente nos Estaos Xuníos pa controlar el [[velea]], l'[[ansiedá]], la [[depresión clínica|depresión]], el [[dolor]] o los síntomes del [[resfriáu común|resfriáu]].<ref name=Chan /><ref name=APMSNBC /> Magar que l'[[Associated Press]] y otros medios de comunicación anunciaron que "la policía envalora'l momentu de la muerte de Ledger ente la 1 p.m. y les 2:45 p.m." (del 22 de xineru de 2008),<ref name=ChrisHarris>{{cita publicación|autor=Chris Harris|títulu=Heath Ledger's Last Hours: New Details Remanez|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1580240/20080124/story.jhtml|publicación=[[MTV]] Movie News|editorial=mtv.com ([[MTV|MTV Netobras]])|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212172321/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1580240/20080124/story.jhtml|archivedate=2010-02-12}}</ref> la Oficina del Médicu Forense anunció que nun se diría públicamente la hora envalorada oficial de la muerte.<ref name=PN2>{{cita publicación|autor=[[Australian Associated Press|AAP]]|títulu=Heath Ledger's Family Returns to Perth|url=http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23163266-948,00.html|publicación=[[The Sunday Times]] (PerthNow)|editorial=news.com.au|fecha=6 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080207024423/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23163266-948,00.html|fechaarchivu=7 de febreru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080207024423/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23163266-948,00.html|archivedate=2008-02-07}}</ref><ref name=Mitchell>{{cita publicación|autor=Peter Mitchell|títulu=Heath Ledger Death Results Delayed|url=http://www.news.com.au/story/0,23599,23168241-1702,00.html|publicación=[[The Daily Telegraph]]|editorial=news.com.au|fecha=7 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080209114254/http://www.news.com.au/story/0,23599,23168241-1702,00.html|fechaarchivu=9 de febreru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209114254/http://www.news.com.au/story/0,23599,23168241-1702,00.html|archivedate=2008-02-09}}</ref> L'anunciu oficial de la causa y la forma de la muerte de Ledger intensificaron la esmolición sobre los crecientes problemes col abusu de melecines recetados o'l so usu indebíu combináu con otres melecines.<ref name=CNNLedger /><ref name=LKLLedger /><ref name=CNNHome>{{cita publicación|títulu=Home deaths from Drug Errors Soar|url=https://www.cnn.com/2008/HEALTH/07/28/fatal.drug.errors.ap/|publicación=[[CNN]]|editorial=cnn.com ([[Associated Press]])|fecha=28 de xunetu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081212003633/https://www.cnn.com/2008/HEALTH/07/28/fatal.drug.errors.ap/|fechaarchivu=12 d'avientu de 2008}}</ref><ref>{{cita publicación | url = http://diario.elmercurio.com/2008/01/23/espectaculos/espectaculos/noticies/45F62C90-7EAD-430A-BD4C-8F08AA655A2Y.htm?id=%7B45F62C90-7EAD-430A-BD4C-8F08AA655A2Y%7D | títulu = Heath Ledger muerre nel so meyor momentu | obra = [[El Mercurio]] | fecha = 23 de xineru de 2008 | fechaaccesu = 28 de xineru de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080127141113/http://diario.elmercurio.com/2008/01/23/espectaculos/espectaculos/noticies/45F62C90-7EAD-430A-BD4C-8F08AA655A2Y.htm?id=%7B45F62C90-7EAD-430A-BD4C-8F08AA655A2Y%7D | fechaarchivu = 27 de xineru de 2008 }}</ref> === Investigación federal === A finales del mes de febreru de 2008, una investigación llevada a cabu pola Axencia d'Aplicación de Drogues sobre los profesionales médicos rellacionaos con Ledger exoneró a dos médicos d'Estaos Xuníos qu'exercíen en [[Los Angeles]] y en [[Houston]] de cualesquier [[mala praxis]], determinando que "los doctores en cuestión prescribiéron-y otros melecines a Ledger, que nun fueron les píldores que la mataron".<ref name=WENN2>{{cita publicación|autor=WENN (World Entertainment News Netobra)|títulu=Heath Ledger Doctors Cleared |url=http://www.hollywood.com/news/Heath_Ledger_Doctors_Cleared/5091865|publicación=Hollywood.com|editorial=Hollywood Media Corp.|fecha=29 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Egan>{{cita publicación|autor=Nicole Weisensee Egan|títulu=Report: Doctors Cleared in Ledger Investigation|url=http://www.people.com/people/article/0,,20181179,00.html|publicación=[[People]]|editorial=people.com|fecha=28 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008155354/https://people.com/people/article/0,,20181179,00.html|archivedate=2018-10-08}}</ref> El 4 d'agostu de 2008, citando fontes desconocíes, Murray Weiss, del ''[[New York Post]]'', anunció que Mary-Kate Olsen se "negó [por aciu el so abogáu, Michael C. Miller] a ser entrevistada polos investigadores federales sobre la muerte accidental del so amigu íntimu Heath Ledger... [ensin] ... inmunidá d'acusación", y que, cuando se-y consultó sobre asoceder, Miller negar a facer declaraciones.<ref name=Weiss>{{cita publicación|autor=Murray Weiss|títulu=Olsen to Heath Feds: Let's Deal: Demands Immunity from Probers|url=http://www.nypost.com/seven/08042008/news/regionalnews/olsen_to_heath_feds__lets_deal_122918.htm|publicación=[[New York Post]]|editorial=nypost.com ([[News Corporation]])|fecha=4 d'agostu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218193923/http://www.nypost.com/seven/08042008/news/regionalnews/olsen_to_heath_feds__lets_deal_122918.htm|archivedate=2008-12-18}}</ref><ref name=Hays>{{cita web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/26013925/|títulu=Official: Mark-Kate Olsen silent on Ledger OD|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|fecha=4 d'agostu de 2008|editorial=[[MSNBC]]|publicación=[[Associated Press]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081218051155/http://www.msnbc.msn.com/id/26013925/|fechaarchivu=2008-12-18}}</ref> Más tarde nesi mesmu día, dempués de que la policía confirmara la esencia del rellatu de Weiss ante la Associated Press, Miller fixo una declaración na que negó que Olsen apurriéra-y les drogues que causaron la muerte del actor y aseguró que la moza nun conocía la so procedencia.<ref name=Guardian>{{cita publicación|autor=Staff and Agencies |títulu=Mary-Kate Olsen Denies Supplying Heath Ledger with Drugs |url=http://www.guardian.co.uk/film/2008/aug/05/heath.ledger |publicación=[[The Guardian]]|editorial=Guardian ([[Guardian Media Group]])|fecha=5 d'agostu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=BBCOlsen>{{cita publicación|títulu=Olsen Seeks Immunity over Ledger|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7542260.stm|publicación=[[BBC News]]|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|fecha=5 d'agostu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> Na so declaración, Miller dixo específicamente: "A pesar de les especulaciones de los tabloides, Mary-Kate Olsen nun tuvo nada que ver coles drogues que s'atoparon nel cuerpu o na casa de Heath Ledger, y nun sabe cómo les llogró", enfatizando que "les descripciones de los medios, atribuyíes a una fonte ensin identificación, son incompletes ya inexactes".<ref name=PeopleMiller>{{cita publicación|títulu=Lawyer: Mary-Kate Olsen Had 'Nothing to Do' with Heath Ledger's Drugs|url=http://www.people.com/people/article/0,,20216830,00.html|publicación=[[People]]|editorial=people.com ([[Time Inc.]])|fecha=4 d'agostu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160709180333/http://www.people.com/people/article/0,,20216830,00.html|archivedate=2016-07-09}}</ref> Dempués d'un númberu considerable d'especulaciones nos medios, el 6 d'agostu de 2008 la oficina del fiscal federal en Manhattan cerró la so investigación alrodiu de la muerte de Ledger ensin presentar cargos y ensin citar a Olsen.<ref name=Egan2>{{cita publicación|autor=Nicole Weisensee Egan|títulu=Source: Feds Officially Close Heath Ledger Investigation|url=http://www.people.com/people/article/0,,20217421,00.html|publicación=[[People]]|editorial=people.com ([[Time Inc.]])|fecha=6 d'agostu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080808021400/http://www.people.com/people/article/0,,20217421,00.html|archivedate=2008-08-08}}</ref><ref name=AdlerLedger>{{cita publicación|autor=Shawn Adler|títulu=Heath Ledger Investigation Reportedly Closed; Mary-Kate Olsen Won't Have to Testify: U.S. Attorney's Office Filed Non Charges Before Closing Probe into Actor's Overdose Death|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1592309/story.jhtml|publicación=[[MTV|MTV.com]]|editorial=[[MTV]]|fecha=6 d'agostu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218201911/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1592309/story.jhtml|archivedate=2008-12-18}}</ref> Colos detalles de los dos médicos y de Olsen y el zarru de la investigación porque los encargaos de la oficina de lleis en Manhattan "nun creyeron qu'hubiera un oxetivu vidable", inda nun se sabe cómo Ledger llogró la [[oxicodona]] y la [[hidrocodona]] na combinación letal que la mató.<ref name=AdlerLedger /><ref name=FoxAP>{{cita publicación|autor=[[Fox News Channel|Fox News]] and the [[Associated Press]]|títulu=Investigation into Heath Ledger's Death Closed|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,399081,00.html|publicación=[[Fox News Channel|Fox News]]|editorial=[[foxnews.com]] ([[News Corporation]])|fecha=6 d'agostu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217235548/http://www.foxnews.com/story/0,2933,399081,00.html|archivedate=2008-12-17}}</ref> Once meses dempués de la muerte de Ledger, el 23 d'avientu de 2008, Jake Coyle, escribiendo pa la Associated Press, anunció que "la muerte de Heath Ledger foi votada como la hestoria principal de la industria del entretenimientu pol periódicu d'Estaos Xuníos y los sos editores entrevistaos por The Associated Press", yá que causó "sorpresa y tracamundiu" sobre "les circunstancies", porque'l fallu de la muerte foi que se trató d'un accidente causáu por "una combinación tóxica de drogues recetadas" y pola continuación "del so legáu na so actuación llargamente emponderada como'l Joker nel ésitu de taquilla más grande del añu, ''[[The Dark Knight]]''".<ref name=Coyle /> === Discutiniu pol testamentu === Dempués de la muerte de Ledger y en respuesta a un númberu de noticies na prensa sobre la so [[testamentu]] (presentáu en Nueva York el 28 de febreru de 2008)<ref name=will>{{Cita web|autor=Heath Ledger|títulu=Last Will & Testament|url=http://www.aolcdn.com/tmz_documents/0327_heath_will_wm.pdf|publicación=[[TMZ.com]] (Documents)|editorial=aolcdn.com (reposted on 12 d'abril de 2008)|fecha=27 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=TMZ>{{cita publicación|autor=TMZ staff|títulu=Celebrity Justice: Heath's Will - Non Joke|url=http://www.tmz.com/2008/03/27/heaths-will-non-joke/|publicación=[[TMZ.com]] ([[blogue]])|editorial=tmz.com|fecha=27 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> y sobre l'accesu de la so fía al legáu familiar, el so padre, Kim Ledger, dixo que consideraba'l bienestar económico de la so nieta Matilda Rose la "prioridá absoluta" de la familia Ledger, y tamién el de la so madre, [[Michelle Williams (actriz)|Michelle Williams]], "una parte integral de la familia", añadiendo que "fadríense cargu de facer cumplir lo que quería Heath".<ref name=FoxNewsUncles>{{cita publicación|títulu=Ledger's Uncles: Michelle Williams May Have to Fight for Matilda's Inheritance|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,336280,00.html|publicación=[[Fox News]]|editorial=foxnews.com|fecha=10 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202091432/http://www.foxnews.com/story/0,2933,336280,00.html|archivedate=2009-02-02}}</ref> Dalgunos de los parientes de Ledger podríen desafiar l'estatus llegal del testamentu, robláu en 2003, yá que fuera redautáu primero que Ledger conociera a Williams y, poro, nun incluyía como beneficiaries a ella nin a la so fía, lo cual estremaba la metá de los sos bienes ente los sos padres y la otra metá ente los sos hermanos; sicasí, declararon qu'esistía un segundu testamentu, ensin roblar, que dexaría la mayor parte del heriedu a Matilda Rose.<ref name=Cowan>{{cita publicación |autor=Sean Cowan |títulu=Ledger Feud Grows Over 'second' Will |url=http://www.theage.com.au/articles/2008/03/15/1205472100775.html|publicación=[[The Age]]|editorial=theage.com.au|fecha=15 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Mitchell2>{{cita publicación|url=http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,24287252-5015787,00.html|autor=Peter Mitchell|títulu=Ledger's Ta Sells His Hollywood Hills Home|publicación=news.com.au|editorial=[[News Limited]]|fecha=3 de setiembre de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://archive.today/20121230134616/http://www.news.com.au/entertainment/heath-ledgers-hollywood-home-sold/story-y6frfnpr-1111117381395|fechaarchivu=30 d'avientu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190305145213/https://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,24287252-5015787,00.html|archivedate=2019-03-05}}</ref> El padre de Williams, Larry Williams, tamién se sumó al discutiniu sobre'l testamentu de Ledger y la so presentación en Nueva York pocu dempués del so fallecimientu.<ref name=Castellanos>{{cita publicación|autor=Melissa Castellanos|títulu=Williams' Dad Questions Ledger's Will: Larry Williams Wants Kim Ledger To Explain Why Ta Is Valued At Only $145,000|url=http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2008/03/24/people_hot_water/main3964602.shtml|publicación=Showbuzz|editorial=[[CBS|cbsnews.com]]|fecha=24 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080401202144/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2008/03/24/people_hot_water/main3964602.shtml|fechaarchivu=1 d'abril de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080401202144/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2008/03/24/people_hot_water/main3964602.shtml|archivedate=2008-04-01}}</ref> El 31 de marzu de 2008, encendiendo otru discutiniu relativu al patrimoniu de Ledger, Gemma Jones y Janet Fife-Yeomans publicaron un reportaxe "esclusivu" en ''[[The Daily Telegraph]]'', nel que citaron al tíu de Ledger, Haydn Ledger, y a otros miembros de la so familia, quien "creen que'l fináu actor podría tener un fíu ensin reconocelo" cuando tenía diecisiete años d'edá, y declarando: "si se confirma que Ledger ye'l padre biolóxicu de la neña, tendría de partir el so heriedu multimillonariu ente Matilda Rose y la so fía frutu del so amor secreto".<ref name=JonesFifeYeomans>{{cita publicación|autor=Gemma Jones and Janet Fife-Yeomans|títulu=Did Heath Ledger Father a Secret Love Child?|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23455968-5001021,00.html|publicación=[[The Daily Telegraph]]|editorial=news.com.au|fecha=31 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://archive.today/20121231000556/http://www.dailytelegraph.com.au/news/did-heath-ledger-father-a-secret-love-child/story-y6frf0a0-1111115926367|fechaarchivu=31 d'avientu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310144722/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23455968-5001021,00.html|archivedate=2009-03-10}}</ref><ref name=Maddox>{{cita publicación|autor=Garry Maddox|títulu=Good Will Hunting|url=http://www.smh.com.au/articles/2008/03/28/1206207397015.html|publicación=[[The Sydney Morning Herald]]|fecha=29 de marzu de 2009|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Squires>{{cita publicación|autor=Nick Squires|títulu=Heath Ledger 'fathered a secret love child&#39;|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1583417/Heath-Ledger-'fathered-a-secret-love-child'.html|publicación=[[The Daily Telegraph]] (UK)|fecha=1 d'abril de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|editorial=Telegraph.co.uk.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220015119/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1583417/Heath-Ledger-%27fathered-a-secret-love-child%27.html|archivedate=2008-12-20}}</ref> Unos díes más tarde, dempués de realizar entrevistes telefóniques colos tíos de Heath, Haydn y Mike Ledger, y cola familia de la otra neña, ''[[OK! (revista)|OK!]]'' y ''[[Us Weekly]]'' publicaron que'l rumor fuera falsu, una y bones los tíos de Ledger, la madre y el padrastru de la neña dixeren qu'a cencielles fueren esaxeraos pelos medios.<ref name=OKLedger>{{cita publicación|títulu=Denied: Non Love Child for Heath Ledger|url=http://www.okmagazine.com/news/view/5697|publicación=[[OK!]]|editorial=okmagazine.com ([[OK!]] Magacín, Northern & Shell North America Ltd.)|fecha=3 d'abril de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=UsLedger>{{cita publicación|títulu=Heath Ledger's Uncle: Love Child Reports Are 'absolutely beserk&#39;|url=http://www.usmagazine.com/heath_ledgers_uncle_love_child_reports_are_absolutely_berserk|publicación=[[Us Weekly]]|editorial=usmagazine.com ([[Jann Wenner|Wenner Media LLC]])|fecha=3 d'abril de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080406232610/http://www.usmagazine.com/heath_ledgers_uncle_love_child_reports_are_absolutely_berserk|archivedate=2008-04-06}}</ref> El 27 de setiembre de 2008, el padre de Ledger, Kim, declaró que "la familia aceptó dexa-y la fortuna de 16,3 millones de [[dólares d'Estaos Xuníos]] a Matilda", añadiendo que "nun hai reclamos. La nuesa familia regaló-y tou a Matilda."<ref name=autogenerated1>{{cita web|autor=Daily Mail Reporter|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1080060/First-photos-tragic-Heath-Ledger-film.html|títulu=First Photos of Tragic Heath Ledger in His Last Film|publicación=Mail Online|editorial=Daily Mail and General Trust|fecha=24 d'ochobre de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Eng>{{cita publicación|autor=Joyce Eng|títulu=Heath Ledger's Daughter to Inherit Ta|url=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-News-Blog/Todays-News/Heath-Ledgers-Ta/800047540|publicación=[[TV Guide|tvguide.com]]|editorial=OpenGate Capital|fecha=29 de setiembre de 2008|fechaaccesu=27 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081202020123/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-News-Blog/Todays-News/Heath-Ledgers-Ta/800047540|fechaarchivu=2 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202020123/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-News-Blog/Todays-News/Heath-Ledgers-Ta/800047540|archivedate=2008-12-02}}</ref><ref name=APAOL>{{cita publicación|url=http://www.aol.com.au/celebrity/story/Ledger%27s-daughter-to-inherit-late-actor%27s-ta/1054531/index.html|autor=[[Associated Press]]|títulu=Ledger's Daughter to Inherit Late Actor's Ta|publicación=AOL Australia Celebrity Channel|editorial=[[AOL|AOL Australia]]|fecha=29 de setiembre de 2008|fechaaccesu=27 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081219001545/http://www.aol.com.au/celebrity/story/Ledger%27s-daughter-to-inherit-late-actor%27s-ta/1054531/index.html|fechaarchivu=19 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219001545/http://www.aol.com.au/celebrity/story/Ledger%27s-daughter-to-inherit-late-actor%27s-ta/1054531/index.html|archivedate=2008-12-19}}</ref> N'ochobre de 2008, ''[[Forbes|Forbes.com]]'' envaloró les ganancies añales de Ledger dende ochobre de 2007 hasta ochobre de 2008 (incluyendo'l so porcentaxe de ganancies póstumes compartíes, proviniente de la recaldación de ''The Dark Knight'', que consta d'un total de 991 millones de dólares) en venti millones de dólares d'Estaos Xuníos.<ref name=Nichols>{{cita web|autor=Michelle Nichols|url=http://www.reuters.com/article/DarkKnight/idUSTRE49S54I20081029|títulu=Elvis Ranked Top-earning Dead Celebrity|publicación=[[Reuters|Reuters.com]]|editorial=[[Thomson Reuters]]|fecha=29 d'ochobre de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}} Basándose nes sos estimaciones, según Nichols, ''Forbes.com'' allugó a Ledger nel tercer puestu de les celebridaes con más dineru nel so haber al momentu de la so muerte, precedíu por [[Elvis Presley]] (1) y [[Charles M. Schulz]] (2).</ref> == Películes y reconocencies artístiques póstumos == {{VT|The Dark Knight}} El fallecimientu de Ledger afectó la campaña publicitaria de la película ''The Dark Knight'' (2008), de [[Christopher Nolan]],<ref name=Halbfinger2 /><ref name=Halbfinger /> y tantu la producción como la publicidá de la película de [[Terry Gilliam]] ''[[The Imaginarium of Doctor Parnassus]]'', polo que dambos direutores decidieron rindir tributu al so trabayu en dambes películes.<ref name=autogenerated3>{{cita publicación|autor=[[CNN]]|títulu=Ledger's Death Puts Last Films in a Bind|url=https://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/01/24/ledger.films/index.html|publicación=[[CNN|CNN: SHOWBIZ/Movies]]|editorial=[[CNN|cnn.com]] ([[Time Warner]])|fecha=24 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Kilpatrick /><ref name=Halbfinger /><ref name=Carroll>{{cita publicación|autor=Larry Carroll|títulu=&#39;Dark Knight' Stars, Direutor Want Film To 'Celebrate' Heath Ledger's Obra|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1583563/story.jhtml|publicación=[[MTV]] (Movies)|editorial=mtv.com|fecha=18 de marzu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090322021223/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1583563/story.jhtml|archivedate=2009-03-22}}</ref> Anque Gilliam suspendió temporalmente la producción de la película,<ref name=Kilpatrick /> dende'l principiu espresó la so determinación de "salvala". Una vegada refugada la idea d'utilizar imáxenes modificaes por ordenador, decidió complementase el papel de Ledger con otros actores y dedica-y la película.<ref name=Stoynoff>{{cita publicación|autor=Natasha Stoynoff|títulu=Show Will Go On for Heath's Last Movie, Says Costar|url=http://www.people.com/people/article/0,,20174404,00.html|publicación=[[People]]|editorial=people.com|fecha=28 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100420103317/http://www.people.com/people/article/0,,20174404,00.html|archivedate=2010-04-20}}</ref><ref name=WENN3>{{cita publicación|autor=WENN (World Entertainment News Netobra)|títulu=Gilliam Trying to Save Last Ledger Film|url=http://www.hollywood.com/news/Gilliam_Trying_to_Save_Last_Ledger_Film/5055155 |publicación=Hollywood.com|editorial=Hollywood Media Corp.|fecha=28 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Brady>{{cita publicación|autor=Matt Brady|títulu=Heath Ledger Dies|url=http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=144093|publicación=[[Newsarama]] (Forum)|editorial=forum.newsarama.com|fecha=23 de xineru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100411063851/http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=144093|fechaarchivu=11 d'abril de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411063851/http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=144093|archivedate=2010-04-11}}</ref> En febreru de 2008, como "un tributu a la memoria d'un home que foi reconocíu como unu de los meyores actores de la so xeneración", [[Johnny Depp]], [[Jude Law]], y [[Colin Farrell]] roblaron pa facese cargu del papel de Ledger, creando múltiples reencarnaciones del personaxe, Tony, tresformáu en "un regresu máxicu a la hestoria de [[Fausto]]".<ref name=AICN>{{cita publicación |autor=[[Drew McWeeny|"Moriarty"]]|url=http://www.aintitcool.com/node/35623 |títulu=AICN exclusive! We Know Who's Paying Tribute To Heath Ledger In Dr. Parnassus Now!|publicación=aintitcool.com|editorial=[[Ain't It Cool News]] ([[Harry Knowles]])|fecha=15 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref name=Adler2>{{cita publicación |autor=Shawn Adler |títulu=Heath Ledger's Final Film To Go Forward - With Johnny Depp, Jude Law, Colin Farrell in His Role |editorial=[[MTV]] |url=http://www.mtv.ca/news/article.jhtml?id=7086 |fecha=15 de febreru de 2008 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110511152754/http://www.mtv.ca/news/article.jhtml?id=7086 |fechaarchivu=11 de mayu de 2011 }}</ref><ref name=NYTAB>{{cita publicación|títulu=Arts Briefly: Three Actors Replace Heath Ledger|url=http://www.nytimes.com/2008/02/19/arts/19arts-THREEACTORSR_BRF.html|publicación=[[The New York Times]]|editorial=nytimes.com|editorial=[[The New York Times Company]]|fecha=19 de febreru de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> Darréu, los trés actores donaron les sos ganancies proviniente de la película a la fía de Ledger y Williams, Matilda.<ref name=BBCParnassus>{{cita publicación|títulu=Trio Give Fees to Ledger's Child|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7570056.stm|publicación=[[BBC News]]|editorial=bbc.co.uk ([[British Broadcasting Corporation|BBC]])|fecha=19 d'agostu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref><ref>{{enllaz rotu|1={{cita publicación | url = http://www.lasegunda.com/ediciononline/espectaculos/detalle/index.asp?idnoticia=392250 | títulu = Jude Law, Johnny Depp y Colin Farrell van sustituyir a Ledger n'últimu filme | publicación = [[La Segunda]] | fecha = 18 de febreru de 2008 | fechaaccesu = 18 de febreru de 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080620021007/http://www.lasegunda.com/ediciononline/espectaculos/detalle/index.asp?idnoticia=392250 | archivedate = 2008-06-20 }} |2=http://www.lasegunda.com/ediciononline/espectaculos/detalle/index.asp?idnoticia=392250 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Nun reportaxe sobre la edición de ''The Dark Knight'', na cual Ledger completó'l so trabayu n'ochobre de 2007, Nolan dixo: "Foi tremendamente emotivu, una vegada que finó, tener que volver y velo acaldía... Pero la verdá ye que me siento bien afortunáu por tener daqué granible que facer, tener una actuación de la que toi bien, bien arguyosu, y porque confiara en mi pa poder terminala".<ref name=Carroll /> Toles escenes de Ledger apaecen como les realizó él na filmación orixinal; na fase d'edición de la película, Nolan nun añader efeutos dixitales pa nun alteriar la verdadera actuación de Ledger póstumamente.<ref name=Brown>{{cita publicación|autor=Scott Brown|títulu=Dark Knight Direutor Shuns Digital Effects for the Real Thing|url=http://www.wired.com/entertainment/hollywood/magazine/16-07/ff_darknight?currentPage=all|publicación=[[Wired]]|editorial=wired.com ([[Condé Nast Publications]])|fecha=24 de xunu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080627111405/http://www.wired.com/entertainment/hollywood/magazine/16-07/ff_darknight?currentPage=all|archivedate=2008-06-27}}</ref> Nolan dedicó la película a la memoria de Ledger y a la del téunicu Conway Wickliffe, quien finó nun accidente automovilísticu mientres preparaba una de les escenes de la película.<ref name=Hough>{{cita publicación||títulu=Dark Knight Dedicated to Ledger |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7477095.stm|publicación=[[BBC News Online]]|editorial=bbc.co.uk|fecha=27 de xunu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|cita=El tributu especial diz: 'En memoria de los nuesos amigos Heath Ledger y Conway Wickliffe'.}}</ref> Estrenada en xunetu de 2008, ''The Dark Knight'' rompió dellos récores de taquilla y recibió crítiques positives tanto profesionales como de parte de los espectadores, qu'emponderaron en particular l'actuación de Ledger como'l Joker.<ref name=DKBOM>{{Cita web|autor=Brandon Gray|títulu=News: 'Dark Knight' Begins Smashingly |url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=2504&p=s.htm||publicación=[[Box Office Mojo]]|editorial=boxofficemojo.com|fecha=23 de xunetu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> Inclusive'l críticu de cine [[David Denby]], quien nun emponderara la película na so crítica previa al estrenu publicada en ''[[The New Yorker]]'', evaluó positivamente l'actuación de Ledger, describiéndola como "siniestra y espantible" y "hipnotizante en cada escena", concluyendo: "La so interpretación ye un actu final heroicu y esmolecedor: esti mozu actor contempló l'abilsu".<ref name=Denby>{{cita publicación|url= http://www.newyorker.com/arts/critics/cinema/2008/07/21/080721crci_cinema_denby|títulu=The Current Cinema: Past Shock: '' 'The Dark Knight' and 'WALL-E' '&#39;|autor=David Denby|publicación=[[The New Yorker]]|fecha=21 de xunetu de 2008|editorial=newyorker.com ([[Condé Nast Publications]])|fechaaccesu=17 de xunetu de 2008|páxines=92–93}}</ref> Intentando compensar les especulaciones de que l'actuación de Ledger como'l Joker haber lleváu, en cierta forma, a la so muerte (como Denby y otros suxirieren), [[Christian Bale]], coprotagonista y amigu del actor, mentó qu'esti esfrutara llargamente enfrentar los desafíos del so papel, una esperiencia que'l mesmu Ledger describiera como "la más risondera que tuvi, y que probablemente voi tener, interpretando a un personaxe".<ref name=Halbfinger2 /><ref name=Bale>{{cita publicación|títulu=Christian Bale: Blaming Heath Ledger's Death on Joker Role Is 'Rude&#39;|url=http://www.usmagazine.com/christian-bale-blaming-heath-ledgers-death-on-joker-role-is-rude|publicación=[[US Weekly]]|fecha=14 de xunetu de 2008|editorial=usmagazine.com ([[Jann Wenner|Wenner Media]] [[Limited liability company|LLC]])|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090526122626/http://www.usmagazine.com/christian-bale-blaming-heath-ledgers-death-on-joker-role-is-rude|archivedate=2009-05-26}}</ref> Ledger recibió numberosos premios pol so papel como'l Joker en ''The Dark Knight''. El 10 de payares de 2008 foi nomináu a dos [[People's Choice Awards|Premios People's Choice]] pol so trabayu na película, nes categoríes "Meyor repartu en xunto" y "Meyor dúu en pantalla" (compartíu con Christian Bale). Llogró'l premiu na segunda categoría mientres la ceremonia emitida en direuto pola [[CBS]] en xineru de 2009.<ref name=PeoplesChoice>{{cita publicación|autor=Jessica Herndon|títulu=Britney Spears, Heath Ledger Get People's Choice Nods|url=http://www.people.com/people/article/0,,20239377,00.html|publicación=[[People]]|fecha=10 de payares de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008155711/https://people.com/people/article/0,,20239377,00.html|archivedate=2018-10-08}}</ref> El 11 d'avientu de 2008 anuncióse que Ledger fuera nomáu pa los [[Premios Globu d'Oru]] pola so actuación como'l Joker en ''The Dark Knight''; darréu, ganó'l premiu na ceremonia emitida pola [[National Broadcasting Company|NBC]] el 11 de xineru de 2009 col direutor de la película, Christopher Nolan, recibiendo'l premiu nel so llugar.<ref name=PeopleLedger /><ref>{{cita publicación|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-globesstory12-2009jan12,0,6073218.story|títulu=Accolades flow after Heath Ledger's 'Dark Knight' win|apellíos=Abramowitz |nome=Rachel|fecha=12 de xineru de 2009|publicación=[[Los Angeles Times]] |fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> Los críticos de cine, los coprotagonistas [[Maggie Gyllenhaal]] y [[Michael Caine]] y dellos de los colegues de Ledger del mundu del espectáculu xunir a Bale nel so pidimientu y la so predicción d'una nominación pa los [[Premiu Óscar]] na categoría de [[Óscar al meyor actor de repartu|meyor actor de repartu]], en reconocencia pol so trabayu en ''The Dark Knight''.<ref name=NHSmith>{{cita web|autor=Nina Hämmerling Smith|títulu=Movie News: Ledger's Knight Costars Call for Posthumous Oscar|url=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Movie-News/Heath-Ledger-News/800044048|publicación=[[TV Guide]]|editorial=OpenGate Capital|fecha=28 de xunetu de 2008|fechaaccesu=26 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081214142051/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Movie-News/Heath-Ledger-News/800044048|fechaarchivu=14 d'avientu de 2008}}</ref> La subsecuente nominación foi anunciada'l 22 de xineru de 2009, l'aniversariu de la so muerte;<ref name=AASched>{{cita conferencia de prensa|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2008/08.04.14a.html |títulu=81st Academy Awards® Nominations Announced |editorial=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]] |fecha=22 de xineru de 2009 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009}}</ref> Ledger finalmente ganó'l premiu, convirtiéndose na segunda persona en ganar un premiu de l'Academia póstumamente nuna categoría d'actuación, yá que la primera foi l'actor británicu [[Peter Finch]], quien lo ganó en 1976 por ''[[Network]]''. El premiu foi recibíu pola familia de Ledger.<ref name=Posthumous>{{cita publicación |url=http://www.msnbc.msn.com/id/29332714/ |títulu='Slumdog Millionaire' fulfills its Oscar destiny |editorial=[[MSNBC]] |publicación=[[Associated Press]] |fecha=23 de febreru de 2009 |fechaaccesu=26 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225084631/http://www.msnbc.msn.com/id/29332714 |archivedate=2009-02-25}}</ref> == Filmografía completa == {{AP|Filmografía de Heath Ledger|l1=Filmografía de Heath Ledger}} * [[1992]]: ''[[Clowning Around]]''. * [[1997]]: ''[[Blackrock (película)|Blackrock]]''. * 1997: ''[[Paws]]''. * [[1999]]: ''[[Two Hands]]''. * 1999: ''[[10 Things I Hate About You]]''. * [[2000]]: ''[[El patriota (película de 2000)|El patriota]]''. * [[2001]]: ''[[Monster's Ball]]''. * 2001: ''[[A Knight's Tale]]''. * [[2002]]: ''[[Los cuatro plumes (película de 2002)|Los cuatro plumes]]''. * [[2003]]: ''[[The Order]]''. * 2003: ''[[Ned Kelly (película)|Ned Kelly]]''. * [[2005]]: ''[[Casanova (película de 2005)|Casanova]]''. * 2005: ''[[The Brothers Grimm]]''. * 2005: ''[[Los amos de Dogtown]]''. * 2005 ''[[Brokeback Mountain]]''. * [[2006]]: ''[[Candy (película de 2006)|Candy]]''. * [[2007]]: ''[[I'm Not There]]''. * [[2008]]: ''[[The Dark Knight]]''. * [[2009]]: ''[[The Imaginarium of Doctor Parnassus]]''. == Reconocencies artístiques == {{AP|Premios de Heath Ledger|l1=Premios de Heath Ledger}} Ledger llogró un [[Premiu Óscar|Óscar]], un [[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]], un [[Premios BAFTA|BAFTA]] y un [[Premios del Sindicatu d'Actores|premiu del Sindicatu d'Actores]] pol so papel en ''[[The Dark Knight]]''. Foi nomináu al premiu Óscar al meyor actor principal pola película ''[[Brokeback Mountain]]''. == Referencies == {{llistaref|3}} == Fontes complementaries == * Adler, Shawn.[http://www.mtv.com/movies/news/articles/1580086/20080122/story.jhtml "Heath Ledger Said He Hoped to Evolve as an Actor and Person in 2005 Interview:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625210304/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1580086/20080122/story.jhtml |date=2009-06-25 }} Late Actor Was Intelligent, Self-Aware during 'Brokeback Mountain' Chat." ''[[MTV|MTV.com]]'', 22 de xineru de 2008. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * Arango, Tim. [http://www.nytimes.com/2008/03/06/books/06esqu.html "Esquire Publishes a Diary That Isn't"]. ''[[The New York Times]]'', ''nytimes.com'', 6 de marzu de 2008, Books. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * [http://www.newsweek.com/id/105569?tid=relatedcl "Death of a Star: Unsolved Mysteries"]. ''[[Newsweek]]'', 4 de febreru de 2008: 62, Newsmakers. Versión [[World Wide Web|Web]] ya impresa. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * ''[http://www.etonline.com/news/2008/07/63600/index.html The Joker vs. The Real Heath:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080806131224/http://www.etonline.com/news/2008/07/63600/index.html |date=2008-08-06 }} [[Entertainment Tonight]] Looks Back at the Career of Heath Ledger'', ''etonline.com'' ([[CBS Corporation|CBS Studios Inc.]]), xunetu de 2008. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * McShane John. ''[[Heath Ledger: His Beautiful Life and Mysterious Death]]''. Londres: John Blake, 2008. ISBN 1844546330 (10). ISBN 978-1844546336 (13). * [https://web.archive.org/web/20090707195949/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23564492-5007191,00.html "Loves of Heath Ledger's Life"]. ''[[The Courier-Mail]]'', ''news.com.au'', 20 d'abril de 2008. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * [[Christopher Nolan|Nolan, Christopher]]. [http://www.newsweek.com/id/105580 "Transition: Charisma as Natural as Gravity]: Heath Ledger, 28, Actor". ''[[Newsweek]]'', 4 de febreru de 2008: 9, Periscope. Versión [[World Wide Web|Web]] (actualizada'l 26 de xineru de 2008) ya impresa. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * Norris, Chris. [http://nymag.com/news/features/44217/ "(Proyeutu de Ledger ensin títulu)]: Nel cual el protagonista muerre misteriosamente, y l'audiencia analiza los sos últimos díes por aciu pistes del so verdaderu calter". ''[[New York (revista)|New York]]'', ''nymag.com'', 18 de febreru de 2008. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * Park, Michael Y. [https://web.archive.org/web/20140222040325/http://www.people.com/people/article/0,,20208769,00.html?xid=rss-fullcontentcnn "Christian Bale on 'Kindred Spirit' Heath Ledger"]. [[World Wide Web|Web]]. ''[[People]]'', 25 de xunu de 2008. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * Robb, Brian J. ''Heath Ledger: Hollywood's Dark Star''. Londres: Plexus Publishing Ltd, 2008. ISBN 0859654273 (10). ISBN 978-0859654272 (13). * [[A. O. Scott|Scott, A. O.]] [http://www.nytimes.com/2008/01/24/movies/24appr.html?hp "An Appraisal: Prince of Intensity with a Lightness of Touch"]. ''[[The New York Times]]'', ''nytimes.com'', 24 de xineru de 2008, Movies. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * [[Kevin Sessums|Sessums, Kevin]], con fotografíes de [[Bruce Weber]]. [http://www.vanityfair.com/culture/features/2000/08/heath200008 "We're Having a Heath Wave"]. ''[[Vanity Fair (revista)|Vanity Fair]]'', agostu de 2000, ''vanityfair.com'', agostu de 2008. [[World Wide Web|Web]]. (4 páxines.) Consultáu'l 26 de febreru de 2009. (Entrevista con Heath Ledger; ilustraciones en "Perth Album", por Bruce Weber.) * Taddeo, Lisa. [http://www.esquire.com/features/heath-ledger-last-days "The Last Days of Heath Ledger"]. ''[[Esquire]]'' (abril de 2008), ''esquire.com'', 5 de marzu de 2008. (Actualizáu'l 21 de xunetu de 2008.) Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * [[Peter Travers|Travers, Peter]].{{Enllaz rotu|1="Sundance: Shock" |2=http://www.rollingstone.com/blogues/traverstake/2008/01/sundance-shock.php |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. ''The Travers Take: News and Reviews from Rolling Stone's Movie Critic'', ''[[Rolling Stone]]'' ([[Blogue]]), ''rollingstone.com'', 22 de xineru de 2008. Inclúi complementu: ''{{Enllaz rotu|1=Videu Review: A Look at Heath Ledger's Best Performances |2=http://www.rollingstone.com/blogues/traverstake/2008/02/videu-review-pass-on-hannah-mo.php |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}'' (videu por Jennifer Hsu, con comentariu d'audiu por Travers), 1 de febreru de 2008. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. * Wolf, Jeanne. [https://web.archive.org/web/20080731220812/http://www.parade.com/articles/editions/2008/edition_06-29-2008/1BATMAN "Christian Bale: 'Life Should Never Be Boring'"]. ''[[Parade (revista)|Parade]]'', 29 de xunu de 2008: 8–9. En formatu en llinia ya impresu. Consultáu'l 26 de febreru de 2009. == Enllaces esternos == {{Commons}} {{wikiquote|Heath Ledger}} * {{IMDb nome|id=0005132|name=Heath Ledger}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7203860.stm Heath Ledger] en [[British Broadcasting Corporation|BBC In Pictures]] * [http://topics.cnn.com/topics/heath_ledger Heath Ledger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223011522/http://topics.cnn.com/topics/heath_ledger |date=2009-02-23 }} en [[CNN|CNN Topics]] * [https://web.archive.org/web/20080127105159/http://www.news.com.au/dailytelegraph/confidential/indepth/feature/0,22045,5015791,00.html Heath Ledger] en ''[[The Daily Telegraph]]'' (Australia) * [http://www.huffingtonpost.com/news/heath-ledger Heath Ledger] en ''The Huffington Post'' * [http://www.music.msn.com/celebrities/celebrity/heath-ledger/ Heath Ledger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907051701/http://music.msn.com/celebrities/celebrity/heath-ledger/ |date=2008-09-07 }} en [[MSN|MSN Movies]] * [http://www.mtv.com/movies/person/233661/personmain.jhtml Heath Ledger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107054932/http://www.mtv.com/movies/person/233661/personmain.jhtml |date=2010-01-07 }} en [[MTV|MTV Movies]] * [http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/l/heath_ledger/index.html Heath Ledger] en ''[[The New York Times|New York Times Topics]]'' {{NF|1979|2008|Ledger, Heath}} {{Tradubot|Heath Ledger}} [[Categoría:Heath Ledger| ]] 22jk4f720xvz5m8cvcheb0kya1pnfqg 0 141188 4775723 4773371 2026-11-04T10:36:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775723 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Héctor Lavoe}} {{persona}} '''Héctor Juan Pérez Martínez''' {{nym}}, conocíu como '''Héctor Lavoe''',<ref name="Triump">{{cita web| autor=Eileen Torres| url=http://www.salsacentro.com/hectorlavoe.htm| títulu=The Triumph and Tragedy of Héctor Lavoe| fechaaccesu=13 de xunu de 2007| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20020708040117/http://salsacentro.com/hectorlavoe.htm| fechaarchivu=8 de xunetu de 2002}}</ref> foi un [[cantante]], [[compositor]] y [[productor musical]] de [[salsa (xéneru musical)|salsa]] mientres los [[años 1970]] y [[años 1980|1980]]. Integró la orquesta de [[Willie Colón]], dende 1967 hasta 1974 onde llogró la reconocencia con cantares como «[[Aguanile]]», «Che Che Colé», «La Murga», «Juana Peña», «Calle luna, Calle sol», «Barrunto», «Timbalero», «Abuelita» y más. Tamién integró la orquesta salsera [[Fania All Stars]] dende la so creación, en 1968 hasta los sos últimos años de vida; cabo mentar que Lavoe foi ún de los artistes principales del sellu [[Fania Records]], lo mesmo que de la Fania All Stars. Con ellos grabó dellos cantares que se convirtieron n'ésitos musicales, tales como «[[La mio Xente]]», «El Rei de la Puntualidá», «Ublabadú», «Siento» y más temes que salieron nel discu recopilatorio ''Fania All-Stars with Hector Lavoe'' en 1997. Tres la so separación de [[Willie Colón]], empecipió la so carrera como solista y publicó'l so primer álbum ''[[La Voz (álbum)|La Voz]]'' onde recibió un [[discu d'oru]] y llogró per parte de la revista [[Latin NY]], el premiu a ''Meyor Vocalista Masculín de 1976'' y ''Meyor Conxuntu de 1976''. Darréu llanzó otros álbumes como ''[[De Ti Depende]]'', ''[[Comedia (álbum)|Comedia]]'', ''[[El Sabiu]]'', ''[[Que Sentimientu!]]'', ''[[Españó]]'' y más discos que llograron diversos premios. El so últimu álbum ''[[Strikes Back]]'', llanzáu en [[1987]], foi nomináu a los [[premios Grammy]] de 1988 na categoría ''[[Premiu Grammy al meyor álbum llatín tropical tradicional|Meyor Interpretación Llatina Tropical]]'' anguaño conocida como ''[[Premiu Grammy al meyor álbum llatín tropical tradicional|Meyor Álbum Llatín Tropical Tradicional]]'', anque non pudo ganar. A lo llargo de la so carrera como solista, llogró dellos ésitos musicales como «[[El Cantante (cantar)|El Cantante]]», «Ruempe Saraguey», «Periódicu d'Ayeri», «Juanito Alimaña» y «Platu de Segunda Mesa», por solo mentar dalgunos. Amás de tocar con [[Willie Colón]] y la [[Fania All Stars]], Lavoe compartió escenariu con diversos artistes del mediu salseru como [[Andy Montañez]], [[El Gran Combu]], [[Frankie Ruiz]], [[Santos Colón]], [[Oscar d'León]], [[Tito Nieves]], [[Ismael Rivera]] y otros cantantes. Tamién llogró grabar cantares al llau de [[Daniel Santos]], [[Tito Puente]] y [[Richie Ray]]. El so primer fíu tener con Carmen Castro y nació en 1968 sol nome de José Alberto Pérez. El so segundu fíu tener con Nilda "Puchi" Román (con ella casaríase darréu) y llamóse Héctor Pérez Jr., quien nació en 1969 y finó en 1987 al manipoliar una arma de fueu. En xunu de 1993, Lavoe finó a los 46 años depués de sufrir un [[paru cardiaco]] causáu polos entueyos del [[SIDA]], qu'adquirió a mediaos de los años 1980 en inyectándose una aguya infestada. El so cuerpu fuelga anguaño nel Campusantu Civil de [[Ponce, Puertu Ricu]], al llau del so fíu Héctor Pérez Jr. y la so esposa Nilda "Puchi" Román finada en 2002.<ref>{{cita web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=10684|títulu=Hector Lavoe en findagrave.com}}</ref> == Biografía == === Primeros años (1946-1962) === Héctor Lavoe nació nel senu d'una familia humilde sol nome d'Héctor Juan Pérez Martínez, el 30 de setiembre de 1946, nel barriu [[Machuelo Embaxo (Ponce)|Machuelo Embaxo]] de la Cantera de [[Ponce (ciudá)|Ponce]], [[Puertu Ricu]]. Foi ún de los ocho fíos que tuvo Francisca Martínez (Panchita) y Luis Pérez (Lucho). A los trés años d'edá perdió a la so madre, lo cual sería'l primeru de munchos golpes na vida del cantante. El so padre, quien tocaba la guitarra con tríos y orquestes locales dio instrucción musical al so fíu, y matricular na [[Institutu de Música Juan Morel Campos|Escuela de Música Juan Morel Campos]] onde canta'l cantar «Campanines de Cristal»", boleru compuestu por Rafael Hernández Marín, nuna fiesta d'escuela. El so padre tenía'l suañu de ver a Héctor convertíu nun gran saxofonista. Anque Lavoe aprendió los fundamentos de la música, llueu perdió interés en dichu preséu. Sentía que lo suyo yera cantar. Héctor pasó gran parte del so tiempu escuchando música xíbara y popular. Los sos cantantes favoritos yeren Jesús Sánchez Erazo, más conocíu como «Chuito el de Bayamón», [[Odilio González]], Roberto Cara y [[Daniel Santos]], que les sos voces y estilos asonsañó mientres los sos principios na música. Otros cantantes qu'influyeron descomanadamente n'Héctor fueron: [[Cheo Feliciano]], [[Ismael Rivera]] y [[Ismael Quintana]]. A la edá de 14 años, convertir nel cantante d'una banda en [[Puertu Ricu]], onde recibía'l pagu de dieciocho dólares per nueche, lo que nesos años, yera un bon sueldu pa una persona de la so edá.<ref name="About"/> Mientres la so adolescencia, Héctor frecuentó diversos clubes musicales onde cantó acompañáu de los sos amigos de la infancia José Febles y Roberto García.<ref name="lavoz">[Héctor Lavoe "La Voz" - A man and his music]</ref> === Viaxe a Nueva York y principios na música (1963-1966) === Héctor tenía'l suañu de cantar en [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], col fin de facer fama y fortuna. El so padre taba totalmente en contra de la idea yá que l'hermanu mayor d'Héctor emigró escontra allá y morrió nun accidente. Ante la negativa del so padre, Héctor llegó a [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], el [[3 de mayu]] de [[1963]] a la edá de 16 años y camudóse cola so hermana mayor Priscilla. La so primer impresión de la ciudá, que consideraba como un llugar arrogante na tierra, foi decepcionante, al ver los edificios y les cais de la parte llatina desdexaos y llenes de basura. {{cita|A los 14 años, sentía que nun taba faciendo daqué cola mio vida. Dexé la escuela pos siempres taba metíu en llíos, y a los 16 años decidí venir a Nueva York a faeme d'enforma dineru.|Héctor Lavoe, sobre la so decisión de dir a Nueva York.<ref>{{cita web |url=http://www.akangana.com/2011/06/18-anos-ensin-hector.html#.V0ytdjXhC1s |títulu=Tantos años ensin Héctor Lavoe | date=29 de xunu de 2011 |fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=https://scontent.flim2-1.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/405036_430566173636983_1438866704_n.jpg?oh=1066698927244fb29a66c06b90bd4f6c&oe=57DFABD9|títulu=La Estrella del mes - Héctor Lavoe}}</ref>}} Lo primero que fizo Héctor al llegar a [[Nueva York (estáu)|Nueva York]] foi buscar un trabayu, consiguiendo emplegos como pintor, llimpia llunes, maleteru, mensaxeru, camareru y conserxe, por mentar dalgunos, hasta qu'un día realcontrar col so amigu de la infancia, Roberto García, quien lo empezar a llevar a los salones de baille y clubes de música llatina del Barriu Llatín, Bronx y el Baxu Manhattan; Depués d'un tiempu, García convidó a Héctor al ensayu d'un sestetu musical que se taba formando.<ref name="lavoz"/> El vocalista cantaba'l boleru «Los tos Güeyos» y nun taba faciendo un bon trabayu, asina qu'Héctor suxirió-y como xestu de bona voluntá, que lo intentara otra manera, interpretando esta tema al so estilu. Como resultáu d'esi actu desinteresáu, el grupu ufiertó-y el puestu de vocalista, que darréu aceptó.<ref name="About">[http://www.hectorlavoe.com/about/ «Héctor Lavoe, el Cantante de los Cantantes»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316071049/http://www.hectorlavoe.com/about/ |date=2013-03-16 }}, artículu n'inglés nel sitiu web Héctor Lavoe. Consultáu'l 2 de febreru de 2016.</ref> Yá depués, en payares de 1964, Héctor asistió a un club na avenida Prospect, del barriu de [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], y conoció al pianista Rusell Cohen, direutor de la orquesta ''New Yorker Band''. Ellí, Héctor cantó-y unes llinies del boleru «Plazos traicioneros» col fin de pertenecer a la so orquesta, siendo aceptáu como ún de los cantantes y coristes d'esti grupu musical. Al añu siguiente (1965), Héctor grabó'l so primer cenciellu al llau de la ''New Yorker Band'' en [[45 RPM]] llamáu: «La mio China botóme de la producción ''Ta de Bala'' pal sellu SMC; l'autor d'esta tema ye [[Arsenio Rodríguez]] y l'arreglu facer Alfredito Valdés Jr., Héctor permaneció nesta banda por un tiempu más faciendo coros y tocando les maraques, ente que la voz líder yera Rafael “Chivirico” Dávila.<ref>{{cita web |url=http://gonikus.blogspot.pe/2009/02/russel-cohen-and-newyorkers.html|títulu=RUSSEL COHEN AND THE NEWYORKERS - HECTOR LAVOE}}</ref> Pa 1966 y coles mesmes que yera integrante de la ''New Yorker Band''; integró distintes bandes como la ''Orquesta Nueva York'', ''Allegre All Stars'' y ''Francisco "Kako" Bastar y la so orquesta'', nesta postrera ye onde conoció al so padrín artísticu [[Johnny Pacheco]], trabayando al so llau por dos selmanes, hasta que Pacheco ufiertó-y grabar con un mozu músicu llamáu [[Willie Colón]].<ref name="entrevistahectorlavoe">{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=HMSMDFohdq8|títulu=Entrevista a HECTOR LAVOE}}</ref><ref name="About"/> === Etapa con Willie Colón y la so orquesta (1967-1974) === {{AP|Willie Colón & Héctor Lavoe}} Dende los sos principios na música, Héctor Lavoe grabó un total d'once disco al llau de Willie Colón, incluyendo los dos últimos álbumes, ''[[The Good, The Bad, And The Ugly (álbum)|The Good, The Bad, And The Ugly]]'' (1975) y ''[[Vixilante (álbum)|Vixilante]]'' (1983). En [[1967]], Willie tenía llistu la metá del so primer álbum pal sellu Allegre Records y Futura Records, pero estes disqueras quebraron y el material foi confiscado, anque depués l'inxenieru de soníu Irv Greenbaum llograr y llevar a [[Jerry Masucci]]. Yá depués, el sellu [[Fania Records]] ufiérta-y a [[Willie Colón]] grabar pa esti sellu cola condición de camudar al cantante d'esa orquesta que yera Tony Vásquez,<ref>[http://www.akangana.com/2011/07/el-malu-de-aqui-soi-yo-porque-tengo.html#.VrKBUtLhC1s El malu d'equí soi yo, porque tengo corazón] Consultáu'l [[3 de febreru]] de [[2016]]</ref> ende ye onde [[Johnny Pacheco]] propunxo a Héctor Lavoe como nuevu vocalista de la orquesta de Colón, Pacheco yá taba al tanto de la so voz, la so enunciación impecable y les sos habilidaes estilístiques. P'aquel entós Colón yera consideráu un mozu músicu de propuestes interesantes pero con mal soníu. Nuna d'eses presentaciones que daba la orquesta de Willie nos locales llatinos de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], atopábase tocando [[The New Yorkers]], la orquesta onde cantaba Héctor Lavoe. Pacheco y Colón fueron a ufierta-y a Lavoe que terminara de grabar esi álbum, recibiendo una respuesta negativa nun primer momentu anque depués aceptaría concluyir el [[LP]]. Munchos años dempués, [[Willie Colón]] comentó nuna entrevista cómo conoció a Héctor Lavoe. {{cita|“Cuando m'ufiertaron grabar pal sellu Fania, nun lo creyí. Cuando conocí a Johnny Pacheco, lo primero que me dixo foi: ''hai que buscate un cantante''... Yo nesi momentu tocaba nel Club de la Lexón Americana, na 162 y Prospect Avenue, y nel pisu de riba, el Ponce Social Club, tocaba otra orquesta: The New Yorkers. Ellos teníen un cantante mocín, jincho, feu y flacu. Llamábase Héctor Juan Pérez Martínez. Fui con Pacheco a ufierta-y que grabara con nós esi primer discu. Pa mi yera duru, porque'l mio cantante llevaba años conmigo. Lo peor foi qu'Héctor me contestó bien guapetón: ''Yo nun quiero grabar contigo, man... Ustedes tán bien, bien fluexos''. ¿Por qué se negó? Col tiempu díxome, despechado, que foi porque naquel momentu nun-y ufiertara entrar na orquesta, namái grabar. Héctor y yo entendimos que nuesu xunte foi daqué necesariu y natural.|''[[Willie Colón]]'' cunta cómo conoció a Héctor Lavoe.<ref>{{cita web|url=http://www.legaciadelasalsa.net/#!hector-lavoe/c5i6|títulu=Legacia de la salsa Héctor Lavoe Willie Colón|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160209031339/http://www.legaciadelasalsa.net/#!hector-lavoe/c5i6|fechaarchivu=9 de febreru de 2016}}</ref>}} ==== 1967-1969: Primeros álbumes y conciertos con Fania All Stars ==== Nel branu de 1967 salió al mercáu'l so primer trabayu discográficu, llamáu ''[[El Malu]]'', onde Héctor, quien yá yera conocíu como "''La Voz''" (LaVoe), apaez como vocalista líder cantando los temes «Borinquen», «El Malu», «Chonqui» y «Quimbombo». Los otros cantares d'esti álbum fueron interpretaes por [[Yayo L'Indiu]] y [[Elliot Romero]], quien yá grabaren delles temes primero que [[Willie Colón]] roblara por [[Fania Records]].<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/el-malu|títulu=El Malu en fania.com}}</ref> Lavoe mentó ingresar a la orquesta de Willie en condición d'invitáu, ensin dalgún tipu de contratu: {{cita|Dende esa vegada p'alantre (dempués de grabar ''El Malu''), nun-y dixi a Willie que diba tocar con él; nunca falamos de negocios, nunca se dixo nada [...] Eses temes facer bien, según ellos [...] Yo tenía 17 años y Willie tenía 15, yera un nene... Desque fixi'l LP, nunca falamos de trabayar col grupu, pero metí mano. Él díxome: "tamos tocando estes selmanes na Rede Garter, nel Corsu y n'otros llugares", y convidáronme a tolos sitios a los que diben tocar. Trabayé porque asocedió y pasó, eso foi tar nel sitiu y al momentu en que se precisaba.|''Héctor Lavoe'', sobre los sos entamos na música con [[Willie Colón]].<ref name="entrevistahectorlavoe"/>}} Al añu siguiente, en 1968, publicar ''[[The Hustler (álbum)|The Hustler]]'' el segundu álbum de Lavoe al llau Colón. P'aquel entós, Héctor nun cantaba n'inglés polo que se convirtió nel venceyu de la orquesta de Colón colo caribeño; el trombonista decidió aprovechar el potencial que brindaba'l cantante pa decantase definitivamente escontra la música llatina afroantillana.<ref>[http://www.fania.com/search/node/the%20hustler «The hustler»], artículu nel sitiu web Fania. Consultáu'l 5 d'abril de 2013.</ref> Nesti [[LP]] destacaron los temes «Qué matu», «Acábase Esti Mundu» y «Eso Báillase Asina».<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/the-hustler|títulu=The Hustler en fania.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160222153055/http://www.fania.com/products/the-hustler|fechaarchivu=2016-02-22}}</ref> Mientres esi añu (1968), Lavoe empecipió una rellación sentimental con Carmen Castro, quien quedó embarazada, pero negar a casase con él porque lo consideraba un muyeriegu. El primer fíu de Lavoe, José Alberto Pérez nació'l 30 d'ochobre de 1968. Cuando José foi bautizáu, Héctor recibió una llamada informándo-y de que Nilda ''Puchi'' Román (con quien tamién tuvo una rellación) taba embarazada. El segundu fíu de Lavoe, Héctor Jr. nació'l 25 de setiembre de 1969. Dempués d'esto, la pareya casóse, y tres un pidimientu de la so esposa, Héctor caltúvose alloñáu del so primer fíu y la madre d'este.<ref name="About"/> Pa esi tiempu, el sellu [[Fania Records|Fania]] decide crear una orquesta colos artistes más conocíos ya importantes qu'allugaben, de cutiu, reforzaos por estrelles convidaes procedentes d'otros sellos de música llatina y d'otros estilos. Esta orquesta recibió'l nome de [[Fania All Stars]]. Lavoe tamién se refirió a la so primer presentación cola [[Fania All Stars]]: {{cita|...Coles estrelles de Fania foi igual, tampoco falaron conmigo... coles mesmes que taba con Willie, ellos convidáronme a una grabación onde taríen toles estrelles de Fania, nesti negociu ye qu'hai munches estrelles y pocu cielu.|''Héctor Lavoe'', sobre los sos entamos con [[Fania All Stars]].<ref name="entrevistahectorlavoe"/>}} El primer conciertu de Lavoe cola [[Fania All Stars]] dar nel ''Rede Garter Club'' en [[Greenwich Village]] del cual editáronse dos volúmenes: ''[[Live at the Red Garter, Vol. 1]]'' en 1968 y ''[[Live at the Red Garter, Vol. 2]]'' en 1969 . Esti conciertu cuntó con temes más instrumentales y la mayoría de los cantares fueron n'inglés. Una de los pocos cantares cantaos n'español foi «Nueche» coles voces de [[Pete "El Conde" Rodríguez]], [[Ismael Miranda]], [[Adalberto Santiago]] y Héctor Lavoe. En 1969 llánzase l'álbum ''[[Guisando (álbum)|Guisando (Doing A Job)]]'', el primer discu onde Lavoe comparte creitos con Colón y apaez na portada. Este sería la primer vegada que'l binomiu [[Willie Colón & Héctor Lavoe|Colón-Lavoe]] amosaría soníos más cercanos a la [[guaracha]], el [[Son montuno|son]], la [[guajira]] y el [[guaguancó]] con fusiones atrevíes y atélites proponiendo un estilu agresivu ya irreverente de facer música. D'esti álbum destaquen los temes «Guisando», «Nun Me Dean Candela» y «Te Tán Buscando».<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/guisando|títulu=Guisando en fania.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304083541/http://www.fania.com/products/guisando|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> Pa fines de 1969, publicóse l'álbum ''Cosa Nuesa (Our Thing)''<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/cosa-nuesa|títulu=Cuesa Nuesa del añu 1969}}</ref> onde se nota l'afitamientu de la dupla salsera como una de les meyores bandes de la escena llatina de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], el discu al igual que los anteriores collecharía ésitu ente'l públicu llatino y gran parte del mundu salseru. Cantares como «Che Che Colé», «Juana Peña», «Te Conozo» y el boleru «Ausencia» son solo dalgunos de los temes presentes nesti álbum que se convirtieron n'ésitu inmediatu. La so música empezaba a pasar fronteres y yá s'oyía con fuercia en países como [[Panamá]], [[Perú]], [[Venezuela]], [[Colombia]], dellos países del [[Caribe (rexón)|Caribe]], [[Europa]] y [[América Llatina]].<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/cosa-nuesa|títulu=Cuesa Nuesa en fania.com}}</ref> ==== 1970-1973: Años de gloria ==== La carrera artística d'Héctor Lavoe siguió cola publicación del so quintu trabayu al llau de [[Willie Colón]], ''[[The Big Break - La Gran Fuga|La Gran Fuga (The Big Break)]]'', d'onde s'esprendieron temes como «Ghana' Y», «Sigue Feliz», «Barrunto » y «Panamiega»,<ref>{{cita web |url=http://www.discogs.com/Willie-Colon-La-Gran-FugaThe-Big-Break/release/3899497|títulu=Willie Colón & Héctor Lavoe La Gran Fuga/The Big Break}}</ref> siendo esta postrera, un pequeñu homenaxe de la dupla salsera a [[Panamá]], país que siempre los recibía con muncho ciñu. Ésti álbum foi llanzáu al mercáu n'ochobre de 1970. El so ésitu yera tal que constantemente yeren contrataos per dellos países de Llatinoamérica pa presentase ante multitud. ''[[Asaltu Navidiegu]]'' sería'l siguiente álbum de Lavoe y Colón, grabáu na primer selmana d'avientu de 1970 coles mires de ser llanzáu y promovíu mientres la Navidá d'esi añu.<ref>{{cita web |url=http://portal.critica.com.pa/archivo/12302000/var02.html|títulu=Celebren 30 años del asaltu navidiegu}}</ref> La [[fusión musical]] que llogró Willie al esperimentar colos soníos típicos de [[Puertu Ricu]], cuantimás col [[aguilandu]], la [[Bomba (música)|bomba]] y la [[Plena (Puertu Ricu)|plena]], xunto al [[Cuatro (instrumentu musical)|cuatro]] de [[Yomo Toro]] y l'interpretación de Lavoe, fizo que l'álbum convirtiérase ensin batura a duldes, nel meyor discu navidiegu grabáu per orquesta dalguna de música llatina-caribeña hasta la fecha. Les temes que destacaron d'esti álbum son «La Murga», «Traigo La Salsa» y «Cantar A Borinquen» tema dedicada al país natal de Lavoe; [[Puertu Ricu]].<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/asaltu-navideno-deluxe-edition|títulu=Asalto Navideno Deluxe Edition}}</ref> Dende'l momentu que salió a la venta, esti convertir n'ún de los álbumes más importantes de la dupla.<ref>{{cita web |url=http://www.allmusic.com/album/asalto-navide-ntilde-o-mw0000097983|títulu=Asalto Navidiegu en allmusic.com}}</ref> L'ésitu d'estos álbumes, tresformó significativamente les vides de Colón y de Lavoe. La banda de Colón ufiertó un crudu y agresivu soníu de trombones que foi bien recibíu polos fanáticos de la salsa y Lavoe complementó l'estilu, cola so voz articulada, talentu pa la improvisación y sentíu del humor. Héctor recibió una reconocencia inmediata, trabayu estable, y el dineru abondo p'apurrise un cómodu estilu de vida. Según el mesmu Lavoe, tou pasó tan rápido que nun sabía cómo trepar col ésitu repentín.<ref name="lavoz"/> L'añu 1971 significó una serie de presentaciones onde la voz y carisma de Lavoe atraíen públicu al igual que los trombones de Colón, que se volvió ún de los preseos más típicu de la salsa, daqué que funcionó perbién pa esti binomiu salseru. Sicasí, Lavoe empezó a consumir drogues, a llegar tarde a los conciertos y a llevar una vida d'escesos qu'empezó a facer esmornia nel so indiscutible talentu polo que tuvo que sometese a delles rehabilitaciones. N'agostu d'esi añu (1971), la Fania All-Stars reestructurada y con artistes del so propiu sellu, presentar nel ''Club Nocherniegu Cheetah'' allugáu na esquina suroeste de la cai 52 y l'avenida 8, esti club que [[Ralph Mercado]] ayudaba a alministrar nos [[años 1960]] presentó a artistes de ''[[Rock and roll|rock]]'' y ''[[R&B]]'' como [[Jimmy Hendrix]], [[James Brown]] y [[Aretha Franklin]];<ref>[http://vocesyritmosdelcaribe.blogspot.pe/2010/06/la hestoria-de-fania-all-stars-primer.html VOCES Y RITMOS DEL CARIBE: La hestoria de Fania All Stars (Primer Parte)] Consultáu'l 20 de marzu de 2016.</ref> nesta presentación, Lavoe interpretó xunto a tolos cantantes de Fania los temes «Quitar Tu», «Estrelles de Fania» y «Qué Barbaridá», esti postreru al llau d'[[Ismael Miranda]]. Esti conciertu dio orixe a dos álbumes: ''[[Live at the Cheetah, Vol. 1]]'' y ''[[Live at the Cheetah, Vol. 2]]'', dambos publicaos l'añu siguiente, en 1972. Yá en 1972 y depués de seis producciones pal sellu Fania, Lavoe xunto a Colón, llanzaron al mercáu ''El Xuiciu'' d'onde s'esprenden los ésitos inmediatos «Ah-Ah/O-Non», «Piraña», «Suañando Despiertu» y el boleru «Voi Siguir Ensin Ti».<ref>[http://www.fania.com/products/el xuiciu «El xuiciu»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=xuiciu «El xuiciu» |2=http://www.fania.com/products/el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, artículu nel sitiu web Fania. Consultáu'l 3 de febreru de 2016.</ref> Pa 1973, publicóse ''Asaltu Navidiegu, Vol. 2'', álbum que magar nun tuvo la mesma acoyida del primer volume pudo vender munchos exemplares, acá volvió participar [[Yomo Toro]] nel cuatro. Delles temes destacaes son «La Banda», «Pescao (Potpurrí Sambao)», «Arbolín» y «Pa´ los Pueblos». Nesi mesmu añu llanzar al mercáu, ''[[Matar (álbum)|Matar]]'', que foi'l trabayu culminante de Colón y Lavoe, inda cuando dambos atopábense na plenitú de les sos facultaes creatives. Temes como «El Día De Suerte», «Tou Tien La so Final» y «Calle luna, Calle sol» convertir col tiempu en clásicos musicales de la salsa. Una vegada más, Héctor demostraba la so voz llena d'alma y poesía, demostrando'l so impecable fraseo y contaxosu sentíu del humor. Esti álbum cunta la historia de dos nuevos artistes que taben más que preparaos pa conquistar el mundu musical.<ref>[https://web.archive.org/web/20130414120631/http://www.fania.com/es/content/matar «Matar»], artículu nel sitiu web Fania. Consultáu'l 5 d'abril de 2013.</ref> Pal 24 d'agostu d'esi añu, Lavoe preséntase como integrante de les estrelles de Fania nel [[Yankee Stadium]] de [[Nueva York]] como parte del conciertu ''Live At Yankee Stadium''.<ref name="akangana">{{cita web |url=http://www.akangana.com/2011/03/la-gran-farsa-de-la-fania-all-stars-en.html#.VuHee33hC1s|títulu=Fania All Stars nel Yankee Stadium}}</ref> Nesti show, Lavoe nun cantó tema dalguna, solo fixo coros; esti conciertu suspendióse depués de que'l públicu entornó les valles de seguridá.<ref name="liveatyankee">{{cita web|url=http://www.fania.com/products/live-at-yankee-stadium-vol-I|títulu=Fania All Stars Live at Yankee Stadium en fania.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160311074255/http://www.fania.com/products/live-at-yankee-stadium-vol-I|fechaarchivu=2016-03-11}}</ref> La Fania All Stars presentóse esa nueche con: Nicky Marrero, [[Ray Barreto]], [[Mongo Santamaría]], [[Larry Harlow]], [[Roberto Roena]], [[Richie Ray]] y [[Bobby Valentín]], los cantantes [[Cheo Feliciano]], [[Bobby Cruz]], [[Justo Betancourt]], Héctor Lavoe, [[Ismael Miranda]], [[Ismael Quintana]], [[Santos Colón|Santinos Colón]] y [[Pete "El Conde" Rodríguez]], [[Yomo Toro]] nel cuatro, los trompetistas [[Roberto Rodríguez (Fania)|Roberto Rodríguez]], Ray Maldonado y Víctor Paz y los trombonistas [[Barry Rogers]], [[Willie Colón]] y Lewis Kahn.<ref name="liveatyankee"/> El 17 de payares d'esi añu, la [[Fania All Stars]] presentar nel conciertu d'inauguración del [[Coliseo Roberto Clemente]] en [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]]. Al llugar asistieron aproximao 11.000 persones, a pesar de que'l coliséu solo tenía capacidá pa 10.000 y 2.000 persones quedaron fora del recintu. L'espectáculu cuntó per primer vegada, coles actuaciones en solitariu de los artistes vocales de la Fania. Esta foi la primer vegada qu'Héctor Lavoe cantó'l so primer ésitu en solitariu, «La mio Xente», tema escrita por [[Johnny Pacheco]] que col tiempu convertir n'unu de tarrecer emblema de Lavoe; Equí tamién cantó al llau de [[Cheo Feliciano]] la tema «Congo Bongó». Estos conciertos coles estrelles de Fania dio orixe a los álbumes: ''[[Latin-Soul-Rock (álbum)|Latin-Soul-Rock]]'', ''Live At Yankee Stadium Vol. I'', ''Live At Yankee Stadium Vol. II'' y ''[[San Xuan 73]]'' publicaos recién en [[1974]], [[1975]], [[1976]] y [[2009]] respeutivamente.<ref name="akangana"/> ==== 1974: Problemes y separación ==== [[Ficheru:Colon&Lavoe74.jpg|thumb|left|275px|[[Willie Colón & Héctor Lavoe]] en [[1974]].]] Pa 1974, Willie Colón quería incursionar nel cantar y al empar facer un altu a los problemes de drogues que sufría Lavoe que causaben tardanza nes sos presentaciones (n'ocasiones nun se presentaba). Nesi añu, Willie empezó a grabar el so primer discu como cantante solista en Nueva York, ente que la [[Fania All Stars]], con Héctor ente les sos files, atopar n'África pa brindar un conciertu qu'asocedió nel mes de setiembre, cuando'l representante de les estrelles del boxéu, [[Don King]], entamó entamar una engarradiella ente [[Muhammad Alí]] y [[George Foreman]], en [[Zaire]] (güei conocida como [[República Democrática d'El Congu]]). Pa esti eventu llamáu "Zaire 74'" entamóse un festival musical con un mes d'anticipación, onde participaron grandes artistes como [[James Brown]], [[Bill Withers]], [[BB King]], y [[Les filanderes|Les Filanderes]], amás de la Fania que foi la primer orquesta tropical en triar suelu africanu. Equí Lavoe cantó los temes «La mio Xente» y «Guantanamera» al llau d'[[Ismael Quintana]], [[Ismael Miranda]], [[Santos Colón]] y [[Johnny Pacheco]]. L'álbum que preparaba Willie llamóse ''[[The Good, The Bad, And The Ugly (álbum)|The Good, The Bad, And The Ugly]]'', equí Lavoe participa interpretando los temes «Potpourrí III» y «Qué bien te ves». La segunda metá del discu sería orixinalmente parte d'un tercer ''Asaltu Navidiegu'' que nunca se llegó a grabar. L'instrumental «Doña Toña», «Guaracha» xunto a los cantares cantaos por Lavoe marcaríen el zarru formal del binomiu [[Willie Colón & Héctor Lavoe|Colón-Lavoe]]. Nun principiu Lavoe sintióse traicionáu y nun entendió les razones de la separación, entá ye más cuando taben nel cenit de les sos carreres. Lavoe dependía enforma de Colón y la retirada del so amigu causó-y inseguridá y una sensación d'abandonu. Sicasí años más tarde, diose cuenta que dixebrar les sos carreres resultara un aciertu y el sellu Fania beneficiar de los resultaos posteriores una y bones les sos futures producciones resultaron bien esitoses. A pesar d'esta separación, Lavoe siguió cuntando cola collaboración de Willie Colón na producción de dellos de los sos álbumes como solista. Nuna entrevista, Héctor faló sobre la separación del dúu ''Colón-Lavoe'': {{cita|Creo qu'él taba tratando d'atopar una forma de dicime lo. Espere por Willie más de dos meses antes de grabar "''La Voz''", el mio primer álbum en solitariu. Willie nun tocó nes mios grabaciones dempués d'eso, pero'l siguió conmigo como productor. Dempués del ésitu del álbum "''La Voz''", Willie díxome que yo taba llistu pa liderar la mio propia orquesta, asina ye que siguí alantre y facer. De primeres, yo taba dolíu, pero, llueu, di cuenta de que la separación tenía'l so propósitu; ¡yera una prueba! Tenía que probar que podría siguir solo. En casu de que, un día, unu de nós nun tuviera. Gracies a Dios, dambos salimos bien. En realidá, la separación ayudóme a ganar enfotu en mi mesmu.|Héctor Lavoe nuna entrevista pa la revista ''Latin NY'' en [[1980]].<ref>[http://www.fania.com/products/que-sentimiento Héctor Lavoe Que Sentimientu! (Ctrl+F:Latin NY)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305151856/http://www.fania.com/products/que-sentimiento |date=2016-03-05 }} - Entrevista.</ref>}} === Etapa como solista (1975-1987) === Depués de dixebrase musicalmente de [[Willie Colón]], Lavoe empecipió carrera como cantante solista anque siguió recibiendo'l sofitu de Colón quien empezó a producir dalgunos de los sos álbumes, a lo llargo de la so carrera. Tamién recibió'l sofitu de la so casa discográfica, el sellu [[Fania Records|Fania]], quien decidió llanzar a los sos cantantes más esitosos como solistes.<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/collections/hector-lavoe|títulu=Héctor Lavoe en fania.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151117063409/http://www.fania.com/collections/hector-lavoe|fechaarchivu=2015-11-17}}</ref> La orquesta qu'acompañó a Héctor Lavoe na so etapa como solista, tuvo conformada por casi los mesmos integrantes que tocaron al so llau n'años anteriores, na so etapa xunto a [[Willie Colón]]. A esta orquesta, que solo cuntaba con dos [[trombones]] (Ray Maldonado y Héctor Zarzuela) na seición de vientos, amestáronse-y dos [[trompetes]] (Tom Malon y José Rodríguez). El [[Pianu|pianista]] yera Mark Dimond, ente que nel [[Baxu eléctricu|baxu]] taba Eddie “Guagua” Rivera. Nos [[bongos]], [[Congues (instrumentu musical)|congues]] y [[Timbales (música llatina)|timbales]] tuvieron [[José Mangual Jr.]], [[Milton Cardona]] y Nicky Marrero respeutivamente. Ellos participaron nel álbum debú d'Héctor Lavoe. Lavoe mentó nuna entrevista que nunca pensó tener la so propia orquesta: {{cita|...Yo nunca pensé tener la mio orquesta, anque cuando taba cola (orquesta) de Willie Colón, el que buscaba a tolos músicos yera yo... yo busqué al profesor Joe Torres, a Milton Cardona, busqué al baxista Frankie González y tamién al timbalero... el grupu yera d'él porque Willie parar con ellos, eso nun se-y puede quitar a Willie Colón... nós parábamos con cualquier grupu porque ende nun había l'interés ésti qu'hai agora onde toos quieren consiguir billetes... Pa esto tienes que tener amor y querer espolletar...|Héctor Lavoe nuna entrevista.<ref name="entrevistahectorlavoe"/>}} A lo llargo de la so carrera como solista, la orquesta de Lavoe tuvo conformada por reconocíos músicos tales como Ray Maldonado, Reynaldo Jorge, Ray Vega, Leopoldo Pineda, Orlando Peña, Chris Anderson, Lewis Khan, José Febles, Luis "Perico" Ortiz, Víctor Pérez, Pablo “El Chinu” Nuñez, [[José Mangual Jr.]], [[Milton Cardona]], Johnny Almendra, Eddie Montalvo, "El Profesor" Joe Torres, [[Gilberto Colón Jr.|Gilberto "El Pulpu" Colón Jr.]], Salvador Cuevas, Johnny Torres y más.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uEb_xn2juIo Héctor Lavoe y Willie Colón En Vivu nel Club Union en Panamá] Consultáu'l 4 de febreru de 2016</ref> ==== 1975-1979: Primeros discos como solista y consagración ==== Héctor Lavoe empezó a presentase como solista en delles presentaciones dende fines de [[1974]] y ye en [[1975]] cuando publicó'l so primer álbum en solitariu llamáu ''[[La Voz (álbum)|La Voz]]'', d'acá destacaron los temes «Ruempe Saragüey», «Emborrachame d'Amor», «Un amor de la calle», «Paraísu de Dulzura», «Un amor de la calle», «El Toupoderosu», el boleru «Los tos Güeyos» y «[[La mio Xente]]», que foi una tema insinia nos conciertos que realizó Lavoe cuando se presentaba como solista o cola [[Fania All Stars]]. L'álbum, que foi producíu por [[Willie Colón]], convirtióse rápido nun ésitu y les sos ventes algamaron el [[discu d'oru]] en bien pocu tiempu. En [[Mayu de 1976|mayu del siguiente añu]], Héctor ganó'l premiu de la revista [[Latin NY]] como ''Meyor Vocalista Masculín'', ente que la so orquesta llogró'l premiu a ''Meyor Conxuntu''.<ref>[http://www.fania.com/products/la voz Héctor Lavoe "La Voz" en fania.com] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=voz Héctor Lavoe "La Voz" en fania.com |2=http://www.fania.com/products/la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu'l 5 de febreru de 2016.</ref> Pa 1976, grabó cola [[Fania All Stars]] los temes «Cuando, Cuando, Cuando» y «Vuela El Palombu», esti postreru xunto a [[Santos Colón]], [[Ismael Quintana]], [[Ismael Miranda]], [[Justo Betancourt]], [[Bobby Cruz]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]] y [[Cheo Feliciano]] pal álbum ''[[Tribute to Tito Rodríguez|Tribute To Tito Rodríguez]]''. Nesi añu y depués del ésitu alcanzáu nel so álbum debú, el sellu [[Fania Records|Fania]] llanzó al mercáu'l segundu álbum de Lavoe llamáu ''[[De Ti Depende|De Ti Depende (It's Up to You)]]'', tando otra vegada so la producción de [[Willie Colón]]. Nesti álbum, Lavoe vuelve apostar polos boleros como parte importante del repertoriu, al puntu que l'álbum toma'l nome d'unu d'ellos, «De Ti Depende», amás interpreta tarrecer «Conseyu d'Oru» y «Tantu Como Ayeri». Les temes que sobresalieron fueron «Vamos A Reir Un Pocu», composición del cantante venezolanu Perucho Torcat, onde Lavoe amuesa la so maña como sonero de primer categoría. En «Hachu Y Machete», Lavoe canta “''Lo nueso nun foi un golpe de suerte, somos hachu y machete, y esa ye la verdá''” faciendo referencia a la rellación musical que tuvo con [[Willie Colón]] n'años anteriores. A lo último, «Periódicu D'Ayeri» convertir nun afamáu clásicu que se caltuvo vixente hasta'l presente, la tema escrita por [[Tite Curet Alonso]] convertir nun ésitu radial y foi ún de los más pidíos nos conciertos qu'ufiertó Lavoe mientres tola so carrera.<ref>[http://www.fania.com/products/de-ti-depende De Ti Depende en fania.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042338/http://www.fania.com/products/de-ti-depende |date=2016-03-05 }} Consultáu'l 5 de febreru de 2016</ref> Pa esa dómina, les presentaciones en direuto de Lavoe nun llograron los resultaos esperaes non solo polos sos problemes de drogues que-y torgaben cumplir con responsabilidá les feches y hores previstes, sinón porque los númberos bailladeros que polo xeneral yeren cantares que devasaben los seis minutos, teníen un calter cansosu. Tou esto causó cierta gastadura y la sobreexposición del artista. Para [[1977]], Lavoe sufrió un fuerte ataque de depresión que la alloñó de los escenarios y obligar a encurtiar una xira, sometiéndose a un tratamientu pola so adicción a les drogues. Depués de superar esi momentu, volvió pa presentase en [[Colombia]], [[Panamá]], [[Estaos Xuníos]], [[Méxicu]] y otros países.<ref>[http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2013/488232/6/remembren-legáu-de-hector-lavoe.htm Remembren legáu d'Héctor Lavoe] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Remembren legáu d'Héctor Lavoe |2=http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2013/488232/6/remembren-leg%C3%A1u-de-hector-lavoe.htm |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu'l 5 de febreru de 2016</ref> 1978 ye l'añu cuando Héctor Lavoe tornó a les emisores de radio col so nuevu álbum ''[[Comedia (álbum)|Comedia]]''. El productor foi nuevamente [[Willie Colón]] y buscó daqué especial pa Lavoe polo que se contautó con [[Rubén Blades]] quien s'atopaba trabayando nuna composición pa sí mesmu pero ante'l pidíu de [[Willie Colón|Colón]] quien notó que la lletra taba más fecha para lo qu'hasta esi entós yera la vida y trayeutoria de Lavoe, aceptó vencela. «[[El Cantante (cantar)|El Cantante]]» convertir na tema emblema de Lavoe y foi un de los cantares que cantó hasta les sos últimes presentaciones. Nesti álbum tamién tuvieron gran repercusión los temes: «Bandolera», un equilibráu amiestu ente la esperiencia vocal de Lavoe y un arreglu orquestal col solu de pianu de [[Gilberto Colón Jr.]] que personifica la vieya escuela de la salsa, y «Sóngoro cosongo», un son montuno que pinta una danza tribal na barriada, con lletra d'un poema del cubanu, Nicolás Guillén. Lavoe sigue introduciendo boleros como «Por Qué Te Conocí?» y «Comedia», amás de «La Verdá» y «Tiempos Pasaos».<ref>[http://www.fania.com/products/comedia Hector Lavoe Comedia en fania.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109012048/http://www.fania.com/products/comedia |date=2019-01-09 }} Consultáu'l 5 de febreru de 2016.</ref> Nesi mesmu añu presentar xunto a la [[Fania All Stars]] nel [[Madison Square Garden]], interpretando'l cantar «Saca La to Muyer» con [[Ismael Quintana]], [[Santos Colón]], [[Ismael Miranda]], [[Cheo Feliciano]], [[Celia Cruz]] y [[Justo Betancourt]]. En 1979, Lavoe participa como artista convidáu nel álbum realizáu por [[Tito Puente]], ''Homenaxe a Beny Moré Vol. 2'' interpretando la tema «Ónde Tabes Tu». Lavoe presentóse al llau de "El Rei del Timbal" a lo llargo d'esi añu, col fin de promocionar dichu álbum. [[Ficheru:Hector Lavoe & Cheo Feliciano.jpg|thumb|left|Héctor Lavoe y [[Cheo Feliciano]].]] Nesi mesmu añu, la [[Fania All Stars]] publicó ''Habana Jam'', conciertu grabáu'l 3 de marzu de 1979 nel Teatru Karl Marx en [[L'Habana, Cuba]]. Nesti conciertu, Héctor cantó al llau de [[Wilfrido Vargas]] el medley «La mio Xente/Barbarazo». Siguiendo cola so carrera como solista, publicóse l'álbum ''Recordando a Felipe Pirela'' compuestu por cantares que fixeron famosu al cantante venezolanu. Nesa dómina'l sellu [[Fania Records|Fania]] empezaba a sufrir los embates de la crisis de la [[salsa (xéneru musical)|salsa]] y en llugar d'otorga-y a Lavoe temes inédites, esmucir por un camín seguru, faciendo versiones de boleros yá populares. Ente los temes escoyíes pueden mentase: «Vieya Carta», «La Semeya de Ma». «Probe del Probe» y «Solombres Namás».<ref>[http://www.fania.com/products/recordando-a-felipe-pirela Recordando Felipe Pirela nel sitiu web Fania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316175605/http://www.fania.com/products/recordando-a-felipe-pirela |date=2016-03-16 }} Consultáu'l 5 de febreru de 2016.</ref> Pa finales d'esi añu, edítase y viéndese el tercer discu navidiegu d'Héctor Lavoe, ''Feliz Navidá'' que cuntó cola participación de [[Daniel Santos]] y [[Yomo Toro]]. Esti álbum grabar col fin de ser vendíu neses feches, d'acá escúchense temes como «Moza Contra Viejo» (grabada con [[Daniel Santos]]), «Una Pena en Navidá», «Dame un Chance» y otros más.<ref>[http://www.fania.com/products/feliz-navidá Feliz Navidá nel sitiu web Fania] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Feliz Navidá nel sitiu web Fania |2=http://www.fania.com/products/feliz-navid%C3%A1 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu'l 5 de febreru de 2016.</ref> ==== 1980-1986: Primer producción y artista estrella del sellu Fania ==== Yá en 1980, publicóse ''[[El Sabiu]]''. Esti álbum cuntó con siete tarrezas, anque pa esti discu solo grabáronse cinco canciones: «El Sabiu», «Plazos Traicioneros», «Alloñar», «Lloré» y «Ceora». Los otros dos tarrezas; «Pa Ochum» y «Nueche de Farra», son proviniente de les grabaciones del álbum ''[[De Ti Depende|De Ti Depende (It's Up To You)]]'' de [[1976]], y nun salieron nesi álbum por cuenta de que al propiu Lavoe nun-y gustó cómo salió la so voz. Finalmente, «Pa Ochum» y «Nueche de Farra» incluyir en ''[[El Sabiu]]'', yá que [[Jerry Masucci]] (presidente del sellu Fania) atopábase ansiosu en sacar un discu de Lavoe, por cuenta de les ganancies que xeneraba nesi tiempu la so música.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=IzstvBh6rIY|títulu=El Salseru entrevista a Gilberto "Pulpu" Colon Jr. - Parte 4 (Primeros minutos)}}</ref> Ente 1980 y 1981, Lavoe interpreta los temes «Ublabadu» y «Grana d'Amor» pa los álbumes de la [[Fania All Stars]], ''[[Commitment]]'' y ''Latin Connection''. Ye nesos años onde la Fania, con Lavoe nes sos files, empecipia una xira internacional prevista pa les ciudaes de [[Nueva York]], [[Chicago (Illinois)|Chicago]], [[Panamá]], [[Barranquilla]], [[Bogotá]], [[Cali]], [[Caraques]], [[Guayaquil]], [[París (Francia)|París]], [[Barcelona (España)|Barcelona]] y otres ciudaes d'[[Europa]], col fin de promocionar dichos álbumes.<ref>[http://lahorafaniatica.gladyspalmera.com/fania-all-stars-aquella-historica-xira/ FANIA ALL STARS: AQUELLA HISTÓRICA XIRA] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=FANIA ALL STARS: AQUELLA HISTÓRICA XIRA |2=http://lahorafaniatica.gladyspalmera.com/fania-all-stars-aquella-historica-xira/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Consultáu'l 13 de marzu de 2016.</ref> En 1981, Héctor Lavoe publica'l so primer y única producción mientres la so carrera musical, ''[[Qué Sentimientu!]]''. El repertoriu escoyíu, los arreglos y hasta la portada del álbum marquen el regresu del cantante a los niveles artísticos de los sos trés primeros trabayos como solista. Les temes: «Soi Vagamundu», «Nun Hai Quien Te Aguante» y «Amor Suañáu» paecieron facese a la midida del artista. L'Asociación de Cronistes del Espectáculu (ACE) de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]] apúrre-y a Lavoe una reconocencia a la escelencia por esti discu. Otra tema que se grabó nesa sesión ye «Tú bien lo sabes» y publicóse pal añu [[2001]] nun álbum recopilatorio. Na dedicatoria del álbum, Lavoe menta: {{cita|''Deseyo tomar esta oportunidá pa da-yos les más espresives gracies a tolos músicos que participaron nesta grabación y tamién al Sr. Jerry Masucci, Víctor Gallu, Fabián Ross, José Febles, Terry Borges y especialmente a Louie Ramírez.'' ''P.D.: Merque esti álbum, que ye la mio primer producción, si nun-y gusta se puede regalar a la so suegra o al súper del building o a daquién que-y caya mal. Si gústa-y, quédese con él.'' ''Gracies,'' ''Héctor Lavoe'' ''"El Cantante de la Xente"''|Dedicatoria d'Héctor Lavoe na contraportada del álbum ''[[Qué Sentimientu!]]''.<ref name="quesentimiento"/><ref name="quesentimientoǃ"/>}} [[Ficheru:Willie Colón & Héctor Lavoe.jpg|thumb|left|270px|[[Willie Colón & Héctor Lavoe]] nos [[años 1980]].]] En 1982, Héctor Lavoe brindó una serie de conciertos anque la so carrera venía pasando un puntu inciertu por cuenta del so comportamientu erráticu y adicción a les drogues. Ante esto, los direutivos del sellu [[Fania Records|Fania]], deciden xuntalo otra vegada al llau del so compadre y amigu, [[Willie Colón]] col fin de grabar el soundtrack de la película ''"Vixilante"'' y de camín rellanzar la carrera musical de Lavoe. L'álbum arrinca con «Murniu y Vacía», con Héctor cantando en plenitú de formes, el siguiente cantar foi «Vixilante» cola voz en solitariu de [[Willie Colón]]. «Juanito Alimaña», de [[Tite Curet Alonso]], foi'l cenciellu a promocionar, que rápido esguiló los primeros llugares na radiodifusión, con Lavoe añadiendo lleña al fueu nos sos soneos, cuantimás cuando narra'l funeral de [[Pedro Navaya]], y d'últimes «Pasé la Nueche Fumando», onde Héctor Lavoe canta a dúu con Willie Colón. L'invitáu estrella nesta última tema foi [[Yomo Toro]], quien pasaba por ún de los sos meyores momentos como solista, demostrándolo con un impresionante solo de cuatro. Los cantares nun salieron a la venta esi añu por cuenta de la ambiciosa propuesta de [[Jerry Masucci]] de llanzar primero la película ''"The Last Fight"'' protagonizada por [[Rubén Blades]] y [[Willie Colón]], que práuticamente-y costar l'imperiu salseru creáu nos años 1970. La publicación del álbum ''[[Vixilante (álbum)|Vixilante]]'' finalmente diose en [[1983]] y llogró l'oxetivu de poner de vuelta a Héctor Lavoe nes emisores de radio, anque la película nun corrió cola mesma suerte.<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/vixilante|títulu=WILLIE COLON/HECTOR LAVOE (VIXILANTE) en fania.com/products}}</ref> Pa esos años, Lavoe convertir n'ún de los artistes esclusivos del sellu Fania, dau a lo que xeneraba la so simple apaición. En 1984, [[Johnny Pacheco]] escribe la tema «El Rei De La Puntualidá» pa un Héctor qu'acostumaba a llegar tarde a les presentaciones. Esti cantar apaez nel álbum ''[[Lo Que Pide La Xente]]'' xunto a otros temes como «Por Eso Yo Canto Salsa» y «Usando el coco», que fueron cantaes por tolos cantantes de la [[Fania All Stars]]. En 1985, publicóse ''[[Españó]]'', que tuvo so la producción de [[Jerry Masucci]] y Nilda "Puchi" Román (esposa de Lavoe). Esti álbum, grabáu metanes la debacle de [[Fania Records]], cuntó coles temes «Déxala Que Siga», «De Qué Tamañu Ye El to Amor» y «La Vida Ye Guapa». Pa esti discu volver al soníu de los trombones, y como convidáu especial nel pianu cuntar con [[Richie Ray]], solo pa la tema «Cáncer». Lavoe canta la tema «La Fama», escritu por sigo mesmu, tamién interpreta'l boleru «Don Fulanu De Tal» y el merengue «Por Qué Nun Puedo Ser Feliz».<ref>[http://www.fania.com/products/revento Héctor Lavoe Españó en fania.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121223826/http://www.fania.com/products/revento |date=2015-11-21 }} Consultáu'l 5 de febreru de 2016.</ref> ''[[Españó]]'' aportó a [[discu d'oru]], pero nun vendió tantu como esperaba [[Jerry Masucci]] por cuenta de que Lavoe llevaba cuatro años ensin grabar cola so orquesta;<ref name="españó">{{cita web |url=http://lahorafaniatica.gladyspalmera.com/hector-lavoe-revento/ |títulu=HÉCTOR LAVOE: ESPAÑÓ |language=Español |date=26 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=23 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160809143951/http://lahorafaniatica.gladyspalmera.com/hector-lavoe-revento/ |fechaarchivu=2016-08-09 }}</ref> esti álbum entró na categoría ''Tropical/Salsa'' y ''[[Top Latin Albums]]'' del ranking [[Billboard]] de [[1985]]. Caltener nes [[llistes d'ésitos musicales]] d'esa revista hasta payares d'esi añu.<ref>{{cita web |url=https://books.google.co.uk/books?id=eSQEAAAAMBAJ&pg=PT64#v=onepage&q=revento&f=false|títulu=Chart na Revista Billboard del 30 de payares de 1985 (Top Latin Albums)}}</ref> Nesi mesmu añu, Lavoe interpreta la tema «Balta Tumbador» al llau de [[Tito Puente]] como parte del álbum ''Homenaxe a Beny Moré Vol. 3''. Pa 1986, Lavoe participa nel álbum ''Viva La Charanga'' de la [[Fania All Stars]], cantando los temes «Voi Pa' Morón», «Isla Del Encantu» y «Guajira Con Tumbao» al llau d'[[Ismael Miranda]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]] y [[Cali Alemán]]. Nesi mesmu añu, exactamente'l [[sábadu]] [[30 d'agostu]], la [[Fania All Stars]] celebró la so 20° Aniversariu nel [[Coliseo Roberto Clemente]] ([[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]]) polo que xuntaron, depués d'enforma tiempu, al dúu Colón-Lavoe (la última vegada que tocaren los dos xunto a les estrelles de Fania foi nel mesmu escenariu y nel añu [[1973]]). Acá interpretaron la tema «La mio Xente» y terminaron con una curtia versión de «La Murga»; nesti conciertu tamién participó'l so amigu [[Yomo Toro]].<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=khju7ohcaTQ|títulu=Fania All Stars y Héctor Lavoe nel Coliséu Roberto Clemente - San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan, 1986}}</ref> La [[Fania All Stars]] siguió brindando presentaciones per motivu de la so 20° Aniversariu en distintos llugares. Na mayoría de los conciertos daos participó Lavoe. Pa 1986, Héctor Lavoe presentar en diversos clubes de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], [[Filadelfia (Estaos Xuníos)|Filadelfia]], [[Boston (Massachusetts)|Boston]], [[Nueva Jersey]] y siguió brindando conciertos en [[Perú]], [[Panamá]], [[Venezuela]], [[Colombia]], [[Puertu Ricu]], [[Ecuador]] y más. ==== 1987: ''Strikes Back'' y problemes personales ==== En marzu de 1986, depués del ésitu y l'acoyida recibida de los conciertos realizaos nos antroxos de [[Panamá]]; [[Willie Colón]] y Héctor Lavoe axuntar pa la producción de dos discos que significaríen presentaciones pa los [[años 1990]]. La orquesta encargar de tocar 16 temes, de los cualos 8 fueron escoyíos por Héctor, Willie y el presidente de la Fania, [[Jerry Masucci]] por qu'apaezan nesti álbum. Les otros temes restantes fueron al discu ''The Master & the Protexe'' del añu [[1993]]. Pa principios de 1987, los problemes de Lavoe empezaron a agravase cuando'l so apartamentu en [[Queens]] amburar por una colilla encendida polo cual tuvo que saltar pela ventana del so cuartu, la cayida causólu múltiples quebres y de la mesma serios problemes de salú. Esto fizo que la Fania viérase un pocu afeutáu yá que Lavoe yera ún de los sos artistes principales, anque fixeron conciertos col fin d'ayudar. Depués d'esto, llegó-y la noticia del asesinatu de la so suegra doña Gina de Román; persona a la cual Héctor trataba como una madre.<ref name="españó"/> Anguaño, sábese que'l crime cometer un asesín en serie, sicasí, nunca se-y condergó por cuenta de un error policial.<ref name="españó"/> Esta traxedia fizo que nun volviera cantar el cantar «Suañando despiertu», onde Lavoe burllábase sanamente d'ella. Estos acontecimientos fixeron qu'una crisis nerviosa apoderar d'Héctor siendo internáu nuna clínica de reposu. Meses dempués y entá tando enyelsadura, Lavoe salió de la clínica de reposu onde s'atopaba y presentóse nel [[Día Nacional de la Salsa]] realizáu en [[Bayamón, Puertu Ricu]] onde foi homenaxáu, amás xestionaron tou lo necesario por que'l so padre ver, yá que nunca tuviera la oportunidá de ver al so fíu nun conciertu. Una selmana dempués del conciertu, el padre d'Héctor morrió. Toos estos socesos taben xenerando un estáu depresivu nel diariu vivir de Lavoe, pero la traxedia que-y terminaría d'arruinar la esistencia sería pal día 7 de mayu de 1987 al enterase que'l so fíu menor, Héctor Pérez Jr., morriera por causa de un disparu accidental que-y dio un amigu, mientres llimpiaba'l so revólver. Tou esto causó que Lavoe volviera recayer fuertemente nel usu escesivu de les drogues, atayando aquel intentu de dexales pa siempre, llegando a escapase de la clínica de reposu onde taba recibiendo ayuda.<ref name="lavoebook"/> {{cita|"Anguaño foime un pocu malu, yo nun quiero recordalo enforma porque yo vini trae-y allegría a la xente pero anguaño morrió la ma de la mio esposa, la mio suegra; morrió'l mio padre; morrió'l mio sobrinita; morrió'l mio fíu home; quemóseme la casa y túvime que tirar per una ventana por eso ye que tengo la pierna asina malísima... pero Dios dixo Héctor, tienes que siguir alantre porque tu vinisti acá pa poner al pueblu a gociar... con Willie, vamos ver lo qu'invprincipios, una cosa chévere."|''Héctor Lavoe'', sobre los sucesos asocedíos na so vida en 1987.<ref name="strikesback"/>}} Por esi tiempu, Héctor Lavoe taba faciendo esfuercios pa dexar les drogues recibiendo ayuda de dellos amigos como [[Cheo Feliciano]], [[El Gran Combu de Puertu Ricu|Jerry Rivas]], [[Frankie Ruiz]], [[Ismael Miranda]], [[Richie Ray]], [[Tito Nieves]] y dalgunos más qu'intentaron ayudar.<ref>{{cita web |url=http://www.herencialatina.com/cheo/cheo.htm|títulu=Entrevista a Cheo Feliciano}}</ref> Inclusive, [[Frankie Ruiz]], quien yera amigu íntimu de Lavoe, fíxo-y un acercamientu con Julio César Delgado, ún de los presidentes del sellu al cual pertenecía ([[Rodven Records|TH Rodven Records]]), por que pueda grabar con esta casa discográfica y pueda ingresar a la onda de la salsa erótica y sensual, rellanzando la so carrera musical y ayudar personalmente, pero los problemes personales de Lavoe volviéronse tan fuertes que nunca llegó a responder tal propuesta, quedándose en [[Fania Records]].<ref>Páxina 90 de "Cada cabeza ye un mundu - La hestoria d'Héctor Lavoe"</ref> Finalmente y metanes los sos problemes personales, salió al mercáu ''[[Strikes Back]]'' con cantares como «Llocu», «Ponce», el boleru «Taxi», la plena «Como nun Voi Llorar», «N'El Fiando», «Escarcha», «Ella Mintió» y el cenciellu «Platu De Segunda Mesa».<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/strikes-back|títulu=Strikes Back en fania.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151121204746/http://www.fania.com/products/strikes-back|fechaarchivu=2015-11-21}}</ref> Con esta última tema, Héctor tornó a les ondes radiales ya inclusive foi nomáu pa los [[premios Grammy]] de [[1988]] na categoría [[Premiu Grammy al meyor álbum llatín tropical tradicional|Meyor Interpretación Llatina Tropical]] anguaño conocida como [[Premiu Grammy al meyor álbum llatín tropical tradicional|Meyor Álbum Llatín Tropical Tradicional]].<ref name="86268a52" /> Tamién llegó a tar ente los meyores 20 álbumes de la revista d'Estaos Xuníos [[Billboard]] na categoría ''U.S. Billboard Tropical/Salsa'', algamando la posición 11.<ref>{{cita web |url=http://www.allmusic.com/album/strikes-back-mw0000644247/awards|títulu=Strikes Back Ranking en allmusic.com}}</ref> Curiosamente, este foi ún de los postreros meyores álbumes del sellu [[Fania Records]] qu'al empar supunxo l'empiezu del final de la discográfica como empresa líder del sector.<ref name="strikesback">{{cita web |url=http://gladyspalmera.com/strikes-back-de-hector-lavoe-en-la hora-faniatica/ |títulu=STRIKES BACK D'HÉCTOR LAVOE NA HORA FANIÁTICA |language=Español |date=1 de mayu de 2016 |fechaaccesu=1 de mayu de 2016 }}</ref> === Últimos años y fallecimientu (1988-1993) === ==== 1988-1992: Última grabación y conciertos de "regresu" ==== [[Ficheru:Héctor Lavoe 1987.jpg|thumb|Héctor Lavoe cola bandera de [[Puertu Ricu]] (1988).]] Pa 1988, Lavoe siguió dando conciertos magar los problemes personales que tenía, esto col fin de promocionar el so álbum ''[[Strikes Back]]'' que taba nomináu a los [[premios Grammy]], anque meses dempués non pudo ganar. A empiezos d'esi añu, esperimentó una traxedia más na so vida al enterase que carecía de [[Síndrome d'Inmunodeficiencia Adquirida]], adquiríu en inyectándose una aguya infestada (problema coles drogues). Nesi añu, Héctor fai presente nel nuevu álbum de les estrelles de Fania tituláu ''Avalumbu'', onde interpreta lo que foi la so última grabación d'estudiu llamáu «Siento». Pa esos años, la salsa taba sufriendo un cayente ante l'apaición de nuevos xéneros musicales; Y esponentes de la "vieya escuela" como [[Cheo Feliciano]], [[Ismael Miranda]] o'l mesmu Héctor Lavoe yá nun atraíen a les mases como na so dómina gloriosa d'años tras onde daben conciertos rebosantes de xente y fanáticos. A pesar d'esto, el llamáu ''Cantante de los Cantantes'' caltuvo un públicu fiel que lu siguía a onde el fora, nunca perdió'l ciñu de la so xente. En xunu de 1988, Héctor daría un conciertu que marcaría'l reinicio de la so carrera en [[Puertu Ricu]], nel [[Coliseo Rubén Rodríguez]] de [[Bayamón (Bayamón)|Bayamón]]. Equí compartiría l'escenariu con [[Ray Barretto]], Luis "Perico" Ortiz, el Tumbao de [[Johnny Pacheco]] y [[Pete "El Conde" Rodríguez]].<ref>{{cita web|url=http://www.fania.com/products/avalumbu|títulu=Avalumbu en fania.com (Ctrl+F: Héctor Lavoe)}}</ref> Al momentu d'empecipiar l'espectáculu, los promotores (ente ellos [[Ralph Mercado]]) diéronse cuenta que se vendieren menos de trescientes entraes; esto por cuenta de que la so presentación coincidía con otres festividaes que s'ufiertaben de manera gratuita. Amás esistieron problemes col pagu a los organizadores del eventu. Con too y con eso, Héctor ufiertar a canta-y a aquella poca cantidá de xente gratuitamente, pero hubo conflictos ente los representantes, polo que finalmente'l promotor [[Ralph Mercado]] decidió dar per rematáu'l conciertu. Ante esto, Lavoe ordenó-y a la orquesta que siguiera tocando, una y bones él nun quería decepcionar a la xente que pagara por velo. Esto solo causó que los promotores del eventu apagaren les lluces y el soníu del escenariu.<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/2007/10/07/eps/1191737749_850215.html|títulu=Héctor Lavoe en elpais.com}}</ref> Esto empeoró l'ánimu de Lavoe yá que un día dempués de tornar del fallíu conciertu al Hotel Regency del Condáu en [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]], y tres un discutiniu cola so esposa, fixo un intentu de suicidiu llanzándose dende'l novenu pisu.<ref name="lavoebook">"Cada cabeza ye un mundu - La hestoria d'Héctor Lavoe"</ref> Sufrió munchos daños en tol cuerpu: quebrar de dambes piernes (la izquierda sufrió más daños), del brazu derechu y de delles costielles, lo qu'obligó a quien lo intervinieron a enllanta-y platinas de titaniu nos sos quebres. N'[[agostu de 1988|agostu d'esi añu]], [[Johnny Pacheco]] y [[Bobby Valentín]] entamaron un eventu nel [[estadiu Hiram Bithorn]] de [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]] col fin de recaldar fondos pal so amigu Héctor Lavoe que s'atopaba hospitalizáu depués del intentu de suicidiu que foi un mes antes. Pa esti eventu participaron [[Tito Nieves]], [[El Gran Combu]], el llocutor de radio, [[Pedro Regueru]] y la Fania All Stars que cuntó con tolos sos artistes principales: [[Celia Cruz]], [[Cheo Feliciano]], [[Rubén Blades]], [[Ismael Miranda]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]], [[Ismael Quintana]], [[Adalberto Santiago]] y [[Santos Colón]].<ref name="fania2.1">{{cita web |url=http://www.proyectosalonhogar.com/Enciclopedia_Ilustrada/Fania2a.htm|títulu=Fania All Stars-Biografia de la Fania 2.1.}}</ref> Al añu siguiente (1989), llogró facer una serie de presentaciones llamaos "conciertos de regresu", pero de la mesma yera necesariu que'l cantante guardara enforma reposu, yá que entá nun taba del tou recuperáu de les sos graves mancadures. Naquel periodu de tiempu, Lavoe volvió ser víctima d'una despiadada esplotación que lo obligaba a cantar más de lo que'l so cuerpu podía aguantar, sumáu al mal pagu monetariu y al constante suministru de drogues que se-y apurría; Lavoe aportó a controláu y evitaba poner resistencia a les esixencies de dalguna xente de la so redolada, que fueron en primer instancia, David Llugo (conguero de la orquesta de Lavoe dende 1988 hasta 1992) quien llogró controlalo por aciu el suministru d'estupefacientes, y en compañía de los inhumanos contratos de Rafi Mercado, llograron quitar a Héctor la escasa vitalidá que taba recuperando amodo pa siguir cola so carrera, hasta que la so enfermedá dexar. Tol abusu al que Lavoe taba siendo sometíu, provocó l'aceleramientu del deterioru nel so cuerpu, yá que, pa esa dómina, non solo carecía de [[SIDA]], sinón tamién de diabetes, lo cual torgábalu que la firida de la so pierna izquierda (que foi la más estropiada) sanara con rapidez. Yá pal 2 de setiembre de 1990, la [[Fania All Stars]] presentar xunto a otres agrupaciones como la [[Orquesta de la Lluz|Orquesta de La Lluz]] celebrando la 15.a edición del Festival de Salsa entamáu por [[Ralph Mercado]]. Nesta ocasión, l'eventu salseru nun se desenvolvió nel [[Madison Square Garden]] como taba avezáu, sinón nel [[Meadowlands Arena]] de [[Nueva Jersey]].<ref name="fania2.1"/> Pa esti eventu, Lavoe ye anunciáu como ún de los integrantes de los ''All-Stars'' que sería homenaxáu en vida y tocaría esa nueche, lo cual non solo avivó l'interés del públicu, sinón tamién un fuerte discutiniu tres bastidores.<ref name="fania2.1"/> [[Willie Colón]], que se suponía que diba participar esa nueche, retirar del show n'actitú de protesta, criticando duramente la decisión d'incluyir a Héctor nel show, sabiendo qu'ésti nun taba en condiciones pa xubir a la tarima esa nueche, anque'l mesmu Lavoe respondía por esto.<ref>{{cita web |url=https://www.facebook.com/notes/victor-renato-vivanco-y%C3%A1chigre/h%C3%A9ctor-lavoe/10200833280974607/|títulu=Cronología d'Héctor Lavoe}}</ref> Héctor llegó al recintu deportivu cola so esposa "Puchi" y unos familiares. Lo primeru que quixo facer foi vistise igual que los sos compañeros cantantes, ante esto "Puchi" salió a pidir ayuda yá que Héctor nun podía faelo por sigo solo. Yá tando vistíu y depués d'haber cantáu [[Cheo Feliciano]], [[Ismael Quintana]], [[Ismael Miranda]] y [[Celia Cruz]] dieron pasu a quien toos esperaben, Héctor Lavoe quien foi recibíu ente abrazos per parte de los sos compañeros y con una estruendosa ovación per parte del públicu asistente, yá que nun lo víen dende diba años.<ref name="fania2.1"/> Los sos compañeros pensaron que taba en condiciones de cantar y ende foi que [[Johnny Pacheco]] llanzó los acordes de la clásica tema «La mio Xente». Apurriéron-y el micrófonu a Lavoe y mientres cinco minutos trató de cantar, ensin tener ésitu dalgunu, atatexaba coses que nun s'entendíen polo cual l'inxenieru de soníu baxó al mínimu'l soníu del micrófonu. Los otros cantantes de Fania que taben sobre l'escenariu (cola esceición de Quintana, quien baxó de la tarima tres nun aguantar ver al so compañeru y amigu de tal manera), empezaron a cantar la tema, más col ánimu de sostener al so compañeru, que de siguir con daqué que se convirtiera en dramáticu. L'eventu terminó con una azotada versión de Ponte Duru».<ref name="fania2.1"/> Cuando s'acabó'l conciertu, Pacheco tiró'l micrófonu al pisu y púnxose a llorar de llombu al públicu y de frente a la so orquesta. [[Cheo Feliciano]] tamién lloraba y trataba d'azorronalo con una sorrisa. [[Ray Barretto]] inclinóse sobre les sos congues ente que [[Roberto Roena]] quedó paralizáu xunto a les suyes. Héctor Zarzuela dexó la trompeta a un llau y cubrióse la cara con un pañuelu. "Puchi" aselaba a Héctor tres del escenariu por non poder cantar. Los medios catalogaron esta presentación como “La nueche en que Lavoe cantó en silenciu”. {{cita|“ ...fixi un show con él en Meadowlands, New Jersey, cola Fania, y por suerte salí del escenariu primero qu'él, sinón nun podría haber cantáu. Al velo cómo taba, la xente lloraba desconsoladamente. Foi una esperiencia bien amargosa”.|[[Celia Cruz]] fala sobre l'últimu conciertu d'Héctor Lavoe cola Fania.<ref>{{cita web |url=http://www.americasalsa.com/entrevistas/celia_cruz02.html|títulu=Entrevista a Celia Cruz}}</ref>}} Pa 1991, Héctor tuvo un derrame cerebral que-y quitó la movilidá de media cara y quitó-y definitivamente la capacidá de cantar ya inclusive de falar de manera clara. Esto fizo que nun pudiera facer más presentaciones. Lavoe quedó abandonáu nuna fonda soledá y probeza por cuenta de que David Llugo llograra que'l mesmu Lavoe roblára-y un poder onde-y confería les ganancies de les sos regalías discográfiques, aprovechándose de la so debilidá mental pola mor del estáu en que lo calteníen les drogues. Por fortuna de la familia d'Héctor Lavoe, esti pleitu xudicial llogróse ganar a favor d'ellos, una y bones la firma que Lavoe dio-y a Llugo taba mal fecha, polo tanto foi tomada como fraude.{{ensin referencies|fecha=febreru de 2016}} Créese que la última actuación pública de Lavoe foi nel club SOB's en [[Manhattan (Nueva York)|Manhattan]], para abril de 1992.<ref>[http://www.nytimes.com/1992/04/26/arts/review-music-mambo-becomes-king-on-mondays-at-sob-s.html?pagewanted=1 Mambo becomes King on Mondays at SOB's en NYTimes.com] Páxina web n'inglés consultada'l 7 de febreru de 2016.</ref> N'avientu d'esi añu, Lavoe tuvo recibiendo asistencia médica nel [[Cardenal Cook Hospital]], de Manhattan. El so estáu de salú nesi tiempu yera de suma gravedá y los médicos esperaben un posible fallecimientu. Bien pocos amigos y compañeros músicos fueron visitar na última etapa de la vida.<ref>[https://archive.today/20160327082844/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=93082&year=1992&month=12 RUIZ PRIMERO EN BILLBOARD] Consultáu'l 23 de marzu de 2016.</ref> ==== 1993: Fallecimientu y álbum póstumu ==== [[Ficheru:Lavoe graves.jpg|thumb|Balta d'Héctor Lavoe.]]Pasó los sos últimos años en [[Nueva York (estáu)|Nueva York]] presentándose frente a la xente que tristemente vía deteriorar na tarima, hasta que finó por causa de un paru cardiaco'l 29 de xunu de 1993, nel [[Memorial Hospital de Queens]]. Mientres dos díes, miles de persones de les comunidaes llatines de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]sobremanera los [[portorricanos]], rindieron homenaxe a Lavoe ufiertando los sos condolencias nel "Frank Y. Campbell Funeral Home" asitiáu na cai 81 y l'avenida Madison en [[Manhattan]]. Un ensame de persones fixeron fila pa ver el cuerpu de Lavoe, llegando a ocupar gran parte de la [[ciudá de Nueva York]] bloquiando hasta la comarca de la [[Quinta avenida]] y la cai 82.<ref>[https://books.google.com.pe/books?id=3UUVAgAAQBAJ&pg=PA171&lpg=PA171&dq=hector+lavoe+church&source=bl&ots=P7uIMzf-S8&sig=sWlPjbVQ6UIpAYbPAvknKMwx1WQ&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiKyJqk2ePKAhVEWx4KHXynAPcQ6AEIJjAC#v=onepage&q=Frank%20Y.%20Campbell&f=false Situating Salsa: Global Markets and Local Meanings in Latin Popular Music] Páxina web n'inglés, Hector Lavoe Funeral. Consultáu'l 6 de febreru de 2016.</ref> La misa de difuntu celebrar na ilesia católica de Santa Cecilia (St. Cecilia's Catholic Church) de la cai 106 en "El Barriu", [[Manhattan]]. A midida que el ataúd de Lavoe yera sacáu de la ilesia pa ser lleváu al coche aciagu, cientos de fanáticos empezaron a glayar frases comoː ¡Que Viva Héctor Lavoe!, ¡El to yes eternu!, ¡Hector Lavoe Vive!, ente qu'otros empezaron a aplaudir y a cantar plena (música típica de Puertu Ricu) o cantares de Lavoe.<ref>[https://books.google.com.pe/books?id=uJoOe-625j4C&pg=PA18-IA3&lpg=PA18-IA3&dq=hector+lavoe+church&source=bl&ots=_Y02-1-Iwk&sig=2EUGpL2KcOJa4WyhM_stCFRwTDA&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiKyJqk2ePKAhVEWx4KHXynAPcQ6AEILzAE#v=onepage&q=hector%20lavoe%20church&f=false Passion and Pain: The Life of Hector Lavoe] Páxina web n'inglés, La Vida d'Héctor Lavoe. Consultáu'l 6 de febreru de 2016.</ref> El viaxe hasta'l campusantu [[Saint Raymond]] del [[Bronx]] en [[Nueva York]] duró alredor de seis hores, ende foi enterráu al llau del so fíu Héctor Jr.; Unos díes dempués de la so muerte, el sellu [[Fania Records|Fania]] publicó l'álbum póstumu ''The Master & the Protexe'' que cuntó cola voz de Lavoe, solo en dellos cantares (esto por cuenta que la so salú fallábalu bien de cutiu y torgába-y asistir a les sesiones de grabación), la mayoría de los temes fueron terminaos per Van Lester, cantante que [[Jerry Masucci]] y [[Ralph Mercado]] decidieron asitiar col fin de publicar dichu álbum.<ref>[http://oiganmigente.blogspot.pe/2008/02/del-cd-hector-lavoe-van-lester-master.html Van Lester] nel sitiu web Oyan La mio Xente. Consultáu'l 6 de febreru de 2016.</ref> Nueve años dempués, en xunu de 2002, los restos de Lavoe fueron llevaos a la so ciudá natal, [[Ponce (Puertu Ricu)|Ponce]], [[Puertu Ricu]], tal como él mesmu pidió. Al pie de él, fuelguen los cuerpos de la so esposa Nilda Román conocida como "Puchi" (finada en 2002) y el so fíu Héctor Pérez Jr. La xestión foi realizada por otru famosu cantante de salsa, [[Ismael Miranda]].<ref>[https://books.google.com.pe/books?id=fUm3s-gFEzcC&pg=PA215&lpg=PA215&dq=Frank+Y.+Campbell+hector+lavoe+new+york+times&source=bl&ots=fyP3HSY6r9&sig=YUi94JOVeygk2TEayCt1Og9tkzA&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwit6bOY6p_JAhUFOyYKHYk6ApkQ6AEIGjAA#v=onepage&q=Frank%20Y.%20Campbell%20Funeral%20Home%2C%20located%20on%2081st&f=false Mambo Montage: The Latinization of New York City] Páxina web n'inglés, Héctor Lavoe funeral 2-Consultáu'l 6 de febreru de 2016.</ref> == Carauterístiques de la so voz == Les carauterístiques de la voz de Lavoe yeren la so nasalidá natural, que nun asonsañaba al cantar. Otru aspeutu yera'l rellumu n'el so voz y llimpiar que yera: nun sonaba rasposa nin opaca. Sumáu a eso, tenía una gran fuercia pa cantar, que-y imprimía un calter fuerte a les sos interpretaciones. Tenía tamién un manexu bastante eficiente del so rexistru vocal, que estendíase dende'l ''la<sub>2</sub>'' (como s'aprecia en delles versiones en direuto de «La Murga de Panamá», mientres facía la melodía de los trombones), hasta'l ''la<sub>4</sub>'' (que puede apreciase nel boleru «Tantu como ayeri» y «La retirada»).<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=VP8kVUz2qhE «La retirada»], audiu del cantar; nel minutu 3:04 canta la nota más aguda del so rexistru: el ''la<sub>4</sub>''. Anque nel minutu 2:54 de «Ruempi, Saragüey» [http://www.youtube.com/watch?v=FRCtItdg4AQ] fai un gritíu glissando qu'empieza en ''la<sub>4</sub>'' y termina en ''la<sub>5</sub>''.<!-- pero un gritíu nun puede considerase dientro del rexistru cantable d'un cantante, fai parte del rexistru de falcete --></ref> Tenía un rexistru de [[tenor]] común, de dos octaves, qu'abarca ente "la<sub>2</sub>" y "la<sub>4</sub>", con una tesitura que-y facilitaba executar los sos agudos. Tamién tenía una [[dicción]] que-y daba la cualidá de cantar fraseo estensu y rápido con muncha claridá y con bona emisión, lo cual dexába-y al oyente entender lo que taba cantando. == Legáu == [[Ficheru:Statuehectorlavoe.jpg|thumb|Estatua d'Héctor Lavoe nel [[Callao (provincia constitucional, Perú)|Callao]] ([[Callao, Perú|Callao-Perú]]).]] Esisten monumentos llevantaos nel so honor en [[Ponce]], [[Puertu Ricu]] (onde se-y considera Fíu Pernomáu) y nel puertu del [[Callao]], [[Perú]]. La so solmenada vida personal y profesional foi llevada al teatru y al cine. En 1999, estrenóse la obra teatral ''¿Quién mató a Héctor Lavoe?'' producida por Pablo Cabrera y David Maldonado, con [[Domingo Quiñones]] personificando a Lavoe; Pal añu [[2006]], apaez la película biográfica ''[[El cantante (película)|El cantante]]'', protagonizada por [[Marc Anthony]] y [[Jennifer Lopez]]; en [[2011]] estrenóse otra película biográfica, ''The King Hector Lavoe'', esta vegada con Raúl Carbonell dando vida a Lavoe. Ta consideráu como ún de los más grandes soneros de la salsa y llogró, a pesar del tiempu, que la so voz siga oyéndose en diverses partes del mundu, en países como [[Puertu Ricu]], [[República Dominicana]], [[Colombia]], [[Perú]], [[Méxicu]], [[Ecuador]], [[Panamá]], [[Venezuela]] y [[Estaos Xuníos]], amás d'otros países d'[[América Llatina|América llatina]], el [[Caribe (rexón)|Caribe]], [[Europa]], [[Asia]] y [[África]]. El legáu musical dexáu por Héctor Lavoe vese presente en munchos de los cantantes de [[Salsa (xéneru musical)|salsa]] contemporáneos. Dadu a la enorme reconocencia que tien, estos nuevos cantantes del xéneru traten d'asonsañalo tantu na so voz como na so personalidá. Artistes de [[reggaeton]], [[Cumbia (Colombia)|cumbia]], [[Merengue (xéneru musical)|merengue]] ya inclusive [[rock]] llegaron a interpretar cantares del llamáu «''Cantante de los Cantantes''» sintiendo al empar, una gran almiración polo que Lavoe foi, pal mundu de la música. La orquesta qu'acompañó a Héctor a lo llargo de la so carrera, volvió axuntase so la direición del pianista [[Gilberto Colón Jr.]] pal 1 de mayu de 1999 nel [[estadiu Hiram Bithorn]] celebrando la carrera musical de Lavoe, nesti conciertu participaron, en calidá d'invitaos, artistes como [[Ismael Miranda]], [[Tito Nieves]], [[Adalberto Santiago]], [[Tito Rojas]], [[Willie Colón]], [[Yomo Toro]], [[Papu Lucca]], [[Cano Estremera]], [[Hector "Pichie" Pérez]] y otros más.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=mWQrxPJFuWk|títulu=Héctor Lavoe Tributo Históricu 1999}}</ref> Esta orquesta brinda presentaciones anguaño sol nome de "La Orquesta de la Xente", siempre interpretando y recordando la música d'Héctor Lavoe.<ref>{{cita web|url=http://www.radioelsalsero.com/2011/03/la orquesta-de-la xente-y-les sos.html|títulu=La Orquesta de la Xente y los sos integrantes}}</ref> L'agrupación [[Fania All Stars]], al igual que [[Willie Colón]] realicen nes sos presentaciones, homenaxes a Lavoe. == Discografía == {{AP| Discografía d'Héctor Lavoe}} === Álbumes d'estudio === {{Columnes}} ;Con [[Willie Colón]] *[[1967]]: ''[[El Malu]]'' *[[1968]]: ''[[The Hustler (álbum)|The Hustler]]'' *[[1969]]: ''[[Guisando (álbum)|Guisando (Doing A Job)]]'' *[[1969]]: ''Cosa Nuesa (Our Thing)'' *[[1970]]: ''[[The Big Break - La Gran Fuga|La Gran Fuga (The Big Break)]]'' *[[1970]]: ''[[Asaltu Navidiegu]]'' *[[1972]]: ''El Xuiciu'' *[[1973]]: ''[[Matar (álbum)|Matar <small>"Si Nun Merca Esti LP"</small>]]'' *[[1973]]: ''Asaltu Navidiegu, Vol. 2'' *[[1975]]: ''[[The Good, The Bad, And The Ugly (álbum)|The Good, The Bad, And The Ugly]]'' *[[1983]]: ''[[Vixilante (álbum)|Vixilante]]'' {{Nueva columna}} ;Como Solista *[[1975]]: ''[[La Voz (álbum)|La Voz]]'' *[[1976]]: ''[[De Ti Depende|De Ti Depende (It's Up to You)]]'' *[[1978]]: ''[[Comedia (álbum)|Comedia]]'' *[[1979]]: ''Recordando a Felipe Pirela'' *[[1979]]: ''Feliz Navidá <small>(con [[Daniel Santos]] & [[Yomo Toro]])</small>'' *[[1980]]: ''[[El Sabiu]]'' *[[1981]]: ''[[Que Sentimientu!]]'' *[[1985]]: ''[[Españó]]'' *[[1987]]: ''[[Strikes Back]]'' *[[1993]]: ''[[The Master & The Protexe]] <small>(con Van Lester; álbum póstumu)</small>'' |} {{Columnes}} ;Collaboraciones/Otres grabaciones * [[1965]]: «La mio China botóme del álbum ''Ta de Bala'' <small>(con Russell Cohen y La New Yorker Band; Grabáu en 45 RPM)</small> * [[1979]]: «Onde Tabes Tu» <small>(con [[Tito Puente]])</small> del álbum ''Homenaxe a Beny Moré Vol. 2'' * [[1985]]: «Tumba Tumbador» <small>(con [[Tito Puente]])</small> - del álbum ''Homenaxe a Beny Moré Vol. 3'' * [[2001]]: «Tú bien lo sabes» del álbum recopilatorio ''[[Tú bien lo sabes (álbum)|Tú bien lo sabes]]'' <small>(grabáu orixinalmente en 1981)</small> |} {{Columnes}} ;Con [[Fania All Stars]] * [[1976]]: ''[[Tribute to Tito Rodríguez]]'' ** «Cuando, Cuando, Cuando» ** «Vuela El Palombu» <small>(con [[Santos Colón]], [[Ismael Quintana]], [[Ismael Miranda]], [[Justo Betancourt]], [[Bobby Cruz]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]] y [[Cheo Feliciano]])</small> * [[1980]]: ''[[Commitment]]'' ** «Ublabadu» * [[1981]]: ''Latin Connection'' ** «Grana d'Amor» * [[1984]]: ''[[Lo Que Pide La Xente]]'' ** «Por Eso Yo Canto Salsa» <small>(con [[Cali Alemán]], [[Ismael Quintana]], [[Ismael Miranda]], [[Adalberto Santiago]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]] y [[Celia Cruz]])</small> ** «El Rei De La Puntualidá» ** «Usando el coco» <small>(con [[Cali Alemán]], [[Ismael Quintana]], [[Ismael Miranda]], [[Adalberto Santiago]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]] y [[Celia Cruz]])</small> * [[1986]]: ''Viva La Charanga'' ** «Guajira Con Tumbao» <small>(con [[Ismael Miranda]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]] y [[Cali Alemán]])</small> ** «Voi Pa' Morón» ** «Isla Del Encantu» * [[1988]]: ''[[Avalumbu (álbum)|Avalumbu]] '' ** «Siento» |} === Álbumes en direutu (en direuto) === {{Columnes}} ;Como solista *[[1997]]: ''[[Hector Lavoe Live]]'' *[[2005]]: ''[[“El mio Regresu” Live At Private Club]]'' |} {{Columnes}} ;Con [[Fania All Stars]] * [[1968]] y [[1969]]: ''[[Live at the Red Garter, Vol. 1|Live at the Red Garter, Vol.1]] y [[Live at the Red Garter, Vol. 2|2]]'' ** «Nueche» <small>con [[Pete "El Conde" Rodríguez]], [[Ismael Miranda]] y [[Adalberto Santiago]]</small> * [[1972]]: ''Live At The Cheetah Vol. 1 y 2'' ** «Quitar El to» <small>con [[Adalberto Santiago]], [[Cheo Feliciano]], [[Ismael Miranda]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]], [[Santos Colón]] y [[Johnny Pacheco]]</small> ** «Estrelles De Fania» <small>con [[Adalberto Santiago]], [[Ismael Miranda]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]] y [[Santos Colón]]</small> ** «Que Barbaridá» <small>con [[Ismael Miranda]]</small> * [[1972]]: ''[[Our Latin Thing (soundtrack)|Our Latin Thing (Soundtrack)]]'' ** «Quitar El to» <small>con [[Adalberto Santiago]], [[Ismael Miranda]], [[Pete "El Conde" Rodríguez]], [[Santos Colón]] y [[Johnny Pacheco]]</small> * [[1975]] y [[1976]]: ''Live at Yankee Stadium Vol. 1 y 2'' ** «La mio Xente» <small>(grabada orixinalmente nel conciertu inauguración del [[Coliseo Roberto Clemente]] en [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]] de 1973; tamién apaez nel álbum [[San Xuan 73|San Xuan 73']])</small> ** «Congo Bongo» <small>con [[Cheo Feliciano]] (grabada orixinalmente nel conciertu inauguración del [[Coliseo Roberto Clemente]] en [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]] de 1973; tamién apaez nel álbum [[San Xuan 73|San Xuan 73']])</small> * [[1978]]: ''Fania All Stars Live'' ** «Saca La to Muyer» <small>con [[Ismael Quintana]], [[Santos Colón]], [[Ismael Miranda]], [[Cheo Feliciano]], [[Celia Cruz]] y [[Justo Betancourt]]</small> * [[1979]]: ''Habana Jam'' <small>(Grabáu'l 3/3/1979 nel Teatru Karl Marx en [[L'Habana, Cuba]])</small> ** «La mio Xente / Barbarazo» <small>con [[Wilfrido Vargas]]</small> * [[1986]]: ''[[Live in Africa]]'' <small>(Grabáu en 1974)</small> ** «La mio Xente» ** «Guantanamera» <small>con [[Ismael Quintana]], [[Ismael Miranda]], [[Santos Colón]] y [[Johnny Pacheco]]</small> ** «Hector Lavoe & Ismael Quintana Traditional (Acappella)» <small>con [[Ismael Quintana]]</small> * [[2009]]: ''[[San Xuan 73|San Xuan 73']]'' <small>(Grabáu nel conciertu inauguración del [[Coliseo Roberto Clemente]] en [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]] de 1973)</small> ** «La mio Xente» ** «Congo Bongo» <small>con [[Cheo Feliciano]]</small> |} === Álbumes recopilatorios === {{Columnes}} ;Compilaciones * [[1972]]: ''Crime Pays'' * [[1978]]: ''Déjà Vu'' * [[1980]]: ''Héctor's Gold'' * [[1989]]: ''Les Clásiques d'Héctor Lavoe Vol. 1 y 2'' * [[1993]]: ''Tributu a Héctor Lavoe'' * [[1993]]: ''Lavoe: Fania Legends of Salsa Collection Vol. 1'' * [[1994]]: ''Lavoe: Fania Legends of Salsa Collection Vol. 2'' * [[1997]]: ''Fania All-Stars with Hector Lavoe'' * [[2000]]: ''15 Éxito - Héctor Lavoe'' * [[2000]]: ''Swings'' * [[2001]]: ''[[Tú bien lo sabes (álbum)|Tú bien lo sabes]]'' * [[2004]]: ''Hector Lavoe - La Esperiencia'' {{Nueva columna}} * [[2007]]: ''La Voz Fania Masterworks'' * [[2007]]: ''A Man and His Music: La Voz'' * [[2007]]: ''El Cantante: The Originals'' * [[2007]]: ''Asaltu Navidiegu Deluxe Edition'' * [[2008]]: ''The Complete Studio Albums, Vol. 1'' * [[2009]]: ''The Complete Studio Albums, Vol. 2'' * [[2009]]: ''El Xuiciu Fania Masterworks'' * [[2009]]: ''Historia de La Salsa - Héctor Lavoe'' * [[2010]]: ''Héctor Lavoe: Greatest Hits'' * [[2010]]: ''Hector Canta A Borinquen'' * [[2012]]: ''Hector Lavoe Anthology'' * [[2012]]: ''Seleiciones Fania - Héctor Lavoe'' {{Final columnes}} == Filmografía == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu !! Títulu !! Notes |- | [[1972]] || ''[[Our Latin Thing (Nuesa Cosa)]]'' || Primer película de Fania All Stars |- | [[1974]] || ''[[Celia Cruz and the Fania All Stars in Africa]]'' || Conciertu grabáu n'África |- | [[1976]] || ''[[Salsa (Documental)|Salsa]]'' || Documental |- | [[1983]] || ''[[The Last Fight (película)|The Last Fight]]'' || Cameo d'Héctor Lavoe |- | [[1986]] || ''[[Live in Africa]]'' || El detrás de cámares de la Fania All Stars n'África |- | [[2015]] || ''[[The Latin Explosion: A New America]]'' || Documental |} == Referencies == {{llistaref|3}} {{llistaref|group=n.}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.eljibaritodeponce.com/ El Jibarito de Ponce.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209043507/http://www.eljibaritodeponce.com/ |date=2015-02-09 }} Tou lo que precises saber sobre Héctor Lavoe * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=10684 Héctor Lavoe] nel sitiu web Find A Grave. * [http://www.mambo-inn.com/index.php?option=com_content&view=article&id=123 El día en que s'apagó a Héctor Lavoe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200215/http://mambo-inn.com/index.php?id=123&option=com_content&view=article |date=2016-03-05 }} nel sitiu de Mambo inn. * [https://www.imdb.com/name/nm0492150/#self Héctor Lavoe IMDb] {{NF|1946|1993|Lavoe, Hector}} [[Categoría:Cantantes de Puertu Ricu]] [[Categoría:Cantantes en castellanu]] [[Categoría:Productores discográficos de Puertu Ricu]] [[Categoría:Compositores de Puertu Ricu]] elb3z57bcn156x2zvpasop8evh4t1l3 0 143126 4775681 4770378 2026-11-04T09:36:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775681 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|House M. D.}} {{serie de televisión}} '''''House <small>M. D.</small>''''' ye una [[serie de televisión]] d'[[Estaos Xuníos]] estrenada nel añu [[2004]] pola [[cadena de televisión|cadena]] [[Fox Broadcasting Company|FOX]] y rematada en [[2012]]. Esta serie foi creada por [[David Shore]], quien amás ye [[productor executivu]] xunto a otros como [[Paul Attanasio]], [[Katie Jacobs]] o [[Bryan Singer]]. El personaxe central ye'l Dr. [[Gregory House]] ([[Hugh Laurie]]), un xeniu médicu, irónicu, satíricu y pocu convencional ya inconformista, qu'encabeza un equipu de [[diagnósticu médicu|diagnósticu]] nel ficticiu [[Hospital Princeton-Plainsboro|Hospital Universitariu Princeton-Plainsboro]] de [[Nueva Jersey]]. L'argumentu foi idea de Paul Attanasio, basándose nuna columna médica escrita pola Dra. [[Lisa Sanders]] nel [[Prensa escrita|periódicu]] ''[[The New York Times]]'', ente que la creación de los personaxes corrió al cargu de David Shore dempués de la so visita a un hospital universitariu. Les llocalizaciones tán asitiaes en [[Century City (Los Angeles)|Century City]], un distritu de [[Los Angeles]], [[California]]. El Dr. House de cutiu confronta cola so xefa, l'alministradora del hospital [[Lisa Cuddy|Dra. Lisa Cuddy]] ([[Lisa Edelstein]]), y al so equipu de diagnósticu, por cuenta de la gran cantidá d'hipótesis que surden con al respective de la enfermedá del paciente basaes en fines o revesoses comprendories. El meyor amigu de House ye'l Dr. [[James Wilson (House M. D.)|James Wilson]] ([[Robert Sean Leonard]]), quien ye xefe del departamentu d'[[oncoloxía]]. Mientres les primeres trés temporaes, l'equipu de diagnósticu de House atopábase formáu pol Dr. [[Robert Chase]] ([[Jesse Spencer]]), la Dra. [[Allison Cameron]] ([[Jennifer Morrison]]) y el Dr. [[Eric Foreman]] ([[Omar Epps]]). A la fin de la tercer temporada, l'equipu eslleióse. Na cuarta temporada, House adulces escoyó a trés nuevos miembros: la Dra. [[Remy Hadley]] o "Trelce" ([[Olivia Wilde]]), el Dr. [[Chris Taub]] ([[Peter Jacobson]]), y el Dr. [[Lawrence Kutner]] ([[Kal Penn]]); esti postreru abandonó'l programa en 2009 al aceptar un trabayu de [[Barack Obama]] pa formar parte de la oficina de rellaciones internacionales. Chase y Cameron siguieron apaeciendo en distintos papeles nel hospital hasta principios de la [[Sesta temporada de House|sesta temporada]], cuando Jennifer Morrison, l'actriz qu'encarnaba a Cameron, foi despidida del programa; y Chase tornó al equipu de House. "Trelce" sume per gran parte de la [[Séptima temporada de House|séptima temporada]] y ye reemplazada temporalmente pola estudiante de medicina [[Martha Masters|Martha M. Masters]] ([[Amber Tamblyn]]). Cuddy y Masters salen de seriar antes del entamu de la [[Octava temporada de House|octava temporada]], Foreman convertir nel nuevu decanu de medicina, ente que los doctores [[Jessica Adams]] ([[Odette Yustman|Odette Annable]]) y [[Chi Park]] ([[Charlyne Yi]]) xunir al equipu de House. ''House M. D.'' goció de la preferencia de la crítica y del públicu dende'l so llanzamientu, convirtiéndose nún de los programes televisivos más vistos nos Estaos Xuníos<ref name="TVratings">{{cita web|títulu=Top Season To Date Broadcast Shows By Viewers Through June 8|url=http://tvbythenumbers.com/2008/06/12/top-season-to-date-broadcast-shows-by-viewers-through-june-8/4107|apellíu=Gorman|nome=Bill|fecha=12 de xunu de 2008|editorial=TV by the Numbers|fechaaccesu=16 de xunu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081229121609/http://tvbythenumbers.com/2008/06/12/top-season-to-date-broadcast-shows-by-viewers-through-june-8/4107|fechaarchivu=2008-12-29}}</ref> y en tol mundu.<ref name="TVrating">{{cita web|títulu=&#39;House', la serie más vista del mundu|url=https://www.elpais.com/fotogaleria/Cares/dia/38-1/elpgal/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090311140835/https://www.elpais.com/fotogaleria/Cares/dia/38-1/elpgal/|fechaarchivu=11 de marzu de 2009}}</ref> Recibió diverses reconocencies y nominaciones, ente los que destaquen un [[Premios Peabody|premiu Peabody]], dos [[Premios Globu d'Oru|Globu d'Oru]] y trés [[premios Emmy]]. Foi la serie más vista en 2008, con un permediu de 82 millones de persones en 66 países.<ref>[http://entretenimiento.latam.msn.com/articulo_periodismu.aspx?cp-documentid=20470578 Dr. House foi la serie más vista en 2008] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Dr. House foi la serie más vista en 2008 |2=http://entretenimiento.latam.msn.com/articulo_periodismu.aspx?cp-documentid=20470578 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> La sesta temporada empezó con un episodiu de dos hores, el 21 de setiembre de 2009 n'Estaos Xuníos y terminó a principios de xunu de 2010.<ref>{{cita noticia | apellíu=Mitovich | nome=Matt | títulu=Fox Moves Up Two Fall Premieres; Plus a ''Glee'' Videu Preview | url=http://www.tvguide.com/News/FallTV-Fox-changes-1008485.aspx | obra=[[TV Guide]] | fecha=28 de xunetu de 2009 | fechaaccesu=28 de xunetu de 2009}}</ref> El 8 de febreru de 2012, los productores de la serie, [[David Shore]] y [[Katie Jacobs]], según el so protagonista [[Hugh Laurie]], dieron a conocer al traviés d'un comunicáu de prensa que la serie llegaría al so fin dempués d'ocho temporaes. “La decisión de terminar el programa agora o en cualesquier otru momentu, ye doliosa, pol riesgu de dixebranos de cientos d'amistaes cercanes que fiximos a lo llargo d'estos ocho años, pero tamién porque'l programa en sí mesmu foi fonte de gran arguyu pa tolos arreyaos”, empieza'l comunicáu robláu polos productores y l'actor.<ref>http://impreso.milenio.com/node/9109586, consultáu'l 9 de febreru de 2012.</ref> L'episodiu final "Everybody Dies" foi tresmitíu'l 21 de mayu de 2012 siguíu d'un documental especial llamáu "Swan Song". == Producción == === Concepción === [[Ficheru:Bryan Singer.2776 cropped.jpg|miniatura|left|[[Bryan Singer]] dirixó l'episodiu piloto y el tercer episodiu llamáu "La [[Navaya de Ockham]]".]] En [[2004]] el so creador [[David Shore]] y los productores executivos [[Katie Jacobs]] y [[Paul Attanasio]], presentáron-y a la cadena televisiva [[Fox Broadcasting Company]] ;<ref name="macleans">{{cita web|apellíu=Frum|nome=Linda|títulu=Q&A with 'House' creator David Shore|publicación=[[Macleans]]|editorial=Rogers Publishing|fecha=14 de marzu de 2006|url=http://www.macleans.ca/culture/entertainment/article.jsp?content=20060320_123370_123370|fechaaccesu=2 de xineru de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071010052544/http://www.macleans.ca/culture/entertainment/article.jsp?content=20060320_123370_123370|fechaarchivu=10 d'ochobre de 2007}}</ref> una especie de [[novela policiaca]] onde la enfermedá yera tomada como un crime y los médicos como detectives que tienen de resolver el misteriu, y al traviés d'una serie de pistes (síntomes), tienen de topar al culpable, la causa de la enfermedá.<ref name="Housebuilt">{{cita web|url = http://www.magazine.utoronto.ca/08winter/david_shore.asp|títulu = The House That Dave Built|fechaaccesu = 9 de mayu de 2009|autor = Gibson, Stacey|fecha = avientu de 2008|editorial = ''[[University of Toronto Magacín]]''|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080920151034/http://www.magazine.utoronto.ca/08winter/david_shore.asp|fechaarchivu = 2008-09-20}}</ref> Attanasio inspirar na columna mensual médica ''Diagnosis'' escrita pola doctora [[Lisa Sanders]] y publicada nel periódicu ''[[The New York Times]].''<ref>Challen, p. 40</ref><ref>{{cita web |url= http://www.nytimes.com/2004/10/10/magacín/10DIAGNOSIS.html|títulu= Diagnosis. Chest pain, recent weight loss, abnormal electrolytes|fechaaccesu=30 de xunetu de 2009 |autor= Lisa Sanders, M.D.|fecha= 10 d'ochobre de 2004|editorial= New York Times |idioma= |cita= }}</ref> Nos sos artículos, la doctora Sanders presenta un conxuntu atípicu de síntomes y desenvuelve una investigación pa dar finalmente cola enfermedá que los provoca y plantegar la solución. Attanasio presentó-y la idea a David Shore, escritor y productor de series como ''[[Law & Order]]'' o ''[[Due South]]''. FOX mercó los derechos cola condición de que «nun hubieren bates blanques polos pasiellos».<ref name="M&Cjacobsinterview">{{cita web|url = http://www.monstersandcritics.com/smallscreen/features/article_1443308.php|títulu = House M. D. interview: Katie Jacobs talks Cuddy, Cameron and House triangle|fechaaccesu = 9 de mayu de 2009|autor = MacIntyre, April|fecha = 17 de payares de 2008|editorial = ''[[Monsters and Critics]]''|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090513040928/http://www.monstersandcritics.com/smallscreen/features/article_1443308.php|fechaarchivu = 13 de mayu de 2009}}</ref> Jacobs argumentó qu'estes disposiciones fueron les qu'influyeron pa crear la serie.<ref name="M&Cjacobsinterview"/> Dempués de que FOX mercara'l programa, adquirió'l trabayu tituláu ''Chasing Zebras, Circling the Drain''<ref name="House-Holmes">{{cita noticia|títulu=House… and Holmes|fecha=January 2006|obra=[[Radio Times]]|editorial=BBC Magazines Ltd.|páxina=57|url=http://www.radiotimes.com/content/show-features/house/house-and-holmes-parallels/}}</ref> ("[[Zebra (medicina)|zebra]]" ye un [[términu médicu|xíriga o términu médicu]] pa un diagnósticu inusual o escuru, ente que ''Circling the Drain'' refierse a los casos terminales, los pacientes con enfermedaes irreversibles).<ref name="fullhouse" /> La premisa orixinal de la serie foi d'un equipu de médicos que trabayen en xunto tratando de "diagnosticar lo indiagnosticable".<ref name="The Concept">{{cita videu|autor=Jacobs, Katie; Laurie, Hugh; Shore, David; Singer, Bryan|fecha=2005|títulu=[[House (season 1)|House Season One]], The Concept|editorial=Universal Studios|persona=Jacobs, Katie; Laurie, Hugh; Shore, David; Singer, Bryan|mediu=DVD}}</ref> Shore consideró que yera importante cuntar con un personaxe central interesante, unu que pudiera esaminar les carauterístiques personales de los pacientes y diagnosticar les sos dolencies por pescudar los sos secretos y mentires.<ref name="The Concept"/> Como Shore y el restu del equipu creativu esploraron les posibilidaes del personaxe, el conceutu del programa centróse más nel papel principal que nel procedimientu.<ref name="Variety110eps">{{cita noticia|url=http://www.variety.com/article/VR1117999278.html?categoryid=3530&cs=1|títulu=Fox's medical marvel stays on top|autor=Werts, Diane|fecha=29 de xineru de 2009|obra=[[Variety]]|fechaaccesu=5 d'abril de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090414103227/http://www.variety.com/article/VR1117999278.html?categoryid=3530&cs=1|archivedate=2009-04-14}}</ref> El personaxe principal foi nomáu "House", mesmu títulu qu'adoptó la serie.<ref name="House-Holmes"/> Shore desenvolvió a tolos personaxes y escribió'l guión del [[Pilotu (House M. D.)|episodiu piloto]].<ref name="macleans" /><ref name="Housebuilt" /><ref name="Variety110eps"/> Bryan Singer, quien dirixó l'episodiu piloto y tuvo un papel importante nel casting de los papeles principales, dixo que "el títulu del pilotu foi 'Everybody Lies', y esa ye la premisa del programa".<ref name="Variety110eps" /> Munchos de los misterios médicos de House nacieron de Shore, basándose nos escritos de [[Berton Roueché]], un columnista de la revista ''[[The New Yorker]]'', quien escribía sobre intrigantes casos médicos asocedíos ente [[1940]] y [[1990]].<ref name="Housebuilt" /><ref>{{cita web|url = http://www.mondoinfo.com/blog/C162926581/Y20070430213059/index.html|títulu = Book: The Medical Detectives by Berton Roueché|fechaaccesu = 9 de mayu de 2009|autor = Cowles, Matthew Dixon|fecha = 11 de mayu de 2007|editorial = Mondu's Info}}</ref> Shore escurrió'l conceutu de House depués de la so esperiencia personal como paciente nun hospital escuela.<ref name="EWinfo" /> Shore dixo: "Sabía, apenes dexé l'habitación, que los médicos taríen burllándose de mi pola mio inorancia... y pensé que sería interesante ver un personaxe que lu fixera primero que los pacientes abandonaren l'habitación".<ref name="hulu-developing the concept" /> Una idea central que permaneció dende la conceición de la serie ye qu'esti tendría de tener una discapacidá.<ref name="int-disability" /> Primeramente remanóse la posibilidá de que House anduviera en [[siella de ruedes]], pero la FOX refugar<ref name="Variety110eps" /> y a la fin optaron por convertir la nuna firida na so pierna que la obligara a analayar con cayáu.<ref name="int-disability">{{cita web|url = http://www.hulu.com/watch/21680/house-house---houses-disability#s-p2-st-i1|títulu = House's Disability|fechaaccesu = 9 de mayu de 2009|autor = Shore, David; Jacobs, Katie|fecha = 2006|editorial = Hulu.com|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090324225408/http://www.hulu.com/watch/21680/house-house---houses-disability#s-p2-st-i1|fechaarchivu = 24 de marzu de 2009}}</ref> === Referencies a Sherlock Holmes === [[Ficheru:Sherlock Holmes - The Man with the Twisted Lip.jpg|miniatura|Sherlock Holmes ye una de les fontes d'inspiración de la serie.]] Les semeyances ente'l médicu Gregory House y el detective [[Sherlock Holmes]] apaecen mientres l'intre de los capítulos de la serie.<ref name="FactCheckEd">{{cita web |url=http://www.factchecked.org/Downloads/LessonPlans/DeductionInduction/teacher.handout.2.guide.to.clinic.scene.pdf |títulu=House and Holmes: A Guide to Deductive and Inductive Reasoning |fechaaccesu=25 de xunu de 2009 |editorial=[[FactCheck]] |formatu=[[Portable Document Format|PDF]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080807010831/http://www.factchecked.org/Downloads/LessonPlans/DeductionInduction/teacher.handout.2.guide.to.clinic.scene.pdf |fechaarchivu=7 d'agostu de 2008 }}</ref><ref name="EmmysHousecall">{{cita noticia|url=http://www.emmys.tv/events/2006/house-wrap.php|títulu=House Calls, ''An Evening with House''.|autor=Slate, Libby|editorial=[[Academy of Television Arts and Sciences]]|fecha=17 d'abril de 2006|fechaaccesu=23 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090209065302/http://www.emmys.tv/events/2006/house-wrap.php|archivedate=2009-02-09}}</ref> El personaxe creáu por [[Arthur Conan Doyle]] tenía en Shore un gran fanáticu, y basóse nél pa da-y vida al so nuevu personaxe;<ref name="hulu-developing the concept" /> irónicamente, Doyle inspirárase nun médicu, el doctor Joseph Bell (como tamién en [[C. Auguste Dupin]], personaxe d'[[Edgar Allan Poe]]), pa dar vida a Holmes.<ref>1992 ''[[Reader's Digest]]'' (Australia) PTY LTD (A.C.N. 000565471).</ref> El productor dixo que'l so personaxe ye un "sutil homenaxe" a Sherlock Holmes.<ref name="House-Holmes" /><ref>{{cita publicación|nome= Wendell|apellíu= Wittler|títulu= Living in a 'House' built for one|url= http://msnbc.msn.com/id/7518037|fecha= 18 d'abril de 2005|editorial= [[MSNBC]]|fechaaccesu= 12 d'ochobre de 2007|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090526034952/http://www.msnbc.msn.com/id/7518037/|archivedate= 2009-05-26}}</ref> Les referencies amosaes na serie escontra Holmes fáense obvies, sobre manera pola capacidá de dambos de resolver lo imposible y pola adicción a les drogues (Holmes al [[opiu]], a la [[cocaína]] y a la [[morfina]]; y House al [[vicodina|Vicodin]]).<ref name="FactCheckEd" /> Dambos utilicen con mapa la deducción nos sos problemes. El númberu del apartamentu en que vive House ye'l 221B, el mesmu númberu que'l del apartamentu de Sherlock, el 221B de Baker Street.<ref>http://www.housemd-guide.com/holmesian.php (n'inglés) Y contién un enllaz a una imaxe del episodiu 2x07 "Hunting" ("Cacería") na que se ve la placa col númberu de la casa de House.</ref><ref name="fullhouse">{{cita web|url = http://www.ew.com/ew/article/0,,20016394,00.html|títulu = Full House|fechaaccesu = 18 de mayu de 2009|autor = Jensen, Jeff|fecha = 6 d'abril de 2007|editorial = ''[[Entertainment Weekly]]''|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140708120010/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20016394%2C00.html|fechaarchivu = 2014-07-08}}</ref> Dambos lleven cayáu y son prepotentes. La so afición pola música ye daqué que comparten, el detective yera [[violin]]ista, ente que'l médicu toca'l [[pianu]] y la [[guitarra]]. Inclusive la rellación que House tien col Dr. Wilson ye paralela a la que Sherlock tien col [[John H. Watson|Dr. John Watson]] (apréciese que les iniciales tanto de Watson como de Wilson son les mesmes, J.W.),<ref name="House-Holmes" /> anque'l mesmu [[Robert Sean Leonard]], quien interpreta a Wilson, piensa qu'en realidá l'equipu médicu de House ye'l qu'asume esti rol.<ref name="RSL">{{cita web| apellíu =Ryan| nome =Maureen| títulu =&#39;House'-a-palooza, part 2: Robert Sean Leonard| editorial =''[[Chicago Tribune]]''| fecha =1 de mayu de 2006| url =http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2006/05/houseapalooza_p.html| fechaaccesu =12 d'ochobre de 2007| urlarchivu =https://web.archive.org/web/20060510030133/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2006/05/houseapalooza_p.html| fechaarchivu =2006-05-10}}</ref> Shore dixo que'l mesmu nome de House ye "un homenaxe sutil" a Holmes.<ref name="House-Holmes" /><ref>{{cita noticia|nome= Wendell|apellíu= Wittler|títulu= Living in a 'House' built for one|url= http://msnbc.msn.com/id/7518037|fecha= 18 d'abril de 2005|obra= [[msnbc.com]]|fechaaccesu= 12 d'ochobre de 2007|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090526034952/http://www.msnbc.msn.com/id/7518037/|archivedate= 2009-05-26}}</ref> Apaecieron dellos personaxes na serie con nomes alusivos al universu de Holmes. Nel episodiu piloto la paciente llámase Rebecca Adler, que coincide con [[Irene Adler]], un personaxe femenín de la primer historia curtia de Sherlock Holmes: "A Scandal in Bohemia."<ref>{{cita publicación| autor=Werts, Diane| títulu = &#39;House' thrives with inspiration from Sherlock Holmes| obra = [[The Philadelphia Inquirer]]| fecha = 4 de setiembre de 2006| fechaaccesu = 30 d'avientu de 2006}}</ref> Nel capítulu 17 de la segunda temporada, "Apuesto'l restu", House ta encegoláu con una paciente que perdió va dolce años, llamada "Esther Doyle", en referencia a Conan Doyle, autor de Sherlock Holmes.<ref>{{cita episodiu|títulu=Apuesto'l restu|episodelink=Apuestu'l restu (House)|series=House|credits=Shore, David; Blake, Peter|network=[[FOX Broadcasting Company|FOX]]|season=2|number=17}}</ref> Nel capítulu final de la segunda temporada, "Ensin razón", el médicu recibe un disparu de daquién acreitáu como "[[Moriarty]]", que ye'l nome del némesis del detective.<ref>{{cita web|apellíu=Kristine|nome=Diane|fecha=24 de mayu de 2006|títulu=TV Review: ''House'' Season Finale - "No Reason"|editorial=[[Blogcritics|Blogue Critics Magacín]]|url=http://blogcritics.org/archives/2006/05/24/011244.php|fechaaccesu=26 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080911051928/http://blogcritics.org/archives/2006/05/24/011244.php|fechaarchivu=11 de setiembre de 2008}}</ref> Nel episodiu "Ye una maraviyosa mentira" de la cuarta temporada, House recibe un llibru de [[Conan Doyle]] como regalu de Navidá.<ref>{{cita episodiu|títulu=It's a Wonderful Lie|episodelink=It's a Wonderful Lie (House)|series=House|credits=Shore, David; Davis, Pam|network=[[FOX Broadcasting Company|FOX]]|airdate=2008-01-29|season=4|number=10}}</ref> Nel capítulu 11 de la quinta temporada tituláu "Gozu pal mundu", Wilson agasáya-y un llibru de [[Joseph Bell]], anque antes de dase creitu por ello diz que foi unviáu por una muyer llamada Irene Adler, según l'oncólogu esta ye una supuesta paciente que namoró a House.<ref>{{cita episodiu|títulu=Joy to the World|episodelink=Joy to the World (House)|series=House|credits=Shore, David; Blake, Peter|network=[[FOX Broadcasting Company|FOX]]|airdate=2008-11-09|season=5|number=11}}</ref> === Equipu === ''House'' ye una co-producción de [[Heel and Toe Films]], [[David Shore|Shore Z Productions]], y [[Bryan Singer|Bad Hat Harry Productions]] n'asociación con [[NBC Universal Television Group]] pa la FOX.<ref>{{cita publicación|url=http://www.playbill.com/news/article/89620.html|títulu="House" — with Tony Winner Robert Sean Leonard — Makes TV Debú Nov. 16|fecha=16 de payares de 2004|autor=Gans, Andrew|editorial=''[[Playbill]]''|fechaaccesu=14 d'avientu de 2008}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://www.playbill.com/news/article/84438.html|títulu=Tony Winner Robert Sean Leonard Cast in TV Medical Pilot|autor=Gans, Andrew|fecha=18 de febreru de 2004|editorial=''[[Playbill]]''|fechaaccesu=14 d'avientu de 2008}}</ref> David Shore, cabeza de la Shore Z Productions; Bryan Singer, cabeza de Bad Hat Harry Productions; y Paul Attanasio y Katie Jacobs, cabeces de Heel and Toe Films, fueron los productores executivos del programa dende la so primer temporada.<ref name="EWinfo">{{cita publicación|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1043940,00.html|títulu=Dr. Feelbad|editorial=''[[Entertainment Weekly]]''|fecha=8 d'abril de 2005|autor=Jensen, Jeff|fechaaccesu=7 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211092240/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C1043940%2C00.html|archivedate=2013-12-11}}</ref> Lawrence Kaplow, Peter Blake, y Thomas L. Moren integrar al equipu dempués del llanzamientu del episodiu piloto.<ref>{{cita publicación|url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20070718fox01|títulu=House Announces Casting News|editorial=The Futon Critic|fecha=18 de xunetu de 2007|fechaaccesu=13 d'avientu de 2008}}</ref> Los escritores Doris Egan, Sara Hess, Russel Friend, y Garrett Lerner xunir al equipu mientres l'entamu de la segunda temporada. Friend y Lerner, quien son compañeros de negocios, recibieron propuestes cuando la serie foi llanzada, pero dambos refugar. Dempués de reparar l'ésitu de la serie, aceptaron cuando Jacobs ufiertó-yos de nuevo'l trabayu.<ref name="FinaleInterview">{{cita noticia|url=http://blogcritics.org/archives/2008/05/18/171211.php|títulu=House, MD Season Finale: A Conversation with Writers Garrett Lerner and Russel Friend|autor=Barnett, Barbara|fecha=18 de mayu de 2008|editorial=[[Blogcritics]]|fechaaccesu=13 d'avientu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081216130618/http://blogcritics.org/archives/2008/05/18/171211.php|fechaarchivu=16 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216130618/http://blogcritics.org/archives/2008/05/18/171211.php|archivedate=2008-12-16}}</ref> Dende l'empiezu de la cuarta temporada, Russel Friend y Garret Lerner fueron co-productores executivos de la serie, xuniéndose a Attanasio, Jacobs, Shore, y Singer. [[Hugh Laurie]] foi acreitáu como productor executivu pal segundu episodiu de la quinta temporada "[[Not Cancer]]"<ref>{{cita web |url=http://www.film.com/tv/house/season-5-2008/episode-2-not-cancer/23307761 |títulu="Not Cancer" from Season 5 of House |fechaaccesu=10 de xunu de 2009 |editorial=[[Film.com]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090715213156/http://www.film.com/tv/house/season-5-2008/episode-2-not-cancer/23307761 |fechaarchivu=15 de xunetu de 2009 }} {{cita web |url=http://blogcritics.org/videu/article/tv-review-house-md-not-cancer/ |títulu=TV Review: ''House, MD'' - "Not Cancer" |fechaaccesu=10 de xunu de 2009 |apellíu=Barnett |nome=Barbara |fecha=24 de setiembre de 2008 |editorial=[[Blogcritics]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090604180115/http://blogcritics.org/videu/article/tv-review-house-md-not-cancer/ |fechaarchivu=4 de xunu de 2009 }}</ref> y el tercer episodiu, "[[Adverse Events]]".<ref>{{cita web |url=http://www.film.com/tv/house/season-5-2008/episode-3-adverse-events/23307894 |títulu="Adverse Events" from Season 5 of House |fechaaccesu=10 de xunu de 2009 |editorial=[[Film.com]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090416002705/http://www.film.com/tv/house/season-5-2008/episode-3-adverse-events/23307894 |fechaarchivu=16 d'abril de 2009 }}</ref> Shore ye [[showrunner]] de ''House''.<ref>{{cita web|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1002274628|títulu=Shore lands 2-yr. deal with NBC Uni|fechaaccesu=11 de xunetu de 2008|autor=Andreeva, Nellie|fecha=30 de marzu de 2006|obra=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> Pal final de la sesta temporada, más de dos docenes d'escritores contribuyeren al programa. El más prolíficu foi Kaplow (18 episodios), Blake (17), Shore (16), Friend (16), Lerner (16), Moren (14), y Egan (13). [[Deran Sarafian]] foi'l direutor más prolíficu de les seis temporaes de la serie al dirixir ventidós episodios, quien nun participó na sesta temporada y [[Greg Yaitanes]] (17). De les más de tres docenes d'otros direutores que trabayaron na serie, namái David Straiton dirixó alredor de 10 episodios. Laurie dirixó'l decimoséptimu episodiu de la sesta temporada, tituláu "[[Lockdown (House M. D.)|Lockdown]]".<ref>{{cita web|url=http://www.film.com/tv/house/15039618|títulu=House TV Show|fechaaccesu=9 de xunu de 2010|editorial=[[Film.com]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100619103838/http://www.film.com/tv/house/15039618|fechaarchivu=19 de xunu de 2010}}</ref> [[Elan Soltes]] foi'l supervisor d'efeutos especiales dende l'empiezu de la serie.<ref name=VFX>{{cita web|autor=Bennett, Tara|url=http://vfxworld.com/?atype=articles&id=3643|títulu=The VFX Doctor in the ''House''.|fecha=19 de mayu de 2008|fechaaccesu=17 de xunu de 2009 |obra=VFX World}}</ref> La doctora [[Lisa Sanders]], de la Facultá de Medicina de la [[Universidá de Yale]], autora de la columna qu'inspiró la creación del programa, foi contratada como asesora téunica de la serie.<ref>{{cita publicación|url=http://yalemedicine.yale.edu/ym_sp08/alumni_cares.html|títulu=A doctor's passion for medical storytelling|autor=Max, Jill|editorial=''Yale Medicine Magacín''|fecha=mayu de 2008|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080628201120/http://yalemedicine.yale.edu/ym_sp08/alumni_cares.html|fechaarchivu=28 de xunu de 2008}}</ref><ref name="ET">{{cita web|url = http://www.etonline.com/tv/2006/01/35979/index.html|títulu = Behind The Scenes At "House"|fechaaccesu = 18 de mayu de 2009|autor = ET Staff|fecha = 29 de xineru de 2006|editorial = ''[[Entertainment Tonight]]''|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080710072927/http://www.etonline.com/tv/2006/01/35979/index.html|fechaarchivu = 10 de xunetu de 2008}}</ref> La enfermera certificada Bobbin Bergstrom ye l'asesora médica del programa, y tamién tien pequeños papeles ocasionales, como enfermera, nel mesmu.<ref name="ET" /> Otru asesores son Harley R. Liker, Karen van Blankenstein, David Foster, Michael Giordano y John Sotos.<ref>{{cita publicación|url=http://tv.yahoo.com/house/show/36106/castcrew|títulu=House Show Description, Cast & Crew|editorial=''[[Yahoo!]]''|autor=Yahoo!|fecha=|fechaaccesu=8 d'abril de 2009}}</ref> === Audiciones === [[Ficheru:Hugh Laurie 2009 crop.jpg|miniatura|left|[[Hugh Laurie]] fixo la so propia cinta d'audición mientres trabayaba nuna película en [[Namibia]].]] Una vegada aceptáu'l proyeutu pola FOX, ufiertáron-y la direición del pilotu a [[Bryan Singer]], quien apocayá había empobináu [[X-Men (película)|l'adautación al cine de X-Men]]. Singer quería que'l protagonista fuera un actor d'Estaos Xuníos pa nun tener problemes colos acentos.<ref name="lauriegetshouse" /> Mientres les audiciones, el [[actor]] [[Reinu Xuníu|británicu]] [[Hugh Laurie]] atopar nes filmaciones de la película ''[[El vuelu del Fénix (2004)|El vuelu del Fénix]]'' en [[Namibia]].<ref name="Casting">{{cita videu|autor=[[Hugh Laurie|Laurie, Hugh]]|fecha=2004|títulu=[[List of House episodes|House, Season 1]], Casting Session with Hugh Laurie|fechaaccesu=14 d'avientu de 2008|editorial=Universal|persona=[[Hugh Laurie|Laurie, Hugh]]|mediu=DVD}}</ref> Laurie grabó la so audición nel bañu d'un hotel, l'únicu llugar con suficiente lluz,<ref name="lauriegetshouse">{{cita publicación|autor=Keveney, Bill|fecha=16 de payares de 2004|títulu=Hugh Laurie gets into 'House&#39;|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2004-11-15-hugh-laurie_x.htm|publicación=[[USA Today]]|fechaaccesu=26 d'ochobre de 2008}}</ref> y unviar a Singer. El británicu sintióse apenado pol so aspeutu mientres l'audición y esculpóse col direutor.<ref name="torontosun-laurie">{{cita publicación|autor=Brioux, Bill|fecha=14 de payares de 2004|títulu=Compelling 'House' Doctor|publicación=[[The Toronto Sun]]|páxina=TV2}}</ref> Mientres esta audición Laurie improvisó, usando una [[sombriella]] como'l so cayáu.<ref name="BTVLaurie">{{cita publicación|url=http://www.buddytv.com/articles/house/how-hugh-laurie-got-into-house-20722.aspx|títulu=How Hugh Laurie Got into 'House&#39;|editorial=[[BuddyTV]]|fecha=24 de xunu de 2008|autor=DeLeon, Kris|fechaaccesu=11 d'avientu de 2008}}</ref> Singer quedó impresionáu cola audición y comentó lo bien qu'esti "actor d'Estaos Xuníos" (desconocía que fuera británicu), metiérase col personaxe.<ref name="hulu-developing the concept">{{cita web|autor=Shore, David|añu=2006|url=http://www.hulu.com/watch/21606/house-house---developing-the-concept#s-p2-st-i1|títulu=Developing The Concept|publicación=[[Hulu.com]]|editorial=[[The Paley Center for Media]]|fechaaccesu=16 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080913031621/http://www.hulu.com/watch/21606/house-house---developing-the-concept#s-p2-st-i1|fechaarchivu=13 de setiembre de 2008}}</ref> Magar que actores más conocíos como [[Denis Leary]], [[Rob Morrow]] y [[Patrick Dempsey]] apostáronse'l papel, Shore, Jacobs y Attanasio quedaron igual d'impresionaos cuando Singer dio-y el papel de protagonista.<ref>Challen, p. 39.</ref> Al llograr el papel, el británicu, que'l so padre [[Ran Laurie]] yera médicu, comentó que se sentía culpable "al ser meyor pagáu por convertir se nuna versión ficticia del so padre."<ref name="lauriegetshouse" /> Primeramente él pensó que House yera un personaxe secundariu y que'l protagonista yera Wilson, pero depués diose cuenta de que taba equivocáu cuando lleó'l guión del episodiu piloto.<ref name="Inside">{{cita episodiu|títulu=Hugh Laurie Interview|series=[[Inside the Actor's Studio]]|network=[[Bravo (US TV channel)|BRAVO Network]]|airdate=2006-07-31|season=12|number=189}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://www.usmagazine.com/houses_hugh_laurie_battling_minor_depression|títulu=House's Hugh Laurie Battling "Mild Depression"|editorial=''[[US Magazine]]''|fecha=30 d'ochobre de 2007|autor=Cina, Mark|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080214103243/http://www.usmagazine.com/houses_hugh_laurie_battling_minor_depression|archivedate=2008-02-14}}</ref> Al actor [[Robert Sean Leonard]] unviáron-y el llibretu de ''House'', anque tamién recibiera'l del programa ''[[Numb3rs]]'' de la cadena [[CBS]].<ref name="EWleonard" /> A Leonard paeció-y que'l llibretu de la FOX yera meyor y decidió audicionar pal papel de Wilson.<ref name="EWleonard" /> Otru puntu que lu llevó a optar pol drama médicu foi que'l so personaxe en ''Numb3rs'', [[Charlie Eppes]], tenía demasiaes escenes y comentó que "mientres menos escenes fixera meyor."<ref name="EWleonard">{{cita web|autor=Wolk, Josh|fecha=3 de xunetu de 2007|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20044586,00.html|títulu=A Summer Away from the 'House&#39;|publicación=[[Entertainment Weekly]]|fechaaccesu=18 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131211073123/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20044586%2C00.html|fechaarchivu=2013-12-11}}</ref> Pensó que la so audición nun foi bona, pero la so llarga amistá col productor ayudólu a entrar nel proyeutu.<ref name="EWleonard" /> Sobre'l so papel, él mentó que se "sentía familiarizáu colos doctores" por cuenta que'l so suegru foi doctor.<ref name="RRshow">{{Cita entrevista|apellíu2=DJ Theresa|fecha=24 de setiembre de 2007|títulu=Robert Sean Leonard|url=http://a1135.g.akamai.net/f/1135/18227/1h/cchannel.download.akamai.com/18227/podcast/HOUSTON-TX/KTBZ-FM/09-24-07%20-%20robert%20sían%20leonard.mp3?CPROG=PCAST&MARKET=HOUSTON-TX&NG_FORMAT=alternative&SITE_ID=1020&STATION_ID=KTBZ-FM&PCAST_AUTHOR=Rod_Ryan&PCAST_CAT=Music_%26_talk&PCAST_TITLE=Rod_Ryan_Show_Podcasts|fechaaccesu=20 de payares de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723013519/http://a1135.g.akamai.net/f/1135/18227/1h/cchannel.download.akamai.com/18227/podcast/HOUSTON-TX/KTBZ-FM/09-24-07%20-%20robert%20sían%20leonard.mp3?CPROG=PCAST&MARKET=HOUSTON-TX&NG_FORMAT=alternative&SITE_ID=1020&STATION_ID=KTBZ-FM&PCAST_AUTHOR=Rod_Ryan&PCAST_CAT=Music_&_talk&PCAST_TITLE=Rod_Ryan_Show_Podcasts|fechaarchivu=23 de xunetu de 2011|program=''The Rod Ryan Show''|callsign=[[KTBZ-FM]]|ciudá=[[Houston (Texas)|Houston]]|apellíu=Rod|nome=Ryan}}</ref> A Singer gustára-y l'actuación de [[Lisa Edelstein]], interpretando a una prostituta, nel drama ''[[The West Wing]]'', y unvió-y una copia del guión del pilotu.<ref name="Challen65">Challen, p. 65.</ref> A ella atráxo-y la "intelixencia" del mesmu y fizo una audición pal papel de la Decana en Medicina Lisa Cuddy.<ref name="Challen65" /> L'axente del actor [[australia|australianu]] [[Jesse Spencer]] suxirió-y que audicionara pal papel del Dr. Robert Chase, anque él amosábase pocu entusiasta al pensar que'l programa yera d'una corte similar a ''[[General Hospital]]'', pero apenes lleó'l llibretu camudó de paecer;<ref>{{cita publicación|autor=Staff|fecha=17 de setiembre de 2007|url=http://www.star-ecentral.com/news/story.asp?file=/2007/9/17/tvnradio/18869314&sec=tvnradio|títulu=Doctor in the house|publicación=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|fechaaccesu=28 de setiembre de 2008}}</ref> pa quedase col papel Spencer tuvo que persuadir a los productores por que'l so personaxe fora d'orixe australianu.<ref>{{cita publicación|autor=Marquand, Sarrah|fecha=4 d'ochobre de 2006|url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,20517580-5003422,00.html|títulu=Young doctor|publicación=[[The Courier-Mail]]|fechaaccesu=27 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://archive.today/20120703145317/http://www.couriermail.com.au/entertainment-old/tv-old/young-doctor/story-y6freqj6-1111112304994|fechaarchivu=3 de xunetu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080109115833/http://www.news.com.au/couriermail/story/0%2C23739%2C20517580-5003422%2C00.html|archivedate=2008-01-09}}</ref> [[Omar Epps]], quien interpreta al Dr. Eric Foreman na serie, inspirar nel so primer papel como un problemáticu internu nel drama médicu de la [[National Broadcasting Company|NBC]] ''[[ER (serie de televisión)|ER]]''.<ref>{{cita web|fecha=11 d'ochobre de 2007|url=http://television.aol.com/tv-celebrity-interviews/omar-epps|títulu=Omar Epps Is Back in the 'House'!|editorial=[[AOL-Time Warner]]|fechaaccesu=28 de setiembre de 2008|autor=Bennett, Geoff|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070819092237/http://television.aol.com/tv-celebrity-interviews/omar-epps|fechaarchivu=2007-08-19}}</ref> L'actriz [[Jennifer Morrison]] fizo una audición pal papel de la Dra. Allison Cameron, anque sintió que fixera "la peor audición de la so carrera."<ref name="Challen83">Challen, p. 83.</ref> Sicasí, Singer viera les sos participaciones en ''[[Dawson's Creek]]'' y querer pal papel.<ref name="Challen83" /> A la fin de la tercer temporada, nel episodiu "Error humanu" House despide a Chase, ente que Foreman y Cameron arrenuncien.<ref name="error">{{cita episodiu| títulu = Human Error| episodelink = Human Error (House episode)| series = House, M.D.| airdate = 2007-05-29| season = 3| number = 24}}</ref> De resultes, House debe reclutar a un nuevu equipu de diagnósticu d'ente cuarenta aspirantes.<ref name="Rightstuff">{{cita episodiu| títulu = The Right Stuff| episodelink = The Right Stuff (House)|credits=Shore, David; Dick, Leonard; Egan, Doris|series = House, M.D.| airdate = 2007-10-02| season = 4| number = 2|fechaaccesu=1 de payares de 2008}}</ref> Dempués de despidir azarosamente a dalgunos él escueye a siete; l'[[Epidemioloxía|epidemiólogu]] Travis Brennan ([[Andy Comeau]]),<ref>{{cita publicación|url=http://www.buddytv.com/articles/house/andy-comeau-speaks-about-house-13412.aspx|títulu=Andy Comeau Speaks About ''House'' Experience|fecha=6 de payares de 2007|autor=Claustru, Lisa|editorial=[[BuddyTV]]|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://www.unionleader.com/article.aspx?headline=John+Clayton%3a+Doctor+in+%27House%27+hails+from+NH&articleId=y4668d9a-1299-493y-94a0-0b6afe6c5074|títulu=Doctor in 'House' hails from NH|editorial=''[[New Hampshire Union Leader]]''|fecha=5 de payares de 2007|autor=Clayton, John|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008}}</ref> al [[Xenética|xenetista]] Jeffrey Cole ([[Edi Gathegi]]),<ref>{{cita publicación|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20156414,00.html|títulu=The Unkindest Cuts, a House co-star Competition|publicación=[[Entertainment Weekly]]|fecha=1 de payares de 2007|autor=Jensen, Jeff|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081205022013/http://www.ew.com/ew/article/0,,20156414,00.html|archivedate=2008-12-05}}</ref> a un ex-oficial d'almisiones d'una Facultá de Medicina llamáu Henry Dobson ([[Carmen Argenziano]]),<ref name="USAdoctors">{{cita publicación|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2007-10-21-house-cast_N.htm|títulu=Esamine the doctors who are in the running on 'House&#39;|autor=Johnson, Peter|fecha=21 d'ochobre de 2007|editorial=''[[USA Today]]''|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008}}</ref> al especialista en medicina deportiva Lawrence Kutner ([[Kal Penn]]),<ref>{{cita publicación|url=http://hollywoodinsider.ew.com/2007/10/kal-penn-to-joi.html|títulu=Kal Penn joins 'House' as series regular|publicación=The Hollywood Insider|editorial=[[Entertainment Weekly]]|autor=Rice, Lynette|fecha=3 d'ochobre de 2007|fechaaccesu=30 de payares de 2008}}</ref> al ex-[[Ciruxía plástica|ciruxanu plásticu]] Chris Taub ([[Peter Jacobson]]),<ref name="BTVPennJacobs.">{{cita publicación|url=http://www.buddytv.com/articles/house/penn-and-jacobson-talk-about-t-23615.aspx|títulu=Penn and Jacobson Talk About Their Journey on 'House&#39;|fecha=15 d'ochobre de 2008|editorial=[[BuddyTV]]|autor=del Castillo, Valerie Anne|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2008}}</ref> a la [[Medicina interna|internista]] Remy "Trelce" Hadley ([[Olivia Wilde]]),<ref>{{cita publicación|títulu=The Hot New Star of House, Olivia Wilde|editorial=''[[People (magacín)|People]]''|fecha=11 d'avientu de 2007|autor=Rizzo, Monica}}</ref> y a la [[Radioloxía|radióloga]] intervencionista Amber Volakis ([[Anne Dudek]]).<ref>{{cita publicación|url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2008/03/the-return-of-h.html|títulu=The 'House' of love|publicación=[[Chicago Tribune]]|autor=Ryan, Maureen|fecha=21 de marzu de 2008|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080324090100/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2008/03/the-return-of-h.html|archivedate=2008-03-24}}</ref> Los productores de la serie entamaben primero contratar a dos actores de tiempu completu (col regresu de Foreman nel episodiu "Mirror Mirror"), pero a la fin contrataron a trés.<ref>{{cita publicación|url=http://uk.eonline.com/uberblog/archive.jsp?uuid=y8ae8ad7-3990-4a2y-b91a-a6d2ce7b8ddf|títulu=Vatican Decries Golden Compass' Lost Soul|autor=Finn, Natalie|fecha=4 d'ochobre de 2007|editorial=''[[Y!]]''|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008}}</ref> Los escritores del programa despidíen a un personaxe por capítulu, resultando a la fin que nin los productores nin el repartu sabíen quien diba ser despidíu sinón hasta l'últimu minutu.<ref name="TVG1">{{cita publicación|url=http://www.tvguide.com/news/Exclusive-House-Fired-8292.aspx|títulu=Exclusive: Why House Fired "Cutthroat Bitch"|fecha=28 de payares de 2007|fechaaccesu=1 de payares de 2008|editorial=''[[TV Guide]]''|autor=Ausiello, Michael|enllaceautor=Michael Ausiello}}</ref> Pal episodiu "Joy", foi reveláu quien integraríen a partir d'esi entós el nuevu equipu de House: Dr. Kutner, Dr. Taub y Dr. Remy "Trelce" Hadley.<ref>{{cita publicación|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2007-10-21-house-main_N.htm|títulu=&#39;House' story line keeps the actors on edge|autor=Johnson, Peter|editorial=''[[USA Today]]''|fecha=22 d'ochobre de 2007|fechaaccesu=19 d'avientu de 2008}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://www.variety.com/article/VR1117987166.html?categoryId=3160&cs=1|títulu=Guest spots can lead to full-time roles|autor=Hendrickson, Paula|fecha=9 de mayu de 2008|editorial=''[[Variety]]''|fechaaccesu=1 de payares de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612224355/http://www.variety.com/article/VR1117987166.html?categoryId=3160&cs=1|archivedate=2008-06-12}}</ref> Magar ello, Chase y Cameron, antiguos integrantes del equipu, siguieron apaeciendo namái qu'en roles ocasionales, Chase forma parte del grupu de ciruxía del hospital y Cameron ye la xefa del Departamentu d'Urxencies. Los actores esaniciaos de la serie nun tornaron al programa, sacante Anne Dudek, qu'interpretó a Amber hasta'l final de la cuarta temporada<ref>{{cita publicación|url=http://www.tvweek.com/blogs/blink/2008/06/playing_house_in_hollywood.php/|títulu=Playing ''House'' in Hollywood|editorial=''[[TV Week]]''|autor=Horowitz, Lisa|fecha=13 de xunu de 2008|fechaaccesu=2 de xineru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081224022757/http://www.tvweek.com/blogs/blink/2008/06/playing_house_in_hollywood.php|fechaarchivu=24 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224022757/http://www.tvweek.com/blogs/blink/2008/06/playing_house_in_hollywood.php|archivedate=2008-12-24}}</ref> por cuenta de que esta conviértese na novia de Wilson, según nos últimos episodios de la quinta temporada y l'últimu episodiu de la serie, siendo una allucinación de House.<ref name="Frozen">{{cita episodiu| títulu = Frozen| episodelink = Frozen (House)| series = House, M.D.| airdate = 2008-02-03| season = 4| number = 11}}</ref> L'actor Kal Penn dexó'l drama na quinta temporada pa integrase a la Oficina de Rellaciones Públiques de la Casa Blanca.<ref>{{cita publicación|url=http://ausiellofiles.ew.com/2009/04/house-exclusive.html|títulu=&#39;House' exclusive: The shocking story behind last night's big death|publicación=[[Entertainment Weekly]]|fecha=7 d'abril de 2009|autor=Ausiello, Michael|enllaceautor=Michael Ausiello|fechaaccesu=10 d'abril de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090408055229/http://ausiellofiles.ew.com/2009/04/house-exclusive.html|fechaarchivu=8 d'abril de 2009}}</ref> Los contratos de Lisa Edelstein, Omar Epps y Robert Sean Leonard expiraban a la fin de la séptima temporada. Como una midida d'amenorgamientu de costos, a los trés actores pidióse-yos un amenorgamientu de los sos salarios. Epps y Leonard aceptaron la midida, Edelstein sicasí non, y en mayu de 2011 foi anunciáu que nun tornaría pa la octava (y eventualmente última) temporada de la serie.<ref>{{cita web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/llisa-edelstein-not-returning-house-189128|títulu=Lisa Edelstein Isn't Returning to 'House' Next Season|apellíu=Ng |nome=Philiana|editorial=Hollywood Reporter|fecha=17 de mayu de 2011|fechaaccesu=17 de mayu de 2011}}</ref> === Téunica de grabación y llocalizaciones === [[Ficheru:Princeton Frist Campus Center back.jpg|miniatura|left|250px|La entrada del Frist Campus Center.]] La serie utiliza davezu la téunica de rodaxe denominada "walk-and-talk",<ref name="M&Cjacobsinterview" /><ref>{{cita web|url=http://blogcritics.org/videu/article/review-house-md-season-1-dvd/page-5/|títulu=Review: ''House, M.D.'' Season 1 DVD|apellíu=Kristine|nome=Diane|publicación=Blogcritics Magacín|editorial=Blogcritics.org|fecha=2 de setiembre de 2005|fechaaccesu=27 de mayu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110605130545/http://blogcritics.org/videu/article/review-house-md-season-1-dvd/page-5/|fechaarchivu=5 de xunu de 2011}} (Quote on page 5: "... walk-and-talk shots are a signature, but otherwise the direution tends to the clean and simple.")</ref> que se fixo popular n'otres series televisives como ''[[St. Elsewhere]]'', ''[[ER (serie de televisión)|ER]]'', ''[[Sports Night]]'' y ''[[The West Wing]]''.<ref name="bordwell">{{cita publicación|url=http://www.davidbordwell.net/blog/?p=382|títulu=Walk the talk|editorial=''David Bordwell's site on cinema''|autor=[[David Bordwell|Bordwell, David]] & [[Kristin Thompson|Thompson, Kristin]]|fecha=9 de febreru de 2007|fechaaccesu=6 de xineru de 2009}}</ref> Esta téunica consiste en filmar con una [[steadicam]] el parllamentu de los personaxes en plena marcha, dándo-y dinamismu a la escena.<ref name="bordwell" /> El productor executivu, [[Katie Jacobs]], dixo qu'esta téunica utilízase de cutiu pa "inxertar una escena en movimientu creando asina urxencia ya intensidá".<ref name="M&Cjacobsinterview" /> Coles mesmes, señaló que "el fechu de que Hugh Laurie ye de 1,89 m d'altor, más altu que los demás, fai ensin dulda que'l walk-and-talk seya más crujiente".<ref name="M&Cjacobsinterview" /> Nancy Franklin del ''[[New Yorker]]'' describió la serie como "escepcional, como un '[[Fantastic Voyage]]' –tocantes a los efeutos especiales de los pacientes. Apostaría a qu'ustedes nun sabíen que los reñones faíen un soníu similar al d'una burbuya de plásticu qu'españó".<ref>{{cita noticia|url=http://www.newyorker.com/archive/2004/11/29/041129crte_television|autor=Franklin, Nancy|fecha=29 de payares de 2004|títulu=Playing Doctor|obra=[[The New Yorker]]|páxina=168}}</ref> Otru críticu calificó que "Les cámares y efeutos especiales non yá viaxen pol gargüelu d'un paciente... Sinón tamién nel interior de la ñariz, el celebru y les piernes".<ref name=DBDN>{{cita noticia|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/2004/11/16/2004-11-16__house__gets_fine_treatment.html|títulu=&#39;House' Gets Fine Treatment|autor=Bianculli, David|obra=[[New York Daily News]]|fecha=16 de payares de 2004|fechaaccesu=3 de xunu de 2009|urlarchivu=https://www.webcitation.org/5msfi64xV?url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/2004/11/16/2004-11-16__house__gets_fine_treatment.html|fechaarchivu=18 de xineru de 2010}}</ref> En llugar de confiar namái nes imáxenes xeneraes por ordenador de les determinaes partes internes del cuerpu, ye utilizada una téunica de control de movimientu en miniatura (fotografía de control de movimientu), que consiste na repetición exauta de los movimientos de la cámara.<ref name=VFX/> Munchos de los personaxes tán vistíos con una variedá d'accesorios ensin guión que físicamente dexen a Laurie improvisar, revelando asina aspeutos de los mesmos personaxes y la historia.<ref name="M&Cjacobsinterview" /> Les escenes aérees nes que se ve l'esterior del hospital tán grabaes nel ''Frist Campus Center'' de la [[Universidá de Princeton]], y l'edificiu qu'asemeya ser l'hospital ye en realidá un comedor universitariu y centro sociu-cultural estudiantil d'esta universidá, asitiáu frente al Guyot Hall, el departamentu de Ciencies de la Tierra y Bioloxía. Munches d'estes tomes emitíes a lo llargo de les tres temporaes amuesen un mesmu camión cerca del edificiu, lo que suxer qu'en realidá toes tomar grabáronse'l mesmu día. Cuando han de rodar n'esteriores colos actores utilicen los campus de la [[Universidá de California]] y de la [[Universidá del Sur de California]].<ref>{{cita publicación|url=http://www.usc.edu/pr/filming/usc_in_film/tv.html|títulu=Television|editorial=[[University of Southern California]]|fechaaccesu=7 de xineru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081202140041/http://www.usc.edu/pr/filming/usc_in_film/tv.html|fechaarchivu=2 d'avientu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202140041/http://www.usc.edu/pr/filming/usc_in_film/tv.html|archivedate=2008-12-02}}</ref> Sicasí, l'[[episodiu piloto]] se filmó en [[Canadá]].<ref name="torontosun-laurie" /> Parte de la sesta temporada rodar nel antiguu Institutu Mental de Greystone Park, en [[Parsippany-Troy Hills]], [[Nueva Jersey]], que se convirtió nel ficticiu Hospital Psiquiátricu Mayfield.<ref>{{cita publicación|url=http://www.nj.com/news/index.ssf/2009/04/tv_show_house_to_film_at_greys.html|títulu=TV show 'House' to filme at Greystone Park Psychiatric Hospital|publicación=[[The Star-Ledger]]|autor=Ragonese, Lawrence|fecha=14 d'abril de 2009|fechaaccesu=25 d'abril de 2009}}</ref> === Secuencia d'apertura === La secuencia d'apertura empieza con una [[Resonancia magnética|RM]] d'una cabeza xunto a la imaxe d'una «H» (el símbolu internacional del hospital) dientro d'una caxa allugada en primer planu. Esto entós se superpone con una imaxe de la cara del Dr. House tomada del episodiu piloto col títulu completu de la serie apaeciendo na so cara. Darréu, la cabeza de House esmorezse y el títulu de la serie ta sorrayáu y tien el «MD» al so llau, siendo'l logotipu de la serie. Ye importante destacar qu'en distintos idiomes, el "MD" representa abreviatures que al ser lleíes reflexen otros nomes y la razón central de la serie. Ye posible lleer dientro del nome les siguientes nomenclatures: "House MD: House Medical Doctor; House Medical Diagnostic." Esta foi la verdadera estensión de la secuencia del títulu nel episodiu piloto.<ref name="pilot">{{cita episodiu| títulu = Pilot (Tol mundu miente)| episodelink = Pilot_(House)| credits=Writer: Shore, David. Direutor: Singer, Bryan | network = Fox | series = House M. D.| airdate = 16 de payares de 2004| season = 1| number = 1}}</ref> Tolos episodios posteriores contienen una secuencia más llarga incluyendo los nomes de los seis miembros principales del repartu y del creador [[David Shore]]. De primeres, apaez el nome de Laurie, siguíu polos nomes de los otros cinco n'orde alfabéticu (Edelstein, Epps, Leonard, Morrison, Spencer) y a lo último, Shore.<ref name="Paternity">{{cita episodiu |títulu=Paternity |episodelink=Paternity_(House) |credits=Writer: Kaplow, Lawrence. Direutor: O'Fallon, Peter |series=House |network=Fox |airdate=November 23, 2004 |season=1 |number=2}}</ref> Depués de que la secuencia d'apertura del programa esmorezse, hai una vista aérea del Hospital Universitariu Princeton-Plainsboro (anguaño dellos edificios de Princeton University, primariamente, First Campus Center).<ref name="Holtz">{{cita llibru |añu=2006|títulu=The Medical Science of House, M.D.|url=http://journals.lww.com/oncology-times/pages/articleviewer.aspx?year=2006&issue=10250&article=00018&type=fulltext|fechaaccesu=19 de xunu de 2009|idioma=inglés|editorial=Berkley Trade|isbn=0-425-21230-0|doi=10.1097/01.COT.0000295295.97642.ae|apellíu=Holtz|nome=Andrew}}</ref> Esto prosigue con una serie d'imáxenes acompañaes col nome de cada miembru del repartu, la mayoría son amosaos o sobrepuestos n'ilustraciones de l'anatomía humana. El nome de Laurie apaez al llau d'un modelu d'una cabeza humana col celebru espuestu; el nome de Edelstein apaez al llau d'un efeutu visual producíu gráficamente de los [[Axón|axones]] de nervios; el nome de Epps atópase sobre los rayos X d'una caxa torácica; el nome de Leonard apaez nun dibuxu de dos [[Hemisferiu cerebral|hemisferios]] del celebru.<ref name="Paternity" /> Nun principiu, los productores queríen incluyir la imaxe d'un cayáu xunto a una botella de vicodín, pero Fox refugar. Ello ye que la presentación de Morrison ye la única qu'escarecía d'una imaxe; hasta que decidió amestase una vista aérea de los remeros del [[Llagu Carnegie]] del Princeton University con tal d'acompañar el so nome.<ref name="SeasonPass">{{cita noticia |url=http://weblogs.variety.com/season_pass/2008/12/house-qa-you-li.html |títulu=House Q&A: 'You live alongside your characters' |obra=[[Variety]] |autor=Lyford, Kathy |fecha=18 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=20 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://archive.today/20120717041402/http://weblogs.variety.com/season_pass/2008/12/house-qa-you-li.html |fechaarchivu=17 de xunetu de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222044855/http://weblogs.variety.com/season_pass/2008/12/house-qa-you-li.html |archivedate=2008-12-22 }}</ref> El nome de Spencer apaez a llau d'un dibuxu anatómicu antiguu d'una columna vertebral. Ente les presentaciones de los nomes de Spencer y Shore, hai una escena na que House y los sos trés miembros orixinales del equipu caminen por ún de los pasiellos del hospital.<ref name="Paternity" /> Jacobs dixo que la mayoría de los fondos nun tienen un significáu especial; sicasí, la imaxe y el testu final «creáu por David Shore» superpuestu nun pescuezu humanu denota que Shores ye «el celebru de la serie».<ref name="SeasonPass" /> Esta secuencia foi nomada pa un [[Primetime Emmy Award]] mientres l'[[Primetime Emmy Award pa los Outstanding Main Title Design|Outstanding Main Title Design]] en 2005.<ref name="05emmynoms">{{cita web |url=http://www.emmys.tv/downloads/images/2005emmys/2005noms.pdf |formatu=PDF |títulu=The 57th Primetime Emmy Awards and Creative Arts Emmys Nominations |fechaaccesu=4 de mayu de 2008 |editorial=[[Academy of Television Arts & Sciences]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080216114637/http://www.emmys.tv/downloads/images/2005emmys/2005noms.pdf |fechaarchivu=16 de febreru de 2008 |deadurl=yes }}</ref> La secuencia d'apertura siguió dando creitu a Spencer y Morrison, inda cuando los sos personaxes viéronse amenorgaos a papeles secundarios mientres les temporaes cuatro y cinco. Una secuencia d'apertura introducir na séptima temporada p'afaese a los cambeos nel repartu, la eliminación del nome de Morrison y la inclusión de Jacobson y Wilde.<ref>{{cita web|url=http://ausiellofiles.ew.com/2010/08/03/house-boss-huddy-spoilers-season-7/|títulu=&#39;House' boss on Huddy: 'I don't think we have a Sam and Diane problem&#39;|obra=Entertainment Weekly|apellíu=Ausiello|nome=Michael|fecha=3 d'agostu de 2010|fechaaccesu=8 de setiembre de 2010}}</ref><ref>{{cita web|url=http://ausiellofiles.ew.com/2010/08/04/ask-ausiello-spoilers-greys-house-bones/|títulu=Ask Ausiello: Spoilers on 'Grey's,' 'House,' 'Bones,' 'NCIS,' 'The Office,' and more!|obra=Entertainment Weekly|apellíu=Ausiello|nome=Michael|fecha=4 d'agostu de 2010|fechaaccesu=8 de setiembre de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100805235924/http://ausiellofiles.ew.com/2010/08/04/ask-ausiello-spoilers-greys-house-bones/|fechaarchivu=5 d'agostu de 2010}}</ref> La tema orixinal d'apertura de la serie, tal que asocede nos [[Estaos Xuníos]], entiende partes instrumentales de «Teardrop» de [[Massive Attack]].<ref name="PopMatters">{{cita noticia |url=http://www.popmatters.com/tv/reviews/h/house-051004.shtml |títulu=House, Deserving |autor=Holland, Roger |fecha=4 d'ochobre de 2005 |editorial=[[PopMatters]] |fechaaccesu=23 d'avientu de 2008}}</ref><ref>{{cita noticia |url=http://www.tvsquad.com/2006/05/05/teardrops-fall-on-house-and-prison-break/ |títulu=Teardrops fall on House and Prison Break |nome=Adam |apellíu=Finley |fecha=5 de mayu de 2006 |editorial=[[TV Squad]] |fechaaccesu=26 de setiembre de 2008}}</ref> Ello ye que mientres la cuarta temporada, escúchase como música de fondu, una versión acústica con guitarra y vocales d'esti cantar por [[José González (cantante)|José González]].<ref name="WH">{{cita episodiu |títulu=Wilson's Heart |episodelink=Wilson's_Heart |series=House | network = Fox | credits =Writers: Blake, Peter; Foster, David; Friend, Russel; Lerner, Garrett. Direutor: Jacobs, Katie |airdate=May 19, 2008 |season=4 |number=16}}</ref> == Argumentu == [[Ficheru:Vicodin5mg.jpg|miniatura|200px|[[Vicodin]], adicción de House.]] La serie xira alredor del [[Dr. Gregory House]], un [[Misantropía|misántropu]] xeniu de la medicina, [[Ego|ególatra]] y de fuerte y marcada personalidá que dirixe'l departamentu de diagnósticu médicu del ficticiu Hospital Universitariu Princeton-Plainsboro de [[Nueva Jersey]], dirixíu pola Dra. [[Lisa Cuddy]].<ref name="pilot"/> Tien dos especialidad, una en [[enfermedaes infeicioses]] y otra en [[nefroloxía]]. El so departamentu de diagnósticu conformar trés o cuatro médicos, amás d'él mesmu, según la temporada. Primeramente l'equipu taba integráu por [[Eric Foreman]], [[Allison Cameron]] y [[Robert Chase]]. Depués los integrantes del equipu camuden, integrándolo los doctores [[Eric Foreman]], [[Lawrence Kutner]], [[Remy Hadley]] y [[Chris Taub]]. Dacuando amiéstase ún de los sos pocos amigos, el xefe d'oncoloxía del hospital [[James Wilson (House M. D.)|James Wilson]]. Al departamentu de diagnósticu asígnense-y casos complexos a los que House suelse enfrentar de forma impersonal, evitando'l tratu direutu colos [[paciente]]s, siempre que pueda. House considera que la xente tiende a mentir (''"tol mundu miente"'') y que esa actitú complica o torga afayar la [[verdá]]. Por regla xeneral, en cada capítulu l'equipu debe [[diagnósticu médicu|diagnosticar]] un casu difícil y pallo traviesa tou un procesu investigativo [[lóxica|lóxicu]]-[[esperiencia|empíricu]], esponiendo y refugando diverses [[Hipótesis (métodu científicu)|hipótesis]], a midida que los fechos van asocediéndose, hasta resolvelo. House ye [[adicción|adictu]] a la [[hidrocodona]] (vicodina) por causa de un dolor crónicu na pierna derecha deriváu d'una [[necrosis]] muscular (causada por un [[aneurisma]]), tien un calter misántropu, irónicu y tien una gran habilidá pal [[sarcasmu]]. Demuestra falta de respetu poles normes, procedimientos y protocolos establecíos y escasu interés en llevar a cabu otres xeres médiques distintes a la resolución de casos complexos. == Repartu == {| {{tablaguapa}} ! rowspan="2"|Personaxe !! rowspan="2"| Interpretáu por !! rowspan="2"|Ocupación !! colspan="8"|Temporaes |- ! width="5%"|[[Primer temporada de House M. D.|1]] !! width="5%"|[[Segunda temporada de House M. D.|2]] !! width="5%"|[[Tercer temporada de House M. D.|3]] !! width="5%"|[[Cuarta temporada de House M. D.|4]] !! width="5%"|[[Quinta temporada de House M. D.|5]] !! width="5%"|[[Sesta temporada de House M. D.|6]] !! width="5%"|[[Séptima temporada de House M. D.|7]] !! width="5%"|[[Octava temporada de House M. D.|8]] |- | [[Gregory House|Dr. Gregory House]] || [[Hugh Laurie]] || Xefe del departamentu de diagnósticu médicu || style="background: #ddffdd" colspan="8" align="center"| '''Principal''' |- | [[James Wilson (House M. D.)|Dr. James Wilson]] || [[Robert Sean Leonard]] || Xefe del departamentu d'oncoloxía || style="background: #ddffdd" colspan="8" align="center"| '''Principal''' |- | [[Lisa Cuddy|Dra. Lisa Cuddy]] || [[Lisa Edelstein]] || Direutora médica || style="background: #ddffdd" colspan="7" align="center"| '''Principal''' || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Eric Foreman|Dr. Eric Foreman]] || [[Omar Epps]] || Diagnósticu médicu / Direutor médicu || style="background: #ddffdd" colspan="8" align="center"| '''Principal''' |- | [[Robert Chase|Dr. Robert Chase]] || [[Jesse Spencer]] || Diagnósticu médicu / Xefe del departamentu de diagnósticu médicu|| style="background: #ddffdd" colspan="8" align="center"| '''Principal''' |- | [[Allison Cameron|Dra. Allison Cameron]] || [[Jennifer Morrison]] || Diagnósticu médicu / Xefa d'urxencies || style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Principal''' || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Convidada''' |- | [[Chris Taub|Dr. Chris Taub]] || [[Peter Jacobson]] || Diagnósticu médicu || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | ||style="background: #ddffdd" colspan="5" align="center"|'''Principal''' |- | [[Trelce (House M. D.)|Dra. Remy "Trelce" Hadley]] || [[Olivia Wilde]] || Diagnósticu médicu || colspan="3" style="background: #ececec;; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | ||style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"|'''Principal''' || style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Lawrence Kutner (House)|Dr. Lawrence Kutner]] || [[Kal Penn]] || Diagnósticu médicu || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | ||style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"|'''Principal''' || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Convidáu''' |- | [[Martha Masters|Martha M. Masters]] || [[Amber Tamblyn]] || Estudiante de medicina || colspan="6" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | ||style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"|'''Principal''' || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Convidada''' |- | [[Chi Park|Dra. Chi Park]] || [[Charlyne Yi]] || Diagnósticu médicu || colspan="7" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal''' |- | [[Dra. Jessica Adams]] || [[Odette Yustman|Odette Annable]] || Diagnósticu médicu || colspan="7" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Principal''' |- |} === Personaxes principales === ==== Xefes de departamentu ==== {| border="0" cellpadding="2" |[[Ficheru:Hugh Laurie Actors Guild.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=2 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Gregory House|Dr. Gregory House]] :Interpretáu por [[Hugh Laurie]]. Ye'l protagonista de la serie, un médicu eminente que dirixe'l departamentu de diagnósticu médicu. Cuenta con una doble especialidá en [[infectoloxía]] y [[nefroloxía]]. Ye un misántropu con una actitú prepotente, cínica y sarcástica, que tien iñerizu a tratar a los pacientes. El personaxe ta inspiráu en parte en Sherlock Holmes, anque tamién se-y comparó con otros personaxes como [[Cyrano de Bergerac]] o'l profesor Henry Higgins (protagonista de la obra de teatru [[Pigmalión (obra de teatru)|Pigmalión]] y la so popular adautación al cine, [[My Fair Lady]]), y col Dr. [[Perry Cox]] de la serie [[Scrubs]]. Utiliza métodos pocu ortodoxos pa diagnosticar, les terapies alternatives y la racionalidá incondicional, lo que-y causen dellos conflictos ente él y los sos colegues.<ref>{{Cita web| apellíu=Kristine| nome=Diane| fecha=23 d'abril de 2005| títulu=Ending Season Three With a Bang? An Interview with House Writer Lawrence Kaplow| edición=Blog Critics| url=http://blogcritics.org/archives/2007/04/23/073606.php| fechaaccesu=9 de xineru de 2009| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090204103830/http://blogcritics.org/archives/2007/04/23/073606.php| fechaarchivu=4 de febreru de 2009}}</ref> Ye adictu a la [[vicodina]], qu'usa pa controlar el so dolor, deriváu d'un infartu nun músculu de la so pierna, asocedíu años tras; l'accidente obligar a caminar con un cayáu.<ref name="romantic">{{cita web|url= http://blogcritics.org/archives/2007/10/30/114407.php|títulu= Dr. Gregory House: Romantic Hero|fechaaccesu= 9 de xineru de 2009|autor= Burnett, Barbara|fecha= 30 d'ochobre de 2007|edición= [[Blogcritics]]|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090131231324/http://blogcritics.org/archives/2007/10/30/114407.php|fechaarchivu= 31 de xineru de 2009}}</ref> Sicasí, dexa la so adicción na sesta temporada. Na séptima temporada empieza una rellación con Cuddy, que termina de manera abrupta al topetar el so autu contra la so casa impulsáu polos celu y la roxura. Arrinca la octava y última temporada na cárcel. |- |[[Ficheru:Robert Sean LeonardCrop.JPG|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[James Wilson (House M. D.)|Dr. James Wilson]] :Interpretáu por [[Robert Sean Leonard]]. Ye un oncólogu y xefe del departamentu d'[[oncoloxía]] del hospital. Ye l'únicu amigu d'[[Gregory House|House]] que se conoz na serie, polo que namái él s'atreve a fala-y con sinceridá y alderica-y de tu a tu, apurriendo un contrapuntu a los dacuando estravagantes razonamientos d'[[Gregory House|House]] y siempre soporta les sos chancies y maltratos. Polo xeneral nun participa nel diagnósticu de los casos. Ye un médicu exemplar y siempre apegáu al protocolu (tou lo contrario a House). Vivió en casa d'[[Gregory House|House]] mientres dellos capítulos, por cuenta de una infidelidá de la so esposa. Mientres l'intre de la 4ª temporada caltién un romance cola doctora [[Amber Volakis]]. Arriendes de la muerte d'esta, a la fin de la 4ª temporada, arrenunciu al hospital, pero retorna na siguiente temporada. Na última temporada ye diagnosticáu con un cáncer inoperable. |- |[[Ficheru:Lisa Edelstein recadré (cropped).jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Lisa Cuddy|Dra. Lisa Cuddy]] :Interpretada por [[Lisa Edelstein]]. Ye [[Sistema endocrín|endocrinóloga]] y direutora del hospital. Enfréntase constantemente con House pol so pocu ortodoxa manera de facer el so trabayu. Magar ello, negar a plantegase'l so despidu, al considera-y ún de los meyores médicos del hospital. Conoció a House na universidá y contratar porque nengún otru hospital almitir. Na séptima temporada empieza una rellación con House. Na octava temporada, arrenunciu al cargu de direutora del Hospital, porque House estrelló'l so coche contra la so casa (na vida real arrenunció a la serie pa incorporase a la serie [[The Good Wife]]). |} ==== Equipu de diagnósticu ==== {| border="0" cellpadding="2" |[[Ficheru:Jesse Spencer cropped.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Robert Chase|Dr. Robert Chase]] :([[Jesse Spencer]]): ye un [[Medicina intensiva|intensivista]] [[australia|australianu]] qu'amuesa una gran ambición y oportunismu, cosa que n'ocasiones -y lleva a enfrentase con tolos sos compañeros. Procedente d'una familia rica. [[Gregory House|House]] lo hostiga constantemente por causa de ello. El so padre, un [[reumatólogu]] de fama mundial, tamién apaeció na serie (revélase la so muerte na 2ª temporada, nel capítulu 8; ''The Mistake'', por cáncer de pulmón). Tuvo nel [[Seminariu sacerdotal|seminariu]], pero pa complacer al so padre convertir en médicu. Trabayó en ciruxía en siendo despidíu por House, que creyó que yá aprendiera tou lo que podía. Ye noviu de la Dra. Cameron na 4ª temporada, y cásase con ella a la fin de la 5ª temporada. Na sesta temporada vuelve al equipu de House y divórciase de Cameron, una y bones ella creyó que Chase volviérase como House. A partir d'esi momentu, Chase aprovecha'l so curiosu físicu p'amestar cuanto pueda. Nel últimu episodiu de la octava temporada termina siendo'l nuevu xefe del equipu de diagnósticu. |- |[[Ficheru:Jennifer Morrison crop.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Allison Cameron|Dra. Allison Cameron]] :([[Jennifer Morrison]]): [[inmunoloxía|inmunóloga]] a quien [[Gregory House|House]] afirma que la contrató, primero que polos sos escelente antecedentes, pola so guapura física, yá que de normal una muyer d'esa guapura nun estudia medicina y termina casándose con un home ricu. Nel pasáu casóse, movida por un amor confundíu con compasión, con un home que tenía una enfermedá terminal. Hai cierta tensión amoroso ente ella y el [[Gregory House|Dr. House]], yá qu'en determinaos momentos ella haise amosáu atraida por él. Convertir na xefa d'urxencies del hospital, por cuenta de qu'arrenunció al so puestu nel últimu capítulu de la tercer temporada. Yera novia del Dr. Robert Chase na cuarta temporada y, darréu, convertir na so esposa, a la fin de la quinta temporada. Na sesta temporada ruempe con Chase y vase del hospital, culpando a House de malvar a Chase por que esti matara al dictador Dibala. |- |[[Ficheru:Omar Epps.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Eric Foreman|Dr. Eric Foreman]] :([[Omar Epps]]): [[neuroloxía|neurólogu]], siéntese davezu maltratáu pol so xefe, anque tamién lo reconoz como un gran médicu. Ye bien intelixente y la mayoría de les vegaes suel ser unviáu a les investigaciones menos ''convencionales'', tales como les constantes allanadures de morada que realicen, por cuenta de los sos antecedentes como delincuente xuvenil, polos cualos dixo nuna ocasión [[Gregory House|House]] que lo contratara. Dexó l'equipu de House porque pensaba que si siguía trabayando con él acabaría siendo como él, pero depués torna pa vixilar tolos movimientos que fai House col so nuevu equipu. Na quinta temporada caltién una rellación cola Dra [[Remy Hadley]]. Na octava temporada convertir en direutor del hospital tres l'arrenunciu de Cuddy. |- |[[Ficheru:Kal Penn.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Lawrence Kutner|Dr. Lawrence Kutner]] :([[Kal Penn]]): [[Medicina deportiva|médicu del deporte]] y [[Medicina física y rehabilitación|rehabilitación]]. Ye contratáu por House na cuarta temporada. D'orixe indiu. Ye'l más entusiasta del grupu, en delles ocasiones realizó aiciones ventureres y yera oxetu de les chancies de House. A los seis años vio como los sos padres yeren asesinaos nun atracu a la tienda que rexentaben. Nel episodiu 20 de la 5ª temporada suicidar con un disparu na cabeza. Remanez nel final de la octava temporada como una allucinación de House. |- |[[Ficheru:Olivia Wilde in 2010 Independent Spirit Awards (cropped).jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Remy Hadley|Dra. Remy Hadley]] :([[Olivia Wilde]]): [[Medicina Interna|internista]] contratada por House na cuarta temporada, tamién llamada Trelce. House siente muncho interés por ella polo qu'a la fin la contrata. Amás tien la [[enfermedá de Huntington]], que tenía un 50% de probabilidá de carecer al ser un trestornu xenéticu que tenía la so madre. La Dra. Hadley nun conoz esto hasta que se fai la prueba nel capítulu 16 de la cuarta temporada, "[[Episodios de House#El coraz.C3.B3n de Wilson|El corazón de Wilson]]". Amás, House y Foreman creen que ye [[bisexual]], confirmándolo na quinta temporada. Caltién una rellación con Foreman que se ruempe cuando esti convertir nel so xefe pola mor del ingresu de House nel hospital psiquiátricu. Na séptima temporada colar del hospital, faciendo creyer a los demás que diba a Roma, a un hospital especializáu pa tratar la so enfermedá. Sicasí, Trelce ta en paradoriu desconocíu, yá que Foreman decatar de que-yos engañara, y nun fora a aquel hospital. Más tarde, nel capítulu "La escavación" sábese que la Dra. Remy Hadley taba presa. Na octava temporada ye despidida por House, al ver que yera feliz con una muyer (na vida real arrenunciu a la serie). |- |[[Ficheru:Peter Jacobson at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Chris Taub|Dr. Chris Taub]] :([[Peter Jacobson]]): [[Ciruxía plástica|ciruxanu plásticu]]. Ye'l tercer candidatu contratáu por House na cuarta temporada. Abandonó la ciruxía plástica al caltener rellaciones con una enfermera polo cual los sos compañeros dixéron-y que colárase o lo cuntaríen a la so esposa. Ye daqué inseguru de sigo mesmu y comete ciertes infidelidaes que debiliten la rellación cola so esposa. |- |[[Ficheru:MMVA2007 Amber Tamblyn 3A2V0156.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Martha Masters|Dra. Martha M. Masters]] :([[Amber Tamblyn]]): [[estudiante]] de tercer añu de [[Medicina]], de 25 años. Cuddy fuercia a House pa contratar a esta nueva doctora en sustitución de Trelce. Magar tratase d'una nueva maravía con un magníficu espediente y coles carreres de [[Historia del Arte]] y [[Matemátiques]] nun cunta con esperiencia, polo que House va empeñar en facer que la so inclusión nel equipu seya difícil atacándola una y otra vez. Pero la nueva, de fuertes convencimientos y con un gran sentíu de la ética y la moral, va utilizar la so intelixencia pa combati-y. Depués, nel capítulu 19 de la séptima temporada "Última tentación", tien de decidir si ye que sigue nel equipu de House, lo cual refuga. |- |[[Ficheru:CharlyneYiByPhilKonstantin.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Chi Park|Dra. Chi Park]] :([[Charlyne Yi]]): Incorporar al equipu de House mientres la octava temporada. Nesi entós, Park ye la única doctora nel equipu de House. Mientres el so primer casu amuesa ser bastante intelixente, a pesar de la so cobardura y el so estrañu comportamientu, siendo capaz de dar bones idees impresionando a House. Antes de ser asignada al equipu de House, realizaba práutiques de [[neuroloxía]], pero un incidente con ún de los sos compañeros causó que la despidieren. |- |[[Ficheru:OdetteYustmanJun09.jpg|90px]] || class="toccolours" !colspan=6 style="background:#FFFFFF" width=90%| ;[[Jessica Adams (House)|Dra. Jessica Adams]] :([[Odette Yustman|Odette Annable]]): Al entamu de la octava temporada atopábase trabayando na clínica del Correccional de Nueva Jersey, prisión onde taba recluyíu House. Más tarde, incorporar al equipu de diagnósticu, amosando bastante interés en House por causa de les sos conocencies. |} === Personaxes non protagonistes=== * [[Chi McBride]] interpretó, mientres dellos capítulos de la primer temporada, al multimillonariu '''Edward Vogler'''. El personaxe controló l'hospital mientres un tiempu en cuenta de una donación de 100 millones de dólares destinaos a la investigación. Intentó «adomar» a House y al nun consiguilo intentó que lu despidieren. Como volvió fracasar nel so intentu, decidió colase con tol so dineru. * [[Sela Ward]] interpretó a '''[[Stacy Warner]]''', la exnovia de House cola que vivió cinco años. Mientres un tiempu trabayó d'[[abogacía|abogada]] del hospital por cuenta de les demandes que House -y tol so equipu- atropen. Dende la so primer apaición en ''Trés histories'' (1.21) -episodiu nel cual píde-y a House qu'ayude al so maríu- hasta ''Necesidá de saber'' (2.11), el personaxe tien una tira y afloxa con House qu'acaba en dellos alcuentros amorosos. Finalmente, Stacy colar col so maríu en siendo refugada pol ''brutalmente honestu'' médicu. * [[Currie Graham]] interpretó a '''Mark Warner''', el maríu [[discapacidá|discapacitáu]] de Stacy. A pesar de tener cierta rensía escontra House, apaez nel hospital baxu tratamientu y rehabilitación. * [[David Morse]] interpretó al detective '''Michael Tritter'''. El personaxe apaez como un paciente más al que House fai risión. En pidiéndo-y a House que s'esculpe, daqué que'l médicu refuga, decide vengase por aciu l'abusu de poder. Empieza a investiga-y y afaya que se autorrecetaba Vicodina falsificando la firma de Wilson. Consigue somete-y a xuiciu, pero House llibrar de la condena gracies a Cuddy, quien cometió perxuriu al so favor. Con too y con eso, finalmente Tritter despidir de House y desear bona suerte. * [[Anne Dudek]] interpretó a la doctora '''[[Amber Volakis]]''' mientres la cuarta y quinta temporaes. Moteyada como «foina implacable», «perra despiadada» o «bruxa maldita» (na versión orixinal ye ''cutthroat bitch''), ye la candidata que, ensin formar finalmente parte del equipu, dura más tiempu nel casting de House. A pesar d'ello, remanez como la novia de Wilson y muerre nun accidente d'autobús al dir recoyer a un House bastante borrachu. Una perda de los sos reñones que torga que'l so organismu pueda procesar l'[[amantadina]] que taba tomando pal gripe acaba cola so vida y ''casi'' cola amistá ente House y Wilson. Na octava temporada ye una de les allucinaciones de House. * [[Cynthia Watros]] interpreta a '''Samantha Carr''', una doctora especializada en [[radioloxía]], que ye la primer esposa de James Wilson, y que vuelve con él na sesta temporada, anque lo dexen pocu dempués, cuando James declárase-y, tres falta d'enfotu ente ellos. == Doblaxe == {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! Personaxe || Actor/actriz ||Temporaes |- | [[Gregory House|Dr. Gregory House]] || [[Hugh Laurie]] ||Temporada 1-8 |- | [[Lisa Cuddy|Dra. Lisa Cuddy]] || [[Lisa Edelstein]] ||Temporada 1-7 |- | [[James Wilson (House M. D.)|Dr. James Evan Wilson]] || [[Robert Sean Leonard]] ||Temporada 1-8 |- | [[Dr. Eric Foreman]] || [[Omar Epps]] ||Temporada 1-8 |- | [[Dr. Robert Chase]] || [[Jesse Spencer]] ||Temporada 1-8 |- | [[Dra. Allison Cameron]] || [[Jennifer Morrison]] ||Temporada 1-6, 8 |- | Dr. Lawrence Kutner || [[Kal Penn]] ||Temporaes 4-5, 8 |- | [[Remy Hadley|Dra. Remy Hadley]] || [[Olivia Wilde]] ||Temporaes 4-8 |- | [[Chris Taub|Dr. Chris Taub]] || [[Peter Jacobson]] ||Temporaes 4-8 |- | Edward Vogler || [[Chi McBride]] ||Temporada 1 |- | [[Stacy Warner]] || [[Sela Ward]] ||Temporaes 1-2, 8 |- | [[Mark Warner]] || [[Currie Graham]] ||Temporaes 2-3 |- | [[Detective Michael Tritter]] || [[David Morse]] ||Temporada 3 |- | [[Amber Volakis|Dra. Amber Volakis]] || [[Anne Dudek]] ||Temporaes 4-5, 8 |- | [[Martha Masters]] || [[Amber Tamblyn]] ||Temporada 7-8 |- | [[Dra. Jessica Adams]] || [[Odette Yustman|Odette Annable]] ||Temporada 8 |- | [[Chi Park|Dra. Chi Park]] || [[Charlyne Yi]] || Temporada 8 |} == Temporaes == === Primer temporada === [[Ficheru:Chi McBride 2.jpg|miniatura|200px|Na primer temporada un poderosu empresariu farmacéuticu, [[Edward Vogler]] ([[Chi McBride]]), toma'l control del hospital y busca remanalo como un negociu. Vogler y House enfréntense irreconciliablemente.]] La primer temporada de la serie emitir dende'l [[16 de payares]] de [[2004]] al [[24 de mayu]] de [[2005]] n'[[Estaos Xuníos]] y ta compuesta por 22 episodios. El Dr. [[Gregory House]] dirixe'l departamentu de diagnósticu del Hospital Universitariu Princeton-Plainsboro de [[Nueva Jersey]] y tien so la so direición un equipu recién contratáu de trés médicos: el Dr. [[Eric Foreman]], la Dra. [[Allison Cameron]] y el Dr. [[Robert Chase]]. Cada selmana, correspondiéndose con cada capítulu, l'equipu toma un casu complexo y grave, y resolver por aciu un procesu nel que House utiliza a los médicos del so equipu como [[contrapuntu]] constante, de manera similar al [[métodu socráticu]] (ver episodiu [[The Socratic method|"El métodu socráticu"]]). Dende'l primer episodiu, "[[Pilotu (House M. D.)|Pilotu]]", señala la regla principal pola que s'empón House pa diagnosticar enfermedaes y afayar la verdá [[Tol mundu miente (pilotu)|"Everybody lies" (Tol mundu miente)]]. La tensión ente [[verdá]] y [[mentira]] ye una de los temes principales de la serie. House ye un médicu brillosu, dafechu ronciegu al trabayu rutinariu, que nun respeta los procedimientos establecíos y tien un pésimu tratu coles persones, pero qu'ante los casos complexos conságrase dafechu hasta'l so resolución. Per otra parte carez una afeición [[enfermedá crónica|crónica]] na pierna que lu causa severos [[dolor]]es que lo lleven a consumir grandes cantidaes d'[[analxésicu|analxésicos]], habiéndose vueltu [[adictu]]. House ye compensáu y controláu pola direutora del hospital, la Dra. [[Lisa Cuddy]] y el so únicu amigu, el Dr. [[James Wilson (House M. D.)|James Wilson]], xefe del departamentu d'oncoloxía. Nel capítulu 14 ([[Control (House)|Control]]) un ricu empresariu farmacéuticu, Edward Vogler ([[Chi McBride]]), dona 100.000.000 de dólares al hospital cola condición de ser designáu como presidente del Conseyu Direutivu y concentrase na busca d'una cura pal [[cáncer]]. Vogler trai al hospital una nueva filosofía de xestión ("voi tratar el llugar como un negociu") y va topetar de momentu con House. Mientres dellos capítulos Vogler va intentar someter a House o despidilo, pero finalmente ye derrotáu y retírase del hospital col so dineru. Nos capítulos finales de la temporada apaez Stacy Warner ([[Sela Ward]]), que foi'l gran amor de House y va ser contratada como abogada del hospital. Nel capítulu "[[Trés histories]]" (premiáu con un [[Emmy]]) revélase cómo se produció l'afeición de House na so pierna, momentu críticu de la vida que la llevó a romper la so rellación con Stacy. De los médicos del equipu de House, destácase'l namoramientu que va sentir Cameron por House que va tener importantes momentos nos capítulos [[Medicina deportiva (House M. D.)|12]], [[Heavy (House M. D.)|16]], [[Role Model (House M. D.)|17]], [[Kids (House)|19]] y [[Love Hurts (House M. D.)|20]] (onde tienen una cita). El primer capítulu y el postreru de la temporada rematen col mesmu cantar "[[You can't always get what you want]]" (Nun puedes llograr siempre lo que deseyes), de los [[The Rolling Stones|Rolling Stones]], una de les frases y cantares favoritos de House. === Segunda y tercer temporaes === La segunda temporada tresmitir dende'l [[13 de setiembre]] del [[2005]] al [[23 de mayu]] de [[2006]], y compónse de 24 capítulos. La tercer temporada empezó a emitise'l [[5 de setiembre]] del 2006 y terminó'l [[25 de setiembre]] del [[2007]], constando de 24 capítulos. Na segunda temporada, mientres dellos episodios House tendrá d'exercer la medicina so la supervisión de Foreman, por cuenta d'una resolución del Conseyu Direutivu nel capítulu "The mistake" nel cual, por un error de Chase (debíu al avisu telefónicu de la muerte del so padre), una muyer muerre. Los sos ácidos y sarcásticos comentarios meteránlu en más d'un problema con, ente otros, el so exnovia, [[Stacy Warner]], y col detective [[Michael Tritter]] ([[David Morse]]), quién en siendo ofendíu pol médicu, decide face-y la vida imposible na tercer temporada. Un pulsu que-y costar caru a House. Mientres al doctor Wilson ye-y suspendida la so llicencia pa recetar fármacos, al afayar l'axente [[Michael Tritter]] que House robó-y recetes del so block pa autoprescribirse Vicodina. A la fin de la segunda temporada, tamién, disparáron-y n'el so despachu, y gracies a esto, parte la tercer temporada con House recuperando la so capacidá de caminar ensin el so cayáu, tres una operación, anque depués del segundu capítulu tien d'usalo nuevamente yá que el dolor na so pierna torna. La tercer temporada remata col fin d'un ciclu na serie. Foreman, Chase y Cameron dexen de ser el so equipu por motivos distintos. === Cuarta temporada === La cuarta temporada emitióse, n'[[Estaos Xuníos]], dende'l [[25 de setiembre]] de [[2007]] hasta'l [[19 de mayu]] de [[2008]] y ta compuesta por 16 capítulos, por cuenta de la [[fuelga de guionistes de Hollywood]]. [[Ficheru:Anne Dudek (cropped).jpg|90px|derecha|[[Anne Dudek]], quien interpreta a la Dra. [[Amber Volakis]].]] Tres l'arrenunciu de Cameron y Foreman y el despidu de Chase na tercer temporada House ye obligáu por Cuddy a contratar a un nuevu equipu. Tres una dura seleición, los escoyíos son trés: ''[[Remy Hadley|Trelce]]'' ([[Olivia Wilde]]), [[Chris Taub|Taub]] ([[Peter Jacobson]]) y [[Lawrence Kutner]] ([[Kal Penn]]). Foreman, pela so parte, va ser el supervisor del médicu más irónicu y sobeyosu del hospital. Amber Volakis ([[Anne Dudek]]), otra de les candidates al puestu, va acabar siendo la novia de Wilson y tanto Chase como Cameron volverán trabayar al hospital en ciruxía y urxencies, respeutivamente. La temporada termina con House con un nuevu equipu y la muerte de Amber na que House tuvo daqué de complicidá. Los dos últimos capítulos de la temporada tuvieron como celebridá convidada al cantante de la banda norteamericana [[Limp Bizkit]], [[Fred Durst]]. === Quinta temporada === La quinta temporada empezar a emitir el [[16 de setiembre]] de [[2008]] y hasta'l [[11 de mayu]] de [[2009]] n'[[Estaos Xuníos]], conformada por 24 capítulos. La temática de los primeros episodios centrar na muerte de Amber, na que House tuvo daqué que ver, l'amistá ente ésti y Wilson poner a prueba. L'oncólogu quier dise del hospital y House va facer tolo posible por evitalo. Cuando la so amistá recupérase, House concentrar nos doctores del so equipu afayando'l problema matrimonial de Taub y el drama personal de Trelce. House sufre dos tragedia personales: la muerte del so padre y el suicidiu repentín de Kutner. Esto lleva a House a perder l'enfotu na so habilidá de diagnosticar una y bones nun pudo prever nada sobre la muerte de Kutner, pero cuando lu recupera empieza a allucinar con Amber, la ex-novia de Wilson, lo que lo lleva a pidir ayuda a Cuddy pa dexar les drogues. Sicasí, a la fin dase cuenta de que la so desintosicación y nueche de sexu con Cuddy, foi solamente otra allucinación. Finalmente House intérnase voluntariamente nel Hospital Psiquiátricu de Mayfield dispuestu a dexar la Vicodina y recuperar la so salú mental. Chase y Cameron acaben casándose tres dellos intentos. === Sesta temporada === Estrenar n'[[Estaos Xuníos]] el [[21 de setiembre]] de [[2009]] y remató el [[17 de mayu]] de 2010. Compuesta por 22 capítulos. House atópase internáu nuna institución mental voluntariamente, de la que depués decide salir, pero'l so supervisor Darryl Nolan ([[Andre Braugher]]) nun-y dexa exercer la medicina, siquier oficialmente. Aun así, acaben siendo amigos. Dempués de l'alta, torna al hospital Princeton-Plainsboro y trabaya col so antiguu equipu de diagnósticu, hasta que se ve obligáu a escoyer a un nuevu equipu de cuatro miembros ente cinco candidatos, que son los doctores Foreman, Chase, Cameron, Taub y Hadley ("Trelce"). Cuando Cameron afaya que Chase, el so home, asesinó a un dictador enfermu, arrenunciu al equipu de diagnósticu y dixébrase d'él. Per otra parte, House, más abiertamente namoráu de la doctora Cuddy que nunca, empieza a sentir celos de Lucas, el noviu d'ésta, y trata por tolos medios de quedase con ella. === Séptima temporada === La serie empezó la so séptima temporada'l 20 de setiembre de 2010. House y Cuddy caltienen una rellación a lo llargo de tola temporada pero Lisa decide da-y fin al dase cuenta de que House nun puede dexar de pensar en sí mesmu. Él recái na Vicodina y empieza a tener un comportamientu erráticu. Moving On ye l'últimu episodiu de la séptima temporada, que foi estrenáu'l 23 de mayu de 2011 y termina con House estrellando'l so coche contra la ventana del salón de Cuddy mientres ella comía cola so hermana, el so cuñáu y un amigu que-y presentaren por que se escaeciera de Gregory. Esta temporada ta conformada por 23 capítulos. === Octava temporada === Empezar a tresmitir selmanalmente nos EE.XX. el 3 d'ochobre de 2011,<ref>{{cita web|url=http://www.tvline.com/2011/07/house-season-8-premiere-spoilers-title/|títulu=House Exclusive: New Details on Top-Secret Season 8 Premiere!|apellíu=Ausiello|nome=Michael|fecha=28 de xunetu de 2011|fechaaccesu=20 de setiembre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120119002345/http://www.tvline.com/2011/07/house-season-8-premiere-spoilers-title/|fechaarchivu=2012-01-19}}</ref> y remató el 21 de mayu de 2012. Foi la única temporada que nun cuntó con [[Lisa Edelstein]] como la doctora Lisa Cuddy.<ref>{{cita web|url=http://www.tvline.com/2011/05/house-shocker-llisa-edelstein-quits/|títulu=House Shocker: A 'Disappointed' Lisa Edelstein Calls It Quits|apellíu=Ausiello|nome=Michael|fecha=17 de mayu de 2011|fechaaccesu=20 de setiembre de 2011}}</ref> Esta temporada ta compuesta por 22 capítulos. El 8 de febreru de 2012, los productores de la serie, [[David Shore]] y [[Katie Jacobs]], según el so protagonista [[Hugh Laurie]], dieron a conocer al traviés d'un comunicáu de prensa que la serie llegaría al so fin al términu d'esta temporada.<ref>http://impreso.milenio.com/node/9109586, consultáu'l 9 de febreru de 2012</ref> La temporada empieza con House cumpliendo condena en prisión por estrellar el so automóvil na casa de Cuddy. Foreman axusta'l so [[llibertá condicional]] por que lu ayudar a resolver un casu. House consigue fondos por aciu una donación pa reabrir el Departamentu de Diagnósticu Médicu y poder axuntar al so equipu. Cerca del final, afayar que Wilson carez de [[cáncer]] y quéden-y namái cinco meses de vida. House, en faciendo colapsar por fuercia les cañeríes del hospital y atentar contra la seguridá del mesmu, vese amenazáu a volver a la cárcel a cumplir la so condena, que torgaría-y compartir col so amigu los sos últimos cinco meses de vida. House aprovechando, como siempre, circunstancies del casu, llogra asonsañar la so muerte y mientres el funeral mientres Wilson da unes pallabres en memoria de House recibe un mensaxe. Wilson presentar nuna direición y vese a House. House pregúnta-y: ¿qué quies facer nos tos postreros 5 meses de vida? y vase con él a pasar los sos últimos meses de vida. Cabo mentar que Foreman decatar, escontra'l final del capítulu, de qu'una mesina qu'él nivelara primero con una fueya de papel vuelve tar desanivelada. Al buscar el papel que punxera, atopa nel so llugar la credencial de House y sonri. Esto dexa entever que House punxo'l so credencial debaxo de la pata de la mesa por que Foreman diérase cuenta de que ta vivu, yá que Foreman nun lo viera nivelar la mesina antes. Foreman quédase como'l decanu del hospital y el Dr. Robert Chase quédase como'l xefe del departamentu de diagnósticu, a la fin del capítulu House dir con Wilson nun paséu en motocicleta y ende conclúi la serie. == Banda sonora == La tema musical de la serie na so versión orixinal ye un retayu de la tema de [[Massive Attack]] «Teardrop», que pertenez al álbum ''[[Mezzanine]]'' (1998). N'otros países, por causa de problemes polos derechos d'autor, usáronse otros temes musicales pa la secuencia de creitos. Nel últimu capítulu de la cuarta temporada suena una versión d'esti cantar interpretáu por [[José González (cantante)|José González]]. Otru cantar recurrente na serie ye «[[You Can't Always Get What You Want]]», de los [[Rolling Stones]], que ye reproducida nos episodios "Pilotu" (1x01), "Lluna de miel" (1x22), "Sentíu" (3x01) y "Last Temptation" (7x19). Faise alusión a la lletra d'esti cantar nel primer capítulu de la serie, cuando'l Dr. House diz-y a Cuddy: «como diría'l filósofu [[Mick Jagger|Jagger]], non siempres se consigue lo que se quier» («you can't always get what you want»), a lo qu'ella-y respuende, más tarde: «Jagger tamién diz que si s'intenta, consíguese lo que se precisa» («but if you try sometimes, you get what you need»)", y nel capítulu "El corazón de Wilson" (4x16), onde Amber vuelve referise al cantar diciendo a House a la fin del capítulu: «non siempres se llogra lo que se quier». Nel capítulu "Last Temptation" (7x19) tamién se fai referencia a la lletra d'esti cantar nel diálogu final ente House y Masters. == Premios y nomamientos == {{VT|Premios y nominaciones de House M. D.}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20120523030504/http://www.fox.com/house/ House M. D.] – Sitiu web oficial * [http://www.cuatro.com/house/ House M. D.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712174649/https://www.cuatro.com/house/ |date=2018-07-12 }} – Sitio web n'español * [https://web.archive.org/web/20101217051322/http://foxtv.es/house Fox España Páxina oficial de House] (n'español) * {{IMDb títulu|0412142|House}} * {{wikiquote|House}} * {{facebook|House}} {{en}} * {{twitter|HouseonFOX}} {{en}} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Series de televisión n'inglés]] [[Categoría:Series de televisión de Fox]] 1rxat7napvlqofsfw3cqhhrop08vmg2 0 144732 4775686 4461527 2026-11-04T09:40:30Z Omarete 35 added [[Category:Persones de Lekeitio]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4775686 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Nerea Arrien Elordi''' {{nym}} ye una escritora bizcaina. Estudió la carrera de [[Bioquímica]].<ref name=":0">{{Cita web|url=http://www.bizkaia.eus/home2/Temes/DetalleTema.asp?Tem_Codigo=10864&idioma=CA&dpto_biz=4&codpath_biz=4%7C4611%7C4292%7C10859%7C10864|títulu=Bizkaia.Eus: - Biblioteca Foral - Actividaes Culturales - Alcuentros lliterarios 2018 - Nerea Arrien|fechaaccesu=19 de marzu de 2018|sitiuweb=www.bizkaia.eus|idioma=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250221040715/https://www.bizkaia.eus/home2/Temes/DetalleTema.asp?Tem_Codigo=10864&idioma=CA&dpto_biz=4&codpath_biz=4%7C4611%7C4292%7C10859%7C10864|fechaarchivu=2025-02-21}}</ref> Vive en [[San Sebastián]] y trabaya de profesora.<ref>{{Cita web|url=https://www.compartelibros.com/autor/nerea-arrien/1|títulu=Nerea Arrien - Biografía, llibros y noveles (páx.1)|fechaaccesu=19 de marzu de 2018|sitiuweb=www.compartelibros.com}}</ref> Ente los cuentos qu'escribió, destaquen ''Hiria eta olatua''  y <span>''Bi bala,'' premiaos unu en 2001 y l'otru y</span>n [[2013]] respeutivamente.  Y en [[2016]] consiguió'l Premiu Xabier Lizardi con ''Pentsatzeko txokoa''.<ref name=":0" /> == Obra == * ''Pentsatzeko txokoa'' (Erein, [[2016]], ISBN 9788491090991) * ''Hirutter'' (Erein, [[2017]], ISBN 9788491092339) * ''Atrapa Eeguna'' (Erein, 2017, ISBN 9788491092452)<ref>{{Cita web|url=http://www.idazleak.eus/espanol/escritores/nerea-arrien|títulu=Euskal Idazleen Elkartea|fechaaccesu=19 de marzu de 2018|apellíu=|nome=|sitiuweb=www.idazleak.eus|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180320044011/http://www.idazleak.eus/espanol/escritores/nerea-arrien|fechaarchivu=2018-03-20}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1976||Arrien, Nerea}} {{Tradubot|Nerea Arrien}} [[Categoría:Escritores del País Vascu]] [[Categoría:Persones de Lekeitio]] g9v7z1pvdyswm6xm14womrr9kzvv5gz 0 145730 4775665 4752421 2026-11-04T09:02:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775665 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón |domain=[[Eukaryota]] |regnum=[[Animalia]] |phylum=[[Chordata]] |name=Xéneru ''Homo'' |genus='''Homo''' |fossil_range={{rangu fósil|2.5|Presente}}[[Pleistocenu]] - Reciente |image=Homo_heidelbergensis_(10233446).jpg |image_caption=Reconstrucción de un ''[[Homo heidelbergensis]]'' |ordo=[[Primates]] |classis=[[Mammalia]] |subphylum=[[Vertebrata]] |subordo=[[Haplorrhini]] |infraordo=[[Simiiformes]] |parvordo=[[Catarrhini]] |superfamilia=[[Hominoidea]] |familia=[[Hominidae]] |subfamilia=[[Homininae]] |tribus=[[Hominini]] |subtribus=[[Hominina]] |genus_authority=[[Carlos Linneo|Linnaeus]], 1758 |type_species=[[Homo sapiens]] |type_species_authority=Linnaeus, 1758 |subdivision=* ''[[Homo rudolfensis]]'' † * ''[[Homo habilis]]'' † * ''[[Homo naledi]]'' † * ''[[Homo gautengensis]]'' † * ''[[Homo ergaster]]'' † * ''[[Homo georgicus]]'' † * ''[[Homo erectus]]'' † * ''[[Homo antecessor]]'' † * ''[[Homo cepranensis]]'' † * ''[[Homo heidelbergensis]]'' † * ''[[Homo rhodesiensis]]'' † * ''[[Homo helmei]]'' † * ''[[Penghu 1|Homo tsaichangensis]]'' † * ''[[Homo neanderthalensis]]'' † * ''[[Homo sapiens]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' † * [[Homínido de Denísova]]† * [[Homes de la cueva de los venaos]] † |subdivision_ranks=Especies }} '''Homo''' (del [[Idioma llatín|llatín]] '''''homo''''', 'home', 'humanu') ye un [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]]<ref name="wood">Wood, B. (1992): "Origin and evolution of the genus ''Homo''". ''Nature'', '''355''': 783-790</ref> de [[primates]] [[Hominidae|homínidos]] de la [[Tribu (bioloxía)|tribu]] Hominini.<ref>Mann, A. y Weiss, M. (1996): "Hominoid Phylogeny and Taxonomy : a consideration of the molecular and Fossil Evidence in an Historical Perspective". ''Molecular Phylogenetics and Evolution'', '''5'''(1): 169-181</ref> Caracterizense por ser bípedu y plantígradu, con pies non prensiles con primer deu alliniáu colos restantes, hipercefalización y una verticalización completa del craniu. Arrexunta a les especies consideraes humanes o que lleven l'apellativu de "home", polo qu'inclúi al ser humanu modernu ([[Homo sapiens]]) y a los sos más cercanos parientes. L'antigüedá del xéneru envalora en 2,5 millones d'años (''[[Homo habilis|Homo]]'' habilis/Homo rudolfensis). Toles especies, sacante ''[[Homo sapiens]]'', tán estinguíes. Los sobrevivientes más recién fueron ''[[Homo neanderthalensis]]'' n'[[Europa]] —que s'escastó hai menos de 30.000 años—, ''Homo floresiensis'' n'Indonesia —que, según les escavaciones realizaes pol Australian Research Council ente 2007 y 2014 y publicaes en marzu de 2016 na revista ''[[Nature]]'', sobrevivió hasta apocayá más de 50.000 años tras— y el llamáu home de la cueva del venáu en [[República Popular China|China]] desapaecíu fai cerca de 11.000 años—.<ref>{{Cita publicación|apellíos=Sutikna|apellíos2=Tocheri|apellíos3=Morwood|apellíos4=Saptomo|apellíos5=Jatmiko|apellíos6=Awe|apellíos7=Wasisto|apellíos8=Westaway|apellíos9=Aubert|nome=Thomas|nome2=Matthew W.|nome3=Michael J.|nome4=E. Wahyu|nome6=Rokus Due|nome7=Sri|nome8=Kira E.|nome9=Maxime|fecha=21 d'abril de 2016|títulu=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia|url=http://www.nature.com/nature/journal/v532/n7599/full/nature17179.html|publicación=Nature|volumen=532|número=7599|páxines=366–369|idioma=en|issn=0028-0836|ISSN=0028-0836|doi=10.1038/nature17179|DOI=10.1038/nature17179|fechaaccesu=8 d'avientu de 2016}}</ref> Ente les carauterístiques que llevaron a dixebrar ''Homo habilis'' del xéneru ''[[Paranthropus|Australopithecus]]'' destaquen el tamañu del craniu y, más importante entá, la capacidá de crear ferramientes y calteneles pa un futuru usu.<ref name="leakey">Leakey, R.E. (1981): "''The Making of Mankind''". New York: E.P. Dutton, p.p. 65-66. {{ISBN|0-525-15055-2}}</ref> == Evolución biolóxica del xéneru ''Homo'' == [[Ficheru:Hominoid_taxonomy_6.svg|izquierda]] L'apaición del xéneru ''Homo'' ta sometida a delles interpretaciones. Les teoríes ufiertaes polos espertos asitien a les distintes especies ''Homo'' nuna mesma dómina, lo que fai difícil concretar la llinia evolutiva. Per otru llau, estes interpretaciones son temporales y dependen de les investigaciones sobre los afayos fósiles atopaos hasta agora, polo cual, los nuevos descubrimientos van producir, inevitablemente, cambeos nes teoríes sobre la evolución humana desenvueltes socesivamente. Aun así, espónse de siguío una versión más o menos aceptada pola mayoría de la comunidá académica.<ref name="arsuaga">Arsuaga, J.L. y equipo: [http://www.pntic.mec.es/mem/claves_evolucion/ ''Claves de la evolución humana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215194127/http://www.pntic.mec.es/mem/claves_evolucion/ |date=2012-12-15 }}</ref> Hasta agora, les ferramientes olduvayenses más antigües atribuyíes a ''Homo'', fueron atopaes en Gona ([[Etiopía]]) y daten de 2,6 a 2,5 millones d'años.<ref>Semaw, S.; P. Renne; . W. K. J Harris; C. S. Feibel; R. L. Bernor; N. Fesseha & K. Mowbray (1997) "2.5-million-year-old stone tools from Gona, Ethiopia"; ''Nature'' 385 (6614): 333-336.</ref> En Hadar (Etiopía) foi atopáu en 1994 un maxilar (AL 666-1), que les sos carauterístiques indiquen que podría pertenecer a un ''Homo'' y que data de fai 2,33 millones d'años.<ref>Kimbel, William H.; Donald C. Johanson & Yoel Rak (1998) "Systematic assessment of a maxilla of Homo from Hadar, Ethiopia"; ''American Journal of Physical Anthropology'' 103 (2): 235–262.</ref> Una de les teoríes qu'esplicaríen el desenvolvimientu del celebru de Homo, xuníu al usu de ferramientes, ye la teoría del texíu costoso, que sostién que por cuenta de una amenorgamientu de superficie de selva, los primeres ''Homo'' seríen carroñeros y comeríen la cañamina de los güesos, #ayudar de ferramientes de piedra.<ref>{{Cita web|url=http://www.cuvsi.com/2014/04/la-teoria-del-tejido-costoso.html|autor=Ciudad Universitaria Virtual de San Isidoro|títulu=La teoría del tejido costoso|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2016}}</ref> Hai una rellación inversa ente'l grau de encefalización y el tamañu del aparatu dixestivu, polo qu'esti al encurtiase, por una dieta más carnívora, pudo facilitar l'aumentu del tamañu del celebru. Cronológicamente, ''[[Homo habilis]]'' podría ser el primeru de los nuesos antepasaos ''Homo.'' Los restos más antiguos que con certidume pertenecen a esta especie, daten d'hai unos 1,8 millones d'años y el so nome, "home arteru", debese a que se-y axudica ciertu manexu na ellaboración de preseos de piedra.<ref>Leakey, L.S.B.; Tobias, P.V. y Napier, J.R. (1964) "A New Species of Genus Homo from Olduvai Gorge» (en inglés"; ''Nature'' 202 (4927): 7-9.</ref> Créese que convivió colos distintos tipos de ''[[Paranthropus|Australopithecus]]'' y que foi precisamente la presión exercida pol xéneru ''Homo'' lo que fizo sumir a los australopithecinos. Sicasí, a pesar de l'aparente superioridá teunolóxica del ''Homo habilis'' sobre los sos antecesores, les diferencies anatómiques yeren relativamente escases, anque teníen un celebru llixeramente más grande que los homininos anteriores. Según les hipótesis tradicionales, el ''H. habilis'' evolucionó hai unos 1,5 millones d'años escontra'l ''[[Homo erectus]]'', especie que llegó a habitar gran parte del Vieyu Mundu, dende [[África]] hasta [[China continental|China]] ya [[Indonesia]].<ref>Rightmire, G.P. (1990): ''The Evolution of'' Homo erectus''. Comparative Anatomical Studies of an Extinct Human Species''. Cambridge: [//es.wikipedia.org/wiki/Cambridge_University_Press Cambridge University Press].</ref> Sicasí créese que trés especies de Homo conviviríen entre fai 1,78 y 2,03 millones d'años, ''Homo'' erectus, H. habilis y H. rudolfensis.<ref>[http://www.tendencias21.net/Tres-especies-de-Homo-distintas-convivieron-hace-dos-millones-de-anos_a12789.html Tres especies de Homo distintas convivieron hace dos millones de años] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003230115/http://www.tendencias21.net/Tres-especies-de-Homo-distintas-convivieron-hace-dos-millones-de-anos_a12789.html |date=2017-10-03 }} Tendencias científicas, agostu de 2012</ref> ''H. erectus'' empezó a ser remplazado por formes arcaiques de ''Homo sapiens'' entre fai 400 y 250 mil años en distintes zones xeográfiques. Esti ''Homo sapiens'' arcaicu, tenía un celebru más grande anque inda caltenía semeyances físiques col ''Homo erectus''. Por cuenta de los descubrimientos na Torca de los Güesos en Atapuerca, en [[1994]], apaecen dos llinies evolutives y a los estudios xenéticos, güei tiense la perspeutiva de dos llinies evolutives.<ref name="serre">Serre ''et al.'' (2004): "No evidence of Neandertal mtDNA contribution to early modern humans". ''PLoS Biology'', '''2'''(3): 313–7</ref> La primera desenvuelta nel occidente d'Asia y Europa desaguó nel ''[[Homo heidelbergensis]]'' y dempués d'ésti nel ''[[Homo neanderthalensis]]''; y la segunda, desenvuelta orixinalmente nel interior d'África, aportó nel ''Homo rhodesiensis'' o'l ''Homo helmei'' y darréu nel ''Homo sapiens.'' Esta teoría dexa abiertu l'alderique sobre'l llugar d'orixe del ''Homo erectus'' y la so rellación coles especies ''[[Homo ergaster]]'' y ''Homo georgicus''.<ref>Rightmire, G.P. (1992): "''Homo erectus'': ancestor or evolutionary side branch?". ''Evolutionary Anthropology'', '''1''': 43-49</ref> La hipótesis de si les dos llinies son dos evolutives ye coherente colos estudios xenéticos que sofiten la teoría del orixe únicu n'[[África]] del ''Homo sapiens'', y sicasí opónse a la hipótesis del orixe multirregional, que supón l'apaición simultánea del ''H. sapiens'' n'Asia y África.<ref>Maca-Meyer, N., González, A.M., Larruga, J.M., Flores, C. y Cabrera, V.M. (2001): "Linajes mayores del genoma mitocondrial trazan antiguas expansiones humanas". ''BMC Genetics'', '''2''': 13</ref><ref>Ruiz, H. (2007): "[https://web.archive.org/web/20070629191524/http://www.portaleureka.com/content/view/309/125/lang,es/ El origen de los humanos modernos]". ''Eureka'', '''11''': 36-41</ref> Tres l'estudiu del ADN mitocondrial y del [[xenoma]] del [[Homínidu de Denísova|homínidu de Denisova]], quedó claru amás, que una tercer especie, distinta de ''H. neandertalis'' y de ''H. sapiens'', sobrevivió n'Asia hasta hai 40.000 años.<ref>Krause, Johannes; Fu, Qiaomei; Good, Jeffrey M.; Viola, Bence; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoli P. & Pääbo, Svante (2010), "The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia"; ''Nature'' 464 (7290): 894–897.</ref><ref>Reich, David; Richard E. Green, et.al. (22 December, 2010) "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia"; Nature 468 (1012): 1053–1060.</ref> Nun se sabe entá cuál foi la rellación d'esta especie con ''H. erectus'' nin con fósiles de [[China continental|China]] y [[Xava|Java]] qu'antes se consideraben ''sapiens'' arcaicos. Tocantes a la especie ''Homo floresiensis'', que sobrevivió hasta hai unos 50.000 años, considerábase primero resultáu d'una adautación especializada de ''H. erectus'' nun hábitat llindáu, pero l'estudiu de les sos estremidaes indució a pensar que nun veni de ''Homo erectus'', sinón de dalgún otru homínidu anterior, que la so dispersión nel sureste d'Asia entá nun ta documentada, o direutamente de ''Homo georgicus'' o d'una caña de ''Homo habilis.''<ref>Brown, P. ''et al.'' (2004): "A new small-bodied hominin from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia". ''Nature'', '''431''': 1055-1061</ref><ref>Jungers, William L.; W. E. H. Harcourt-Smith; R. E. Wunderlich; M. W. Tocheri; S. G. Larson; T. Sutikna; Rhokus Awe Due & M. J. Morwood (2009) "The foot of Homo floresiensis"; ''Nature'' 459: 81-84.</ref> Tamién s'hai documentáu n'Asia la presencia de los llamaos Homes de la cueva de los venaos. == Especies == * '''''[[Homo habilis]]''''' '''''†''''' - Home arteru (estinguíu). * '''''Homo naledi''''' '''''†''''' - Home estrella (estinguíu). * '''''Homo gautengensis''''' '''''†''''' - Home de Gauteng ([[Sudáfrica]]) (estinguíu). * '''''[[Homo rudolfensis]]''''' '''''†''''' - Home del Llagu Rodolfo (act. [[Llagu Turkana]], [[Kenia]] y [[Etiopía]]) (estinguíu). * '''''[[Homo ergaster]]''''' '''''†''''' - Home trabayador (estinguíu). * '''''Homo georgicus''''' '''''†''''' - Home de [[Xeorxa]] (estinguíu). * '''''[[Homo erectus]]''''' '''''†''''' - Home argutu (estinguíu). * '''''Homo antecessor''''' '''''†''''' - Home esplorador - "el que va delantre" (estinguíu). * '''''Homo cepranensis''''' '''''†''''' - Home de Ceprano ([[provincia de Frosinone]], [[Italia]]) (estinguíu). * '''''Homo floresiensis''''' '''''†''''' - Home de Flores (Isla de Flores (Indonesia)) (estinguíu). * '''''[[Homo heidelbergensis]]''''' '''''†''''' - Home de Heidelberg (estinguíu). * '''''[[Homo neanderthalensis]]''''' '''''†''''' -Home de Neandertal (estinguíu). * '''''Homo rhodesiensis''''' '''''†''''' - Home de Rodesia(estinguíu). * '''''Homo helmei''''' '''''†''''' - Home de Florisbad (Sudáfrica) (estinguíu). * '''''Homo tsaichangensis''''' '''''†''''' - (Taiwán) (estinguíu). * '''''[[Homínidu de Denísova]]''''' '''''†''''' - (Rusia) (estinguíu). * '''''Homes de la cueva de los venaos''''' '''''†''''' - (China) (estinguíu). * '''''[[Homo sapiens]]''''' - Home sabiu - [[Humanu]] actual. Non toles especies tán dafechu aceptaes pola comunidá científica. Asina ''H. ergaster'' ta consideráu por dellos autores como ''H. erectus''; los escasos restos de ''H. cepranensis'' planteguen numberosos interrogantes; ''H. tsaichangensis'' ye'l taxón asignáu a un quexal fósil atopada en [[República de China|Taiwán]]; cuestiónase si ''H. georgicus'' ye una especie distinta o tien de clasificase como ''H. erectus''; dellos espertos consideren que ''H. rhodesiensis'' ye una variante africana de ''heidelbergensis''; ''H. helmei'' ye una especie hipotética, a la que pertenecería un grupu de fósiles de transición escontra H. sapiens; alderícase si ''H. floresiensis'' ye una caña insular tardía de ''H. habilis'' o formes patolóxiques de ''H. sapiens.''<ref>[http://www.archaeologyinfo.com/homoergaster.htm Homo ergaster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312001938/http://www.archaeologyinfo.com/homoergaster.htm |date=2008-03-12 }}; ''Archaelogiy.info''.</ref><ref>Spoor, F.; Leakey, M. G.; Gathogo, P. N.; Brown, F. H.; Antón, S. C.; McDougal, I.; Kiarie, C.; Manthi, F. K. y Leakey, L. N. (2007) «Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya». ''Nature'', '''448''': 688-691.</ref><ref>Rightmire, G. Philip (1998). "Human evolution in the Middle Pleistocene: The role of Homo heidelbergensis"; ''Evolutionary Anthropology'' 6: 218-227.</ref><ref>G. Philip Rightmire (2009) [http://www.pnas.org/content/106/38/16046.full#xref-ref-15-1 Middle and later Pleistocene hominins in Africa and Southwest Asia]; ''PNAS''.</ref><ref>{{Cita publicación|apellíos=Hershkovitz|apellíu=Hershkovitz|apellíos2=Konreich|apellíos3=Laron|nome=Israel|nome2=L|nome3=Z|añu=2007|títulu=Comparative Skeletal Features Between Homo floresiensis and Patients With Primary Growth Hormone Insensitivity (Laron Syndrome)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120111122628/http://www.tau.ac.il/~anatom2/Homo_floresiensis_AJPA.pdf|url=http://www.tau.ac.il/~anatom2/Homo_floresiensis_AJPA.pdf|publicación=American Journal of Physical Anthropology|idioma=inglés|fechaarchivu=11 de xineru de 2012}}</ref> ''Homo heildelbergensis'' y H. neanderthalensis tán bien emparentaos y fueron consideraos con frecuencia como subespecies de ''H. sapiens'', pero análisis d'ADN mitocondrial de los fósiles del ''H. neanderthalensis'' suxeren que la diferencia esistente ye abonda pa denominalos como dos especies distintes. Y sobre l'Homínidu de Denísova y los ''Homes de la cueva de los venaos'', ye posible que se traten d'híbridos o subespecies de ''H. sapiens''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Wikispecies|Homo|Homo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Evolución humana]] [[Categoría:Xéneros de mamíferos]] [[Categoría:Homo]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] p9wokxj6mzeaecckjb50vhqepj191r0 0 150327 4775645 4775223 2026-11-04T05:33:32Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775645 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'historieta |nome = Hellblazer |nome orixinal = John Constantine: Hellblazer |imagen = |pie d'imagen = |formatu = |primer edición = |última edición = |editorial = [[DC Comics]]<br />[[Vertigo Comics]] |editor = |direutor = |distribuidora = [[DC Comics]]<br />[[Ediciones Zinco]]<br />[[Norma Editorial]]<br />[[Planeta de Agostini]]<br />[[ECC Ediciones]] |imprenta = [[DC Comics]] |páxines = |periodicidad = |preciu = |deplegal = |isbn = |issn = |tradición = |género = [[Cómic de terror]] |historietes = |personaxes = [[John Constantine]] |creadores = [[Alan Moore]]<br />[[Stephen R. Bissette]]<br />[[John Totleben]] |guionistes = [[Jamie Delano]]<br />[[Garth Ennis]]<br />[[Paul Jenkins (comics)|Paul Jenkins]]<br />[[Warren Ellis]]<br />[[Darko Macan]]<br />[[Brian Azzarello]]<br />[[John Smith (escritor)|John Smith]]<br />[[Mike Carey]]<br />[[Denise Mina]]<br />[[Andy Diggle]]<br />[[Peter Milligan]]<br />[[Grant Morrison]]<br />[[Neil Gaiman]]<br />[[Dick Foreman]]<br />[[Eddie Campbell]]<br />[[John Ney Rieber]]<br />[[Dave Gibbons]]<br />[[Mat Johnson]]<br />[[Jason Aaron]]<br />[[Simon Oliver]]<br />[[China Miéville]]<br />[[Ian Rankin]]<br />[[Si Spencer]] |dibuxantes = [[John Ridgway]]<br />[[Brett Ewins]]<br />[[Mark Buckingham]]<br />[[Tim Bradstreet]]<br />[[Steve Dillon]]<br />[[Marcelo Frusin]]<br />[[Leonardo Mancu]]<br />[[Sean Phillips]]<br />[[Giuseppe Camuncoli]]<br />[[Richard Piers Rayner]]<br />[[Mike Hoffman]]<br />[[Ron Tiner]]<br />[[David Lloyd]]<br />[[Dave McKean]]<br />[[Steve Pugh]]<br />[[Bryan Talbot]]<br />[[Dean Motter]]<br />[[Will Simpson]]<br />[[Peter Snejbjerg]]<br />[[Pat Mc Eown]]<br />[[Al Davison]]<br />[[Charlie Adlard]]<br />[[Warren Pleece]]<br />[[Paul Pope]]<br />[[Glyn Dillon]]<br />[[John Higgins]]<br />[[Dave Gibbons]]<br />[[Frank Terán]]<br />[[Rafael Grampa]]<br />[[Javier Pulido]]<br />[[James Romberger]]<br />[[Gary Erskine]]<br />[[Richard Corben]]<br />[[Guy Davies]]<br />[[Jock]]<br />[[Lee Bermejo]]<br />[[Doug Alexander Gregory]]<br />[[Chris Brunner]]<br />[[Frazer Irving]]<br />[[Cristianu Cucina]]<br />[[John Paul Leon]]<br />[[Daniel Zezelj]]<br />[[Sean Murphy]]<br />[[Eddie Campbell]]<br />[[Goran Sudzuka]]<br />[[Simon Bisley]]<br />[[Gael Bertrand]]<br />[[Philip Bond]]<br />[[Paul Lee]]<br />[[Phil Jiménez]]<br />[[Dave Taylor]]<br />[[Tony Akins]]<br />[[Werther Dell'Edera]] |entintadores = [[John Ridgway]]<br />[[Jim McCarthy]]<br />[[Alfredo Alcalá (historietista)|Alfredo Alcalá]]<br />[[Mark Buckingham]]<br />[[Mike Hoffman]]<br />[[Bryan Talbot]]<br />[[Dean Motter]]<br />[[Ron Tiner]]<br />[[David Lloyd]]<br />[[Dave McKean]]<br />[[Kevin Walker]]<br />[[Sean Phillips]]<br />[[Steve Pugh]]<br />[[Mark Pennington]]<br />[[Tom Sutton]]<br />[[Stan Woch]]<br />[[Steve Dillon]]<br />[[Mike Barreiro]]<br />[[Kim DeMulder]]<br />[[Will Simpson]]<br />[[Peter Snejbjerg]]<br />[[Al Davison]]<br />[[Charlie Adlard]]<br />[[Warren Pleece]]<br />[[Paul Pope]]<br />[[John Higgins]]<br />[[Frank Terán]]<br />[[Andy Lanning]]<br />[[Javier Pulido]]<br />[[James Romberger]]<br />[[Marcelo Frusin]]<br />[[Gary Erskine]]<br />[[Richard Corben]]<br />[[Guy Davies]]<br />[[Cameron Stewart]]<br />[[Giuseppe Camuncoli]]<br />[[Jimmy Palmiotti]]<br />[[Jock]]<br />[[Lee Bermejo]]<br />[[Doug Alexander Gregory]]<br />[[Leonardo Mancu]]<br />[[Chris Brunner]]<br />[[Lorenzo Ruggiero]]<br />[[Frazer Irving]]<br />[[Cristianu Cucina]]<br />[[John Paul Leon]]<br />[[Daniel Zezelj]]<br />[[Stefano Landini]]<br />[[Sean Murphy]]<br />[[Rafael Grampa]]<br />[[Eddie Campbell]]<br />[[Rodney Ramos]]<br />[[Simon Bisley]]<br />[[Shawn Martinborough]]<br />[[Gael Bertrand]]<br />[[Carli Idhe]]<br />[[Philip Bond]]<br />[[Dave Taylor]]<br />[[Glyn Dillon]]<br />[[Dave Gibbons]]<br />[[Paul Pope]]<br />[[Paul Lee]]<br />[[Goran Sudzuka]]<br />[[Dan Greene]]<br />[[Werther Dell'Edera]] |coloristes = [[Lovern Kindzierski]]<br />[[Tom Ziuko]]<br />[[Dave McKean]]<br />[[Danny Vozzo]]<br />[[David Lloyd]]<br />[[Stuart Chaifetz]]<br />[[Matt Hollingsworth]]<br />[[Pamela Rambo]]<br />[[James Sinclair]]<br />[[Digital Chameleon]]<br />[[Jamison]]<br />[[Grant Goelesh]]<br />[[Llei Loughridge]]<br />[[Zylonol]]<br />[[Mark Chiarello]]<br />[[Val Staples]]<br />[[Marcus Penna]]<br />[[Dominic Regan]]<br />[[Jamie Grant]]<br />[[Dave McCaig]]<br />[[Trish Mulhivill]]<br />[[Brian Buccellato]]<br />[[Jock]]<br />[[Dave Gibbons]]<br />[[Alex Sinclair]]<br />[[Brian Miller]]<br />[[Dave Stewart]] |rotuladores = [[Todd Klein]]<br />[[Elitta Fell]]<br />[[Tom Frame]]<br />[[Gaspar]]<br />[[Clem Robbins]]<br />[[Ellie De Ville]]<br />[[Jared K. Fletcher]]<br />[[Phil Balsman]]<br />[[Sean Phillips]]<br />[[Sal Cipriano]]<br />[[Dave Taylor]]<br />[[Robert Solonovic]] |portadistas = [[Dave McKean]]<br />[[Kent Williams]]<br />[[David Lloyd]]<br />[[Tom Canty]]<br />[[Sean Phillips]]<br />[[Glenn Fabry]]<br />[[John Eder]]<br />[[Brian Bolland]]<br />[[Tim Bradstreet]]<br />[[Alex Ross]]<br />[[Greg Lauren]]<br />[[Lee Bermejo]]<br />[[Leonardo Mancu]]<br />[[Simon Bisley]]<br />[[Sam Weber]]<br />[[Jock]]<br />[[Steve Dillon]]<br />[[Mike Allred]]<br />[[Paul Pope]]<br />[[Paul Lee]]<br />[[Phil Hale]]<br />[[Ronald Wimberly]]<br />[[Sean Murphy]] |coleición = |numberación = |númberu = |númberu = 346 (300 númberos de la serie regular + 2 añales + Spin-offs) |anterior = [[La Cosa del Banzáu]] |siguiente = [[Constantine]] |web = }} '''Hellblazer''' (tamién conocíu como '''John Constantine, Hellblazer''') ye un [[cómic]] d'horror contemporáneo d'Estaos Xuníos, publicáu orixinalmente por ''[[DC Comics]]'', y darréu pela llinia ''[[Vertigo (DC Comics)|Vertigo]]'' a partir de marzu de 1993, momentu de creación de la mesma. El so personaxe principal ye'l magu caleyeru [[John Constantine]], creáu por [[Alan Moore]] y [[Stephen R. Bissette]], qu'apaeció per primer vegada nel númberu 37 de ''The Saga of the Swamp Thing'' (xunu de 1985).<ref name=":35">Alan Moore, RIck Veitch: "''Growth patterns''" (''The Saga of the Swamp Thing'' 37, 1985), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''La Cosa del Banzáu'' (3ª serie) 2-3, 1989), Norma Editorial (''La Cosa del Banzáu: La maldición'', Coleición Vértigo 205, 2002), Planeta DeAgostini (''La Cosa del Banzáu'' 10, 2007; ''La Cosa del Banzáu de Alan Moore'' 2, 2011) y ECC Ediciones (''La Cosa del Banzáu de Alan Moore'' 3, 2014).</ref> ''Hellblazer'' publicar de forma siguida n'Estaos Xuníos dende xineru de 1988, y aportó a el títulu más llonxevu de ''Vertigo''. En 2013, la serie concluyó col so númberu 300,<ref name=":34" /> reemplazada por una coleición perteneciente al [[Universu DC]], ''Constantine''.<ref>{{Cita web|url=http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=42083|títulu=DC Comics cancels Hellblazer|fechaaccesu=20 de xunetu de 2016|autor=Gerding, Stephen|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Comic Book Resources|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303215223/http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=42083|fechaarchivu=2016-03-03}}</ref> Conocida polos sos comentarios políticos y sociales, la serie anició una [[Constantine (película)|adautación cinematográfica]], una [[Constantine (serie de televisión)|serie de televisión]] y ensame de [[Serie derivada|''spin-offs'']] y [[Crossovers|''crossovers''.]] La coleición foi una de les más famoses de la llinia ''Vertigo'', y caracterizóse pol trabayu realizáu por dellos escritores británicos a lo llargo de les décades, ente ellos: [[Jamie Delano]], [[Garth Ennis]], [[Paul Jenkins (comics)|Paul Jenkins]], [[Warren Ellis]], [[Grant Morrison]], [[Neil Gaiman]], [[Mike Carey]], [[Denise Mina]], [[Andy Diggle]], y [[Peter Milligan]]. ''Hellblazer'' foi una de les primeres creaciones de ficción moderna asitiaes nel xéneru fantásticu de detectives ya influyó notablemente nes obres posteriores enmarcaes en dichu xéneru. == Trayeutoria editorial == === Polo xeneral === Tres la reaición favorable a les apaiciones de John Constantine na serie protagonizada por [[La Cosa del Banzáu]], na que foi introducíu por Alan Moore mientres la so estancia nel títulu, el personaxe recibió la so propia coleición en 1988. En principiu, la serie diba llamase ''Hellraiser'', pero'l títulu revisóse antes de la so publicación debíu al estrenu de la [[Hellraiser (película)|película del mesmu títulu]] dirixida por [[Clive Barker]]. El guionista inicial, Jamie Delano, foi, nes sos propies pallabres, “''abondo ambivalente''” ante'l cambéu de títulu.<ref name=":0">{{Cita web|url=http://goodcomics.comicbookresources.com/2012/10/26/comic-book-legends-revealed-390/|títulu=Comic Book Legends Revealed #390|fechaaccesu=20 de xunetu de 2016|autor=Cronin, Brian|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Comic Book Resources|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151017023209/http://goodcomics.comicbookresources.com/2012/10/26/comic-book-legends-revealed-390/|fechaarchivu=2015-10-17}}</ref> L'escritor [[Jamie Delano]] y l'artista [[John Ridgway]] conformaron l'equipu creativu orixinal de la serie, y [[Dave McKean]] collaboró como portadista. Delano introdució un aspeutu políticu nel personaxe, sobre'l cual dixo: “… ''polo xeneral, taba interesáu en comentar cómo yera la Gran Bretaña de los años 80. Ende yera onde yo vivía, yera una mierda y quería díci-ylo a tol mundu''”.<ref>{{Cita web|url=http://www.tabula-rasa.info/AusComics/Hellblazers.html|títulu="Trail Blazers: Interviews with Jamie Delano and Garth Ennis"|fechaaccesu=20 de xunetu de 2016|autor=Carroll, David|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=Tabula Rasa|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070625163337/http://www.tabula-rasa.info/AusComics/Hellblazers.html|fechaarchivu=2007-06-25}}</ref> El cómic, publicáu orixinalmente como un títulu de ''DC Comics'', convertir nuna serie de ''Vertigo'' col llanzamientu de la llinia, en marzu de 1993 (a partir del númberu 63<ref name=":5">Garth Ennis, Steve Dillon: "''Forty''" (''Hellblazer'' 63, 1993), publicáu n'España por [[Norma Editorial]] (''Hellblazer: Mieu y odiu'' 1, Coleición Vértigo 22, 1997), [[Planeta DeAgostini]] (''John Constantine: Hellblazer'' 32, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 3, 2010) y [[ECC Ediciones|ECC Edic]]<meta />iones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015)</ref>). Dellos guionistes tuvieron llargues etapes na coleición, como [[Garth Ennis]] y el mesmu Delano, quien tuvieron la segunda y la tercer etapes más llonxeves na serie, incluyendo [[Serie derivada|especiales, miniseries, noveles gráfiques y rellatos curtios]] (con 51 y 47 númberos, respeutivamente), namái detrás de [[Peter Milligan]] (con 54 númberos). Los otros escritores con etapes siguíes na coleición (d'un mínimu de 10 númberos), por orde de llonxevidá, son [[Mike Carey]] (44 númberos), [[Paul Jenkins (comics)|Paul Jenkins]] (43 númberos), [[Brian Azzarello]] (31 númberos), [[Andy Diggle]] (22 númberos), [[Denise Mina]] (13 númberos) y [[Warren Ellis]] (11 númberos). Na serie trabayaron numberosos dibuxantes, ente ellos John Ridgway (el so artista orixinal), [[Dave McKean]], [[Sean Murphy]], [[Simon Bisley]], [[Mark Buckingham]], [[Richard Corben]], [[Jock]] y [[David Lloyd]]. Con tou, los dibuxantes con más númberos na serie (incluyendo ''spin-offs'') fueron [[Giuseppe Camuncoli]] (con 48 númberos), [[Leonardo Mancu]] (43 númberos), [[Sean Phillips]] (39 númberos), [[Marcelo Frusin]] (34 númberos) y [[Steve Dillon]] (31 númberos). Mientres los años, ''Hellblazer'' carauterizar poles sos magnífiques y suxerentes portaes, realizaes por dalgunos de los meyores artistes del mediu. Los portadistas más prolíficos incluyeron a [[Dave McKean]] (que diseñó la primer etapa de les portaes de la coleición - en total, 24 númberos-), [[Tim Bradstreet]] (que realizó la mayoría d'elles -81 en total-), [[Glenn Fabry]] (que consiguió pol so llabor el [[Premiu Eisner]] de 1995 al meyor portadista, y que realizó 54 portaes), [[Sean Phillips]] (49 portaes), [[Simon Bisley]] (que realizó la última etapa de les portaes de la coleición -46 númberos-), y [[Lee Bermejo]] (33 portaes). Otros portadistas destacaos son [[Kent Williams]], [[Tom Canty]] y [[David Lloyd]]. === Escenariu y protagonista === ''Ver tamién:'' [[John Constantine]] ''Hellblazer'' desenvolver nun mundu contemporaneu, anque llaráu pola [[maxa]] y por conflictos sobrenaturales qu'acesmaben nun segundu planu. Anque nel númberu 14<ref>Jamie Delano, Richard Piers Rayner: "''The fear machine: Part I: Touching the Earth''" (''Hellblazer'' 14, 1989), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 7, 2007, ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2, 2011) y por ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano 2,'' 2016).</ref> de la serie orixinal faíase una referencia de pasada a los [[superhéroe]]s, dende entós la serie desenvolvió'l so propiu “universu de bolsu”, nel que lo [[sobrenatural]] y [[paranormal]] nun xugaben un gran papel nes vides de la mayoría de la xente común, y nel que les amenaces contra la humanidá nun traíen la intervención de superhéroes, suxiriendo por tanto qu'éstos nun esistíen. Sicasí, dellos personaxes de ''DC Comics'' (en particular, los pertenecientes a la caña máxica” del Universu DC, como [[Zatanna]], [[Phantom Stranger|La Pantasma Errante]], [[Muerte (The Sandman)|Muerte de los Eternos]], y La Cosa del Banzáu) fixeron delles apaiciones. [[John Constantine]] (nacíu, según la ficción, en [[Liverpool]], [[Inglaterra]], en [[1953]]) ye un [[bruxu]] y [[Esconxuru|exorcista]] con enclinos [[amoral]]es y posesor de valores cuestionables, amás de métodos pocu ortodoxos. Físicamente reconocible pol so [[Gabardina (prinda)|gabardina]] y por tar siempre fumando pitos, Constantine ye un [[antihéroe]] cola estética del [[historieta policiaca|detective clásicu]]: narrando los sos pensamientos nuna [[voz en off]], apaez como un perdedor consciente de la so suerte, [[alcohólicu]] y [[adicción al tabacu adictu a la nicotina]], con una personalidá que bazcuya ente lo [[individualista]] y lo amoral, cínicu y solitariu. Na so carrera escontra l'ésitu como [[nigromante]], Constantine sacrificó a humanos y criatures [[mítica|mítiques]], que los sos espíritus acoráden-y de cutio. El so únicu oxetivu ye la so propia sobrevivencia, pa la cual practica tou tipu de trucos y engaños contra los seres sobrenaturales a los que s'enfrenta y los seres humanos que lu arrodien na so vida cotidiana. Constantine consigue davezu ganar a los sos enemigos utilizando les sos dotes como timador, pero como resultáu de cutiu suel ganar más enemigos que victories. Ello ye que ye incapaz de consiguir nengún cambéu duraderu o esfrutar de victories inequívoques. Siempre remanador, dacuando busca'l bien de la humanidá, pero resulta ser una persona peligrosa pa tener como amigu, una y bones les vides y les almes de los que s'atopen al so alredor ineludiblemente pasen a correr peligru como parte de les sos desventures. Antes de y mientres la publicación de ''Hellblazer'', John Constantine fixo apaiciones n'otros comics (la mayoría de la llinia ''Vertigo''), como ''[[Crisis en Tierres Infinites]]'', ''[[The Sandman]]'', ''[[Lucifer (DC Comics)|Lucifer]]'' y ''[[Shade, L'Home Cambiante]]''. Foi un secundariu habitual en ''La Cosa del Banzáu'' y ''[[Los llibros de la maxa|Los Llibros de la Maxa]]''. A partir de la publicación de ''Hellblazer'', y dau el calter adultu de la serie, los intentos d'utilizar al personaxe n'otros comics de superheroes o empobinaos a un públicu xuvenil fueron alteriaos por cuenta de un mandatu editorial, de manera que Constantine convertir nel personaxe [[Grigori Rasputín|Gregori Eilovotich Rasputin]] en [[Firestorm (DC Comics)|Firestorm]] y [[Capitán Átomu]]. Grant Morrison creó a [[Willoughby Kipling]] pa ''[[Patrullar Condergada]]'' dempués de que ''DC Comics'' refugara l'usu de Constantine, camudando'l so semblante por que se paeciera a [[Richard E. Grant]] en ''[[Withnail and I]]'', dempués de lo que [[Phil Foglio]] tuvo que crear el personaxe [[Ambrose Bierce|Ambroise Bierce]] pa la miniserie ''[[Stanley y la so bisarma]]'',<ref>Phil Foglio: ''Stanley and his monster'' 1-4, 1993</ref> yá que se-y refugó l'usu de Constantine ''y'' de Willoughby Kipling.<ref name=":0" /> John Constantine foi reintroducíu nel Universu DC en 2011, primero nel crossover ''El día más brillosu: la busca de la Cosa del Banzáu'',<ref>[[Jonathan Vankin]], [[Marco Castiellu]], [[Renato Arlem]]: "''The search for Swamp Thing''" (''Brightest day aftermath: The search for Swamp Thing'' 1-3, 2011), publicáu n'España por ECC Ediciones (''El día más brillosu: En busca de la Cosa del Banzáu'', 2012).</ref> pa formar parte de la llinia ''[[The New 52|Los nuevos 52]]'' na so serie propia, ''Constantine'', y como integrante de la [[Lliga de la Xusticia Escura]]. A partir de dichu momentu, les apaiciones de Constantine nel Universu DC convencional volviéronse más habituales (incluyendo, inclusive, películes d'animación empobinaes a un públicu xuvenil<ref>[[Lliga de la Xusticia Escura]] ([[Jay Oliva]], 2017).</ref>), y el personaxe compartió protagonismu con [[Batman]] y [[Superman]] en delles hestories. === 1988–1991, 1994, 2000, 2009, 2010: [[Jamie Delano]] (númberos 1–24, 28-31, 33-40, 84, 250; ''Annual'' 1; ''El horrorista''; ''Hellblazer especial:'' ''Mala sangre''; ''El gángster, la puta y el magu; Hellblazer: Pandemónium'') === En trabayando en ''[[D.R. & Quinch]]'' pa la revista británica ''[[2000 AD]]'', un títulu que'l creador de John Constantine, Alan Moore, creara y popularizara, Delano foi escoyíu de mano ''Hellblazer'' en 1987 a iniciativa de Moore pola editora [[Karen Berger]] ente dellos pretendientes, ente ellos un jovencísimo Neil Gaiman.<ref name=":1">{{Cita web|url=http://www.vulture.com/2014/10/secret-history-of-john-constantine.html|títulu=The secret history and uncertain future of comics character John Constantine|fechaaccesu=25 de xunetu de 2016|autor=Riesman, Abraham|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Vulture|editorial=|idioma=}}</ref> Berger quedóse impresionada pola esplosión d'idees que-y presentó Delano: “''Básicamente, diome (y ye una de les poques coses que guardé mientres los años) la so propuesta orixinal pa la serie, y tenía de too: la historia personal de John, los sos antepasaos… y tou ello ensin recibir directriz dalguna en términos d'un mandatu pela mio parte''”.<ref name=":1" /> Sobre'l cambéu del nome de la serie (de ''Hellraiser'' a ''Hellblazer''), Delano diría: “''Alcordanza que presenté una llista d'alternatives al azar. La que más me gustaba yera Hell-bent”.'' Nin él nin Berger recuerden a quién se-y asocedió Hellblazer, pero a Berger encantólu. A Delano, en principiu, non muncho: ''“Siguía imaxinándome demonios llevando chaquetes deportives, pero una vegada fíxose, acostuméme rápido''”.<ref name=":1" /> La etapa de Delano (la tercera más llonxeva de la coleición con 47 númberos, incluyendo [[Serie derivada|''spin-offs'']]), carauterizar pol so tonu puerco y caleyero (que se convertiría en seña d'identidá de la serie mientres casi tola so estensión), y pola so sátira política, por aciu la cual tocó delles temes d'actualidá nos últimos años 80 y primeros 90, como la especulación financiera polos ''[[Bróker|brokers]]'' de la [[City de Londres|City]] (a los que convirtió, lliteralmente, en demonios<ref name=":32">Jamie Delano, John Ridgway: "''Going for it''" (''Hellblazer'' 3, 1988), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer'' 3, 1990), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 2, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref>), y les corruptelas de los [[masones]] aristócrates (que nel cómic controlen les [[Cases del Parllamentu]]<ref name=":2" />). Tamién utilizó'l cómic pa espresar les sos idees [[Ecoloxismu|ecoloxistes]], especialmente en “''La máquina del mieu''”,<ref name=":2" /> arcu argumental nel que John se xunía a una comunidá itinerante d'activistes medioambientales. Ello ye que Karen Berger aprofió, nuna carta publicada por cuenta de la salida de Delano de la coleición,<ref name=":3" /> la ironía de que'l so últimu númberu apurriérase-y na mesma selmana na que [[Margaret Thatcher]] dimitió como [[Primer ministru del Reinu Xuníu|primer ministra]] británica. La etapa de Delano nun se caracterizó por tener un dibuxante regular. Mientres ésta, fueron frecuentes los cambeos d'equipos artísticos. [[John Ridgway]] abandonó la serie nel númberu 9,<ref name=":56">Jamie Delano, John Ridgway: "''Shot to hell''" (''Hellblazer'' 9, 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 5, 2006, ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> y dibuxantes como [[Mark Buckingham]], [[Steve Pugh]], [[Sean Phillips|Sean Philips]] y [[Richard Piers Rayner]] realizaríen dellos númberos pa ''Hellblazer'', ensin llegar a asitiase na serie. Los portadistas habituales mientres esta etapa fueron [[Dave McKean]] y [[Kent Williams]], que los sos estilos escuros ya hiperrealistes ayudaron a definir la estética de la coleición. La etapa de Delano entendió cinco sagues argumentales: * La primera, llamada “''Pecaos orixinales''” y realizada xunto a John Ridgway,<ref name=":492">Jaime Delano, John Ridgway: "''Orixinal sins''" (''Hellblazer'' 1-9, 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 1-5, 2005-2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016)</ref> rellata, nos sos primeros dos capítulos, el viaxe de John a Estaos Xuníos pa exorcizar al demoniu sudanés de la fame, Mnemoth. Con esi oxetivu, causa la muerte del so amigu, el bruxu heroinómanu Gary Lester, que pasa a engrosar la cada vez más numberosa llista de pantasmes d'amigos muertos que-y acoraden de cutio.<ref name=":75">Jamie Delano, John Ridgway: "''Hunger''" y "''A feast of Friends''" (''Hellblazer'' 1 y 2, 1988), editáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer'' 1 y 2, 1990), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 1, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> Darréu, John enfrentar a un exércitu de demonios dedicaos a la compra d'almes na [[City de Londres|<span style="color:#0066cc;text-decoration:underline;">City</span>]] de Londres, aprovechando la [[Especulación (economía)|<span style="color:#0066cc;text-decoration:underline;">especulación financiera</span>]] típica de los años de Margaret Thatcher como primer ministra británica,<ref name=":322">Jamie Delano, John Ridgway: "''Going for it''" (''Hellblazer'' 3, 1988), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer'' 3, 1990), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 2, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> ya investigaría l'enfrentamientu ente una secta relixosa ascendente, llamada la "''Cruzada de la resurrección''", y un estrañu cultu satánicu denomináu'l “''Exércitu de la Condena''”. Nel procesu, Constantine rescata a la so sobrina Gemma d'un [[Asesín en serie|<span style="color:#0066cc;text-decoration:underline;">asesín en serie</span>]];<ref name="Jamie Delano_1">Jamie Delano, John Ridgway: "''Waiting for the man''" (''Hellblazer'' 4, 1988), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer'' 4, 1990), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 2, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016)</ref> visita un pueblu norteamericanu acoradáu poles alcordances de los sos habitantes muertos na [[Guerra de Vietnam]];<ref name=":55">Jamie Delano, John Ridgway: "''When Johnny comes marching home''" (''Hellblazer'' 5, 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 3, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> enfrentar con un [[Golem|gólem]] formáu por ''[[Skinhead|skin-heads]]'', creáu pol demoniu Nergal;<ref>Jamie Delano, John Ridgway: "''Estreme prejudice''" (''Hellblazer'' 6, 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 3, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> causa la muerte d'otru amigu, el bruxu informáticu Ritchie Simpson (lo que lu lleva a tener una crisis nerviosa);<ref>Jamie Delano, John Ridgway, [[Brett Ewins]]: "''Ghosts in the machine''" (''Hellblazer'' 7, 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 4, 2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> consigue sangre de demoniu de Nergal, faciendo un pautu con él;<ref>Jamie Delano, John Ridgway: "''Intensive care''" (''Hellblazer'' 8, 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 4, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> y traiciona a la so propia amiga (y reencarnación de la [[María (madre de Xesús)|Virxe María]]), la moza Zed, causando la destrucción de la "''Cruzada de la Resurrección''".<ref name=":56" /> * Los siguientes cuatro númberos, llamaos “''El diañu conocíu''”<ref>Jamie Delano, Richard Piers Rayner: "''The devil you know''" (''Hellblazer'' 10-13, 1988-89), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 5-7, 2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1 y 2, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> espliquen finalmente'l llamáu incidente de [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]]”,<ref name=":13">Jamie Delano, Richard Piers Rayner: "''Newcastle: a taste of things to come''" (''Hellblazer'' 11, payares 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 6, 2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016)</ref> causáu pol fracasu de John nel so intentu de salvar a una neña pequeña, Astra, d'un demoniu, un acontecimientu que-y dexó casi llocu y encarceláu nun psiquiátricu llamáu Ravenscar, y que'l so alcordanza siguiría-y acoradando mientres tola serie. Finalmente, John afaya que'l demoniu responsable de la muerte de Astra ye Nergal, y por aciu un esquiciáu plan teunolóxicu consigue atrapa-y y lleva-y de vuelta al infiernu.<ref name=":66">Jamie Delano, Richard Piers Rayner: "''The devil you know''" (''Hellblazer'' 12, 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 6, 2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> La saga tamién inclúi un crossover con ''La Cosa del Banzáu'', nel que la criatura utiliza'l cuerpu de Constantine pa procrear cola so esposa, Abby.<ref>Jamie Delano, Richard Piers Rayner: "''Sex and death''" (''Hellblazer'' 10, 1988), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 5, 2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016); Rick Veitch: "''L'adoration De La Terre''" (''Swamp thing'' (vol. 2) 76, 1988); Jamie Delano, Tom Mandrake: "''Infernal triangles''" ''(Swamp thing'' (Vol.2) 77, 1988), dambos publicaos n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> * De siguío, y tres una historia autu conclusiva na que Constantine suaña con una llocura post-nuclear mientres duerme nuna sablera,<ref>Jamie Delano, Richard Piers Rayner, Mike Hoffman: "''On the beach''" (''Hellblazer'' 13, 1989), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 7, 2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> Delano publicó (acompañáu principalmente pol dibuxante Richard Piers Rayner) un llargu arcu argumental de nueve número llamáu “''La máquina del mieu''”,<ref name=":2">Jamie Delano, Richard Piers Rayner: "''The fear machine''" (''Hellblazer'' 14-22, 1989), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 7-11, 2006-2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2 y 3, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 2, 2016).</ref> nel qu'una combalechadura masónica pretende prindar los mieos de la xente coles mires de resucitar un dios (con semeyances con [[Cthulhu]]) conocíu como Juntakillokian. Constantine consigue albortala cola ayuda d'unos ecoloxistes, qu'inclúin a Zed, Mercury, una neña con poderes telepáticos, y Marj, la so madre, con quien empieza una rellación sentimental. * La penúltima saga de Delano titúlase “''L'home de familia''”,<ref name=":81">Jamie Delano, Ron Tiner, Dean Motter, Sean Philips: "''Family man''" (''Hellblazer'' 23, 24 y 28-31, 1989-1990), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 12 y 14-17, 2006-2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2 y 3, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 2, 2016).</ref> y supunxo un gran cambéu en rellación col cuerpu principal de la serie hasta entós, una y bones l'antagonista de Constantine nun ye un ente sobrenatural (magar un alcuentru [[Metaficción|metaficcional]] del villanu con una valla ficticia de primeres de la saga), sinón un ex policía convertíu n'asesín en serie. Delano aprovechó esta premisa argumental pa plantegar un alderique sobre la procedencia del asesinatu en casos estremos. Mientres esti arcu, John enfrentaríase de frente colos sentimientos contradictorios causaos pola muerte del so borrachu y tiránicu padre, Thomas. Dempués del númberu 24 de la coleición<ref name=":36">Jamie Delano, Ron Tiner: "''Family man''" (''Hellblazer'' 24, 1989), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 12, 2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 3, 2016).</ref> y col arcu a mediu desenvolvimientu, Delano, que nun taba acostumáu a la presión de tener feches d'entrega mensuales, tomóse un pequeñu descansu, mientres el cual Grant Morrison<ref name=":14">Grant Morrison, David Lloyd: "''Early warning''" y "''How I learned to love the bomb''" (''Hellblazer'' 25 y 26, 1990), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer especial: Newcastle'', 1992), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 13, 2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2, 2011) y ECC Ediciones ''(Hellblazer: Jamie Delano'' 2, 2016).</ref> y Neil Gaiman,<ref name=":15">Neil Gaiman, Dave McKean: "''Hold me''" (''Hellblazer'' 27, 1990), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer'' 5, 1990), Norma Editorial (''Neil Gaiman: Díes de medianueche'', Coleición Vértigo 166, 2001), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 14, 2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2, 2011) y ECC Ediciones (''Grandes autores de Vértigu: Dave McKean'', 2015; ''Hellblazer: Jamie Delano'' 2, 2016).</ref> escribiríen tres númberos de rellenu. La historia de Morrison (dibuxada por David Lloyd) trataba sobre'l horror nuclear nun pequeñu pueblu del campu inglés, ente que la de Gaiman (dibuxada por Dave McKean) yera una historia romántica de pantasmes protagonizada por indixentes londinenses. * La etapa de Delano concluyó con ''“El neñu doráu''”,<ref name=":76">Jamie Delano, Sean Philips, Steve Pugh, Dave McKean: "''The Golden boy''" (''Hellblazer'' 33-40, 1990-1991), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 17-20, 2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 4, 2011) y ECC Ediciones (''Grandes autores de Vértigu: Dave McKean'', 2015; ''Hellblazer: Jamie Delano'' 2 y 3, 2016).</ref> historia na que John s'axunta con Marj y Mercury, que lu ayudar a recordar la muerte del so hermanu ximielgu, asesináu por Constantine nel úteru de la so madre. Delano amosó un futuru alternativu nel que l'hermanu de Constantine sobrevivió nel so llugar, convirtiéndose nun patriarca y nel magu más grande qu'enxamás esistió<sup>[</sup>.<ref name=":3">Jamie Delano, Dave McKean: "''The magus''" (''Hellblazer'' 40, 1991), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 20, 2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 4, 2011) y ECC Ediciones (''Grandes autores de Vértigu: Dave McKean'', 2015; ''Hellblazer: Jamie Delano'' 3, 2016)</ref> Mientres esta saga, tamién se publicar un númberu especial, ''Hellblazer Annual'' 1,<ref name=":16">Jamie Delano, [[Bryan Talbot]], [[Dean Motter]]: "''The bloody saint / Venus of the Hardshell''" (''Hellblazer annual'' 1, 1990), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine'' ''Hellblazer especial'' 1, 1991), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' añal 1, 2007) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016)</ref> qu'esploraba a los antepasaos de Constantine, y qu'incluyía el [[videu clip]] de la banda “punk” de John, “''Mucous Membrane''”, pal cantar “''La venus de la venta agresiva''”. Ente'l final de "''L'home de familia''" (númberu 31 de ''Hellblazer'',<ref>Jamie Delano, Sean Phillips: "''The mourning of the magician''" (''Hellblazer'' 31, 1990), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 16, 2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 4, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 2, 2016).</ref> nuna historia que supondría la primer collaboración pa la serie del dibuxante Sean Phillips) y el principiu d'esti últimu arcu argumental (númberu 33<ref>Jamie Delano, Dean Motter: "''Sundays are different''" (''Hellblazer'' 33, 1990), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 17, 2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 4, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 4, 2016).</ref>), Delano tuvo, una vegada más, problemes p'atender les feches d'entrega, colo que'l númberu 32 de la serie sería un númberu de rellenu, esta vegada realizáu pol dúu conformáu por [[Dick Foreman]] (guionista) y [[Steve Pugh]] (llapiceros). Nesta historia, John enfrentar a un perru asesín.<ref name=":40">Dick Foreman, Steve Pugh: "''New Tricks''" (''Hellblazer'' 32, 1990), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 16, 2007; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 4, 2011) y ECC Comics (''Hellblazer: Jamie Delano'' 2, 2016)</ref> Jamie Delano tornó a la serie en delles ocasiones. Ente les etapes de Garth Ennis y Paul Jenkins en ''Hellblazer'', esplico'l motivu pol que'l meyor amigu de John, Chas, ta en delda con él.<ref name=":20">Jamie Delano, Sean Philips: "''In another part of Hell''" (''Hellblazer'' 84, 1994), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Nociones perverses'' 1, Coleición Vértigo 104, 1999) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 3, 2016).</ref> Darréu, escribió una de los cinco histories de Navidá rellataes nel númberu 250.<ref name=":37">Jamie Delano, David Lloyd: "''Christmas cards''" (''Hellblazer'' 250, 2009), publicáu n'España por ECC Ediciones ("''Hellblazer: Jamie Delano''" 3, 2016)</ref> Tamién escribió les miniseries ''El horrorista'' en 1995,<ref name=":25">Jamie Delano, David Lloyd: "''Antarctica''" (''The horrorist'' 1 y 2, 1994-1995), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref> y ''Hellblazer especial:'' ''Mala sangre'' en 2000.<ref>Jamie Delano, Philip Bond: ''Hellblazer special: Bad blood'' 1-4 (2000), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer especial: Mala sangre'', 2007) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 3, 2016).</ref> Tamién en 2000, escribiría'l rellatu en prosa "''El gángster, la puta y el magu"'' pal especial ''Vertigo secret files: Hellblazer''<ref name=":26">Jamie Delano, Tim Bradstreet: "''The gangster, the whore and the magician''" (''Vertigo secret files: Hellblazer'', 2000), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 3, 2016).</ref>''.'' En 2010, publicó la novela gráfica ''Hellblazer: Pandemónium'' xunto al artista Jock,<ref name=":47">Jamie Delano, Jock: ''Hellblazer: Pandenonium'' (2010), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Pandemónium'', 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 3, 2016).</ref> pa conmemorar el 25 aniversariu de la primer apaición de John Constantine en ''La Cosa del Banzáu''.<ref>{{Cita web|url=http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=10971|títulu=Back into Hell: Jamie Delano returns to John Constantine's world|fechaaccesu=25 de xunetu de 2016|autor=Furey, Emmet|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Comic Book Resources|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080508045734/http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=10971|fechaarchivu=2008-05-08}}</ref> === 1991–1994, 1997, 1998, 1999: [[Garth Ennis]] (númberos 41–50, 52-83, 129–133; ''Hellblazer:'' ''Confesión;'' ''Heartland'': ''Tierra del Corazón; Vertigo jam; Vertigo: Al filu del iviernu 2'') === L'escritor d'[[Irlanda del Norte]] Garth Ennis tomó les riendes de la serie en 1991. Al igual que Delano, la mayor parte de la obra del jovencísimo autor (de 21 años entós daquella) publicárase na revista ''2000 AD'', pa la qu'escribiera delles hestories del [[Judge Dredd|Xuez Dredd]]. La etapa de Ennis, d'un total de 51 númberos (cuntando especiales y rellatos curtios), sería la más llarga de la serie hasta la llegada de Peter Milligan en 2009. La so visión del personaxe y de la serie ye más intimista que la de Delano, ensin abandonar la crítica política: les rellaciones de John tomen el primer planu y conviértense nel motor de la serie, inclusive más que l'aspeutu sobrenatural. Ennis tamién imprimiría un fuerte componente relixosu: La némesis de John nesta etapa foi'l [[Satanás|Primero de los Cayíos]], y delles llinies argumentales, como la rellación ente un ánxel, Tali, y un demoniu [[súcubo]], Ellie, seríen reutilizaes pol mesmu Ennis como un elementu esencial en [[Predicador (historieta)|''Predicador'']], ún de los sos trabayos más populares (cola que la so ''Hellblazer'' comparte'l so nihilista sentíu del humor, la so violencia descarnada, el so descreyimientu relixosu y el so componente fundamentalmente humanista). Ello ye qu'en munchos sentíos, el ''Hellblazer'' de Garth Ennis puede considerase como un "campu de pruebes" de ''Predicador'', yá que, ente otros aspeutos, significaría la so primer collaboración americana col dibuxante d'ésta, Steve Dillon. Ennis aprovechó la so estancia en ''Hellblazer'' pa realizar una oda al so país natal, [[Irlanda]], con dellos componentes autobiográficos (ente otros aspeutos, la inclusión de referencies a la música de [[The Pogues]] y la poesía de [[Brendan Behan]], dambos exemplos representativos del heriedu irlandés de Ennis). Los dos dibuxantes habituales de la etapa de Ennis fueron [[Will Simpson (comics)|Will Simpson]] y [[Steve Dillon]]. Les portaes fueron realizaes, nun principiu, por [[Tom Canty]], que sería sustituyíu nel númberu 52<ref>Garth Ennis, Will Simpson: "''Royal blood, Part 1: The players''" (''Hellblazer'' 52, 1992), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 26, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015)</ref> por [[Glenn Fabry]]. Fabry, carauterizáu por un estilu tan curiosu como grotescu, permanecería na serie mientres tola etapa de Ennis y foi gallardoniáu pol so llabor col [[Premiu Eisner]] al meyor portadista de 1995. El ''Hellblazer'' de Garth Ennis puede estremase nos siguientes arcos argumentales: * La so etapa empezó con “''Vezos peligrosos''”,<ref name=":17">Garth Ennis, Will Simpson: "''Dangerous habits''" (''Hellblazer'' 41-46, 1991), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine:'' ''Hellblazer: Vezos peligrosos'' 1-3, 1994), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 21-23, 2007; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015).</ref> que se convertiría na base de la película de 2005 [[Constantine (película)|''Constantine'']]. Nesta historia, John Constantine contrái [[cáncer de pulmón]], lo que lu lleva a facer un tratu desesperáu col Primeru de los Cayíos, según colos sos dos hermanos, príncipes del infiernu, pa salvase de la condena eterna. Constantine visita Irlanda p'atopase col so vieyu amigu, Brendan Finn, que tamién se muerre de cáncer y ta condergáu al Infiernu. Pa salva-y, John engaña al Primeru de los Cayíos faciéndo-y beber agua bendito, lo que causa l'odiu eternu d'esti postreru. De vuelta a Inglaterra, John atopar con Kit Ryan, l'antigua novia de Brendan, cola qu'empieza una rellación. Nos siguientes númberos, esploraríense los primeros pasos de la mesma, mientres John: (i) facía frente a los espíritus d'un matrimoniu de mediana edá, antiguos propietarios d'un “''pub''”, qu'empecipiaben una cruenta vengación contra los mafiosos responsables de la destrucción del llocal y de la muerte de la muyer;<ref>Garth Ennis, Will Simpson, Mike Hoffman: "''The pub where I was born''" y "''Love kills''" (''Hellblazer'' 47 y 48, 1991), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 24, 2007; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015).</ref> (ii) atopar col Señor de la Danza, un espíritu paganu convertíu n'alma en pena ante'l trunfu de la Navidá cristiana, entablando una estrecha amistá con él (na que sería la primer collaboración ente Ennis y Dillon);<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: "''Lord of the dance''" (''Hellblazer'' 49, 1992), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 25, 2007; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015).</ref> y (iii) enfrentar al [[Dracula|Rei de los Vampiros]], el primer y más poderosu vampiru de la Historia, refugando la so ufierta pa convertise nel so aliáu y espía.<ref>Garth Ennis, Will Simpson: "''Remarkable lives''" (''Hellblazer'' 50, 1992), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 25, 2007; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015).</ref> Como interludio antes del entamu del siguiente gran arcu argumental, el guionista [[John Smith (escritor)|John Smith]] y el dibuxante Sean Philips realizaron un númberu de rellenu, nel que John tien d'enfrentase al terror cotidiano de Londres, representáu nuna llavandería de velea.<ref name=":11">John Smith, Sean Philips: "''Counting to ten''" (''Hellblazer'' 51, 1992), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 26, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015).</ref> Esti númberu ta consideráu, anguaño, como ún de los puntos álgidos de la coleición.<ref>{{Cita web|url=http://mindlessones.com/2008/04/06/dee-do-dough-don%E2%80%99t-dee-dough-or-why-hellblazer-51-is-the-title%E2%80%99s-best-issue/|títulu=Dee do dough don't dee dough? or why Hellblazer Non. 51 is the title's best issue|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Mindless ones|editorial=|idioma=}}</ref> * El siguiente arcu argumental importante, “''Sangre real''”,<ref name=":82">Garth Ennis, William Simpson: "''Royal Blood''" (''Hellblazer'' 52-55, 1992), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 26-28, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015).</ref> ye una perdura crítica contra la [[Monarquía británica|Casa Real británica]] con toques “[[Pulp (lliteratura)|pulp]]”, que rellata la posesión, per parte del demoniu Calibraxis, del [[Príncipe de Gales]] (que paez ser el [[Carlos de Gales|Príncipe Carlos]], anque nunca se-y menta direutamente), de resultes d'una orxía mística nel [[Palaciu de Buckingham]]. El Príncipe acaba [[Amnesia|amnésicu]], analayando peles cais de Londres con curtios intervalos de lucidez, y entama una serie d'horribles asesinatos caníbales contra los transeúntes (fundamentalmente indixentes y prostitutes). John Constantine ye llamáu a palaciu pol esmolecedor Sir Peter Marston, al que desprecia, por qu'igüe el trafullu. En refugando una ufierta del cocainómanu [[Andrés de York|hermanu del príncipe]], que pretende facese col poder, y afayar los verdaderos planes de Sir Peter (un francmasón qu'entama asitiar al demoniu como [[Xefe d'Estáu|xefe d'estáu]]), John exorciza al demoniu cola ayuda del so amigu, el [[Psíquicos|psíquicu]], [[Anarquismu|anarquista]] y periodista radical Nigel Archer, unviando a Sir Peter al Infiernu. Nun claru homenaxe a ''[[From Hell]]'', la trama desvela que los masones que controlen l'alta sociedá inglesa fueron los responsables de los crímenes de [[Jack l'Estripador]], yá que el so perpetrador, el [[William Withey Gull|Doctor William Gull]], foi teníu por Calibraxis. * Tres una historia sobre pautos demoniacos, asesinatos de neños non-natos y deldes mal pagues realizada xunto a David Lloyd<ref>Garth Ennis, David Lloyd: "''This is the diary of Danny Drake''" (''Hellblazer'' 56, 1992), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 28, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> y la segunda collaboración con Steve Dillon, una historia sobre una intriga de la industria armamentística qu'implica'l robu de cadabres,<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: "''Mortal clay''" y "''Body and soul''" (''Hellblazer'' 57 y 58, 1992), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 29, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> Ennis rellató, na so última collaboración con [[Will Simpson (comics)|Will Simpson]] como artista regular, la historia “''Ellos y elles''”,<ref name=":67">Garth Ennis, Will Simpson: "''Guys and dolls''" (''Hellblazer'' 59-61, 1992-1993), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 30 y 31, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> na que se desvela'l pasáu de Ellie, el demoniu súcubo, aliada de Constantine, que la so primer apaición remontar a “''Vezos peligrosos''”.<ref name=":4">Garth Ennis, Will Simpson: "''Dangerous habits, part 3: Friends in high places''" (''Hellblazer'' 43, 1991), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer: Vezos peligrosos'' 2, 1995); Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 22, 2007; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015).</ref> El Primeru de los Cayíos pescuda que Ellie traicionó-y, yá que revela información a John como espía, ante lo cual ella tien d'abandonar l'Infiernu. Ellie píde-y a Constantine que lu ayudar a escondese. Esta circunstancia aprovechar pa revelar l'orixe de la estraña rellación ente dambos: en 1984, Ellie namorar d'un ánxel, Tali, quedándose embarazada. La unión ente dambos taba prohibida pol [[Cielu]] y l'Infiernu, polo que s'abellugaron en casa de John, que pretendía escondelos mientres atendía'l partu. Sicasí, Dios y los sos [[arcánxel]]es (comandaos por [[Arcánxel Gabriel|Gabriel]]) atopáronlos, asesinaron a Tali y lleváronse al so fíu naciellu. Ellie consiguió salvase, una y bones les huestes del Infiernu nun s'enteraron del so [[sacrilexu]]. Nel presente, John consigue salvar a Ellie marcando la so alma, lo que la convierte en permanentemente invisible a la detección del Infiernu. A cambéu, John píde-y ayuda pa causar la cayida del arcánxel Gabriel, al que dambos se refieren como "l'[[esnob]]” (y que, analayando pola Tierra como un aristócrata, negárase a ayudar a Constantine cuando ésti tenía cáncer de pulmón<ref name=":4" />). * El siguiente arcu argumental, “''Mieu y odiu''”<ref name=":50">Garth Ennis, Steve Dillon: "''Fear and Loathing''" (''Hellblazer'' 62-67, 1993), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Mieu y odiu'' 1-3, Coleición Vértigo 22, 25 y 29, 1997), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> (que significó la entrada de Steve Dillon como dibuxante regular de la serie), empieza nun puntu álgido na vida personal de John, yá que la so rellación con Kit va bien ( ello ye qu'acompáñalu nuna visita a la familia de la so hermana en [[Liverpool]]<ref name=":18">Garth Ennis, Steve Dillon: "''End of the line''" (''Hellblazer'' 62, 1993), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer'': ''Mieu y odiu'' 1, Coleición Vértigo 22, 1997), Planeta DeAgostini ''(John Constantine: Hellblazer'' 32, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 3, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref>), y la fiesta del so cuarenta aniversariu resulta ser memorable, cola asistencia de los sos amigos Ellie, Zatanna ya inclusive La Cosa del Banzáu, qu'usen les sos varies habilidaes pa crear grandes cantidaes de whiskey [[Old Bushmills Distillery|Bushmills]] y [[mariguana]].<ref name=":5" /> Darréu, John cai al so puntu más baxu, gracies al so enfrentamientu col [[Frente Nacional (Gran Bretaña)|Frente Nacional]] y les amenaces d'estos postreros a Kit, que causen qu'ésta-y abandone pa volver a Irlanda. Tres esto, John entra nuna fonda depresión, y vive como un ensin techu nes cais de Londres, alcoholizándose pa escaecer. L'arcánxel Gabriel ye seducíu por Ellie, quien-y arrinca'l so corazón, lo que causa la so espulsión del Cielu y que se convierta nun esclavu de Constantine (curio de dichu órganu). Aprovechándose de la mala situación de John, el Rei de los Vampiros da-y caza , pero al intentar morde-y ye envelenáu pola so sangre de demoniu.<ref name=":83">Garth Ennis, Steve Dillon: "''Down all the days''" y "''Rough trade''" (''Hellblazer'' 68 y 69, 1993), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Nel regueru. Perversión. Amor puerco'', Coleición Vértigo 49, 1998), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 3, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> Ello déxalu desvalíu ante'l sol de la mañana, que causa la so muerte. Mentanto, Kit enfrentar a la so nueva / vieya vida en [[Belfast]], arrodiada de los sos hermanos y antiguos conocíos, ensin poder escaecer del tou a John.<ref name=":6">Garth Ennis, Steve Dillon: "''Heartland''" (''Hellblazer'' 70, 1993), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Tierra del corazón. Momentu de gloria'', Coleición Vértigo 60, 1998), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> Constantine consigue recuperar la so autoestima y salir de les cais, n'esperimentando un contautu místicu col espíritu morrebundu d'un aviador de la [[Segunda Guerra Mundial]].<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: "''Finest hour''" (''Hellblazer'' 71, 1993), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Tierra del corazón. Momentu de gloria'', Coleición Vértigo 60, 1998), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> En paralelu a esta trama argumental, Ennis y Dillon publicaron una historia curtia (que trescurre mientres la etapa de John como indixente) pal especial ''Vertigo Jam''.<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: "''Tainted love''" (''Vertigo jam'', 1993), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Nel regueru. Perversión. Amor puerco'', Coleición Vértigo 49, 1998), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 3, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> Coles mesmes, dambos autores publicaron nesta dómina'l primeru de los dos especiales sobre'l mundu de ''Hellblazer'' que realizaron al marxe de la coleición: ''Hellblazer: Confesión'',<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: "''Confessional''" (''Hellblazer special'' 1, 1993), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Confesión'', Coleición Vértigo 57, 1998), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 3, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> nel que se narraba un horrible secretu del pasáu de John. * Tres la so recuperación, la historia “''Llapaes de condena''”<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: "''Damnation's flame''" (''Hellblazer'' 72-75, 1993-1994), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Llapaes de condena'' 1 y 2, Coleición Vértigo 70 y 72, 1998), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 4, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 3, 2015).</ref> siguiría a John nel so viaxe (en principiu vacacional) a [[Nueva York]], onde Constantine ye treslladáu gracies al vudú a una América alternativa pol so vieyu adversariu Pá Medianueche. Ennis realizó nesti rellatu una crítica surrealista y horrorosa del [[Suañu americanu|Suañu Americanu]]. Nel trabancosu viaxe de vuelta de John a la realidá, acompáña-y l'espíritu de [[John F. Kennedy|JFK]], que tien que sostener el so celebru nel so sitiu cola so manzorga, por cuenta de la so [[Asesinatu de John F. Kennedy|famosa firida]]. Finalmente John pescuda cómo escapar, en atopándose col Primeru de los Cayíos, quien gobierna'l llugar amarutáu d'[[Abraham Lincoln]]. Tres esta historia, Ennis rellataría en formatu "[[flash-back]]" el primer alcuentru ente Kit y John.<ref>Garth Ennis, Will Simpson: "''Act of union''" (''Hellblazer'' 75, 1994), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Llapaes de condena'' 2, Coleición Vértigo 72, 1998), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 4, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 3, 2015).</ref> Nel presente, John vuelve a Inglaterra, y nel trayeutu realcontrar cola pantasma del so vieyu amigu Brendan en Dublín (nuna murnia historia que forma parte del particular homenaxe de Ennis a Irlanda).<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: "''Confessions of an Irish rebel''" (''Hellblazer'' 76, 1994), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Un cínicu a les puertes del Infiernu'' 1, Coleición Vértigo 85, 1999), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 4, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 3, 2015).</ref> Nun rellatu autoconclusivo dibuxáu por [[Peter Snejbjerg]], Chas rellata a los sos compañeros de "''pub''" la estraña historia de cómo John, dempués de ser arrastráu al infiernu por un espíritu, remaneció cuando se-y creía muertu, xusto metanes el so propiu funeral.<ref>Garth Ennis, Peter Snejbjerg: "''And the crowd goes wild''" (''Hellblazer'' 77, 1994), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Un cínicu a les puertes del infiernu'' 1, Coleición Vértigo 85, 1999), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 4, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 3, 2015).</ref> * La primer etapa de Ennis remató con “''Un cínicu a les puertes del Infiernu''”,<ref name=":84">Garth Ennis, Steve Dillon: "''Rake at the gates of Hell''" (''Hellblazer'' 78-83, 1994), publicáu por Norma Editorial (''Hellblazer: Un cínicu a les puertes del Infiernu'' 1-4, Coleición Vértigo 85, 87, 90 y 95, 1999), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 4, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 3, 2015).</ref> una historia na que topeten la trama sobre'l racismu y el Frente Nacional qu'empezó en “''Mieu y odiu''” (con unos disturbios en [[Mile's End|Mile End]] que recuerden a los que tuvieron llugar na vida real en [[Brixton]] y [[Broadwater Farm]] como telón de fondu), l'intentu de vengación del Primeru de los Cayíos, qu'empezó en “''Vezos peligrosos''”, y el final de la rellación de John con Kit Ryan. La pírrica victoria de John (quien, cola ayuda de Ellie, consigue vencer al Primeru de los Cayíos, anque a cuenta de les vides de munchos de los sos amigos) conclúi la saga narrada por Ennis, dexando una situación óptima pal guionista que-y asocediera. Ennis volvió al mundu de ''Hellblazer'' en trés causes: * En 1997, col especial ''Heartland: Tierra del Corazón'' (nun confundir col númberu 70 de la coleición regular,<ref name=":6" /> d'igual títulu y temática similar), xunto a Steve Dillon, nel que narraba una emotiva historia sobre l'adautación de Kit a la vida en Belfast, y facía un murniu frescu sobre la situación de la ciudá nos años previos al [[Alcuerdu de Vienres Santu|Alcuerdu de Vienres Santu de 1998]].<ref name=":27">Garth Ennis, Steve Dillon: ''Heartland'' (1997), publicáu n'España por Norma Editorial (''Heartland. Tierra del corazón'', Coleición Vértigo 135, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 3, 2015).</ref> * En 1998, col arcu argumental “''Fíu del home''” (xunto a [[John Higgins (comics)|John Higgins]]), que se publicar ente les etapes de Paul Jenkins y Warren Ellis en ''Hellblazer''.<ref name=":21">Garth Ennis, John Higgins: "''Son of man''" (''Hellblazer'' 129-133, 1998), publicáu n'España por Planeta DeAgostini ''(Hellblazer: Fíu del home'', 2008) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 3, 2015).</ref> Esta historia, de tonu más irreverente que la so primer etapa nel títulu, trata sobre les consecuencies de la resurrección, per parte de Constantine, del fíu muertu d'un [[Gánster|gángster]] del [[East End de Londres|East End]] de Londres, usando l'espíritu d'un demoniu. * A lo último, en 1999, Garth Ennis collaboraría con [[Glyn Dillon]] pa cuntar la historia curtia “''Toos esos mozos y chiques''”, que se publicar na mini serie antolóxica ''Vértigu: Al filu del Iviernu''.<ref name=":28">Garth Ennis, [[Glyn Dillon]]: "''All those little girls and boys" (Vertigo: Winter's Edge'' 2, 1999), publicáu n'España por Norma Editorial (''Vertigo: Al filu del iviernu'' 2, Coleición Vértigo 113, 1999) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> Na historia, un John borrachu imaxínase cómo sería la vida de los sos amigos muertos cuando yeren neños, mientres bebe güisqui ensin parar na barra d'un “''pub''”. === 1995-1998: [[Paul Jenkins (comics)|Paul Jenkins]] (númberos 89-128; ''Hellblazer/ Los llibros de la maxa;'' ''Vertigo: Al filu del iviernu'' 1) === Tres el curtiu regresu de Delano a la serie<ref name=":20" /> y un pequeñu interludiu escritu pol dibuxante de ''From Hell'', [[Eddie Campbell]],<ref name=":23">Eddie Campbell, Sean Philips: "''Warped notions''" (''Hellblazer'' 85-88, 1995), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Nociones perverses'' 1 y 2, Coleición Vértigo 104 y 106, 1999) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 3, 2016).</ref> Paul Jenkins tomó les riendes de la serie en 1995. Antiguu editor de ''[[Les tortúes Ninja|Les Tortúes Ninja]]'' y otros títulos de ''[[Mirage Studios]]'', Jenkins taba interesáu n'entamar una carrera como guionista, cansáu de la edición, y, en pidiendo trabayu en delles editoriales, consiguió escribir ''Hellblazer'', convirtiéndose nel únicu guionista ensin esperiencia profesional qu'escribiera pal títulu hasta entós.<ref>{{Cita web|url=http://comicbookdb.com/creator.php?ID=157|títulu=Paul Jenkins profile|fechaaccesu=3 d'agostu de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121015071233/http://comicbookdb.com/creator.php?ID=157|fechaarchivu=2012-10-15}}</ref> Jenkins abandonó en parte'l tonu caleyeru de Ennis y enfusóse abiertamente na sienda de lo fantástico, utilizando pa ello dellos clásicos de la mitoloxía y historia británica (na so etapa, abonden les referencies a [[Albion]], al [[Ciclu arturico|ciclu artúrico]] y a antigües batalles ingleses, y apaez [[Samuel Taylor Coleridge]] nuna historia na que s'especula sobre la creación del poema [[Kubla Khan]], y lo que podría ser la famosa interrupción al poeta del “''home de Porlock''”<ref name=":7">Paul Jenkins, Sean Philips: "''A taste of Heaven''" (''Hellblazer'' 105, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial ''(Hellblazer: Na llinia de fueu'' 1, Coleición Vértigo 169, 2001) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref>). Tamién volvió a la recreación, típica de la dómina de Delano, del estilu de vida anarquista, y retomó el tonu social de la serie, al narrar, ente otros aspeutos d'actualidá na Inglaterra de los años 90, los efeutos de la Llei británica de Xusticia Criminal de 1994, una llei revesosa qu'acutaba la capacidá de los ciudadanos de facer grandes manifestaciones.<ref name=":8" /> Formalmente, el trabayu de Jenkins destacó pol so gran dominiu de la narración autu conclusiva, que se convirtió nel formatu narrativu más habitual de la so etapa, na que'l dibuxante regular foi Sean Philips, que sicasí abandonaría la serie nel númberu 120,<ref name=":9">Paul Jenkins, Sean Philips: "''Desperately seeking something''" (''Hellblazer'' 120, 1998), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> siendo sustituyíu pa los últimos arcos argumentales por [[Warren Pleece]]. La totalidá de les portaes fueron realizaes por Phillips. Los arcos argumentales de la etapa de Jenkins fueron los siguientes: * Tres una trama de dos númberos llamada “''Tiempu de Suañu''”<ref>Paul Jenkins, Sean Phillips: "''Dreamtine''" y "''Dangerous ground''" (''Hellblazer'' 89 y 90, 1995), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Tiempu de suañu'', Coleición Vértigo númberu 122, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> (na que Jenkins cerró dellos arcos argumentales abiertos por Campbell na so curtia etapa), y una pequeña historia na que John s'atopa col espíritu atrapáu nel tiempu d'un amigu de la so etapa "[[punk]]",<ref name=":8">Paul Jenkins, Sean Phillips: "''Riding the green lanes''" (''Hellblazer'' 91, 1995), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Masa crítico'' 1, Coleición Vértigo númberu 125, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> el primer arcu argumental importante realizáu por Jenkins sería “''Masa crítico''”.<ref name=":49">Paul Jenkins, Sean Phillips: "''Critical mass''" (''Hellblazer'' 92-96, 1995), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Masa crítico'' 1-3, Coleición Vértigo númberos 125, 128 y 131, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> Nesta historia, Constantine vese forzáu a utilizar la so maxa pa purgar el so llau escuru nun doble, coles mires d'evitar ser unviáu al Infiernu como parte d'un tratu con un demoniu pa salvar l'alma tenida del fíu d'un amigu. Constantine crea asina al so antagonista, el “''Constantine Demoniaco''”, cola ayuda d'[[Aleister Crowley]]. Tres esta trama, Jenkins escribió una serie d'histories auto conclusivas nes que John (i) atopar nun monte con un estrañu pastor, que-y agora'l futuru;<ref name=":10">Paul Jenkins, Sean Philips: "''Nature of the beast''" (''Hellblazer'' 97, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: La naturaleza de la bestia'' 1, Coleición Vértigo 142, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> (ii) enfrentar al espíritu d'un perru asesináu, atrapáu nuna casa;<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''Walking the dog''" (''Hellblazer'' 98, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: La naturaleza de la bestia'' 1, Coleición Vértigo 142, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> (iii) visita la ciudá mítica d'[[Ávalon|Abaton]] colos sos amigos, con tráxiques consecuencies;<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''Punkin' up the great outdoors''" (''Hellblazer'' 99, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: La naturaleza de la bestia'' 2, Coleición Vértigo 144, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> y (iv) nel númberu 100 de ''Hellblazer'', realcontrar col espíritu del so padre, atrapáu nel Infiernu. Nesta historia, esplorar en más detalle la rellación abusiva ente ellos, anque nun queda claru si dichu alcuentru ye real o a cencielles un suañu sufríu por John mientres ta en coma.<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''Sins of the father''" (''Hellblazer'' 100, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: La naturaleza de la bestia'' 2, Coleición Vértigo 144, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> Darréu, John va ver un partíu de fútbol, lo que ye aprovecháu por Jenkins pa describir de manera descarnada la vida cotidiana de los [[hooligan]]s ingleses.<ref>Paul Jenkins, [[Al Davison]]: "''Football: It's a funny old game''" (''Hellblazer'' 101, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Empiezos difíciles'' 1, Coleición Vértigo 152, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> * Nel arcu argumental "''Empiezos difíciles''"<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''Difficult beginnings''" (''Hellblazer'' 102-104, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Empiezos difíciles'' 1 y 2, Coleición Vértigo 152 y 155, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> Jenkins conduz a John por un [[viaxe iniciático]], en busca del so llau escuru (perdíu en "''Masa Crítico''"), en dándose cuenta de que lo precisa pa prauticar la so maxa. La busca remata con John copulando con Ellie nel Infiernu (la única manera que-y queda a John pa cumplir la so meta). La súcubo, atayada y engañada, xúra-y odiu eternu. Tres esta historia, Jenkins volvería escribir entames autu conclusivas, nes que John (i) revisita el mitu del poema ''Kubla Khan'', de Coleridge;<ref name=":7" /> (ii) nun arcu de dos númberos tituláu "''Na llinia de fueu''", intenta salvar l'espíritu d'un veteranu de la Segunda Guerra Mundial, atrapáu nuna casa;<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''In the line of fire''" (''Hellblazer'' 106 y 107, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Na llinia de fueu'' 1 y 2, Coleición Vértigo 169 y 172, 2001) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 1, 2016).</ref> (iii) tima a unos aristócrates nuna orxía mística, con desastroses consecuencies pa una neña anoréxica y el so padre;<ref>Paul Jenkins, Charlie Adlard: "''The days of wine and roses''" (''Hellblazer'' 108, 1996), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Na llinia de fueu'' 2, Coleición Vértigo 172, 2001) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> y (iv) investiga un estrañu casu d'[[Home llobu|homes-llobu]] en [[Yorkshire]].<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''The wild hunt''" (''Hellblazer'' 109, 1997), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: L'últimu home'' 1, Coleición Vértigo 184, 2001) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> * En ''"L'últimu home''",<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''Last man standing''" (''Hellblazer'' 110-114, 1997), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: L'últimu home'' 1-3, Coleición Vértigo 184, 185 y 187, 2001) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> Jenkins reveló que l'anarquista “''punk''” amigu de John, Rich, ye en realidá descendiente del [[Rei Arturu]], y narró l'intentu de [[Merlín]] d'afayar el secretu de Dios, un actu que, de consiguise, destruyiría Inglaterra. El nuevu amor de John, la periodista afroamericana Danita Wright, sería la protagonista de la siguiente historia (que trata sobre la so rellación col so abusador ex-noviu y el plan de John pa escarmar a esti postreru).<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''In the red corner''" (''Hellblazer'' 115, 1997), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Contra'l reló'', Coleición Vértigo 203, 2002) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> Tres esta trama, John enfrentar a les almes de los muertos d'un campusantu, sacaes del so suañu poles irresponsables aiciones de los vivos;<ref>Paul Jenkins, Sean Philips: "''Widdershins''" (''Hellblazer'' 116-117, 1997), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Contra'l reló'', Coleición Vértigo 203, 2002) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> contempló, coles mesmes, la muerte de la madre del so amigu Straff y la nacencia del segundu fíu de Rich;<ref name=":62">Paul Jenkins, Sean Philips: "''Life and death and taxis''" (''Hellblazer'' 118, 1997), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Contra'l reló'', Coleición Vértigo 203, 2002) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> y, nun día bien malu, foi testigu de primera mano de tolos desastres humanos qu'asocedieron nel tiempu y l'espaciu, focalizados nun accidente aereu (faciendo referencia a la teoría de la [[sincronicidad]]).<ref name=":19">Paul Jenkins, Sean Philips: "''Undertow''" (''Hellblazer'' 119, 1997), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Contra'l reló'', Coleición Vértigo 203, 2002) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> * Nel númberu que marcaba'l décimu aniversariu de la coleición,<ref name=":9" /> Jenkins camudó radicalmente'l formatu habitual de la serie al romper la [[Cuarta paré|Cuarta Paré]], y dirixise al llector direutamente, como si ésti tuviera nun “''pub''” con Constantine, nuna xunta alcordada especialmente pa oyer les sos hestories. Mientres la trama, apaecen munchos personaxes enmarcaos na trayeutoria de Constantine, incluyendo los sos amigos finaos, que s'atopen n'otru “''pub''” fantasmagórico xunto a [[Muerte (The Sandman)|Muerte de los Eternos]] (de [[Sandman (cómic)|''Sandman'']]). Tamién apaecen dellos guionistes, dibuxantes y editores: el creador de la serie Alan Moore, Garth Ennis, William Simpson, [[Lou Stathis]] y [[Stuart Moore]] (dambos antiguos editores de ''Hellblazer''), Jamie Delano, Sean Philips (el dibuxante del númberu), el mesmu Paul Jenkins y [[Axel Alonso]] (editor de la serie entós daquella). * La etapa de Jenkins terminó con dos arcos argumentales, “''Contracorriente''”<ref>Paul Jenkins, Warren Pleece: "''Up the down staircase''" (''Hellblazer'' 121-124, 1998), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> y “''Cómo xugar con fueu''”,<ref name=":77">Paul Jenkins, Warren Pleece: "''How to play with fire''" (''Hellblazer'' 125-128, 1998), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> que rellaten el nuevu plan del Primeru de los Cayíos, consistente en dexar que la Humanidá estrozar a sigo mesma al traviés del [[consumismu]] y la televisión, según les maquinaciones de Ellie, quien, llevada pola vengación, pretende dexar a John na más fonda soledá. John consigue salvase, ente que Ellie ye condergada al martiriu pol Primeru de los Cayíos. La etapa de Jenkins acabó nun lliteral [[deus ex machina]], nel que John tien una conversación nun monte, a la lluz d'una foguera, con Dios (que resulta ser el pastor qu'apaecía nel númberu 97 de la coleición<ref name=":10" />). A la fin, la relativa victoria de John sobre Ellie tien un preciu: casi tolos sos amigos (incluyendo a Rich y la so familia, según el so amante, Danita), corten toa rellación con él. Por tanto, una vegada más, John vuelve acabar dafechu solo. En paralelu a la so estancia na serie regular de ''Hellblazer'', Paul Jenkins escribiría, amás: (i) ''Hellblazer / [[Los llibros de la maxa]]'', una miniserie de dos episodios na que John se ve forzáu a baxar al Infiernu xunto a [[Timothy Hunter|Tim Hunter]], coles mires de recuperar la so alma infantil, que despintara nuna caxa de neñu, secuestrada por un demoniu;<ref name=":29">Paul Jenkins, [[Paul Lee (comics)|Paul Lee]]: "''Ascent''" y "''Descent''" (''Hellblazer / the Books of Magic'' 1 y 2, 1997-1998), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> y (ii) una historia curtia pal númberu 1 de ''Vértigu: Al filu del iviernu'', na que John s'atopa cola pantasma d'un críticu musical, muertu de cáncer, nun chigre de Nueva York.<ref name=":30">Paul Jenkins, [[Paul Pope]]: "''Tell me''" (''Vertigo: Winter's Edge'' 1, 1998), publicáu n'España por Norma Editorial (''Vértigu: Al filu del iviernu'' 1, Coleición Vértigo 69, 1998) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Paul Jenkins'' 2, 2016).</ref> === 1999: [[Warren Ellis]] (númberos 134–143; ''Vertigo resurrected: Shoot'') === Warren Ellis tomó les riendes de la coleición en 1999, gracies al ésitu d'otru títulu de ''Vertigo'': ''[[Transmetropolitan]]''. Pretendíase que siguiera'l cercu de Delano, Ennis y Jenkins, convirtiéndose nel guionista principal del títulu mientres dellos años. Ellis compartía delles traces biográfiques con Constantine (dambos nacieron nel norte d'Inglaterra pa movese a Londres yá na so vida adulta; dambos yeren fondamente progresistes ideolóxicamente; y Ellis especializárase en crear personaxes solitarios con una habilidá innata pa alienar a tou aquél que s'atopaba al so alredor). Según el mesmu Ellis. "''Siempres concebí a John como un arquetipu de la ficción británica y de la cultura británica de lo estraño''”, na tradición de los investigadores de lo oculto” británicos como [[Thomas Carnacki]] (creáu por [[William Hope Hodgson]]). "''Los nuesos dioses tramposos son siempres más siniestros, más murnios, y malditos''”.<ref name=":1" /> Na so curtia etapa, Ellis volvió a los raigaños de crítica social del títulu (que fueren dexaes de llau por Ennis y, hasta ciertu puntu, por Jenkins). Tamién-y dio tiempu pa tratar delles de les sos obsesiones personales, como la visión descarnada del periodismu como arma remanadora, la interaición física de lo fantástico y de lo terrenal y la so conceición propia de la [[metafísica]]. Coles mesmes, per primer vegada na serie y en llinia con plantegar por Hodgson nos sos cuentos de Carnacki, desveló dalgunos de los misterios aparentemente sobrenaturales a los que s'enfrentaba Constantine como ilusiones provocaes, n'ocasiones, pol caóticu estáu mental de los sos [[antagonista|antagonistes]], y, n'otres, poles sos propies maquinaciones como timador. Ellis empezó la so etapa con un arcu argumental de seis número llamáu “''Acoradada''”,<ref name=":85">Warren Ellis, John Higgins: "''Haunted''" (''Hellblazer'' 134-139, 1999) publicada n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Warren Ellis'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> nel qu'un horrible asesinatu lleva a John a reconocer la misoxinia inherente na manera nel que pon en peligru a les sos pareyes sentimentales. Na saga, Ellis aprovechó pa cargar contra'l “[[Nuevu llaborismu]]” de [[Tony Blair]], al que vía como'l [[thatcherismo]] con una nueva cara, envolubráu en memorabilia de la [[Diana de Gales|Princesa Diana]]. Tamién aprovechó la historia pa facer una lloa al Londres ocultu, según pa otorgar un aire murnio y revisionista a John Constantine, que sería aprovecháu (al pie de dellos personaxes secundarios creaos por Ellis, como Mapa, Clarice, Albert o Watford) por [[Mike Carey]] na so etapa posterior. Tres la conclusión de "''Acoradada"'', Ellis realizó una serie d'histories auto conclusivas, nes que (i) llevó a Constantine al terrén del terror descarnao, propiu de la etapa de Delano;<ref>Warren Ellis, Frank Teran: "''Locked''" (''Hellblazer'' 140, 1999), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Warren Ellis'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> (ii) cuntó una esmolecedora historia sobre un periodista esquizofrénicu, convencíu d'atopar el fetu albortáu del [[Anticristu]];<ref>Warren Ellis, Tim Bradstreet: "''The crib''" (''Hellblazer'' 141, 1999), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Warren Ellis'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> (iii) realizó una denuncia de la [[invasión xaponesa de Manchuria]], na figura de la pantasma d'un sádicu médicu xaponés en busca de redención;<ref>Warren Ellis, Javier Pulido: "''Setting sun''" (Hellblazer 142, 1999), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Warren Ellis'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> (iv) revisitó les rellaciones de John coles sos pareyes finaes, yá trataes en "''Acoradada''";<ref>Warren Ellis, James Romberger: "''One last love song''" (''Hellblazer'' 142, 1999), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Warren Ellis'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> y (v) fixo una crítica despiadada de los "[[paparazzi]]s" y de los [[tabloide]]s británicos.<ref>Warren Ellis, Marcelo Frusin: "''Telling tales''" (''Hellblazer'' 143, 1999), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Warren Ellis'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> L'enfotu de crítica social de Ellis llevólu a escribir la revesosa “''Dispara''”, una narración marcadamente escura sobre los tiroteos nes escueles d'Estaos Xuníos, escrita xustu antes de la [[Columbine (Coloráu)|masacre de Columbine]], pero que la so publicación taba prevista pa unos meses dempués de la mesma. Nel númberu, John ye testigu de dellos tiroteos n'institutos y llega a la conclusión de que los asesinos y los asesinaos son dambes víctimes de les fuercies sociales, polítiques y culturales que -yos alienan. Pese al entusiasmu inicial del equipu editorial de ''Vertigo'', [[Paul Levitz]], [[redautor xefe]] de ''DC Comics'', refugó publicar la historia. Según Ellis, Karen Berger ([[Redautor xefe|redautora xefe]] de ''Vertigo'' entós daquella) quería que la historia publicárase, ya intentó primir pa ello. “''Pasaron un par de selmanes d'engarradielles y berros, a la fin de les cualos díxi-yos que podíen publicar como taba o publicar colos cambeos que riquíen, y quitar el mio nome''”.<ref name=":1" /> En tou casu, Ellis perdiera tou interés en siguir na coleición so eses circunstancies, lo que lu llevó a presentar la so dimisión. Una copia de “''Dispara''” penerar n'internet. La historia sería publicada por ''Vertigo'' más d'una década más tarde.<ref name=":22">Warren Ellis, [[Phil Jiménez]]: "''Shoot''" (''Vertigo resurrected: Shoot'', 2010), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Vértigu Magacín'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> El dibuxante habitual mientres la curtia etapa de Ellis foi [[John Higgins (comics)|John Higgins]], que realizó l'arcu argumental "''Acoradada''". Con tou, una de les carauterístiques fundamentales d'esta etapa foi que mientres la mesma produció'l debú na serie de [[Tim Bradstreet]] (nel númberu 134),<ref>Warren Ellis, John Higgins: "''Haunted, part 1''" (''Hellblazer'' 134, 1999), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Warren Ellis'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> que la so estancia en ''Hellblazer'' allargar hasta'l final de la etapa de [[Mike Carey]],<ref name=":52" /> y que se convertiría nel portadista más llonxevu y definitivu de la serie. === 2000- 2002, 2009: [[Brian Azzarello]] (númberos 146–174, 250; ''La primer vegada'') === Tres un curtiu interludiu del guionista croata [[Darko Macan]],<ref name=":24">Darko Macan, Gary Erskine: "''Ashes and honey''" (''Hellblazer'' 144 y 145, 2000), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Warren Ellis'', 2015).</ref> Brian Azzarello empezó a escribir la serie nel númberu 146, una vegada más gracies al ésitu de la so propia coleición pa ''Vertigo'', ''[[100 bales|100 Bales]]''. Per primer vegada, un guionista americanu faíase cargu de la serie. Azzarello realizó dellos cambeos radicales na conceición del personaxe y de les sos aventures: per un sitiu, esanició casi dafechu los [[Monólogu interior|monólogos interiores]] de Constantine (una constante dende los tiempos de Delano), dexando al llector tan asoráu sobre'l comportamientu y los planes de John como les persones que lu arrodiaben. Pol otru, imprimió a les hestories un altu grau de sexu y violencia (bien en llinia cola obra del autor hasta'l momentu). Azzarello treslladó a Constantine a [[Estaos Xuníos]], onde pasaría la totalidá de la so etapa na coleición. El guionista narró una gran meta historia na que John dexó de ser el protagonista absolutu de la narración, que pasó a ser dafechu coral; los elementos más sobrenaturales del títulu reemplazar por otros d'evidente calter “[[neo-noir]]”; y sustituyéronse los [[neogóticos]] escenarios británicos qu'habíen preponderado na serie hasta entós por otros más propios de la “[[Bible Belt|América fonda]]” (introduciendo a la serie nel territoriu, hasta entós inexplorado en ''Hellblazer'' salvo esceiciones bien puntuales,<ref name=":55" /> del [[Southern Gothic|"''southern gothic'']]"). Los novedosos elementos utilizaos por Azzarello resultaron ser revesosos, tantu ente los llectores como a nivel editorial. Sicasí, Alan Moore amosó'l so entusiasmu sobre la etapa (n'especial sobre l'arcu argumental "''Tiempos difíciles''"):<ref name=":12" /> "''Xulgaos pol so fuerte y convincente semeya en Tiempos difíciles”, Brian Azzarello y Richard Corben fixeron un John Constantine real, fríu y vital. El toque de Azzarello en cuanto al ritmu, los personaxes y les situaciones resona al traviés de cada escena con claridá de cristal escuru cercana a lo maxistral, y Corben contribúi cola que ye, quiciabes, una de les más oscuramente espresives narraciones nuna carrera llarga y yá llexendaria”''<ref name=":48">Introducción a ''"Hellblazer: Hard time''" HC, 2000</ref>''.'' Tres un primer arcu argumental dibuxáu pol prestixosu artista [[Richard Corben]], el dibuxante habitual na etapa de Azzarello foi [[Marcelo Frusin]], quien tamién siguiría siéndolo mientres el gruesu de la posterior etapa escrita por [[Mike Carey]] (xunto a [[Leonardo Mancu]]). La etapa de Azzarello puede estremase nos siguientes arcos argumentales: * La so etapa empezó col arcu argumental “''Tiempos difíciles''”,<ref name=":12">Brian Azzarello, Richard Corben: "''Hard times''" (''Hellblazer'' 146-150, 2000), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Tiempos difíciles'', Coleición Vértigo 220, 2003), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015)</ref> nel que John s'atopa nuna prisión americana cumpliendo una condena de 35 años pol asesinatu del so antiguu amigu Lucky Fermin, que nun cometió. Utilizando la so maxa, Constantine consigue salir ilesu d'una guerra racial na prisión y abandonar la cárcel gracies a un pautu col axente Turrio, del FBI. * En “''Bones intenciones"'',<ref>Brian Azzarello, Marcelo Frusin: "''Good intentions''" (''Hellblazer'' 151-156, 2000-2001), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Bones intenciones'', Coleición Vértigo 233, 2003), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> John viaxa a un pueblu de l'América fonda en busca de la esposa de Lucky, Marjorie. Ellí atópase colos dos hermanos del muertu, l'intelixente Dickie y el sanguinario Ritchie, según cola esposa del primeru, Rose, antigua amante de Constantine. John pescuda que los miembros d'esta comunidá filman películes [[Pornografía|porno]] [[Bestialismo|bestialistas]] pa sobrevivir, y ye obligáu a participar nuna d'elles. Na so vengación, causa la muerte de Dickie. En paralelu, Azzarello publicaría'l rellatu curtiu "''La primer vegada''" pal especial ''Vertigo secret files: Hellblazer''.<ref name=":31">Brian Azzarello, [[Dave Taylor (comics)|Dave Taylor]]: "''The first time''" (''Vertigo secret files: Hellblazer'', 2000), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> * Tres una historia autu conclusiva na que John caltién una tirante conversación con Turrio na barra d'un chigre mientres un grupu de gamberros adolescentes encara'l so aciagu destín,<ref>Brian Azzarello, Steve Dillon: "''... And buried''" (''Hellblazer'' 157, 2001), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Xelu nel infiernu'', Coleición Vértigo 242, 2004), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> Azzarello publicó l'arcu argumental “''Xelu nel infiernu''”,<ref name=":86">Brian Azzarello, Marcelo Frusin: "''Freezes over''" (''Hellblazer'' 158-161, 2001), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Xelu nel infiernu'', Coleición Vértigo 242, 2004), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> nel que, nel so periplu en busca de Marjorie, John atópase atrapáu nun chigre de carretera metanes una ventisca, arrodiáu d'estraños, y vese forzáu a resolver un estrañu asesinatu. * Tres una historia de dos númberos sobre la mocedá de John, narrada en "[[flash back]]," de gran importancia pa los acontecimientos qu'asocederíen más palantre,<ref>Brian Azzarello, [[Guy Davies]]: "''Lapdogs and Englishmen''" (''Hellblazer'' 162 y 163, 2001), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Xelu nel infiernu'', Coleición Vértigo 242, 2004), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> nel arcu argumental “''Highwater''”,<ref>Brian Azzarello, Marcelo Frusin: "''Highwater''" (''Hellblazer'' 164-167, 2001), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Highwater'', Coleición Vértigo 260, 2004), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 2, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> John visita'l pueblu de dichu nome, siguiendo la so busca de Marjorie, p'atopar a esta postrera absorbida por una comunidá de supremacistas blancos d'ideoloxía neonazi. Esti arcu argumental foi especialmente revesosu, yá que, según el mesmu Azzarello, “''la editorial ufiertó resistencia. Non sobre la descripción de la ideoloxía de los grupos supremacistas blancos, sinón sobre los sos comentarios sobre Dios''."<ref name=":1" /> De siguío, Azzarello realizó dos histories autu conclusivas: na primera d'elles, cargada de tensión sexual, John tenta al axente Turrio a realizar un tríu con una prostituta (no que supondría un anticipu de la revelación de la bisexualidá de John, que se confirmó más palantre);<ref>Brian Azzarello, Giusseppe Camuncoli: "''A fresh coat of red paint''" (''Hellblazer'' 168, 2002), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Highwater'', Coleición Vértigo 260, 2004), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 2, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> na segunda, afondar na figura de S.W. Manor (personaxe presentáu en "''Highwater''"), según na rellación d'esti postreru con un sacerdote católicu.<ref>Brian Azzarello, Giusseppe Camuncoli: "''Chasing demons''" (''Hellblazer'' 169, 2002), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Highwater'', Coleición Vértigo 260, 2004), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 2, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> * Azzarello terminó la so etapa en ''Hellblazer'' col arcu argumental “''Polvu y cenices''”,<ref name=":87">Brian Azzarello, Marcelo Frusin: "''Ashes and dust in the city of angels''" (''Hellblazer'' 170-174, 2002), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Polvu y cenices'', Coleición Vértigo 273, 2004), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 2, 2009) y ECC Ediciones ''(Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015)</ref> nel que les distintes trames escurríes pol guionista atoparon la so conclusión. En dicha historia, Azzarello convirtió a Constantine en explícitamente [[Bisexualidá|bisexual]] (condición que yá fuera antemanada implícitamente nel númberu 51 de la coleición<ref name=":11" />). Azzarello amosaríalu teniendo rellaciones sexuales col mentáu S.W. Manor, un personaxe escuro y acoradao, casi un émulo de [[Bruce Wayne]]. Azzarello volvió a la coleición en 2009, pa una de les hestories de Navidá narraes nel númberu 250 de ''Hellblazer''.<ref name=":38">Brian Azzarello, [[Rafael Grampa]]: "''All I goat for Christmas''" (''Hellblazer'' 250, 2009), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref> === 2002-2006, 2007: [[Mike Carey]] (númberos 175-215, 229; ''Hellblazer: Toles sos máquines;'' ''9/11'' vol. 2) === Tres la etapa de Azzarello, el guionista [[Mike Carey]] tomó les riendes del títulu, gracies al ésitu de la so serie pa ''Vertigo'', ganadora del [[Premiu Eisner]], ''[[Lucifer (Vertigo Comics)|Lucifer]]'', un ''spin-off'' de ''The Sandman''. El principal propósitu de Carey foi devolver a John Constantine a los sos raigaños, treslladando l'aición de nuevu a Londres. Narrativamente, les traces propies de la coleición hasta Azzarello (monólogos interiores, inclusión de lo fantástico, ciertos componentes de [[melodrama]]...) volvieron ser predominantes, magar la crítica social pasó a ser práuticamente inesistente. Alan Moore foi una influyencia capital nel trabayu de Carey (entá ye más qu'otros autores): a títulu d'exemplu, la estructura del arcu argumental “''Cara a la paré''"<ref name=":58">Mike Carey, Marcelo Frusin: "''Staring at the wall''" (''Hellblazer'' 189-193, 2003-2004), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Cara a la paré'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> guarda clares semeyances con “''American Gothic''”, la saga de ''La Cosa del Banzáu'' que supunxo la primer apaición de John Constantine;<ref name=":53" /> y la historia “''La tierra a onde van los muertos''”<ref name=":63">Mike Carey, Leonardo Mancu: "''Down in the ground where the dead men go''" (''Hellblazer'' 207-212, 2005), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: La tierra a onde van los muertos'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> aseméyase, hasta ciertu puntu, na so revisión del mitu d'[[Orfeo]], a “''Ente los muertos''”, publicada orixinalmente nel ''Annual'' 2 de ''The saga of the Swamp Thing'' (1985).<ref>Alan Moore, Stephen Bissette: "''Down amongst the dead men''" (''The'' ''Saga of the Swamp thing annual'' 2, 1985), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''La Cosa del Banzáu'' (2ª serie) 4, 1988), Norma Editorial (''La Cosa del Banzáu: Amor y muerte'', Coleición Vértigo 186, 2001), Planeta DeAgostini (''La Cosa del Banzáu'' 8, 2007; ''La Cosa del Banzáu de Alan Moore'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''La Cosa del Banzáu de Alan Moore'' 2, 2013).</ref> Otra influyencia bultable ye Neil Gaiman, que la so conceición de la [[Narrativa gótica|fantasía gótica]] puede percibise n'hestories como “''Llevar nos güesos''”.<ref name=":59">Mike Carey, Doug Alexander Gregory: "''Bred in the bone''" (''Hellblazer'' 187 y 188, 2003), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Cara a la paré'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> Munchos personaxes de les etapes de Delano, Ennis, Jenkins y Ellis volvieron apaecer na serie, ente ellos el Primeru de los Cayíos, la súcubo Ellie, el "Constantine demoniaco", la hermana de John, Cheryl, y la so sobrina, Gemma. Esta postrera convertiríase, xunto a la nueva amante de John, Angie Spatchcock, nun personaxe esencial, de manera que, con tou, la etapa de Carey caltuvo, hasta ciertu puntu, el calter coral establecíu por Azzarello (ello ye qu'en determinaos númberos,<ref name=":59" /> Constantine nun fai actu de presencia, cosa insólita n'etapes anteriores). Carey tamién realizó un intentu siguíu de treslladar el [[Novela negra|xéneru negru]] a ''Hellblazer'' dende una perspeutiva novedoso y radical, de cutiu críptica, y dacuando brillosa, yá utilizada pol autor nel so ''Lucifer'': por aciu la superposición d'escenes inconexas que, a la fin del arcu argumental, revelábense como integrantes de la mesma historia (lo cual forzaba al llector a volver lleer tol cómic correspondiente, a efeutos de poder asimilar tola información). Como resultáu, la etapa de Carey ye épica y complexa, una gran meta historia apinada de profecíes y cortines de fumu (al igual que ''Lucifer'') que, magar resulta daqué derivativa d'etapes anteriores, ye bien dinámica y, nos sos meyores momentos, apasionante, magar dalgún fallu de [[Continuidá (ficción)|continuidá]]. En particular, na saga "''Motivos pa tar contentu''", el forcexudu amigu de John, Straff, y la so madre son asesinaos,<ref>Mike Carey, Leonardo Mancu: "''Reasons to be cheerful, part 2''" (''Hellblazer'' 203, 2005), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Motivos pa tar contentu'', 2006) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> cuando esta postrera finó nel arrogante númberu 118 de la coleición, perteneciente a la etapa de Paul Jenkins.<ref name=":62" /> Per otra parte, el demoniu Nergal remanez na saga "''Motivos pa tar contentu''", y darréu, en "''La tierra a onde van los muertos''", esplica que foi asesináu por El Primeru de los Cayíos por fracasar nel so enfrentamientu contra John Constantine nos empiezos de la serie;<ref name=":66" /> sicasí, Ennis amosó na so etapa que'l destín final de Nergal fuera llixeramente distintu: El Primeru de los Cayíos decidió acorada-y mientres milenios, revirtiéndo-y a la so forma humana orixinal, un débil adolescente.<ref name=":67" /> En pallabres del propiu Carey, “''Nun afixi la escala de la hestories de Hellblazer conscientemente. Quería que volviera'l misticismu y lo sobrenatural; lo cual pienso que dexara de ser l'elementu central de la coleición mientres los años anteriores a la mio llegada. Pienso que John funciona meyor contra adversarios demoníacos”.'' Falando d'un posible final de la serie, tamién dixo: ''“Creo que cuando esto asoceda, si ye qu'asocede, va ser a consecuencia más por causes económiques que porque un autor decidiera que s'hai de terminar. Naide tien el derechu de matar a Constantine, o a la so historia; non si yo puedo evitalo. De dalguna forma, John paez que nun pertenez a naide. Cuando escribes sobre él, siempres te vuelves mirar percima del costazu”''<ref name=":54" />''.'' Carey foi'l primer paisanu de John Constantine qu'escribió pa ''Hellblazer'' (dambos nacieron en [[Liverpool]]). La etapa de Carey convertir na cuarta más llarga de la serie (con 44 númberos cuntando ''spin-offs''), namái por detrás de Milligan, Ennis y Delano. Los dibuxantes regulares nesta etapa fueron [[Marcelo Frusin]] (hasta'l númberu 200<ref name=":60">Mike Carey, Steve Dillon, Marcelo Frusin, Leonardo Mancu: "''Happy families''" (''Hellblazer'' 200, 2004), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Motivos pa tar contentu'', 2006) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref>), y [[Leonardo Mancu]], que tamién lo sería nes posteriores etapes de Denise Mina y Andy Diggle. L'autor de toles portaes foi [[Tim Bradstreet]]. La etapa de Carey estremar nos siguientes arcos argumentales: * Tres una historia de dos númberos titulada “''Agabitáu a la vida''”, na que John vuelve a Inglaterra de incógnito pa conocer a la moza bruxa Angie Spatchcock, realcontrase cola so hermana Cheryl y ganar a una bruxa asesina en serie,<ref>Mike Carey, Steve Dillon: "''High on life''" (''Hellblazer'' 175 y 176, 2002), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: El sepulcru coloráu'', Coleición Vértigo 282, 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> na primera gran saga escrita por Carey, “''El sepulcru coloráu''”, Constantine viaxa a Londres en busca de la so sobrina, Gemma, prisionera d'un grupu d'ocultistes lideraos pol Señor Fredericks. Ésti, un [[terrateniente]] [[Mozambique|mozambiqués]], ta encegoláu con consiguir “El sepulcru coloráu”, una antigua arma utilizada nos sacrificios de la secta “[[Los Estranguladores|thugee]]” n'honor de la diosa de la muerte, [[Kali]]. Cola ayuda de los bruxos Mapa y Clarice, y l'ayudante d'ésta, Albert, John consigue ganar a Fredericks, pero una estraña profecía proferida por ésti (qu'utilizaría'l Sepulcru pa facer un sacrificiu de sangre p'abrir tres puertes, siendo la primera la qu'esiste ente los vivos y los muertos), xenéra-y molición.<ref>Mike Carey, Marcelo Frusin: "''Rede Sepulchre''" (''Hellblazer'' 177-180, 2002-2003), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: El sepulcru coloráu'', Coleición Vértigo 282, 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> * Nel siguiente arcu argumental, “''Terceros mundos''”, John consigue escapar de tres demonio, convocaos por unos siguidores de Fredericks, tres una azogosa persecución. Una de les criatures afonda na profecía de Fredericks, diciéndo-y que “el perru emburria la primer puerta”.<ref name=":57" /> Dempués, Constantine viaxa al pequeñu pueblu de Stone Cross, onde, inexplicablemente, los muertos de la zona consiguieron entrar nel mundu de los vivos, teniendo les almes de los vecinos locales. Ellí atópase con Angie, que viaxó al llugar en busca del so hermanu desequilibráu, Jason, y consigue salvar a esti postreru de la muerte, anque, involuntariamente, realiza'l sacrificiu humanu” al que se refería la profecía de Fredericks.<ref>Mike Carey, Lee Bermejo: "''Black flowers''" (''Hellblazer'' 182 y 183, 2003), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Terceros mundos'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> Esmolecíu, John viaxa xunto a Angie a la selva amazónica pa consiguir l'ayuda de La Cosa del Banzáu y del so amigu vidente Paho Bokhari,<ref>Mike Carey, Marcelo Frusin: "''Third worlds, part 1: The Wild Card''" (''Hellblazer'' 184, 2003), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Terceros mundos'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> quien-y unvia de la mesma al [[Edén]], un asentamientu a la entrada del [[Paraísu]], asitiáu na frontera ente Irán ya Iraq. Ellí, Constantine sufre tortura, pero apriende que, cuando Dios espulsó a Adán y Eva, una bestia siguiólos.<ref>Mike Carey, Marcelo Frusin: "''Third worlds, part 2: Ordeal''" (''Hellblazer'' 185, 2003), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Terceros mundos'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> Nel so camín de vuelta, John recibe la visita de La Cosa del Banzáu, quien-y confirma qu'apocayá percibió una presencia grande, siguida d'otra más pequeña, que s'avera al nuesu mundu, tal que pasó en [[Tasmania]] 200 años antes. Angie y John diríxense ellí, onde una pantasma [[Aborixe australianu|aborixe]] cúnta-yos la historia de Kua I'ipa, el Perru Solombra.<ref>Mike Carey, Marcelo Frusin: "''Third worlds, part 3: The Pit''" (''Hellblazer'' 186, 2003), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Terceros mundos'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> * Tres una historia de dos númberos, titulada “''Llevar nos güesos''”, protagonizada por Gemma, quien se ve abasnada pol bruxu Ghant a una isla del Norte d'Inglaterra, poblada por súcubos neños,<ref name=":59" /> les trames plantegaes por Carey alredor de l'amenaza del Perru Solombra llegaríen a la so clímax nel arcu argumental “''Cara a la paré''”. Nesta historia, Constantine axunta a un grupu de bruxos pa enfrentase al Perru Solombra, al que se xunen Angie y Jason, esti postreru aparentemente recuperáu de la so llocura. En paralelu, el mal estender pol mundu, convirtiendo a les persones en maniáticos homicides. Los bruxos consiguen atrapar al Perru Solombra. Sicasí, nun xiru inesperáu revélase qu'ésti ye, en realidá, el guardián qu'evita que'l verdaderu mal, un demoniu llamáu “la Bestia”, llegue al mundu. Jason, teníu pol demoniu, consigue en cuenta de la vida esaniciar al Perru Solombra, dexando asina que la Bestia tenga l'inconsciente humanu, y entame una voráxine de destrucción. Abandonáu polos sos compañeru y consumíu pola culpa, Constantine consigue finalmente ganar a la Bestia gracies a l'ayuda de Gemma, Angie, Chas y La cosa del banzáu, pero a un altu preciu: el demoniu, antes de ser destruyíu, consigue arrampuña-y l'alma, convirtiendo'l so cuerpu nun pulgu vacíu, ensin memoria.<ref name=":58" /> * Nel siguiente arcu argumental, tituláu “''Vía Crucis''”, un [[Amnesia|amnésicu]] John Constantine ye acusáu falsamente d'asesinatu gracies a les manipulaciones del demoniu Rosacarnis, fía de Nergal, qu'ufierta a John devolve-y la so alma en cuenta de pasar un día a la so mercé.<ref>Mike Carey, Leonardo Mancu: "''Ward 24''" (''Hellblazer'' 194, 2004), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Vía Crucis'' 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> Un sicópata asesín llamáu Peter Gill, la única persona nel mundu capaz de recordar les brutales esperiencies causaes pola Bestia, ta encegoláu con John, y escuérrelu hasta un pueblu costeru, onde secuestra a Chas y la so familia. Sicasí, John, magar les sos llimitaciones, consigue gana-y.<ref>Mike Carey, Leonardo Mancu, Chris Brunner: "''Out of season''" (''Hellblazer'' 195 y 196, 2004), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Vía Crucis'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> John analaya como un ensin techu peles cais de Londres, onde ye recoyíu por una pareya de formoses moces que lu conducen a una ilesia, sede d'una estraña [[secta]]. El maestru d'ésta, Ghant, utiliza a los feligreses p'alimentar les almes de los muertos qu'habiten nel interior del so cuerpu, torturándo-y, dende los acontecimientos de “''Llevar nos güesos''”. Ghant pretende puyar l'alma de Constantine ente los demonios del Avernu. El meyor postor resulta ser El primeru de los Cayíos, quien, al comprobar que John escarez d'alma, siéntese víctima d'un engañu, y abasna a Ghant al Infiernu. Los siguidores d'ésti acorrexen a John y entamen quemar nuna foguera, por herexe. Nel últimu momentu, pa salvar la so vida, John apuerta a la ufierta de Rosacarnis.<ref name=":89">Mike Carey, Marcelo Frusin: "''Stations of the Cross''" (''Hellblazer'' 197-199, 2004), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Vía Crucis,'' 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> * El siguiente arcu argumental, “''Motivos pa tar contentu''”, empieza nel númberu 200 de la serie. Na historia (bien debedora del rellatu protagonizáu por Superman “''L'home que lu tenía tou''”, de Alan Moore y Dave Gibbons<ref>Alan Moore, Dave Gibbons: "''For the man who has everything''" (''Superman Annual'' 11, 1985), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''Superman: Especial branu'', 1987), Planeta DeAgostini (''Superman: Les hestories de Alan Moore'', 2008) y ECC Ediciones (''L'Universu DC de Alan Moore'', 2012; ''Grandes autores de Superman: Alan Moore - ¿Qué foi del Home de la Mañana? y otres hestories'', 2014).</ref>), Rosacarnis aprovecha'l día de posesión de John para, amarutada de Kit Ryan, Zed y Angie, provocar qu'ésti-y nicie trés fíos: Adam (un neñu de cuatro años), Saul (un brillante nuevu universitariu) y Maria (una adolescente rebalba). Estos trés demonios, conocedores de tolos defectos de Constantine, son utilizaos pola fía de Nergal pa llevar a cabu una cuidadosa vengación contra John pola muerte del so padre .<ref name=":60" /> Ensin conocencia d'estos siniestros planes, un recuperáu John, de vuelta a la normalidá, investiga'l robu per parte d'un mafiosu londinense y los sos drogadictos secuaces d'una xoya mística, posesora d'almes.<ref name=":61" /> Sicasí, esta torna a lo normal ye namái aparente, yá que Rosacarnis y los sos fíos llueu empiecen la so vengación, asesinando a los conocíos de Constantine. John, qu'inda nun superó'l trauma pasáu pola posesión de Rosacarnis, vese incapaz de detenelos, hasta qu'un estrañu ser en forma d'aguarón, que tien el cuerpu de Chas, ayúdalu, Dambos consiguen salvar la vida de Angie y de Gemma, pero nun pueden evitar que Cheryl seya asesinada pol so maríu, alloriáu poles maquinaciones de Saul. John decide viaxar al Infiernu pa recuperar l'alma de la so hermana, acompañáu pol so estrañu benefactor, que resulta ser Nergal, quien pretende recuperar el so antiguu tronu, usurpáu por Rosacarnis.<ref name=":88">Mike Carey, Leonardo Mancu: "''Reasons to be cheerful''" (''Hellblazer'' 202-205, 2005), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Motivos pa tar contentu'', 2006) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> * Tres una historia autu conclusiva na que se rellaten los efeutos de la posesión de Nergal en Chas,<ref>Mike Carey, Giuseppe Camuncoli: "''Cross purpose''" (''Hellblazer'' 206, 2005), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: La tierra a onde van los muertos'', 2006) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> el clímax de la etapa de Carey llegaría na saga "''La tierra a onde van los muertos''", que rellata la odisea de John y Nergal nel Infiernu. Nel so periplu, esta estraña pareya atopar con antiguos conocíos (como'l "Constantine demoniaco", Gary Lester y la súcubo Ellie), p'acabar enfrentándose a Rosacarnis y los sos fíos nel palaciu d'esta postrera. John apauta con Rosacarnis la salvación de l'alma de la so hermana en cuenta de la so ayuda na llucha contra Nergal, pero xustu primero que'l demoniu pueda actuar, ye asesinada, xunto a Nergal y los sos fíos Adam y Saul, pol Primeru de los Cayíos (quien, sicasí, perdona la vida a Maria). El Primeru de los Cayíos propón a John un xuegu perversu: namái va retener l'alma de Cheryl si ésta decide quedase nel Infiernu. Desgraciadamente, el demoniu guarda un as na manga, desconocida pa John: l'home de Cheryl suicidóse, en asesinándola. Al amosar a Cheryl l'alma del so home, condergada al sufrimientu eternu, ésta decide quedase nel Infiernu, en cuenta de compartir el martiriu del so maríu. Un afaráu John vuelve a la Tierra. Al contemplar el cadabre de la so hermana y a les estrozaes Angie y Gemma, sale fuxendo.<ref name=":63" /> * Dempués d'una historia autu conclusiva na que John rellata a Angie el so primer timu rellacionáu cola maxa, d'horribles resultaos, que realizó siendo neñu,<ref>Mike Carey, [[Frazer Irving]]: "''The gift''" (''Hellblazer'' 213, 2005), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Ruégase respuesta,'' 2008) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> la etapa de Carey concluyó col arcu argumental "''Ruégase respuesta''", nel que John acepta a remolera la invitación del "Club Tate", una asociación de magos aficionaos londinense, pa dar un discursu. John aprovecha la ocasión pa confesar a los presentes el resultáu del so propiu procesu de autoconocimiento, al que llegó tres la muerte de la so hermana: consciente per primer vegada del so propiu avieyamientu y mortalidá, asegura que la maxa ye un meru divertimento adictivu pa evitar la entropía, y que siempre tien un preciu, consistente na vida de los seres queríos. Solo y despreciáu polos sos compañeru d'oficiu, pero, quiciabes per primer vegada, en paz consigo mesmu, un avieyáu y descreyíu John abandona Londres.<ref>Mike Carey, Leonardo Mancu: "''N.S.V.P''." (''Hellblazer'' 214 y 215, 2006), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Ruégase respuesta'', 2008) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> Carey volvería a ''Hellblazer'' ente les etapes de Denise Mina y Andy Diggle na coleición, pa realizar el númberu 229, una historia autu conclusiva, más llixera que la so primer etapa na serie, na que se potenciaben los aspeutos más detectivescos del personaxe.<ref name=":64" /> Mientres escribía la serie regular, Carey realizó dos ''spin-offs'' de ''Hellblazer'': * En 2002, una historia curtia, de cuatro páxina, titulada "''Espuestos''", pal volume 2 del especial ''9/11,'' una escoyeta antolóxica n'homenaxe a les víctimes del [[Atentaos del 11 de setiembre de 2001|atentáu del 11 de setiembre de 2001]] contra les [[World Trade Center|Torres Ximielgues de Nueva York]];<ref name=":65" /> y * En 2005, una novela gráfica, aclamada pola crítica,<ref>{{Cita web|url=http://www.comicsbulletin.com/reviews/110975146551547.htm|títulu=Hellblazer: All his engines - Review|fechaaccesu=7 de payares de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.comicsbulletin.com|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180613183832/http://www.comicsbulletin.com/reviews/110975146551547.htm|fechaarchivu=2018-06-13}}</ref> titulada ''Hellblazer: Toles sos máquines'', que narraba'l viaxe de John a [[Los Angeles]] pa rescatar l'alma de la nieta de Chas, Trish, prindada por un esmolecedor demoniu.<ref name=":93">Mike Carey, Leonardo Mancu: ''Helllblazer: All his engines'' (2005), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Toles sos máquines'', 2007) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> === 2006-2007: [[Denise Mina]] (númberos 216-228) === Tres la salida de Carey de la serie, la escritora británica [[Denise Mina]] fíxose cargu de ''Hellblazer'' en 2006. L'autora [[Escoceses|escocesa]], qu'escribiera una serie de [[Novela negra|noveles negres]], la llamada "triloxía de Garnethill", de considerable ésitu comercial y críticu, pero que nun gociaba d'esperiencia previa nel mundu de los cómics, llevó a Constantine a la so ciudá natal, [[Glasgow]], nuna etapa que dende bon principiu súpose que sería curtiu (13 númberos). Nuna entrevista pal periódicu británicu ''[[The Guardian]]'' en 2007, Mina aseveraría: "''Dixi que me comería les tripes pa escribir Hellblazer. Dixeron qu'esperaben que nun llegara a eso. La serie trata de tolo que m'interesa: la teoloxía, la ficción policial, el góticu. El tipu que lu dibuxa vive n'Arxentina, asina que dediqué a xubir poles parés, tando bien embarazada, pa graba-y los sitios que taba usando y que tenía de dibuxar''".<ref>{{Cita web|url=https://www.theguardian.com/books/2007/jul/29/crimebooks.features|títulu=Murder she wrote - and plenty of it: Denise Mina on her career|fechaaccesu=10 de xunetu de 2017|autor=Guttridge, Peter|enllaceautor=|fecha=29 de xunetu de 2007|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Mina llamentaría darréu la brevedá de la so etapa: "''Por desgracia, namái pudi facer esto mientres un añu o asina porque tenía munchos otros compromisos de trabayu, ¡pero qué xubidón! La serie foi dibuxada por Leonardo Mancu, home de xeniu, caballeru y un bon tipu. La serie inspirar n'esperiencies cercanes a la muerte. Siempres me preguntar sobre'l túnel de lluz templao y los amigos de bienvenida: ¿Qué pasaría si fuera una trampa? Naide vuelve nunca de la lluz, naide llega nunca y depués vuelve a la vida, siempres ye un viaxe d'ida. ¿Y si daqué siniestru xacía detrás del panel de lluz blanco? ¿Y si el Cielu y l'Infiernu nun fuera tou?'' "<ref>{{Cita web|url=http://www.denisemina.com/hellblazer-series/|títulu=John Constantine Hellblazer series|fechaaccesu=10 de xunetu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Mina demostró conocer en fondura al personaxe de John Constantine, recuperando'l tonu caleyeru de Delano y el gustu pola fantasía míticu-histórica de Jenkins. Coles mesmes, llevó al personaxe a territorios conocíos pa ella (Escocia), de manera similar a lo realizao por Ennis na so etapa con Irlanda, y, siguiendo'l cercu de Ellis, convirtió a Glasgow y a Londres en personaxes de la so historia. Tamién asitió la so trama en perfeuta continuidá cola etapa de Carey, utilizando a dellos personaxes predominantes na mesma, como Angie Spatchcock o la sobrina de John, Gemma. Sicasí, la macrohistoria de Mina viose lastrada por una duración escesiva, convirtiéndose nun mal exemplu de [[narración descomprimida]]. Per otra parte (y sorprendentemente teniendo en cuenta'l trabayu previu de l'autora) la so trama detectivesca resultó ser confusa y, hasta ciertu puntu, inverosímil y banal, más allá de determinaos afayos felices, como l'irónicu usu del ''[[schadenfreude]]''. La etapa de Mina foi dibuxada casi na so totalidá por [[Leonardo Mancu]]. Les portaes fueron realizaes por [[Greg Lauren]], [[Lee Bermejo]] y el mesmu Mancu. La obra de Mina estremar en dos arcos argumentales: * Nel primeru d'ellos, tituláu "''La empatía ye l'enemigu''",<ref name=":90">Denise Mina, Leonardo Mancu: "''Empathy is the enemy''" (''Hellblazer'' 216-222, 2006), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Denise Mina'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Denise Mina'', 2017).</ref> Constantine viaxa a Escocia pa investigar una epidemia máxica pola que la xente alloria al esperimentar los sentimientos de los demás, mientres él mesmu empieza a sentir los efeutos d'esi estrañu esconxuru. Nuna trama de claru conteníu "''noir''", John enfrentar a una secta relixosa, llamada'l "''Contingente d'[[Oronsay]]''", liderada pol enigmáticu magu Steven Evans, quien cree na esistencia d'un "tercer llugar" dempués de la muerte, distintu del Cielu y del Infiernu, a onde van les almes faltes d'empatía. Evans pretende vencer al gobernante del "tercer llugar" amontando la empatía ente los vivos. Como parte del so plan, asesina a Constantine, soterrándolo vivu, por qu'entretenga al amu del "tercer llugar" mientres acaba de rematar el so proyeutu. John consigue escapar del "tercer llugar" utilizando les sos habilidaes como timador, pero al volver a la Tierra atopar con un afaráu Evans, quien-y confiesa haber causáu involuntariamente una epidemia de suicidios coleutivos en Glasgow. Tou remóntase, pos, como un ellaboráu plan del amu del "tercer llugar", quien, manipoliando a Evans, pretende consiguir la llegada en masa d'almes muertes al so reinu. Evans píde-y ayuda a Constantine, a lo qu'ésti, nel so clásicu estilu cínicu, contesta: "''¿Y qué recibo yo a cambéu?''". * Tres una críptica alegoría autoconclusiva sobre los [[Atentaos del 7 de xunetu de 2005 en Londres|atentaos de Londres del 7 de xunetu de 2005]], titulada "''La sesión del fanáticu''",<ref name=":74">Denise Mina, Leonardo Mancu: "''Season of the zealot''" (''Hellblazer'' 223, 2006), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Denise Mina'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Denise Mina'', 2017).</ref> la conclusión de les premises establecíes nel arcu anterior tuvo llugar en "''La mano derecha colorada''".<ref>Denise Mina, Leonardo Mancu: "''The red right hand''" (''Hellblazer'' 224-228, 2006-2007), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Denise Mina'', 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Denise Mina'', 2017).</ref> Nesta historia, Constantine apuerta a ayudar a Evans a poner fin a la epidemia de suicidios en Glasgow dempués de que Angie, Chas y Gemma lleguen a la ciudá, saltándose un gordón del exércitu británicu, y pongan les sos vides en peligru. En llegando a la conclusión de que la única manera de revertir l'esconxuru ye consiguir el máximu grau d'empatía ente los sobrevivientes, Evans convoca a la ciudá a representantes de distintes relixones, na esperanza de qu'una plegaria conxunta de toos ellos consiga anular los planes del maestru del "tercer llugar". Sicasí, los sentimientos negativos que puede causar ente los miembros del exércitu un partíu del [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Mundial de Fútbol]] ente Inglaterra y [[Portugal]] amenaza con causar el desastre. Tou paez perdíu cuando Inglaterra pierde'l partíu nos penaltis, pero, afortunadamente, los militares resulten ser toos escoceses que deseyen la derrota d'Inglaterra. La felicidá pola derrota inglesa acaba salvando a la Humanidá. === 2003, 2007-2009: [[Andy Diggle]] (númberos 230-244, 247-249; ''Hellblazer especial: Lady Constantine'') === Andy Diggle, guionista británicu qu'adquirió notoriedá como editor de ''2000 AD'', aterrizó en ''Hellblazer'' en 2007, sustituyendo a Mina, dempués de publicar pa ''Vertigo'' una esitosa serie propia, ''[[El Perdedores (DC Comics)|El perdedores]]'', y una etapa en ''Swamp thing'', como parte del contratu de exclusividad que celebrara con ''DC Comics''. Diggle escribiera con anterioridá (2003) un ''spin-off'' de ''Hellblazer'', ''Hellblazer especial: Lady Constantine'',<ref name=":70" /> protagonizáu pola antepasada de John, Lady Johanna Constantine, creada por Neil Gaiman pa ''The Sandman''. Diggle abandonó'l títulu en 2009, en realizando 18 númberos de la serie regular (a los que se deben sumar los cuatro de los que consta ''Hellblazer especial: Lady Constantine''), por cuenta de la so aceptación d'un contratu n'esclusiva pa ''[[Marvel Comics]]''.<ref>{{Cita web|url=http://www.marvel.com/news/moviestories.7311/|títulu=Exclusive: Diggle on Daredevil|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017|autor=Kiel Phagley|enllaceautor=|fecha=26 de marzu de 2009|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://archive.today/20130103232918/http://www.marvel.com/news/moviestories.7311/|fechaarchivu=3 de xineru de 2013}}</ref> Diggle realizó un cambéu radical del "''[[statu quo]]''" de la serie. al esaniciar por aciu un singular "''[[deus ex machina]]''" tolos traumas personales y crisis nervioses qu'acoradaren a Constantine dende la etapa de Delano, convirtiendo a John nun personaxe remocicáu y acorde cola so primer apaición nes páxines de ''Swamp Thing'': un individuu enigmáticu y esmolecedor, cínicu y remanador, sarcásticu ya individualista, pero dotáu d'una cierta conciencia social [[Proletariáu|proletaria]]. Les sos hestories, enmarcaes de llenu na serie negra "''[[Hard boiled|hardboiled]]''", con munches pincelaes de violencia "[[gore]]" y humor negro, beben direutamente de diverses fontes de la historia del cine británicu: dende películes de gánsteres como ''[[Asesín implacable]]'' o les primeres obres de [[Guy Ritchie]], hasta clásicos del horror como les producciones de la [[Hammer Productions|''Hammer'']] o ''[[The Stepford Wives]]'', ensin escaecer los drames sociales de [[Ken Loach]] y ''[[Trainspotting (película)|Trainspotting]]''. Tamién son evidentes les influyencies del "''[[giallo]]''". La etapa de Diggle resultó ser, amás, la más activista dende'l puntu de vista políticu dende la dómina de Ellis, yá que convirtió a Constantine nun campeón de la [[clase trabayadora]], y el villanu de les sos hestories foi un clasista y racista [[lord]], coles mesmes ministru de vivienda británicu. Diggle realizó amás un ataque despiadáu contra la [[Ilesia católica]], particularmente na historia "''La mortificación de la carne''".<ref name=":79" /> Formalmente, Diggle optó por arcos argumentales curtios (de dos o tres númberos na so mayoría), lo que favoreció que la so etapa fuera muncho más compacta que la obra de Mina. Sicasí, el trabayu de Diggle foi revesosu ente los aficionaos, principalmente pol so discutible usu de la [[Continuidá (ficción)|continuidá]], tantu pol "''deus ex machina''" antes mentáu como pola cuestionable remanecimientu de dellos personaxes clásicos (la súcubo Ellie, que'l so papel paez resalvar los acontecimientos acaecíos mientres les etapes de Jenkins y Carey, y el "mozu doráu", l'hermanu fináu de Constantine, protagonista del magníficu númberu 40 de la serie<ref name=":3" />). Diggle reconocería'l plantegamientu políticu del so trabayu nuna entrevista de primeres de la so etapa: "''El corazón de Hellblazer foi siempres l'horror sobrenatural con una conciencia social [...]. ¿Qué ye eso, dices? ¿Conciencia? ¿Pensabes que John Constantine yera namái un bastardu amoral? D'alcuerdu, asina ye, seique dexó un rastru d'amigos muertos qu'avergoñaría a los [[Borgia]]. Pero siempres foi pol bien mayor, ¿non? Sol so callosu esterior, la ironía calculada y l'actitú de mierda, ¿nun quier Constantine facer del mundu un llugar meyor? Porque, síamos realistes, ye bastante xingáu tal que ye. Dicen que dientro de cada cínicu hai un idealista decepcionáu. Constantine nun cree nes autoridaes cimeres autoproclamadas. Él cree na xente. Persones pequeñes, débiles, defectuoses, que lluchen. Pero'l problema de ser un humanista ye ... bonu, los humanos [...]. Seique foi'l sexu, les drogues y el rock'n'roll lo que llevó a Constantine a la maxa, pero eso nun ye lo que lu caltién ellí. Él nun ye adictu a la maxa realmente, él ye adictu a los xubidones. Ye un adictu a l'adrenalina, incapaz de dexar una piedra ensin da-y la vuelta pa ver lo que s'abasnar per debaxo. Un caciplador inveterado con una compulsión apolmonante por tratar d'iguar cualquier mierda desagradable qu'afaye mientres echa una güeyada na matinada sobrenatural de la Gran Bretaña moderna ...y la maxa ye la solución más rápida y fácil. De xacíu, ye tamién la más peligrosa''".<ref>{{Cita web|url=http://www.whoaisnotme.net/mobile/articles/2007_0207_ver.htm|títulu=Vertigo On the Ledge: with Andy Diggle|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017|autor=Andy Diggle|enllaceautor=|fecha=7 de febreru de 2007|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Diggle collaboró na mayoría de los sos númberos col dibuxante [[Leonardo Mancu]], qu'abandonaría'l [[clasicismu]] del so trabayu pa la etapa de Carey y el [[Naturalismu (arte)|naturalismu]] de la etapa de Mina p'adoptar un estilu [[iconoclasta]], lindante col [[espresionismu]]. Los portadistas de la so etapa fueron [[Lee Bermejo]] y [[Glenn Fabry]]. La etapa de Diggle estremar nos siguientes arcos argumentales: * Dempués de dos histories de dos partes, "''No más fondo''"<ref>Andy Diggle, Leonardo Mancu: "''In the Deep end''" (''Hellblazer'' 230-231, 2007), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Andy Diggle'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> (na que John s'enfrenta a una llucha de poder na mafia del [[East End de Londres|East End]] por aciu l'usu de [[muertos vivientes]]) y "''Probabilidaes y sistemes de control''"<ref name=":78">Andy Diggle, Leonardo Mancu: "''Wheels of Chance, Systems of Control''" (''Hellblazer'' 232-233, 2007), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Andy Diggle'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> (na que Constantine adquier la propiedá del antiguu manicomiu de Ravenscar, convertíu nun casino, pa exorcizar los sos demonios personales, atrapaos nel suétanu del edificiu), el primer gran arcu argumental de Diggle foi "''Paséu en coche''":<ref>Andy Diggle, Leonardo Mancu: "''Joyride''" (''Hellblazer'' 234-237, 2007), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Andy Diggle'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> Un recuperáu y remocicáu John, de vuelta en Londres, investiga la muerte del magu Hainley en Hunger Hill, un ruinosu edificiu asitiáu nuna zona ablayada del Sur de la ciudá. Constantine enfrentar con una tarrecible combalechadura máxica, de raigaños [[celta|celtes]], que los sos miembros tienen los cuerpos de los habitantes del llugar, incluyíu'l suyu propiu. John pescuda la esistencia de la secta y a dures penes consigue salvar la vida. Nun consigue, sicasí, conocer la identidá del so líder, l'enigmáticu Lord Burnham, ministru de vivienda británicu, quien provoca l'asesinatu en masa de tolos habitantes de Hunger Hill, lo que de la mesma causa la baltadera del edificiu y que Burnham fáigase ricu con un nuevu proyeutu urbanísticu, n'esaniciando a tolos miembros de la secta. * Tres una historia autu conclusiva, "<em>Borrina</em>"<ref>Andy Diggle, Danijel Zezelj: "''Smoke''" (''Hellblazer'' 238, 2008), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Andy Diggle'' 2, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> (na que Mapa, convertíu nel omnipotente "espíritu guardián" de Londres,<ref name=":74" /> encamienta a John a torgar qu'unos seres d'otra dimensión, creaos a partir de les "lleendes urbanes" terrestres, entren na nuesa realidá), el siguiente arcu argumental sería "''El magu sonriente".'' Antes, nun prólogu tituláu "''El pasaxe"''<ref>Andy Diggle, Leonardo Mancu: "''The passage''" (''Hellblazer'' 239, 2008), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Andy Diggle'' 2, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref>'','' un médicu escapa a Inglaterra a indicación del vieyu patriarca d'una tribu sudanesa, quien-y encamienta la misión d'apurrir una estraña vara máxica al "magu sonriente". El vieyu muerre, xunto a tola so aldega, asesináu pol magu de sangre y señor de la guerra caníbal Mako, encegoláu con atopar al "magu sonriente" p'arrampuña-y el so poder. El médicu consigue cumplir la so misión a cuenta de la so propia vida, y el destinatario de varar resulta ser John Constantine. Na historia principal,<ref name=":91">Andy Diggle, Leonardo Mancu: "''The laughing magician''" (''Hellblazer'' 240-242, 2008), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Andy Diggle'' 2, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> John apuerta a los conocencies ocultes en varar máxica, por aciu la cual el vieyu (el [[shamán]] que despintara al demoniu Mnemoth pa ser lliberáu darréu por Gary Lester nos primeros númberos de la serie<ref name=":75" />) revela a Constantine qu'él ye'l "magu sonriente", quien, baxu distintos cares (incluyendo a los distintos antepasaos de John<ref name=":16" /><ref name=":18" /><ref name=":70" />), garrasti a los acontecimientos más importantes de la Humanidá dende'l principiu a la fin de los tiempos. John amuésase escépticu ante esta revelación, pero, sabiendo que Mako va detrás d'él, tiénde-y una trampa por aciu la so maxa, enfrentándo-y a Lord Burnham. Ésti, sicasí, consigue convencer a Mako de que John nun ye'l verdaderu "magu sonriente", sinón el so fináu hermanu.<ref name=":76" /> Burnham y Mako entablan una siniestra alianza: el Lord va dar accesu al señor de la guerra a les almes del Infiernu, de les que va poder alimentase. A cambéu, Mako va ayudar a Burnham na so busca de la inmortalidá. * Una historia en dos partes, "''La mortificación de la carne''"<ref name=":79">Andy Diggle, Giusseppe Camuncoli: "''The mortification of the flesh''" (''Hellblazer'' 243-244, 2008), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Andy Diggle'' 3, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> (na que John tima a un sacerdote del Vaticanu cola ayuda de Ellie -inexplicablemente salida del Infiernu y en bonos términos con Constantine<ref name=":77" /><ref name=":63" />- pa consiguir el "Evanxeliu de Constantino", un llibru prohibíu) llevaría, tres un [[hiatu]] de dos númberos realizaos por [[Jason Aaron]] y [[Sean Murphy]]<ref name=":43" /> nel que s'arreyar los últimos cabos sueltos dexaos pol "incidente de Newcastle",<ref name=":13" /> a la conclusión de la etapa de Diggle na saga "''Los raigaños de la coincidencia''":<ref>Andy Diggle, Leonardo Mancu: "''The roots of coincidence''" (''Hellblazer'' 247-249, 2008), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Andy Diggle'' 3, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> Constantine consigue esaniciar a Mako y Burnham gracies al "Evanxeliu de Constantino", pero, inquietu ante la estraña causalidá de la cadena d'acontecimientos que-y asocedieron dende "''Probabilidaes y sistemes de control''",<ref name=":78" /> afaya que, mientres tola so vida, la consciencia del so hermanu ximielgu habitó un rincón de la so alma, lluchando por salir a la lluz.<ref name=":3" /> Al pescudar que'l so hermanu ye'l causante de tolos traumas y daños físicos y sicolóxicos que-y asocedieron mientres la so vida, esanícia-y, espulsándo-y del so interior. === 2009-2013: [[Peter Milligan]] (númberos 250-300; ''Annual'' 1 -2011-; ''Carta d'un suicida; La nueche de la foguera'') === Tres la salida de Diggle, el veteranu guionista británicu [[Peter Milligan]] foi l'encargáu d'asocede-y al mandu de ''Hellblazer'', dempués del númberu 250, un especial antolóxicu que cuntaba con hestories escrites por [[Dave Gibbons]],<ref name=":42" /> [[Jamie Delano|Jaime Delano]],<ref name=":37" /> [[Brian Azzarello]],<ref name=":38" /> [[China Miéville|China Mieville]]<ref name=":45" /> y el mesmu Milligan.<ref name=":71" /> L'escritor [[londinense]], ún de los máximos representantes de la llamada "[[Edá Moderna de los Cómics|Invasión británica" de finales de los años 80 nel cómic americanu]] y autor de títulos pioneros de la llinia ''[[Vertigo (DC Comics)|Vertigo]]'' como ''[[Skreemer]]'' y ''[[Shade, l'Home Cambiante]]'', llevaba dellos años semirretirado del mundu de los cómics. Magar ello, la so etapa en ''Hellblazer'' convertir na más llarga de la historia de la coleición (con 54 númberos, incluyendo ''spin-offs''), foi positivamente valorada, polo xeneral, pola crítica, y portaría dellos cambeos radicales y pasos alantre pal personaxe de John Constantine. Milligan sería l'encargáu de rematar ''Hellblazer'' nel so númberu 300<ref name=":34" />'','' una conclusión que resultó discutiniu ente los aficionaos. L'aproximamientu de Milligan a ''Hellblazer'' supunxo un xiru de 180 graos en rellación coles etapes anteriores: optando por un enfoque [[Revisionismu|revisionista]] que n'ocasiones averó a la serie a la [[farsa]], el guionista inglés resalvó dafechu la "vuelta a los oríxenes" establecida por Diggle na so etapa pa convertir a John Constantine nun cincuentón cansáu, [[Neurosis|neuróticu]] y [[Dilettanti|diletante]]. Falible y desilusionáu, John dexa de buscar aventures pa convertise nun home avieyao y desesperao por llevar una vida normal. Los desencadenantes de les trames débense más a factores esternos (davezu pola participación d'amigos o enemigos, nuevos o antiguos, como Gemma Masters, el demoniu Nergal o'l "Constantine Demoniaco", utilizaos en dellos casos con flagrantes vulneraciones de la continuidá de la serie) qu'a la mesma voluntá del personaxe. Ello ye que ún de los elementos más interesantes de la etapa de Milligan ye la introducción de sólidos personaxes secundarios creaos pol guionista, como los dos nuevos intereses amorosos de John Constantine, Phoebe Clifton-Avery y Epiphany Greaves, o'l demoniu Julian. Milligan dio a la serie un ciertu estilu [[Asonsaña|autu paródicu]], con influyencies [[Surrealismu|surrealistes]] y componentes [[Metallingüística|metallingüísticos]], lo que nun evitó que tratara temes esmolecedores, como la muerte, la violencia de xéneru, les rellaciones [[Incestu|incestuoses]] o la [[violación]]. Esti revisionismu estendióse tamién a la crítica política, que permaneció na serie (con ataques despiadaos al conservadorismu capitalista y a les especulaciones bursátiles ya inmobiliaries, por casu), pero con un enfoque pesimista sobre l'estilu de vida "punk" qu'alloñó a la so obra d'etapes anteriores. A midida que foi avanzando la so etapa, Milligan incluyó nes sos hestories un marcáu tonu crepuscular que remató nel últimu arcu argumental de la serie,<ref name=":80" /> nel que Constantine tuvo de facer frente a tolos apulmonamientos causaos a terceros mientres la so vida, personificaos na so sobrina Gemma. Nesta trama, Milligan utilizó un [[Determinismu|conceutu determinista del destín]] pa cerrar la historia de John Constantine, que recuerda al clímax de ''The Sandman''.<ref>Neil Gaiman, [[Marc Hempel]], Glyn Dillon, Charles Vess, Teddy Kristiansen, Richard Case: ''The kindly ones'' (''The Sandman'' 57-69, 1994-1995), publicáu n'España por Norma Editorial (''The Sandman: Les benévoles'' 1-6, Coleición Vértigo 4, 6, 9, 12, 15 y 19, 1997; ''The Sandman: Les benévoles'', Coleición Biblioteca The Sandman Tomo IX, 2004; ''The Sandman, Les benévoles'', Coleición Vértigo 290, 2005), Planeta DeAgostini (''The Sandman 6: Destín'', 2011) y ECC Ediciones (''The Sandman 9: Les Benévoles'', 2016).</ref> Milligan, nuna entrevista en 2012, espresó'l so puntu de vista distintivu sobre'l personaxe, que marcaría la so etapa: "''Hellblazer tuvo na cama con munchos escritores. Creo que pasa un pocu de tiempo antes de sentir a esti personaxe como mesmu [...]. Cuando tomé la serie, sentí qu'había qu'emburrialo escontra árees inusuales, árees que fadiaríen a una o dos persones. [...] Siempres piensu, ¿qué fai que los personaxes sían reales? ¿Qué fai real a John Constantine, na ficción? Yá se trate de películes o noveles ... ye cuando se-y da esi toque de verosimilitud. Ye cuando nós, cuando Constantine, faemos coses que nun son obviamente coherentes col nuesu supuestu calter. Creo que la xente real fai coses que tán fora de la so personalidá. Y cuando faes esto colos tos personaxes convertir en reales, alendar.''"<ref>{{Cita web|url=http://www.popmatters.com/feature/155327-another-season-darkens-the-souls-hue-the-peter-milligan-exclusive/|títulu=Another Season Darkens the Soul's Hue: the Peter Milligan Exclusive|fechaaccesu=13 de xunetu de 2017|autor=Shatley Q|enllaceautor=|fecha=29 de febreru de 2012|sitiuweb=Www.popmatters.com|editorial=|idioma=}}</ref> Formalmente, Milligan optó por alternar histories autu conclusivas con arcos argumentales de cinco número a lo más, levemente coneutaes ente sigo , con una estructura narrativa llixeramente caótica (na qu'abonden les contradicciones y l'apaición de sub trames inconclusas o terminaes abruptamente), aprovechando los estilos contrapuestos de los sos dos dibuxantes habituales: [[Giuseppe Camuncoli]] (artista italianu posesor d'un estilu de "[[llinia clara]]", que dibuxó la mayoría de les trames multi arcu) y [[Simon Bisley]], qu'apurrió'l so carauterísticu estilu feísta y con toques "[[Cultura underground|underground]]", y que llindó la so collaboración a la historia autu conclusivas y "[[flash backs]]", destacando especialmente nes hestories rellacionaes cola cultura "punk". Bisley realizó la mayoría de les portaes. [[Lee Bermejo]] realizó tamién una serie de portaes de primeres de la etapa. La etapa de Milligan estremar nos siguientes arcos argumentales: * La primer saga empezó nel númberu 251, y llamábase "''Tiez''".<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''Scrab''" (''Hellblazer'' 251-253, 2009), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 1, 2017).</ref> Nella, John intenta esfrutar d'una vida normal, entablando un conato de rellación cola curiosa y mundana enfermera Phoebe. Sicasí, el so novialgu con ésta nun tarda n'entrar en crisis por cuenta de una estraña tiez qu'empieza a crecer del pechu de John. Ésti, en pidiendo ayuda infructuosamente al demoniu babilónicu Julian, consigue detener la infeición (que s'alimenta del sentimientu de culpa de los sos güéspedes y ta rellacionada con un conxuru que Constantine realizó una década tras pa un líder sindicalista), pero a cuenta de rematar la so rellación con Phoebe. Tres esta historia, John enfrentar cola pantasma d'un londinense del sieglu XVII, víctima de la [[Peste bubónica|peste]], espertáu poles obres de preparación de los [[Xuegos Olímpicos de Londres 2012]].<ref>Peter Milligan, Goran Sudzuka: "''Regeneration''" (''Hellblazer'' 254-255, 2009), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 1, 2017).</ref> * Nel siguiente arcu argumental, "''Agabitáu''",<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''Hooked''" (''Hellblazer'' 256-258, 2009), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 1, 2017).</ref> John pide a la moza alquimista Epiphany un mestranzu d'amor pa reemprender la so rellación con Phoebe. Sicasí, John tien otros problemes: Julian, so la sida d'ayudar nos acontecimientos de "''Tiez''"; convirtió-y nun drogadictu. Constantine utiliza'l mestranzu col demoniu, creyendo que si ésti se namora d'él va poder controla-y p'acabar cola so adicción, pero Julian, celosu, acaba asesinando a Phoebe. Un estrozáu John encegolar cola idea de devolver a Phoebe a la vida. Ayudáu por Epiphany, que ta namorada d'él, desentierra'l cuerpu de la enfermera pa torgar el so podrizu, pero un ataque de muertos vivientes, espertaos pol conxuru de John, causen que Epiphany ente en coma. Escorríu pola policía, que-y considera'l principal sospechosu de la muerte de Phoebe, y pola mafia, yá que el padre de Epiphany (un capo del crime del East End) crée-y responsable de la coma de la so fía, John tien d'abandonar Londres. John abellugar na abandonada casa de campu de la suegra de Chas, onde intenta contautar col espíritu de Phoebe, a cuenta de estrozar la residencia, namái p'afayar que l'alma del so amante ta condergada al Infiernu.<ref>Peter Milligan, Simon Bisley: "''The cottage''" (''Hellblazer'' 259, 2009), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 1, 2017).</ref> De vuelta a la gran ciudá y prindáu pola mafia, John intenta curar a Epiphany, y acaba afayando qu'ella se llindó a asonsañar pa provocar qu'él tea en delda con ella.<ref>Peter Milligan, Simon Bisley: "''The long crap Friday''" (''Hellblazer'' 260, 2009), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 1, 2017).</ref> Constantine, inda escorríu pola policía, abandona Inglaterra p'atopar la manera de resucitar a Phoebe. Nesta dómina, Milligan escribiría'l rellatu curtiu "''Carta d'un suicida''" pa ''House of Mystery Halloween Annual'' 1.<ref name=":39" /> * Na saga "''India''",<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''India''" (''Hellblazer'' 261-264, 2010), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 3, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 2, 2017).</ref> John viaxa al país asiáticu del mesmu nome p'axuntase col so antiguu colega Charles, que trabaya en [[Calcuta]] como "asesor espiritual", pa consiguir pureza d'espíritu, requisitu necesariu pa resucitar a Phoebe. Sicasí, acaba aliándose con un [[sadhu]] (una vegada más cola ayuda de Epiphany) p'acabar cola pantasma d'un antiguu militar [[Colonialismu|colonialista]] inglés, convertíu nun demoniu. En consiguiendo'l so oxetivu, el sadhu facilita que Constantine pueda falar con Phoebe, que-y diz a John que nun intente resucitala. Atristuráu y en enterándose de que Julian confesó l'asesinatu de Phoebe, John vuelve a Londres. Esta historia daría pasu al dípticu "''Nun hai futuru''",<ref>Peter Milligan, Simon Bisley: "''No future''" (''Hellblazer'' 265-266, 2010), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 3, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 2, 2017).</ref> nel que John ayuda al so antiguu amigu, el veteranu "punk" Fieces McCartney (líder d'un grupu de mozos "punk" qu'adoren a un maniquín vistíu con ropes que pertenecieron a [[Sid Vicious]]), pa evitar qu'un grupu venceyáu al [[Partíu Conservador Británicu|Partíu Conservador británicu]] utilice a los sos pupilos pa facer actos horroristes. * De siguío, Milligan escribiría l'arcu argumental "''Ingresáu''",<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''Sectioned''" (''Hellblazer'' 267-270, 2010), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 4, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 2, 2017).</ref> nel que reintrodució a [[Shade, l'Home Cambiante|Shade, l'home cambiante]]. Nesta trama, un alloriáu Constantine, dempués d'afrellar a Epiphany, ingresa nun manicomiu, presa d'allucinaciones. En pescudando que'l so trastornado estáu mental deber a les maquinaciones de Carew, un celosu alquimista namoráu de Epiphany, John consigue ganar a esti postreru cola ayuda de Shade, magar pa consiguila tien de toyese un deu de la mano. Sicasí, Epiphany acaba desfigurada, por cuenta de la agresión de John y a les males artes de Carew, polo qu'apuerta a viaxar con Shade al so planeta natal, Meta, pa recuperar la so cara. * En "''Claveles de sangre''",<ref name=":92">Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli, Simon Bisley: "''Bloody Carnations''" (''Hellblazer'' 271-275, 2010-2011), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 5, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 2, 2017).</ref> Epiphany atópase presa d'un alloriáu Shade, que reconstruyó la cara de la moza por que se paeza al so amor fináu, Kathy George, nel so día namorada de Constantine.<ref>Peter Milligan, Chris Bachalo: "''History lesson''" (''Shade, the Changing Man'' 42-44, 1993), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Shade: L'Home Cambiante'' 11, 2007).</ref> Epiphany negar a actuar como Kathy, lo que causa que Shade devolver a la Tierra, pero non al presente, sinón al Londres de los años 70, onde s'atopa con un mozu John, col qu'empecipia una rellación mientres intenta volver a l'actualidá. El Constantine del presente, mentanto, decide casase con Epiphany tres la so vuelta, lo que causa que Nergal, que nun puede soportar la idea de que John seya feliz, conspire pa sabotear la boda. Epiphany consigue volver a 2011, y acepta la propuesta de matrimoniu de John. Sicasí, el "Constantine demoniaco" sustitúi a John na boda, y viola a la sobrina de John, Gemma. Constantine gana finalmente a Nergal y al so doble infernal y cásase con Epiphany, pero una traumatizada Gemma, que piensa que'l verdaderu John ye'l so agresor, xura vengación. Mientres esti arcu argumental, Milligan publicó la historia curtia "''La nueche de la foguera''" pa ''House of Mystery Halloween Annual'' 2.<ref name=":73">Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''Bonfire night''" (''House of Mystery Halloween Annual 2'', 2010), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 2, 2017).</ref> * Tres esta saga, Milligan escribiría la historia autu conclusiva "''Home d'alta frecuencia''",<ref>Peter Milligan, Simon Bisley: "''High frequency man''" (''Hellblazer'' 276, 2011), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 6, 2012; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 2, 2017).</ref> na que John s'enfrenta a un ''broker'' de la City que pretende utilizar la maxa pa controlar el mercáu bursátil. De siguío, nel arcu argumental "''Dolores pantasma''",<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''Phantom pains''" (''Hellblazer'' 277-281, 2011), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 6, 2012; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 2, 2017).</ref> un Constantine atayáu pola so mala vida sexual con Epiphany tien de recurrir a la maxa pa recuperar el so deu perdíu. Nel procesu, enfrentar a un antiguu demoniu que controla a la so muyer, llamada Lady Lazaro; recupera'l so pulgar d'unos estafafadores con ínfulas artístiques; y cai nuna trampa tendida por Gemma, que recurrió a l'ayuda d'unes bruxes pa convocar a un demoniu asesín. John gana a esti postreru, y fai (relativamente) les paces con Gemma, en revelándo-y la identidá del so verdaderu violador. Tres esta historia, Milligan publicó entamar autu conclusiva "''Dientro''",<ref>Peter Milligan, Simon Bisley: "''Inside''" (''Hellblazer'' 282, 2011), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 7, 2012; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 2, 2017).</ref> na que John tien d'ingresar nuna cárcel p'acabar con Julian, que tuvo a los presos. * La etapa de Milligan siguió cola saga "''La gabardina del diañu''",<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''The Devil's trenchcoat''" (''Hellblazer'' 283-286, 2011), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 7, 2012; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 3, 2017)</ref> na que John tien de recuperar la so perdida gabardina, robada por Gemma. La prenda, tenida por ensame d'entidaes malines por cuenta de les esperiencies vivíes por Constantine, entama un demencial regueru de muertes ente los habitantes de Londres, mientres Gemma, enllena de despecho, empieza una malsana rellación sexual col padre de Epiphany, Terry Greaves. En paralelu cola conclusión d'esti arcu argumental, Milligan publicó la historia "''La ponte de los suicides''" nel ''Annual'' 1 de ''Hellblazer''<ref name=":72">Peter Milligan, Simon Bisley: "''Suicide bridge''" (''Hellblazer Annual'' 1, 2011), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 3, 2017).</ref>'','' publicáu n'avientu de 2011 (nun confundir col ''Annual'' de 1990<ref name=":16" /> escritu por [[Jamie Delano]], tamién numberáu col númberu 1, correspondiente a la dómina na que ''Hellblazer'' publicar sol sellu de ''DC Comics''). Nesti especial, John viaxa a Liverpool pa investigar la desapaición d'un antiguu amigu de la infancia, asocedida más de cuarenta años tras. * A esti arcu argumental siguiríalu la saga en cinco partes "''Otra temporada nel infiernu''",<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''Another season in Hell''" (''Hellblazer'' 287-291, 2012), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 8, 2012; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 3, 2017).</ref> na que John, a solicitú de Gemma, vuelve al Avernu pa rescatar l'alma de la so hermana Cheryl,<ref name=":63" /> lo que ye aprovecháu por El Primeru de los Cayíos pa robar l'alma de Terry Greaves. Nel so periplu, John consigue que la so hermana vaya al Cielu, y afaya que Cheryl tuvo un fíu siendo adolescente al qu'abandonó, lo que-y acoradó mientres tola so vida. Esmolecíu por reparar les firíes de Gemma, inda traumatizada pola so violación, John l'ayuda nel so obsesivu intentu d'acabar d'una vegada por toes col "Constantine demoniaco", pa lo qu'utiliza unes estrañes bales máxiques preparaes por Angie Spatchcock. Magar ello, Gemma sigue enoxada con él, hasta'l puntu de guardase una d'estes bales máxiques pa utilizala contra él. A esta trama siguiríalu la historia autu conclusiva "''La casa de los llobos''", na que John y Epiphany recuerden la conversión del primeru n'home llobu por cuenta de les maquinaciones del padre d'ella.<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''The house of wolves''" (''Hellblazer'' 292, 2012), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 8, 2012; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 3, 2017)</ref> * Milligan escribió darréu l'arcu argumental "''La maldición de los Constantine''",<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''The curse of the Constantines''" (''Hellblazer'' 293-297, 2012), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 9, 2013; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 3, 2017)</ref> nel que John atopa al so sobrín perdíu, Finn Brady, convertíu nun médicu d'ésitu, felizmente casáu y residente n'Irlanda, y enfréntase al so maldadosu mediohermanu. * La etapa de Milligan concluyó cola saga "''Muerte y pitos''",<ref name=":80">Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''Death and cigarrettes''" (''Hellblazer'' 298-300, 2012-2013), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 10, 2013; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 3, 2017).</ref> que supunxo'l final de la trayeutoria de John Constantine dientro del universu ''Vertigo''. Gracies a les sos habilidaes sobrenaturales, Constantine presiente que va morrer en 5 díes, al atalantar que les [[Erinias|Roxures]] escuérrenlu p'acabar cola so vida. Magar los intentos de Epiphany por evitalo, John ye asesináu por ún de los matones de Terry Greaves, deseosu de complacer al so xefe. Una afarada Epiphany vengar del asesín del so maríu, entama'l funeral de John y entama una rellación con Finn Brady. John resucita d'ente los muertos al fumase les sos propies cenices, ayudáu por Epiphany. Pretende escapar con ella a Irlanda, pa engañar a les Roxures, pero la sensación de culpa que lu causa lo que-y fixo a Gemma torgar. Nel so llugar, despidir de la so esposa y, n'unviando a Terry Greaves al Infiernu, visita a la so sobrina, y propón-y qu'acabe cola so vida cola última "bala máxica" preparada por Angie, non utilizada p'acabar col "Constantine Demoniaco". Esa bala esaniciaría a John de la esistencia, llibrando de cualesquier trauma a Gemma. Gemma cierra los güeyos y dispara. Al abrir, el so tíu sumió. El puntu de vista del llector allóñase, dexando sola a una ablayada Gemma, pa viaxar a Liverpool, entrar nun "''pub''" llamáu "''El final del camín''" y atopase a un macilento y avieyáu John, vistíu de manera informal y ensin la so famosa gabardina, que lu contempla con una mirada ayenada, arrodiáu de dalgunos de los artistes que realizaron ''Hellblazer'' a lo llargo de los años,<ref name=":34" /> nun chisgo al númberu 120 de la serie.<ref name=":9" /> ==== Reaiciones a ''Hellblazer'' 300 ==== La naturaleza críptica, alegórica y metallingüística del númberu 300 de ''Hellblazer'' dio llugar a reaiciones antagóniques per parte de la prensa especializada. Hannah Means-Shannon, escribiendo pa ''Comics Beat'', concluyó que'l final dexó que "''la serie forme una especie de llazu eternu de la so narrativa, un adiós apropiáu a un universu del bolsu dientro de DC''".<ref>{{Cita web|url=http://www.comicsbeat.com/review-down-at-the-pub-with-john-constantine-hellblazer-300/|títulu=Review: Down at the Pub with HELLBLAZER #300|fechaaccesu=18 de setiembre de 2017|autor=Hannah Means-Shannon|enllaceautor=|fecha=21 de febreru de 2013|sitiuweb=www.comicsbeat.com|editorial=|idioma=}}</ref> Jesse Schedeen, nuna reseña publicada en ''[[IGN]]'', allabó la calidá xeneral del númberu, pero xulgó la so final "''innecesariamente vagu ya inclusive frustrante''".<ref>{{Cita web|url=http://www.ign.com/articles/2013/02/21/hellblazer-300-review|títulu=Hellblazer #300 review|fechaaccesu=18 de setiembre de 2017|autor=Jesse Schedeen|enllaceautor=|fecha=20 de febreru de 2013|sitiuweb=www.ign.com|editorial=|idioma=}}</ref> Walt Richardson, de ''Multiversity Comics'', magar reconocer la so falta de familiaridá cola serie, consideró'l númberu "''rutinariu''" y lleváu namái por razones comerciales.<ref>{{Cita web|url=http://www.multiversitycomics.com/reviews/review-hellblazer-300/|títulu=Review: Hellblazer #300|fechaaccesu=18 de setiembre de 2017|autor=Walt Richardson|enllaceautor=|fecha=21 de febreru de 2013|sitiuweb=www.multiversitycomics.com|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170918154420/http://www.multiversitycomics.com/reviews/review-hellblazer-300/|fechaarchivu=2017-09-18}}</ref> John R. Parker, de ''Comics Alliance'', xulgó que yera "''una poderosa conclusión pa una historia estelante"''.<ref>{{Cita web|url=http://comicsalliance.com/hellblazer-300-conclusion-constantine-vertigo-dc-comics/|títulu='Hellblazer' #300 Marks The End Of An Era For Constantine And Vertigo|fechaaccesu=18 de setiembre de 2017|autor=John R. Parker|enllaceautor=|fecha=21 de febreru de 2013|sitiuweb=www.comicsalliance.com|editorial=|idioma=}}</ref> Scott Cederlund, de ''[[Newsarama]]'', consideró entusiasmáu que Milligan y Camuncoli "''tomen emprestáu un trucu del so personaxe principal y seique engañen un pocu, apurriendo un final al personaxe que nun ye tan definitivu como la muerte o'l destierru al infiernu de superhéroes"''. Milligan, pela so parte, nun ufiertó nenguna esplicación adicional sobre'l destín de John Constantine tres la publicación del númberu. === Obres d'otros autores === Amás de los autores enriba mentaos, a lo llargo de la vida editorial de la serie otros guionistes publicaron hestories protagonizaes por John Constantine o otros personaxes del so universu sol calquier de ''Hellblazer'', tantu na mesma serie como [[Serie derivada|n'hestories curties publicaes n'otros títulos de ''Vertigo'', miniseries y noveles gráfiques independientes]]. Dichos autores son los siguientes: * [[Grant Morrison]] escribió l'arcu argumental compuestu pol dípticu "''Alarma preventiva''" y "''Cómo aprendí a amar la bomba''" pa los númberos 25 y 26 de ''Hellblazer'' (1990), dibuxáu por [[David Lloyd]].<ref name=":14" /> * [[Neil Gaiman]] escribió la historia "''Abrazar''", dibuxada por [[Dave McKean]], que se publicar nel númberu 27 de ''Hellblazer'' (1990).<ref name=":15" /> * [[Dick Foreman]] (guión) y [[Steve Pugh]] (dibuxos) realizaron la historia "''Perru vieyu''", publicada nel númberu 32 de ''Hellblazer'' (1990).<ref name=":40" /> * [[John Smith (escritor)|John Smith]], aclamáu guionista británicu gracies a los sos comics pa ''2000 AD'' y ''[[Judge Dredd|Judge Dredd Magacín]]'', escribió'l númberu 51 de ''Hellblazer'', compuestu pola historia "''Cuntar hasta diez''", con dibuxos del so collaborador habitual [[Sean Phillips]] (1992).<ref name=":11" /> * [[Eddie Campbell]] escribió l'arcu argumental "''Nociones perverses''" (númberos 85 a 88 de ''Hellblazer'', 1995), tamién con dibuxos de Phillips.<ref name=":23" /> * [[John Ney Rieber]] escribió en 1999 la miniserie ''[[La brigada de la gabardina]]'', con dibuxos del primer dibuxante de ''Hellblazer'', [[John Ridgway]].<ref name=":68">John Rei Nieber, John Ridgway: "''Misery''" (''The trenchcoat brigade'' 1-4, 1999), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer especial: La brigada de la gabardina'', 2008) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Otros conxuros,'' 2017).</ref> Na historia, Constantine compartía protagonismu colos restantes miembros del grupu de bruxos que llevaron a [[Timothy Hunter|Tim Hunter]] al traviés del so viaxe iniciático en ''[[Los llibros de la maxa]]'': el [[Doctor Occult]], [[Mister Y]] y el [[Phantom Stranger|Pantasma Errante]]. * [[Dave Gibbons]] publicó en 2000 el rellatu en prosa "''Otres putes Navidaes''" pal númberu 3 de ''Vértigu: Al filu del iviernu''.<ref name=":41" /> L'artista inglés volvería narrar una historia protagonizada por John Constantine pal númberu 250 de ''Hellblazer'' (2009), nel rellatu curtiu "''Feliz putu añu nuevu''", con dibuxos de Sean Phillips.<ref name=":42" /> * [[Darko Macan]] escribió, tamién en 2000, l'arcu argumental "''Cenices y miel''", publicáu nos númberos 144 y 145 de ''Hellblazer'', con dibuxos de [[Gary Erskine]].<ref name=":24" /> * [[Mat Johnson]] publicó en 2005 la miniserie ''Papa Midnite'' (con dibuxos de [[Tony Akins]]),<ref name=":69">Mat Johnson, Tony Akins: "''Papa Midnite''" (''Hellblazer special: Papa Midnite'' 1-5, 2005), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Papa Midnite'', 2007) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Otros conxuros,'' 2017).</ref> protagonizada pol enemigu de Constantine Papá Medianoche, que la so primer apaición remontar a ''Hellblazer'' 1,<ref name=":33" /> y que se pretendía muertu dende'l final de la saga de Garth Ennis "''Llapaes de condena''".<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: ''"Damnation's flame, part 4: Hail to the Chief''" (''Hellblazer'' 75, 1994), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Llapaes de condena'' 2, Coleición Vértigo 72, 1998), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Garth Ennis'' 4, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 3, 2015).</ref> * [[Jason Aaron]], ún de los guionistes más famosos del mediu, realizó la historia en dos partes "''Newcastle calling''" en 2008, con dibuxos de [[Sean Murphy]], pa los númberos 245 y 246 de ''Hellblazer''.<ref name=":43" /> * [[Simon Oliver]] escribió ente 2008 y 2009 la miniserie ''Hellblazer presenta Chas: La conocencia'',<ref name=":44" /> protagonizada pol más antiguu (y casi únicu) amigu de Constantine, Francis "Chas" Chandler, que les sos incamentables habilidaes como taxista resulten fundamentales pa ganar a un ser demoniaco que pretende destruyir Londres. Dibuxos de [[Goran Sudzuka]]. * [[China Miéville]], gallardoniáu escritor inglés de [[novela fantástica]], escribió en 2009, con dibuxos de [[Giuseppe Camuncoli]], "''La nieve cayía''", una de los cinco histories de Navidá publicaes nel númberu 250 de ''Hellblazer''.<ref name=":45" /> * [[Ian Rankin]], famosu escritor escocés de [[novela negra]], publicó tamién en 2009 la novela gráfica en blancu y negru ''Estragales escuros: una novela de John Constantine'', perteneciente a l'apocayá creada llinia ''Vertigo Crime'', con dibuxos de [[Werther Dell'Edera]].<ref name=":51">Ian Rankin, Werther Dell'Edera: ''Dark entries: a John Constantine novel'' (2009), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Estragales escuros: una novela de John Constantine'', 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 1, 2017)..</ref> * [[Si Spencer]], con dibuxos de [[Sean Murphy]], publicó ente 2010 y 2011 la miniserie ''Hellblazer: Ciudá de demonios'',<ref name=":46" /> una historia que s'escribió en 2008 col enfotu de ser publicada na serie regular de ''Hellblazer''.<ref>{{Cita web|url=http://www.cbr.com/talking-with-hellblazer-artist-sían-murphy/|títulu=Talking with "Hellblazer" artist Sean Murphy|fechaaccesu=27 de setiembre de 2016|autor=Alex Dueben|enllaceautor=|fecha=29 de xineru de 2009|sitiuweb=cbr.com|editorial=|idioma=}}</ref> == Temática y estilu == Warren Ellis, na so introducción pal ''[[hardcover]]'' de la edición americana del arcu argumental "''Mieu y odiu''",<ref name=":50" /> espunxo los que, al so xuiciu, son los elementos clave de ''Hellblazer'', que la estremen d'otres obres del xéneru: {| {{tablaguapa}} |'''“''' |[''Hellblazer''] retién les conexones ocultes, pero lo que la diferencia de les murnies y escoses “fantasíes escures” que vas atopar na estantería al so llau ye la so clara conocencia de que'l horror real nun se perpeta por bisarmes de pantomima d'un solu güeyu, o coses pálides vistíes de negru con nomes estúpidos. El horror real vien de la xente. Namái de la xente. Son la cosa más horrorífica del mundu. |'''”''' |} ''Hellblazer'' empezó la so andadura mientres los primeros díes de la [[Edá Moderna de los Cómics]] (1984-1990), y, al igual qu'otros cómics de la dómina (como ''[[Watchmen]], [[Batman: The Dark Knight Returns|Batman: El regresu del Caballero Escuru]], [[Born Again (cómic)|Daredevil: Born again]]'' y otros), la so temática ye escura, violenta, y política y moralmente complexa. ''Hellblazer'' entemeció l'horror sobrenatural col horror cotidiano (en llinia cola [[Narrativa gótica|ficción gótica]] del momentu), y con elementos procedentes del ''[[Novela policiaca|noir]]'', el [[surrealismu]] y la ficción fantástica de detectives. La serie formó parte del surdimientu del interés polos "cómics d'autor" en ''DC Comics'' de resultes del ésitu comercial de la "Invasión británica" del cómic americanu de finales de los años 80, lo que traxo un tonu más personal, adultu y escuru que la mayoría de les publicaciones de la editorial, y foi una influyencia decisiva na creación de la llinia ''Vertigo'' en 1993. L'enfotu calidable de ''Hellblazer'' llevó a los sos editores a contratar autores oldeaos o d'aspiraciones autorales, lo que traxo que la publicación atopar mientres la so llarga esistencia nel difícil equilibriu de conjuntar la visión personal del mundu de John Constantine per parte de los sos distintos guionistes col respetu a la continuidá de la serie. De resultes, cada ún de los sos autores narró les hestories de Constantine dende un puntu de vista propiu: Jamie Delano introdució'l tonu caleyeru de la serie, y sentó los patrones que siguiríen mientres casi tola so estensión; Garth Ennis imbuyó a la serie de la so sarcástica visión del mundu; Paul Jenkins afondó nos xuegos col metallinguaxe y la historia británica; Warren Ellis llevó la crítica política más allá de les llendes de la bien pensante llinia editorial del momentu, ya introdució un elementu de murria nel personaxe principal; Azzarello llevó a John a una redolada cercana a la serie negra "''hard boiled''" y el "''southern gothic''"; Mike Carey optó por un enfoque clasicista, pero incluyó una serie de disquisiciones sobre l'avieyamientu y el pasu del tiempu que marcaríen el restu de la serie; Denise Mina aprovechó pa criticar la realidá social y política de la sociedá escocesa del momentu, según p'afigurar les sos propies esmoliciones esistenciales; Andy Diggle optó pola versión más irrespetuosa del personaxe, pero incluyó xabaces crítiques relixoses y polítiques; y Peter Milligan afiguró les sos propies esmoliciones sobre la llegada de la tercer edá, y retomó formalmente los patrones de la so obra más surrealistasobremanera ''Shade: L'home cambiante''. Pel otru llau, a diferencia d'otros comics con décades de duración, ''Hellblazer'' consiguió cuntar una gran historia, con un principiu y un final. De gran importancia nel ésitu de lo anterior ye que la serie siguiera l'avieyamientu paulatín del so personaxe principal mientres 25 años. El so protagonista, John Constantine, empezó la serie con 34 años y terminar con casi 60, lo que favoreció un gran bagaxe de continuidá, nel que destaquen los constantes remanecimientos de personaxes secundarios (los más llonxevos, Chas Chandler (que la so apaición remontar al númberu 1 de la serie<ref name=":33" />), y la sobrina de John, Gemma Masters (qu'apaeció per primer vegada nel númberu 4<ref name="Jamie Delano_1" />)) y que les consecuencies de los desenllaces de determinaes hestories siguieren teniendo un impautu inequívocu en trames acaecíes cientos de númberos más palantre, ya inclusive nel mesmu final de la serie. De resultes de la so llarga duración, los guionistes de la serie reflexaron de cutiu la situación cultural y social de la dómina na qu'escribieron pa ''Hellblazer''. Jamie Delano, pa escribir la so primer etapa na coleición (1988-1991), inspirar n'asuntos reales d'actualidá naquellos años, como'l [[punk rock]], [[Anarquismu y mediu ambiente|la defensa del mediu ambiente dende un puntu de vista anarquista]] y [[Especulación (economía)|la puxanza de la especulación na economía británica]]. Delano sería'l primer guionista de la coleición en poner en primer planu la so ideoloxía política, un elementu nunca vistu en cómics ''[[mainstream]]'' hasta entós,<ref name=":1" /> afigurando la so visión negativa del [[thatcherismo]] y (na so novela gráfica de 2010, ''Hellblazer Pandemonium''<ref name=":47" />) de la [[Guerra contra'l terrorismu|Guerra contra'l Terror]].<ref>{{Cita web|url=http://cultofghoul.blogspot.com.es/2009/10/jamie-delano-interview-1.html|títulu=Jamie Delano interview|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Draško Roganović|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Cult of ghoul|editorial=|idioma=}}</ref> Esto convirtió a John Constantine nun personaxe distintu d'otros protagonistes de cómics de la dómina, una y bones un elementu fundamental na so personalidá foi, dende'l principiu, la so llucha contra lo qu'él consideraba como la inxusticia social y política en [[Gran Bretaña]]. Esti enclín foi siguida, en mayor o menor midida, por munchos de los guionistes que-y asocedieron na serie: Garth Ennis, na so etapa en ''Hellblazer'' (1991-1994), magar menguó hasta ciertu puntu la carga política de Delano, basó arcos argumentales enteros en cuestiones ideolóxiques que más tarde tamién amosaría en ''[[Predicador (historieta)|Predicador]]'', como'l [[racismu]] y el [[fanatismu relixosu]]. Ennis tamién afiguró les sos impresiones sobre la [[Guerra de les Malvines]] y la situación política n'[[Irlanda del Norte]], el so país natal (hasta'l puntu de basar tou un ''spin-off,'' el magníficu especial ''Heartland. Tierra del corazón'',<ref name=":27" /> nesta tema). Paul Jenkins (1994-1996), magar qu'en principiu enfocóse, más que los sos predecesores, nel xéneru fantásticu, criticó nuna serie d'histories auto conclusivas memorables l'[[hooliganismo]], la represión policial contra manifestantes pacíficos, el [[Crueldá escontra los animales|maltratu animal]], la [[Violencia contra la muyer|violencia machista]], la [[Abusu sexual infantil|pederastia]] y el [[consumismu]]. Warren Ellis (1999) volvió incluyir la crítica social como un elementu fundamental nes sos hestories (acometiendo contra'l [[Tercer vía|Nuevu llaborismu]] de [[Tony Blair]]), y analizó la polémica tema de los tiroteos n'institutos na historia “''Dispara''”.<ref name=":22" /> Esta historia xeneró un gran discutiniu, al coincidir la so pretendida publicación cola [[masacre de Columbine|Masacre de la Escuela Secundaria de Columbine]], y provocó la so salida de la serie. L'escritor más polémicu, Brian Azzarello (2000-2002) tocó temes como'l [[neonazismu]], la violación masculina nes cárceles y la [[homosexualidá]]. Andy Diggle (2007-2009) convirtió a Constantine nun campeón de la clase trabayadora, enfrentándolo direutamente contra'l ministru de vivienda británicu, un aristócrata clasista. Na última etapa de la coleición, Peter Milligan (2009-2013) consiguió inxertar la ideoloxía [[punk]] na serie, yá que, nes sos hestories, el [[neolliberalismu]] ye una infeición demoniaca, y la cultura punk, l'últimu bastión de resistencia frente a aquélla. El terror de ''Hellblazer'' vien de cutiu de les crisis y discutinios del so tiempu. Al desenvolvese nel [[Reinu Xuníu]], munches personalidaes britániques apaecieron na serie, como [[Sid Vicious]], [[Margaret Thatcher]], [[Aleister Crowley]] y (convenientemente amarutaes pa evitar la censura) la [[familia real británica]]. Les temes esenciales de ''Hellblazer'' fueron el [[cinismu]], el [[nihilismu]] y la [[estilización de la violencia]]. Foi habitual mientres casi tola serie que John Constantine narrara la historia nun [[monólogu interior]], de prosa escura y alambicada, y dacuando rompiendo la [[Cuarta paré|Cuarta Paré]]. En munchos arcos narrativos, cada victoria de Constantine tenía un efeutu negativu que llevaba a la traxedia. Los sos amigos y la so familia de cutiu yeren sacrificaos o quedaben atrapaos nes trifulques del personaxe, y munchos acabaron muertos o abandonándo-y. Magar que John intentaba facer lo meyor posible, daes les sos llimitaciones inherentes, pa sacar daqué bonu de la vida, los sos intentos casi siempre acabaron en fracasu. En tou casu, ''Hellblazer'' ye un cómic esencialmente británicu, non yá porque'l so creador y la inmensa mayoría de los equipos creativos que trabayaron na serie son d'esa procedencia, sinón porque'l Reinu Xuníu supunxo un elementu fundamental na so conceición. Esta carauterística esplica, en parte, la mala receición per parte de los aficionaos de los intentos de treslladar al personaxe a Estaos Xuníos (dende la etapa de Brian Azzarello na serie hasta les sos adautaciones [[Constantine (película)|cinematográfica]] y [[Constantine (serie de televisión)|televisiva]]). En pallabres de Peter Milligan, ''"Creo que Hellblazer ye única. Nuna industria del cómic apoderada por personaxes americanos (lo cual nun tien nada de malu en sí mesmu), Constantine yera desvergonzadamente británicu. Una clase específica de miserabilista británicu".'' == Receición == Mientres les sos más de dos décades de publicación, ''Hellblazer'' tuvo una aceptable acoyida comercial, un fechu insólitu nun títulu de tanta duración y con tanta rotación d'equipos creativos. Magar nunca tuvo'l nivel de ventes d'otros comics ''mainstream'', siempre consiguió beneficios, y caltúvose consistentemente como ún de los títulos más vendíos de ''Vertigo'', sofitáu poles bones ventes de les sos [[Encuadernación en rústica|tomos recopilatorios]]. Tocantes a la so acoyida crítica, Hillary Goldstein, d'[[IGN (sitiu web)|IGN]], dixo “''dacuando surreal, de cutiu provocadora y casi siempres entretenida, les aventures de Hellblazer atopar ente lo meyor que Vertigo puede ufierta''r”.<ref>{{Cita web|url=http://www.ign.com/articles/2005/11/01/horrifying-reading|títulu=Horrifying reads|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Hillary Goldstain|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=IGN.com|editorial=|idioma=}}</ref> El conocíu escritor de cómics Warren Ellis consideraba a la serie la so favorita, ya incluyir ente les meyores obres d'horror de los 90. Andre Borges de ''DNA India'' incluyir ente'l so llistáu de “''15 noveles gráfiques que tienes de lleer''”, describiéndola como “una ''de los meyores de la so clase''”, y diciendo que “''el so guión y dibuxu fueron allabaos mientres tola so trayeutoria''”.<ref>{{Cita web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-15-must-read-graphic-novels-the-sandman-batman-year-one-the-walking-dead-sin-city-and-more-1899467|títulu=15 must read graphic novels|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Andre Borges|enllaceautor=|fecha=23 d'ochobre de 2013|sitiuweb=Dnaindia.com|editorial=|idioma=}}</ref> Robert Tutton de ''[[Pastie Magacín]]'' incluyir nel númberu 4 de los sos “''13 comics d'horror moderno terroríficos''”, diciendo que “''los alcuentros más terroríficos de Constantine llegaron mui cerca d'esi adico de verdá que recuerda a los llectores que la vida real pue ser tan terrorífica como cualesquier súcubo o fonduxe demoniaca''”.<ref>{{Cita web|url=https://www.pastemagazine.com/articles/2014/10/13-terrifying-modern-horror-comics.html|títulu=Terrifying modern comics|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Robert Tutton|enllaceautor=|fecha=27 d'ochobre de 2014|sitiuweb=pastemagazine.com|editorial=|idioma=}}</ref> La etapa orixinal de Delano na serie ye bien valorada. Al respeutu, la periodista Helen Braithwaite dixo: "''La so visión del personaxe de John Constantine nunca foi igualada. L'arcu argumental “Pecaos orixinales”''<ref name=":492" /> ''tendría de tar na coleición de cualesquier fan de los cómics''”. Añadió que “''la so escritura remembra un increíble sentíu de lo ominoso y del terror nel llector''”.<ref>{{Cita web|url=http://www.sequentialtart.com/archive/dec99/delano.shtml|títulu=Tales that witness madness: a brief talk with Jamie Delano|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Helen Braithwaite|enllaceautor=|fecha=avientu de 1999|sitiuweb=sequentialart.com|editorial=|idioma=}}</ref> IGN incluyó a la serie como ún de los meyores 25 títulos de ''Vertigo'', y consideró a John Constantine como ún de los meyores personaxes de ''Vertigo''.<ref>{{Cita web|url=http://www.ign.com/articles/2005/12/20/the-25-best-vertigo-books?page=3|títulu=The best 25 Vertigo books|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Hillary Goldstein|enllaceautor=|fecha=19 d'avientu de 2005|sitiuweb=IGN.com|editorial=|idioma=}}</ref> La etapa de Garth Ennis tamién ye casi unánimemente allabadasobremanera “''Vezos peligrosos''”,<ref name=":17" /> que foi votada la meyor historia escrita pol so autor por ''[[Comic Book Resources]]'', per delantre del so trabayu en ''[[Predicador (historieta)|Predicador]]'', [[The Boys (cómic)|''The boys'']] y ''[[Punisher]]''. Nel mesmu artículu, Brian Cronin calificó al verdaderu amor de John, Kit Ryan, como ún de los personaxes más memorables de la serie.<ref>{{Cita web|url=http://www.cbr.com/the-greatest-garth-ennis-stories-ever-told/|títulu=The greatest Garth Ennis stories ever told|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Brian Cronin|enllaceautor=|fecha=30 de payares de 2011|sitiuweb=cbr.com|editorial=|idioma=}}</ref> La popularidá de la etapa de Ennis y Dillon en ''Hellblazer'' foi clave por que ''Vertigo'' aceptara publicar ''Predicador''.<ref>{{Cita web|url=http://www.cbr.com/wwphilly-garth-ennis-steve-dillon/|títulu=WWPhilly: Garth Ennis & Steve Dillon|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=22 de xunu de 2009|sitiuweb=cbr.com|editorial=|idioma=}}</ref> ''[[Empire Magazine]]'' consideró “''Vezos peligrosos''” “''por derechu propiu, una de les hestories más celebraes na historia de los cómics''”.<ref>{{Cita web|url=http://www.empireonline.com/movies/features/50greatestcomiccharacters/|títulu=50 greatest comic characters|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=16 de setiembre de 2016|sitiuweb=empireonline.com|editorial=|idioma=}}</ref> Glenn Fabry, que foi'l portadista habitual de la etapa de Ennis, ganó un [[Premiu Eisner]] como Meyor Portadista de 1995. El creador del protagonista, Alan Moore, allabó la visión que Jamie Delano tenía del personaxe, al comentar que “''[Delano] demuestra brillantemente que l'horror inglés nun sumió cola borrina y los quixarros allumaos por lluz de gas a la fin de la era victoriana''”.<ref name=":33" /> A Moore tamién-y gustó la etapa de Brian Azzarello na serie.<ref name=":48" /> === Meyores histories === {| {{tablaguapa}} ! !''[[Pastie Magacín]]''<ref>{{Cita web|url=https://www.pastemagazine.com/articles/2013/03/the-top-ten-john-constantine-hellblazer-stories.html?p=2|títulu=The Top Ten John Constantine: Hellblazer Stories|fechaaccesu=18 de setiembre de 2017|autor=Sean Edgar|enllaceautor=|fecha=19 de marzu de 2013|sitiuweb=www.pastemagazine.com|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180630105237/https://www.pastemagazine.com/articles/2013/03/the-top-ten-john-constantine-hellblazer-stories.html?p=2|fechaarchivu=2018-06-30}}</ref> !''[[Comic Book Resources]]''<ref>{{Cita web|url=http://www.cbr.com/the-greatest-john-constantine-hellblazer-stories/|títulu=The Greatest John Constantine Hellblazer Stories|fechaaccesu=18 de setiembre de 2017|autor=Brian Cronin|enllaceautor=|fecha=9 de xunetu de 2016|sitiuweb=www.cbr.com|editorial=|idioma=}}</ref> !''[[IGN]]''<ref>{{Cita web|url=http://www.ign.com/articles/2014/05/20/5-constantine-comics-to-prep-you-for-the-tv-show|títulu=5 Constantine Comics to Prep You for the TV Show|fechaaccesu=18 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=20 de mayu de 2014|sitiuweb=www.ign.com|editorial=|idioma=}}</ref> !''[[Flavorwire]]''<ref>{{Cita web|url=http://flavorwire.com/483625/constantine-primer-the-five-hellblazer-stories-to-read-before-the-show-premieres/5|títulu='Constantine' Primer: The Five 'Hellblazer' Stories To Read Before The Show Premieres|fechaaccesu=19 de setiembre de 2017|autor=Abhimanyu Das|enllaceautor=|fecha=21 d'ochobre de 2014|sitiuweb=www.flavorwire.com|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180117220257/http://flavorwire.com/483625/constantine-primer-the-five-hellblazer-stories-to-read-before-the-show-premieres/5|fechaarchivu=2018-01-17}}</ref> !''[[Comicbook.com]]''<ref>{{Cita web|url=http://comicbook.com/2014/10/23/occult-of-personality-8-memorable-constantine-cases/|títulu=Occult of Personality: 8 Memorable Constantine Cases|fechaaccesu=19 de setiembre de 2017|autor=Mark Ginocchio|enllaceautor=|fecha=25 d'ochobre de 2014|sitiuweb=www.comicbook.com|editorial=|idioma=}}</ref> !''[[Zona Zhero]]''<ref>{{Cita web|url=https://www.zonazhero.es/john-constantine-hellblazer-top-10-de-meyores-histories/|títulu=JOHN CONSTANTINE: HELLBLAZER Top 10 de Meyores Hestories|fechaaccesu=19 de setiembre de 2017|autor=Joe Drummer|enllaceautor=|fecha=26 d'ochobre de 2014|sitiuweb=zhonazhero.es|editorial=|idioma=}}</ref> |- |10 |''"Abrazar"''<ref name=":15" /> |''"Tiempos difíciles"'' | | | |''"Acoradada"'' |- |9 |''"Newcastle: Un adico de lo que va venir"''<ref name=":13" /> |''"Acoradada"'' | | | |''"Newcastle calling"<ref name=":43" />'' |- |8 |''"Nel regueru / Perversión"<ref name=":83" />'' |''"Pecaos orixinales"'' | | |"''Hambre / Festín d'amigos''"<ref name=":75" /> |''"La empatía ye l'enemigu"<ref name=":90" />'' |- |7 |''"Motivos pa tar contentu"''<ref name=":88" /> |''"Un cínicu a les puertes del Infiernu"'' | | |"''American Gothic''"<ref name=":53" /> |''"El magu sonriente"<ref name=":91" />'' |- |6 |''"Polvu y cenices"''<ref name=":87" /> |''"Home de familia"''<ref name=":81" /> | | |"''Sangre real''"<ref name=":82" /> |''"Via crucis"<ref name=":89" />'' |- |5 |''"Un cínicu a les puertes del Infiernu"''<ref name=":84" /> |''"Mieu y odiu"''<ref name=":50" /> |''"Abrazar"'' |''"Toles sos máquines"'' |''"Acoradada"'' |''"Masa crítico"<ref name=":49" />'' |- |4 |''"Pecaos orixinales"''<ref name=":492" /> |''"Toles sos máquines"''<ref name=":93" /> |''"Pecaos orixinales"'' |"''Xelu nel infiernu''"<ref name=":86" /> |''"Home de familia"'' |''"Home de familia"'' |- |3 |''"Tiempos difíciles"''<ref name=":12" /> |''"Abrazar"'' |''"Acoradada"'' |"''Vezos peligrosos''" |''"Mieu y odiu"'' |''"Tiempos difíciles"'' |- |2 |''"Acoradada"''<ref name=":85" /> |''"Newcastle: Un adico de lo que va venir"'' |''"Polvu y cenices"'' |''"Abrazar"'' |''"Newcastle: Un adico de lo que va venir"'' |''"Claveles sangrientos"<ref name=":92" />'' |- |1 |''"Vezos peligrosos"''<ref name=":17" /> |''"Vezos peligrosos"'' |"''Vezos peligrosos"'' |"''Pecaos orixinales"'' |''"Vezos peligrosos"'' |''"Vezos peligrosos"'' |} == Ediciones n'español == === Ediciones d'[[Ediciones Zinco]] (1990-1994) === La editorial Ediciones Zinco, posesora de los derechos de distribución de ''DC Comics'' n'España mientres los años 80 y primeros 90, publicó los primeros númberos de ''Hellblazer'' como una miniserie de cinco número en 1990, al alborecer del ésitu de la maxiserie de 12 númberos de ''La Cosa del banzáu'', apocayá publicada, que contenía la saga "''American Gothic''" na so integridá<ref name=":53">Alan Moore, Stephen Bissette, [[John Totleben]], RIck Veitch, Stan Woch: "''American Gothic''" (''The Saga of the Swamp Thing'' 35-38, 1985; ''Swamp Thing'' (Vol. 2) 39-50, 1985-1986), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''La Cosa del Banzáu'' (3ª serie) 1-12, 1989-1990), Norma Editorial (''La Cosa del Banzáu: La maldición'', Coleición Vértigo 205, 2002, y ''La Cosa del Banzáu: Una banda de cuervos'', Coleición Vértigo 219, 2003), Planeta DeAgostini (''La Cosa del Banzáu'' 10-14, 2007-2008; ''La Cosa del Banzáu de Alan Moore'' 2, 2011) y ECC Ediciones (''La Cosa del Banzáu de Alan Moore'' 3 y 4, 2014).</ref> (y qu'incluyía la primer apaición de John Constantine<ref name=":35" />). Dicha miniserie, en formatu [[Encuadernación grapada|grapa]], incluyía los cuatro primeros númberos de la edición americana<ref name=":33">Jamie Delano, John Ridgway: "''Hunger''" (''Hellblazer'' 1, 1988), publicáu n'España por Ediciones Zinco (John ''Constantine: Hellblazer'' 1, 1990), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 1, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref><ref>Jamie Delano, John Ridgway: "''A feast of friends''" (''Hellblazer'' 2, 1988), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer'' 2, 1990), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 1, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016).</ref><ref name=":32" /><ref name="Jamie Delano_1">Jamie Delano, John Ridgway: "''Waiting for the man''" (''Hellblazer'' 4, 1988), publicáu n'España por Ediciones Zinco (''John Constantine: Hellblazer'' 4, 1990), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 2, 2005; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 1, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Jamie Delano'' 1, 2016)</ref> y el númberu 27 de la coleición (integráu pola historia "''Abrazar''", de Neil Gaiman y Dave McKean).<ref name=":15" /> Zinco publicó dos obres más de la etapa de Jamie Delano: (i) en 1991, un especial de 68 páxines col ''Annual'' 1 de la coleición,<ref name=":16" /> en grapa; y (ii) en 1992, un especial en [[rústica]] qu'incluyía los dos númberos realizaos por Grant Morrison y David Lloyd pa la coleición<ref name=":14" /> (y tituláu equivocadamente "''Hellblazer: Newcastle''" - yá que dichu títulu y la portada correspondiente referir al númberu 11 de la edición americana,<ref name=":13" /> y non a los númberos incluyíos en dichu especial-). Darréu, en 1994, Zinco publicó, nuna miniserie de tres númberos en rústica, la saga "''Vezos peligrosos''", primer incursión de Garth Ennis nel personaxe.<ref name=":17" /> ==== Ediciones en grapa ==== * ''John Constantine: Hellblazer'' 1 a 5 (1990, contién los númberos 1 a 4 y 27 de ''Hellblazer''). * ''John Constantine: Hellblazer especial'' 1 (1991, Contién el ''Annual'' 1 de ''Hellblazer''). ==== Ediciones en rústica ==== * ''John Constantine: Hellblazer especial: Newcastle'' (1992, contién los númberos 25 y 26 de ''Hellblazer''). * ''John Constantine: Hellblazer: Vezos peligrosos'' 1 a 3 (1994, contién los númberos 41 a 46 de ''Hellblazer''). === Ediciones de [[Norma Editorial]] (1997-2005) === Norma Editorial adquirió los derechos de distribución de ''Vertigo'' n'España en 1997. Como parte de la so llinia "Coleición Vértigo", aprovechando la bona receición de la so edición de ''Predicador'', la editorial empezó a publicar ''Hellblazer'' a partir del númberu 62<ref name=":18" />'','' precisamente'l primer númberu dibuxáu por Steve Dillon como artista regular. Como resultáu de lo anterior, el gruesu de la etapa de Delano (en concreto, los númberos 5<ref name=":55" /> a 24<ref name=":36" /> y 28<ref>Jamie Delano, Ron Tiner: "''Thicker than water''" (''Hellblazer'' 28, 1990), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 14, 2006; ''Hellblazer de Jamie Delano'' 2, 2011) y ECC Ediciones (Hellblazer'': Jamie Delano'' 2, 2016).</ref> a 40<ref name=":3" />) y la primer metá de la etapa de Ennis, salvu "''Vezos peligrosos''"<ref name=":17" /> (dende'l númberu 47<ref>Garth Ennis, Will Simpson: "''The pub where I was born''" (''Hellblazer'' 47, 1991), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 24, 2007; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 1, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 1, 2015).</ref> hasta'l 61<ref>Garth Ennis, Will Simpson: "''Guys and dolls, part Three: She's buying a stairway to Heaven''" (''Hellblazer'' 61, 1993), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 31, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 2, 2010) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref>) caltuviéronse inédites n'España hasta la so publicación per parte de [[Planeta DeAgostini]]. Norma publicó ininterrumpidamente ''Hellblazer'' dende'l númberu 62 al 119<ref name=":19" /> de la coleición americana. Sicasí, intentando aprovechar l'ésitu de la so edición de ''100 Bales,'' pasó de siguío a publicar la serie a partir del entamu de la etapa de Brian Azzarello (númberu 146<ref>Brian Azzarello, Richard Corben: "''Hard time, part 1''" (Hellblazer 146, 2000), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Tiempos difíciles'', Coleición Vértigo 220, 2003), Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Brian Azzarello'' 1, 2009) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Brian Azzarello'', 2015).</ref>), colo que los númberos 120<ref name=":9" /> a 145<ref>Darko Macan, Gary Erskine: "''Ashes and honey, part Two''" (''Hellblazer'' 145), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Warren Ellis'', 2015).</ref> permaneceríen inéditos n'España mientres llargu tiempu (en dellos casos hasta la so publicación por [[ECC Ediciones]] en 2015 y 2016). Norma publicó ''Hellblazer'' dientro de "Coleición Vértigo" hasta 2005, añu de la perda de los derechos de ''DC/Vertigo'' a favor de Planeta DeAgostini. L'últimu númberu americanu de ''Hellblazer'' publicáu por Norma foi'l 180.<ref>Mike Carey, Marcelo Frusin: "''Rede sepulchre, part 4''" (''Hellblazer'' 180, 2003), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: el sepulcru coloráu'', Coleición Vértigo 282, 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref> Adicionalmente a les escoyetes de la serie, Norma publicó dientro de "Coleición Vértigo" la miniserie ''The Sandman presenta: La cai del amor''.<ref name=":94">[[Peter Hogan]], [[Michael Zulli]]: "''Love Street''" (''The Sandman presents Love Street'' 1-3, 1999). Publicáu n'España por Norma Editorial (''The Sandman presenta: La cai del amor'', Coleición Vértigo 162, 2001) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Otros conxuros,'' 2017).</ref> Anque John Constantine ye ún de los protagonistes de la historia y dellos estudios consideraron qu'esti cómic forma parte de les publicaciones de ''Hellblazer'' n'España,<ref name=":54">{{Cita web|url=http://www.zonanegativa.com/hellblazer-el-ingles-que-baxo-al-infierno/|títulu=Hellblazer: Walk on the wild side|fechaaccesu=27 de setiembre de 2016|autor=Raúl Martín|enllaceautor=|fecha=25 d'avientu de 2009|sitiuweb=Zonanegativa.com|editorial=|idioma=}}</ref> la miniserie integrar nos títulos publicaos sol calquier de ''[[The Sandman]]'', y nun ta rellacionada direutamente con ''Hellblazer''. La "Coleición Vértigo" yera una escoyeta de los númberos orixinales en [[Encuadernación en rústica|rústica]] y d'estensión variable (podríen arrexuntar dende 2 hasta 7 númberos de la coleición americana). Norma Editorial publicó los siguientes recopilatorios de ''Hellblazer'' dientro de dicha coleición: * ''Hellblazer: Mieu y odiu'' 1 a 3, Coleición Vértigo 22, 25 y 29, 1997 (entiende los númberos 62 a 67 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Nel regueru. Perversión. Amor puerco'', Coleición Vértigo 49, 1998 (entiende los númberos 68 y 69 de ''Hellblazer'', y la historia curtia "''Tainted love''", publicada nel especial ''Vertigo Jam''). * ''Hellblazer: Confesión'', Coleición Vértigo 57, 1998 (entiende ''Hellblazer: Special'' 1). * ''Hellblazer: Tierra del corazón. Momentu de gloria'', Coleición Vértigo 60, 1998 (entiende los númberos 70 y 71 de ''Hellblazer''). * ''Vértigu: Al filu del iviernu'' 1, Coleición Vértigo 69, 1998 (inclúi la historia curtia "''Tell me''", publicada en ''Vertigo: Winter's edge'' 1). * ''Hellblazer: Llapaes de condena'' 1 y 2, Coleición Vértigo 70 y 72, 1998 (entiende los númberos 72 a 75 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Un cínicu a les puertes del Infiernu'' 1 a 4, Coleición Vértigo 85, 87, 90 y 95, 1999 (entiende los númberos 76 a 83 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Nociones perverses'' 1 y 2, Coleición Vértigo 104 y 106, 1999 (entiende los númberos 84 a 88 de ''Hellblazer''). * ''Vértigu: Al filu del iviernu'' 2, Coleición Vértigo 113, 1999 (inclúi la historia curtia "''All those little girls and boys''", publicada en ''Vertigo: Winter's edge'' 2). * ''Hellblazer: Tiempu de suañu'', Coleición Vértigo 122, 2000 (entiende los númberos 89 y 90 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Masa crítico'' 1 a 3, Coleición Vértigo 125, 128 y 131, 2000 (entiende los númberos 91 a 96 de ''Hellblazer''). * ''Heartland. Tierra del corazón'', Coleición Vértigo 135, 2000 (entiende l'especial ''Heartland''). * ''Hellblazer: La naturaleza de la bestia'' 1 y 2, Coleición Vértigo 142 y 144, 2000 (entiende los númberos 97 a 100 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Empiezos difíciles'' 1 y 2, Coleición Vértigo 152 y 155, 2000 (entiende los númberos 101 a 104 de ''Hellblazer''). * ''Vértigu: Al filu del iviernu'' 3, Coleición Vértigo 154, 2000 (inclúi la historia curtia "''Another bloody Christmas''", publicada en ''Vertigo: Winter's edge'' 3). * ''Neil Gaiman: Díes de medianueche'', Coleición Vértigo 166, 2001 (inclúi'l númberu 27 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Na llinia de fueu'' 1 y 2, Coleición Vértigo 169 y 172, 2001 (entiende los númberos 105 a 108 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: L'últimu home'' 1 a 3, Coleición Vértigo 184, 185 y 187, 2001 (entiende los númberos 109 a 114 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Contra'l reló'', Coleición Vértigo 203, 2002 (entiende los númberos 115 a 119 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Tiempos difíciles'', Coleición Vértigo 220, 2003 (entiende los númberos 146 a 150 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Bones intenciones'', Coleición Vértigo 233, 2003 (entiende los númberos 151 a 156 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Xelu nel infiernu'', Coleición Vértigo 242, 2004 (entiende los númberos 157 a 163 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Highwater'', Coleición Vértigo 260, 2004 (entiende los númberos 164 a 169 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Polvu y cenices'', Coleición Vértigo 273, 2004 (entiende los númberos 170 a 174 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: El sepulcru coloráu'', Coleición Vértigo 282, 2005 (entiende los númberos 175 a 180 de ''Hellblazer''). === Ediciones de [[Planeta DeAgostini]] (2005-2011) === Planeta DeAgostini adquirió los derechos de distribución de ''DC/Vertigo'' en 2005, y empezó a arrexuntar ''Hellblazer,'' primero, nuna serie regular (publicada en [[Encuadernación en rústica|rústica]]), llamada ''John Constantine: Hellblazer'', qu'incluyía dos númberos de la edición americana por exemplar, empezando pol númberu 1.<ref name=":33" /> La serie atayar nel númberu 32 (2008), qu'incluyía los númberos 63<ref name=":5" /> y 64<ref>Garth Ennis, Steve Dillon: "''Fear and Loathing, Part 1: For God and Country''" (''Hellblazer'' 64, 1993), publicáu n'España por Norma Editorial (''Hellblazer: Mieu y odiu'' 1, Coleición Vértigo 22, 1997), Planeta DeAgostini (''John Constantine: Hellblazer'' 32, 2008; ''Hellblazer de Garth Ennis'' 3, 2011) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Garth Ennis'' 2, 2015).</ref> de ''Hellblazer.'' Planeta tamién publicó nesti formatu'l ''Annual'' 1 de ''Hellblazer''.<ref name=":16" /> En paralelu, Planeta siguiría publicando tomos recopilatorios en [[Encuadernación en rústica|rústica]] que siguíen la serie onde la abandonó Norma (a partir del númberu 181 de la coleición americana<ref name=":57">Mike Carey, Jock: "''The game of cat and mouse''" (''Hellblazer'' 181, 2003), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Terceros mundos'', 2005) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 1, 2016).</ref>). En completando la primer etapa de Mike Carey en ''Hellblazer'' dende dichu númberu hasta'l so finalización (númberu 215<ref name=":52">Mike Carey, Leonardo Mancu: "''R.S.V.P. part 2''" (''Hellblazer'' 215, 2006), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Ruégase respuesta'', 2008) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref>), Planeta caltendría la mesma estructura pa publicar una serie de tomos recopilatorios, clasificaos por autor, por aciu la cual publicáronse la totalidá de les etapes na serie regular de Delano (salvo'l númberu 84 de ''Hellblazer''<ref name=":20" /> y el ''Annual'' 1<ref name=":16" />), Ennis (salvo la saga "''Fíu del home''", que se publicar nun recopilatorio independiente d'igual títulu<ref name=":21" />), Ellis (salvo la historia "''Dispara''",<ref name=":22" /> que se publicar nel númberu 1 de la revista en rústica, de curtia vida, ''Vértigu Magacín''), Azzarello, Mina, Diggle y Milligan (nesti últimu casu hasta'l númberu 275 de ''Hellblazer''<ref>Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "'Bloody ''Carnations, part 5: Confeti and Brimstone''" (''Hellblazer'' 275, 2011), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 5, 2011).</ref>). Con tou, Planeta dexaría ensin publicar partes importantes de ''Hellblazer'', tales como l'arcu argumental "''Nociones perverses''", de Eddie Campbell,<ref name=":23" /> tola etapa de Paul Jenkins, el regresu de Mike Carey a la serie nel númberu 229,<ref name=":64">Mike Carey, [[John Paul Leon]]: "''With a little help from my friends''" (''Hellblazer'' 229, 2007), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> el númberu 250 de ''Hellblazer''<ref name=":42">Dave Gibbons, Sean Phillips: "''Happy new fucking year''" (''Hellblazer'' 250, 2009), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref><ref name=":37" /><ref name=":38" /><ref name=":45">[[China Miéville|China Mieville]], Giuseppe Camuncoli: "''Snow was falling''" (''Hellblazer'' 250, 2009), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> (cola esceición de la historia escrita por Peter Milligan<ref name=":71">Peter Milligan, Eddie Campbell: "''The curse of Christmas''" (''Hellblazer'' 250, 2009), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer de Peter Milligan'' 1, 2010).</ref>), o los númberos escritos por [[Jason Aaron]]<ref name=":43">Jason Aaron, [[Sean Murphy]]: "''Newcastle Calling''" (''Hellblazer'' 245 y 246, 2008), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Andy Diggle'', 2017).</ref> y Darko Marquen.<ref name=":24" /> Planeta tamién publicó tomos en rústica arrexuntando delles miniseries y noveles gráfiques de les realizaes sobre'l personaxe y el so mundu, hasta la perda de la llicencia de distribución de ''DC/ Vertigo'' a favor d'[[ECC Ediciones]] (2012). Aun así, Planeta nun publicar los ''spin-offs'' ''El horrorista'',<ref name=":25" /> ''Heartland: Tierra del corazón'',<ref name=":27" /> ''Hellblazer / Los llibros de la maxa'',<ref name=":29" /> ''Vertigo Secret Files: Hellblazer'',<ref name=":26" /><ref name=":31" /> ''Hellblazer presenta Chas: La conocencia''<ref name=":44">[[Simon Oliver]], [[Goran Sudzuka]]: "''The knowledge''" (''Hellblazer presents Chas: The knowledge'' 1-5, 2008-2009). Publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Otros conxuros,'' 2017).</ref> y ''Hellblazer especial: Lady Constantine''.<ref name=":70">Andy Diggle, Goran Sudzuka: "''Hell hath non fury''" (''Hellblazer special: Lady Constantine'' 1-4, 2003), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Otros conxuros,'' 2017).</ref> Tampoco publicó los rellatos escritos por Paul Jenkins, Garth Ennis y [[Dave Gibbons]] pa ''Vertigo: Al filu del iviernu'',<ref name=":28" /><ref name=":30" /><ref name=":41">Dave Gibbons: "''Another bloody Christmas''" (''Vertigo: Winter's edge'' 3, 2000).publicáu n'España por Norma Editorial (''Vértigu: Al filu del iviernu'' 3, Coleición Vértigo 154, 2000) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Ciudá de demonios'', 2012; ''Hellblazer: Warren Ellis'', 2016)</ref> la historia curtia "''Espuestu''", escrita por Mike Carey pal volume 2 del especial ''9/11'',<ref name=":65">Mike Carey, Marcelo Frusin: "''Exposed''" (''9-11'' Volume 2, 2002), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016</ref> nin los rellatos curtios "''Carta d'un suicida''" y "''La nueche de la foguera"'', escritos por Peter Milligan pa ''House of Mistery Halloween'' ''Annual'' 1 y 2, respeutivamente.<ref name=":39">Peter Milligan, Giuseppe Camuncoli: "''Letter from a suicide''" (''House of Mistery Halloween Annual'' 1, 2009), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Peter Milligan'' 1, 2017).</ref><ref name=":73" /> Adicionalmente, y magar que los títulos nun tán rellacionaos con ''Hellblazer'', Planeta publicó l'adautación oficial al cómic de la película ''[[Constantine (película)|Constantine]]'',<ref name=":95">[[Steven T. Seagle]], [[Ron Randall]]: ''Constantine: The official movie adaptation'', publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Constantine: L'adautación oficial de la película'', 2005) y ECC Comics (''Hellblazer: Otros conxuros'', 2017).</ref> en 2005, y la miniserie de 1991 ''[[Mister Y]],'' sol títulu ''Hellblazer presenta: La brigada de la gabardina: Mister Y'', en 2008.<ref>[[Kevin Wayne Jeter]], [[John K. Snyder III]]: "''At the end of time''", "''Master!''", "''Maze''" y "''The power''" (''Mister Y'' 1-4, 1991), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer presenta: La brigada de la gabardina: Mister Y'', 2008).</ref> ==== Serie regular (rústica) ==== {| class="wikitable sortable" |- ! Nome !Númberu USA !colspan="2" | Arcos narrativos !Guión ! Dibuxu !Tinta !Color ! Fecha de publicación ! Formatu <!-- |- | John Constantine: Hellblazer nº | ISBN | - | colspan = "2" | "" | Jamie Delano | John Ridgway | John Ridgway | Lovern Kindzierski | de 200 | Rústica, páxs. --> |- | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº1 | 1-2 | colspan = "2" | "''Fame''" - "''Llacuada d'amigos''" | rowspan="21" |[[Jamie Delano]] | rowspan="3" | [[John Ridgway]] | rowspan="3" | John Ridgway | rowspan="19" | [[Lovern Kindzierski]] | Ochobre de 2005 | [[Encuadernación en rústica|Rústica]], 64 páxs. |- | ''John Constantine: Hellblaze''r Nº2 | 3-4 | colspan = "2" | "''Dir a por toes''" - "''Esperando al home''" | Payares de 2005 | Rústica, 48 páxs. |- | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº3 | 5-6 | colspan = "2" | "''Cuando Johnny torna desfilando a casa''" - "''Prexuiciu estremu''" | Avientu de 2005 | Rústica, 48 páxs. |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº4 | 7 | colspan = "2" | "''Pantasmes dientro de la máquina''" |John Ridgway, [[Brett Ewins]] |John Ridgway, [[Jim McCarthy]] | rowspan = "2" | Xineru de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 8 | colspan = "2" | "''Cuidos intensivos''" | rowspan="2" |John Ridgway | rowspan="2" |[[Alfredo Alcalá (historietista)|Alfredo Alcalá]] |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº5 | 9 | colspan = "2" | "''Fechu polvu''" | rowspan = "2" | Febreru de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 10 | colspan = "2" | "''Sexu y muerte''" | rowspan="3" | [[Richard Piers Rayner]] | rowspan="3" | [[Mark Buckingham]] |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº6 | 11 | colspan = "2" | "''Newcastle: Un adico de lo que va venir''" | rowspan = "2" | Marzu de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 12 | colspan = "2" | "''Diañu conocíu..."'' |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº7 | 13 | colspan = "2" | "''Na sablera''" |Richard Piers Rayner, [[Mike Hoffman]] |Mark Buckingham, Mike Hoffman | rowspan = "2" | Mayu de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 14 | rowspan = "9" | ''La máquina del mieu'' | "''Tocar la tierra''" | rowspan="3" | Richard Piers Rayner | rowspan="3" |Mark Buckingham |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº8 | 15 | ''"El pastor busca abellu"'' | rowspan = "2" | Xunu de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 16 | ''"Dura xusticia"'' |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº9 | 17 | ''"Compañeros de viaxe"'' | colspan="2" | [[Mike Hoffman]] | rowspan = "2" | Julio de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 18 | ''"Cartes d'amor y odiu"'' | rowspan="5" | Mark Buckingham | rowspan="5" | Alfredo Alcalá |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº10 | 19 | ''"L'home rotu"'' | rowspan = "2" | Agostu de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 20 | ''"Traición"'' |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº11 | 21 | ''"Dios de dioses"'' | rowspan = "2" | Setiembre de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 64 páxs. |- | 22 | ''"Equilibriu"'' |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº12 | 23 | colspan = "2" | ''"Percima de lo normal"'' | colspan="2" rowspan="2" | [[Ron Tiner]] | rowspan="2" | [[Tom Ziuko]] | rowspan = "2" | Ochobre de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 24 | colspan = "2" | ''"El familiar"'' |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº13 | 25 | colspan = "2" | ''"Alarma preventiva"'' | rowspan="2" |[[Grant Morrison]] | colspan="3" rowspan="2" | [[David Lloyd]] | rowspan = "2" | Avientu de 2006 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 26 | colspan = "2" | ''"Cómo aprendí a armar la bomba"'' |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº14 | 27 | colspan = "2" | ''"Abrazar"'' |[[Neil Gaiman]] | colspan="2" | [[Dave McKean]] |Dave McKean [[Danny Vozzo]] | rowspan = "2" | Xineru de 2007 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 28 | colspan = "2" | ''"El tirón del sangre"'' | rowspan="4" |Jamie Delano | rowspan="3" | Ron Tiner | rowspan="3" | [[Kevin Walker]] | rowspan="2" | Tom Ziuko |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº15 | 29 | colspan = "2" | ''"Enfermu del corazón"'' | rowspan = "2" | Febreru de 2007 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 30 | colspan = "2" | ''"Víctima mortal"'' | Lovern Kindzierski |- | rowspan = "2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº16 | 31 | colspan = "2" | ''"El duelu del magu"'' | colspan="2" | [[Sean Phillips]] | rowspan="2" | Tom Ziuko | rowspan = "2" | Marzu de 2007 | rowspan = "2" | Rústica, 48 páxs. |- | 32 | colspan = "2" | ''"Perru vieyu"'' |[[Dick Foreman]] | colspan="2" | [[Steve Pugh]] |- |''Hellblazer Añal'' |1 |''"El santu sangrientu"'' |''"La venus de la venta agresiva"'' | rowspan="9" |Jamie Delano |[[Bryan Talbot]], [[Dean Motter]] |Bryan Talbot, Dean Motter |Lovern Kindzierski |Abril de 2007 |Rústica, 48 páxines |- | rowspan="2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº17 | 33 | colspan="2" | ''"Los domingos son distintos"'' | Dean Motter | [[Mark Pennington]] | rowspan="7" |Tom Ziuko | rowspan="2" | Abril de 2007 | rowspan="2" | Rústica, 48 páxs. |- | 34 | colspan="2" | ''"L'home del sacu"'' | colspan="2" rowspan="3" | [[Sean Phillips]] |- | rowspan="2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº18 | 35 | colspan="2" | ''"Corazón de neñu muertu"'' | rowspan="2" | Mayu de 2007 | rowspan="2" | Rústica, 64 páxs. |- | 36 | colspan="2" | ''"El país inexplorado"'' |- | rowspan="2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº19 | 37 | colspan="2" | ''"El trabayu d'un home"'' | colspan="2" rowspan="3" | Steve Pugh | rowspan="2" | Xunu de 2007 | rowspan="2" | Rústica, 48 páxs. |- | 38 | colspan="2" | ''"Xuegu de neños"'' |- | rowspan="2" | ''John Constantine: Hellblazer'' Nº20 | 39 | colspan="2" | ''"L'aforcáu"'' | rowspan="2" | Julio de 2007 | rowspan="2" | Rústica, 64 páxs. |- | 40 | colspan = "2" | ''"El magu"'' | colspan="3" | [[Dave McKean]] |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 21 |41 | colspan="2" |''"Vezos peligrosos, Primer parte: El principiu del fin"'' | rowspan="10" |[[Garth Ennis]] | rowspan="7" |[[Will Simpson (comics)|Will Simpson]] | rowspan="4" |[[Mark Pennington]] | rowspan="15" |Tom Ziuko | rowspan="2" |Agostu de 2007 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |42 | colspan="2" |''"Vezos peligrosos, Segunda parte: Un tragu de lo más fuerte"'' |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 22 |43 | colspan="2" |''"Vezos peligrosos, Tercer parte: Amigos n'altes esferes"'' | rowspan="2" |Setiembre de 2007 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |44 | colspan="2" |''"Vezos peligrosos, Cuarta parte: A la mio manera"'' |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 23 |45 | colspan="2" |''"Vezos peligrosos, Quinta parte: La artimaña"'' | rowspan="2" |[[Tom Sutton]] | rowspan="2" |Ochobre de 2007 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |46 | colspan="2" |''"Vezos peligrosos, Sesta parte: Descensu a los infiernos"'' |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 24 |47 | colspan="2" |''"El pub onde nací"'' | rowspan="2" |[[Stan Woch]] | rowspan="2" |Payares de 2007 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |48 | colspan="2" |''"L'amor mata"'' |Mike Hoffman |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 25 |49 | colspan="2" |''"El señor de la danza"'' | colspan="2" |[[Steve Dillon]] | rowspan="2" |Avientu de 2007 | rowspan="2" |Rústica, 64 páxines |- |50 | colspan="2" |''"Vides notables"'' | colspan="2" |Will Simpson |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 26 |51 | colspan="2" |''"Cuntar hasta diez"'' |[[John Smith (escritor)|John Smith]] | colspan="2" |Sean Phillips | rowspan="2" |Xineru de 2008 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |52 | colspan="2" |''"Sangre real, Primer parte: Los implicaos"'' | rowspan="13" |Garth Ennis | colspan="2" rowspan="4" |Will Simpson |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 27 |53 | colspan="2" |''"Sangre real, Segunda parte: Revelaciones"'' | rowspan="2" |Febreru de 2008 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |54 | colspan="2" |''"Sangre real, Tercer parte: Los vieyos tiempos"'' |- | rowspan="2" |''John Constantine, Hellblazer'' Nº 28 |55 | colspan="2" |''"Sangre real, Cuarta parte: Un mundu despiadáu"'' | rowspan="2" |Marzu de 2008 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |56 | colspan="2" |''"Ésti ye'l diariu de Danny Drake"'' | colspan="3" |David Lloyd |- | rowspan="2" |''John Constantine, Hellblazer'' Nº 29 |57 | colspan="2" |''"Magre mortal"'' | colspan="2" rowspan="2" |Steve Dillon |Tom Ziuko | rowspan="2" |Abril de 2008 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |58 | colspan="2" |''"Cuerpu y mente"'' |Danny Vozzo |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 30 |59 | colspan="2" |''"Ellos y elles, Primer parte: Muyeres cayíes"'' | rowspan="3" |Will Simpson | rowspan="2" |[[Mike Barreiro]], [[Kim DeMulder]] | rowspan="6" |Tom Ziuko | rowspan="2" |Mayu de 2008 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |60 | colspan="2" |''"Ellos y elles, Segunda parte: Belén infernal"'' |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 31 |61 | colspan="2" |''"Ellos y elles, Tercer parte: Quier una escalera escontra'l Cielu"'' |Mike Barreiro | rowspan="2" |Xunu de 2008 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |62 | colspan="2" |''"El final de la dinastía"'' | colspan="2" rowspan="3" |Steve Dillon |- | rowspan="2" |''John Constantine: Hellblazer'' Nº 32 |63 | colspan="2" |''"Cuarenta"'' | rowspan="2" |Julio de 2008 | rowspan="2" |Rústica, 48 páxines |- |64 | colspan="2" |''"Mieu y odiu, Primer parte: Por Dios y la patria"'' |} ==== Tomos recopilatorios de la serie regular (rústica) ==== * ''Hellblazer: Terceros mundos'' (2005, contién los númberos 181 a 186 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Cara a la paré'' (2005, contién los númberos 187 a 193 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Vía crucis'' (2005, contién los númberos 194 a 199 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Motivos pa tar contentu'' (2006, contién los númberos 200 a 205 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: La tierra a onde van los muertos'' (2006, contién los númberos 206 a 212 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Ruégase respuesta'' (2008. contién los númberos 213 a 215 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Fíu del home'' (2008, contién los númberos 129 a 133 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer de [[Warren Ellis]]'' (2009, contién los númberos 134 a 143 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer'' ''de'' [[Brian Azzarello|''Brian'' ''Azzarello'']] 1 y 2 (2009, contién los númberos 146 a 174 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer de [[Denise Mina]]'' (2009, contién los númberos 216 a 228 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer d'[[Andy Diggle]]'' 1 a 3 (2009-2010, contién los númberos 230 a 244 y 247 a 249 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer'' ''de'' [[Peter Milligan|''Peter'' ''Milligan'']] 1 a 5 (2010-2011, contién la historia "''The Curse of Christmas''", publicada nel númberu 250 de ''Hellblazer'', y los númberos 251 a 275 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer de [[Garth Ennis]]'' 1 a 4 (2010-2011, contién los númberos 41 a 83 de ''Hellblazer'', la historia curtia "''Tainted love''", publicada nel especial ''Vertigo Jam, y Hellblazer: Special 1''). * ''Hellblazer de'' ''[[Jamie Delano]]'' 1 a 4 (2011, contién los númberos 1 a 40 de ''Hellblazer''). ==== ''Spin-offs'' (rústica y cartoné) ==== {|{{tablaguapa}} |- ! Nome !Númberu USA ! Guión ! Dibuxu !Tinta !Color ! Fecha de publicación ! Formatu |- |''Hellblazer: Toles sos máquines'' |''Hellblazer: All his engines'' |Mike Carey |Leonardo Mancu |Leonardo Mancu |Sí |marzu de 2007 |Rústica, 192 páxs. |- |''Hellblazer especial: Mala sangre'' |''Hellblazer special: Bad blood'' 1-4 |Jamie Delano |[[Philip Bond]] |Philip Bond |Sí |xunu de 2007 |Rústica, 96 páxs. |- |''Hellblazer: Pá Midnite'' |''Hellblazer special: Papa Midnite'' 1-5 |[[Mat Johnson]] |[[Tony Akins]] |[[Dan Green]] |Sí |ochobre de 2007 |Rústica, 128 páxs. |- |''[[La brigada de la gabardina|Hellblazer especial: La brigada de la gabardina]]'' |''The trenchcoat brigade'' 1-4 |[[John Ney Rieber]] |John Ridgway |John Ridgway |Sí |mayu de 2008 |Rústica, 96 páxs. |- | ''Estragales Escuros: Una novela de John Constantine'' |''Dark entries: a John Constantine novel'' | [[Ian Rankin]] | [[Werther Dell'Edera]] | [[Werther Dell'Edera]] | b/n | xunetu de 2010 | [[Cartoné]], 216 páxs. |- |''Vértigu Magacín'', Nº 1 |''Vertigo Resurrected: Shoot'' |[[Warren Ellis]] |[[Phil Jiménez]] |[[Andy Lanning]] |Sí |setiembre de 2010 |Rústica, 104 páxs. |- | ''Hellblazer: Pandemónium'' |''Hellblazer: Pandemonium'' | Jamie Delano | Jock | Jock |Sí | payares de 2010 | Cartoné, 128 páxs. |} === Ediciones d'[[ECC Ediciones]] (2012-2017) === ECC Ediciones adquirió los derechos de distribución de ''DC / Vertigo'' en 2012. Nun primer momentu, siguió la llinia editorial instaurada por Planeta DeAgostini, publicando, en tomos de tapa rústica, la etapa de Peter Milligan en ''Hellblazer'' hasta'l númberu 300,<ref name=":34">Peter Milligan, [[Giuseppe Camuncoli]]: "''Death and cigarettes, part 3''" (''Hellblazer'' 300, 2013), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer de Peter Milligan'' 10, 2013; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 3, 2017),</ref> que supunxo'l final de la dómina del escritor inglés, lo mesmo que de la mesma serie.<ref>{{Cita web|url=https://www.ecccomics.com/comics/serie-rustica-2055.aspx|títulu=Coleición Hellblazer. Rústica.|fechaaccesu=20 de setiembre de 2016.|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Ecccomics.com|editorial=ECC Ediciones|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171223074444/https://www.ecccomics.com/comics/serie-rustica-2055.aspx|fechaarchivu=2017-12-23}}</ref> Sol mesmu formatu de publicación, ECC tamién arrexuntaría la miniserie ''Hellblazer: Ciudá de demonios''.<ref name=":46">[[Si Spencer]], Sean Murphy: "''City of demons''" (''Hellblazer: City of demons'' 1-5, 2010-2011), publicáu n'España por ECC Ediciones (''Hellblazer: Ciudá de demonios'', 2012; ''Hellblazer: Peter Milligan'' 3, 2017).</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.ecccomics.com/comics/especiales-rustica-y-grapa-2054.aspx|títulu=Especiales Hellblazer (Rústica)|fechaaccesu=20 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Ecccomics.com|editorial=ECC Ediciones|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160923045725/https://www.ecccomics.com/comics/especiales-rustica-y-grapa-2054.aspx|fechaarchivu=2016-09-23}}</ref> En 2015, ECC entamó un ambiciosu proyeutu editorial consistente en publicar sistemáticamente tou ''Hellblazer'', incluyendo les sos miniseries, especiales y noveles gráfiques acomuñaos, nuna llarga coleición de tomos en formatu [[Encuadernación cartoné|cartoné]], clasificaos por autor, más un númberu adicional con diversos ''spin-offs'', según ''The Sandman presenta: La cai del amor''<ref name=":94" /> y l'adautación al cómic de la película ''Constantine''<ref name=":95" /> (anque estos dos obres nun pueden considerase puramente como ''spin-offs'' de ''Hellblazer''). La publicación d'esta coleición concluyó en 2017.<ref>{{Cita web|url=https://www.ecccomics.com/comics/noveles-graficas-cartone-2053.aspx|títulu=Coleición cartoné Hellblazer|fechaaccesu=20 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Ecccomics.com|editorial=ECC Ediciones|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221206130527/https://www.ecccomics.com/comics/noveles-graficas-cartone-2053.aspx|fechaarchivu=2022-12-06}}</ref> Como parte de la promoción d'esta serie, ECC publicó un númberu especial en formato grapa, a preciu amenorgáu, col númberu 201 de la coleición.<ref name=":61">Mike Carey, Leonardo Mancu: "''Event horizon''" (''Hellblazer'' 201, 2004), publicáu n'España por Planeta DeAgostini (''Hellblazer: Motivos pa tar contentu'', 2006) y ECC Ediciones (''Hellblazer: Horizonte de sucesos'', 2015; ''Hellblazer: Mike Carey'' 2, 2016).</ref> Esta coleición en cartoné ye la única edición integral de ''Hellblazer'' y los sos ''spin-offs'' publicada n'España. Independientemente de la so escoyeta de ''Hellblazer'', ECC publicó, dientro de la so llinia ''Grandes autores de Vértigu'' (tomos recopilatorios en cartoné), un especial dedicáu a [[Dave McKean]], qu'incluyía los númberos 27<ref name=":15" /> y 40<ref name=":3" /> de ''Hellblazer''.<ref>{{Cita web|url=https://www.ecccomics.com/comics/dave-mckean-1591.aspx|títulu=Catálogu Grandes Autores Vértigu ECC - Dave McKean|fechaaccesu=20 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Ecccomics.com|editorial=ECC Ediciones|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150914101543/http://www.ecccomics.com/comics/dave-mckean-1591.aspx|fechaarchivu=2015-09-14}}</ref> ==== Especiales (grapa) ==== * ''Hellblazer: Horizonte de sucesos'' (2015, inclúi'l númberu 201 de ''Hellblazer''). ==== Tomos recopilatorios (rústica) ==== * ''Hellblazer de [[Peter Milligan]]'' 6 a 10 (2012-2013, contién los númberos 276 a 300 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Ciudá de demonios'' (2012, contién la miniserie ''Hellblazer: City of demons''). ==== Tomos recopilatorios (cartoné) ==== * ''Hellblazer: [[Garth Ennis]]'' 1 a 3 (2015, contién los númberos 41 a 83 y 129 a 133 de ''Hellblazer;'' la historia curtia "''Tainted love''", incluyida nel especial ''Vertigo jam;'' los especiales ''Hellblazer Special'' 1, y ''Heartland;'' y la historia curtia "''All those little girls and boys''", publicada en ''Vertigo: Winter's edge'' 2). * ''Hellblazer: [[Warren Ellis]]'' (2015, contién los númberos 134 a 145 de ''Hellblazer;'' la historia "''Shoot''" (publicada orixinalmente nel especial ''Vertigo Resurrected: Shoot'')'';'' y el rellatu en prosa "''Another bloody Christmas''", incluyíu en ''Vertigo: Winter's edge'' 3). * ''Hellblazer: [[Brian Azzarello]]'' (2015, contién los númberos 145 a 174 de ''Hellblazer;'' y les hestories curties "''The first time''", incluyida en ''Vertigo Secret Files: Hellblazer;'' y "''All I goat for Christmas''", publicada nel númberu 250 de ''Hellblazer''). * ''Grandes autores de Vértigu: [[Dave McKean]]'' (2015, inclúi los númberos 27 y 40 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: [[Jamie Delano|Jamie Dela]]''[[Jamie Delano|non]] 1 a 3 (2016, contién los númberos 1 a 40 y 84 a 88 de ''Hellblazer;'' ''Hellblazer Annual'' 1; les miniseries ''El horrorista'' y ''Hellblazer especial: Mala sangre''; los númberos 76 y 77 de ''Swamp thing (vol.2);'' la novela gráfica ''Hellblazer: Pandemónium;'' el rellatu en prosa "''The gangster, the whore and the magician''", incluyíu en ''Vertigo Secret Files: Hellblazer;'' y la historia curtia "''Christmas Cards''", publicada nel númberu 250 de ''Hellblazer)''. * ''Hellblazer: [[Paul Jenkins (comics)|Paul Jenkins]]'' 1 y 2 (2016, contién los númberos 89 a 128 de ''Hellblazer;'' la miniserie ''Hellblazer / Los llibros de la maxa;'' y el rellatu curtiu "''Tell me''", includo en ''Vertigo: Winter's edge'' 1). * ''Hellblazer: [[Mike Carey]]'' 1 y 2 (2016, contién los númberos 175 a 215 y 229 de ''Hellblazer;'' la historia curtia "''Exposed''", publicada nel volume 2 de ''9/11''; y la novela gráfica ''Hellblazer: Toles sos máquines''). * ''Hellblazer'': ''[[Peter Milligan]]'' 1 a 3 (2017, contién la historia curtia "''The Curse of Christmas''", publicada nel númberu 250 de ''Hellblazer'', los númberos 251 a 300 de ''Hellblazer'', ''Hellblazer Annual'' 1 -2011-, la novela gráfica ''Hellblazer: Estragales escuros,'' la miniserie ''Hellblazer: Ciudá de demonios'' y los rellatos curtios "''Letter from a suicide''", publicáu en ''House of Mistery Halloween'' ''Annual'' 1, y "''Bonfire night''", publicáu en ''House of Mistery Halloween Annual'' 2). * ''Hellblazer: [[Denise Mina]]'' (2017, contién los númberos 216 a 228 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: [[Andy Diggle]]'' (2017, contién los númberos 230 a 249 de ''Hellblazer'' y les hestories curties "''Happy new fucking year''" y "''Snow was falling''", publicaes nel númberu 250 de ''Hellblazer''). * ''Hellblazer: Otros conxuros'' (2017, contién les miniseries ''La brigada de la gabardina, The Sandman presenta: La cai del amor, Hellblazer especial: Lady Constantine, Hellblazer especial: Papa Midnite, Hellblazer especial: Chas: La conocencia'' y l'adautación oficial al cómic de la película ''Constantine)''. ==Cancelación y mandáu== La cancelación de ''Hellblazer'' y la introducción de John Constantine nel Universu DC provocaron una reaición xeneralmente negativa per parte de profesionales y aficionaos. El guionista [[Joshua Hale Fialkov]] espresó la so murnia por non tener la posibilidá nel futuru d'escribir sobre'l John Constantine “real”. [[Ian Rankin|Ian Riankin]], qu'escribió la novela gráfica ''Estragales escuros'',<ref name=":51" /> dixo que John Constantine yera l'únicu personaxe de cómic sobre'l que quixera escribir, y la fía de Alan Moore, [[Leah Moore]], espresó duldes sobre la capacidá de la serie ''Constantine'' de sustituyir a ''Hellblazer'', ente otros.<ref>{{Cita web|url=http://www.newsarama.com/10482-hellblazer-canceled-at-vertigo-industry-reacts-strongly.html|títulu=Hellblazer canceled at Vertigo. Industry reacts strongly|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2016|autor=Lucas Siegel|enllaceautor=|fecha=8 de payares de 2012|sitiuweb=newsarama.com|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140221170223/http://www.newsarama.com/10482-hellblazer-canceled-at-vertigo-industry-reacts-strongly.html|fechaarchivu=2014-02-21}}</ref> De resultes, el coeditor de ''DC Comics'' [[Dan Didio]] emitió un comunicáu nel que defendía la decisión editorial, diciendo que “''Hellblazer tuvo una vida llarga y increíblemente esitosa y eso ye un aponderamientu pa tolos grandes creadores que trabayaron nel cómic al traviés de los años. La nueva serie Constantine devolverá-y a los sos raigaños nel Universu DC y esperamos que sía'l principiu d'otra etapa increíble''”.<ref>{{Cita web|url=http://www.digitalspy.com/comics/news/a437085/hellblazer-cancellation-defendéi-by-dc-comics-chief/|títulu=Hellblazer cancellation defendéi by DC Comics chief|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2016|autor=Mark Langshaw|enllaceautor=|fecha=9 de payares de 2012|sitiuweb=Digitalspy.com|editorial=|idioma=}}</ref> ''Comic Alliance'' describió la cancelación de ''Hellblazer'' como “''el fin d'una era pa Vertigo''”, añadiendo que ''Hellblazer'' foi “''unu de los cómics de los últimos años 80 qu'ayudó a crecer al mediu y a los sos llectores''”.<ref>{{Cita web|url=http://comicsalliance.com/hellblazer-300-conclusion-constantine-vertigo-dc-comics/|títulu=Hellblazer 300 marks the end of an era for Constantine and Vertigo|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2016|autor=John R. Parker|enllaceautor=|fecha=21 de febreru de 2013|sitiuweb=comicsalliance.com|editorial=|idioma=}}</ref> ''Hellblazer'' impulsó la popularidá y la imaxe moderna del xéneru de ficción fantástica de detectives, al que moldió na so forma actual. Munchos exemplos modernos del xéneru como ''[[Hellboy]]'', ''[[Supernatural (serie de televisión)|Supernatural]]'', ''[[Grimm (serie de televisión)|Grimm]]'', ''[[The Originals]]'', y ''[[The Dresden Files]]'' fueron influyíes por ella. La serie y el personaxe provocaron l'apaición de numberosos asonsañadores, como ''[[Criminal Macabre]]'', ''[[Gravel]]'', ''[[Planetary]]'', y otros. ==Continuidá dende ''[[The New 52|New 52]]''== Arriendes de un mandatu editorial, en 2011 dellos personaxes de [[Vertigo (DC Comics)|''Vertigo'']], ente ellos y predominantemente [[John Constantine]], volvieron dempués d'enforma tiempu a la casa matriz del Universu DC pa empezar nueves hestories na continuidá llamada [[The New 52|''New 52'']], tres l'eventu conocíu como ''[[Flashpoint (serie llindada)|Flashpoint]]'', nel cual integráronse dientro del Universu llamáu "Nueva Tierra" dellos personaxes pertenecientes a los universos [[WildStorm]], [[Vertigo (DC Comics)|Vértigu]], y l'[[Universu DC]] convencional. Esta circunstancia implicó cambeos importantes nel personaxe, bien contestaos polos aficionaos, que resultaron nun Constantine claramente dirixíu a un públicu más xuvenil. De resultes, ''Hellblazer'' foi atayada y un John Constantine más nuevu y banalizado convertir en protagonista de dos nuevos títulos: ''Constantine'' y ''[[Lliga de la Xusticia Escura]].'' Dambes series fueron atayaes en pocu tiempu.<ref>{{Cita web|url=http://www.bleedingcool.com/2015/02/06/dc-comics-cancels-7-comics-earth-2-justice-league-dark-justice-league-3000-supergirl-batman-robin-rede-hood-outlaws-green-lantern/|títulu=DC Comics cancels seven comics|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Rick Johnston|enllaceautor=|fecha=6 de febreru de 2015|sitiuweb=Bleedingcool.com|editorial=|idioma=}}</ref> Tres dicha cancelación, Constantine pasó a ser protagonista d'una nueva serie: ''John Constantine: The Hellblazer.'' Esta coleición tamién resultaría de curtia vida,<ref>{{Cita web|url=http://www.bleedingcool.com/2016/02/18/dc-comics-rebirth-what-got-cancelled-what-got-merged-what-got-saved/|títulu=DC Comics Rebirth: What got cancelled, what got merged, what got saved|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Rick Johnston|enllaceautor=|fecha=18 de febreru de 2016|sitiuweb=Bleedingcool.com|editorial=|idioma=}}</ref> yá que foi atayada con motivu del eventu ''[[DC Rebirth]],'' que pretendió devolver a los personaxes de la editorial a un estatus similar al que gociaben antes de ''New 52''. Como parte del eventu, John Constantine ye protagonista d'una nueva serie: ''The Hellblazer'', escrita por Simon Oliver (guionista de ''Chas: La conocencia''<ref name=":44" />), que'l so oxetivu ye recuperar la esencia perdida de ''Hellblazer''. La serie empezó a publicar en xunetu de 2016.<ref>{{Cita web|url=http://www.zonanegativa.com/simon-oliver-fala-hellblazer/|títulu=Simon Oliver fala de Hellblazer|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=8 de xunetu de 2016|sitiuweb=Zonanegativa.com|editorial=|idioma=}}</ref> == N'otros medios == === Adautación cinematográfica === ''Ver tamién'': ''[[Constantine (película)]]'' En [[2005]] vio la lluz l'adautación cinematográfica de ''Hellblazer'': la película [[Constantine (película)|''Constantine'']], del direutor [[Francis Lawrence]], qu'afaía bien llibremente'l primer arcu argumental escritu por Garth Ennis, "''Vezos peligrosos''".<ref name=":17" /> Na película, John Constantine foi encarnáu pol actor [[Keanu Reeves]]. La película tuvo una mala acoyida crítica (na actualidá ostenta un 46% en ''[[Rotten Tomatoes]]''<ref>{{Cita web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/constantine/|títulu=Constantine (2005)|fechaaccesu=28 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Rottentomatoes.com|editorial=|idioma=}}</ref>'')'' y foi revesosa ente dellos fans del cómic, qu'entendieron que'l [[filme]] nun reflexaba afechiscamente l'atmósfera de ''Hellblazer''. Con tou, dende entós convirtióse nuna [[película de cultu]]. L'escritor [[John Shirley]] publicó una serie de noveles dende 2005 nes qu'integra la película nel universu de ''Hellblazer'', nun intentu de facer más pequeñu'l saltu dende la película al cómic y viceversa. Dende 2009 produciéronse dellos intentos de desenvolver una secuela de la película, ensin que llegaren a fructificar. === Proyeutu ''[[Universu estendíu de DC Comics|Dark Universe]]'' === Mientres años, embaraxóse la posibilidá de que se realice una película de la [[Lliga de la Xusticia Escura]], na que participa John Constantine, titulada ''[[Dark Universe]]''. [[Guillermo del Toro]] tuvo mientres llargu tiempu venceyáu al proyeutu, que se va integrar nel [[Universu estendíu de DC Comics|Universu cinematográficu DC]]. Sicasí, problemes d'axenda col rodaxe de ''[[Pacific Rim: Uprising]]'' (que finalmente tamién acabaría abandonando pa realizar la multipremiada ''[[The Shape of Water]]'') llevaron a Del Toro a abandonar la película,<ref>{{Cita web|url=http://www.cinemablend.com/new/Why-Guillermo-del Toro-Dropped-Justice-League-Dark-72664.html|títulu=Why Guillermo del Toro dropped Justice League Dark|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Eric Eisenberg|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Cinemablend.com|editorial=|idioma=}}</ref> siendo sustituyíu por [[Doug Llimen]].<ref>{{Cita web|url=http://variety.com/2016/film/news/doug-llimen-justice-league-dark-dc-warner-bros-1201838857/|títulu=Doug Llimen to direct "Dark Universe" for DC, Warner Bros|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Justin Kroll|enllaceautor=|fecha=24 d'agostu de 2016|sitiuweb=Variety.com|editorial=|idioma=}}</ref> El direutor de ''[[Edge of Tomorrow]]'', de la mesma, abandonó'l proyeutu en mayu de 2017.<ref>{{Cita web|url=http://variety.com/2017/film/news/doug-llimen-leaves-dark-universe-chaos-walking-1202442185/|títulu=Doug Llimen Parts Ways With Justice League Dark Movie (EXCLUSIVE)|fechaaccesu=24 de xunetu de 2017|autor=Justin Kroll|enllaceautor=|fecha=23 de mayu de 2017|sitiuweb=Www.variety.com|editorial=|idioma=}}</ref> La película atopar en fase de [[preproducción]] a fecha de xunetu de 2017, escrita por [[Michael Gilio]] y producida por [[Scott Rudin]],<ref>{{Cita web|url=https://www.comicbookmovie.com/dc_films/the-dc-extended-universe-a-guide-to-every-upcoming-film-and-what-we-know-so-far-a152522|títulu=The DC Extended Universe: A Guide To Every Upcoming Film And What We Know So Far|fechaaccesu=24 de xunetu de 2017|autor=Walter Da Rocha|enllaceautor=|fecha=17 de xunetu de 2017|sitiuweb=Www.comicbookmovie.com|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221207073723/https://comicbookmovie.com/dc_films/the-dc-extended-universe-a-guide-to-every-upcoming-film-and-what-we-know-so-far-a152522|fechaarchivu=2022-12-07}}</ref> y nun tien asignáu un direutor, anque los cineastes [[Arxentina|arxentinos]] [[Andrés Muschietti]], responsable de ''[[Ma (película)|Mama]]'' y la nueva versión de ''[[It (película de 2017)|It]]'',<ref>{{Cita web|url=http://collider.com/justice-league-dark-loses-direutor-doug-llimen/|títulu=Doug Llimen Drops out of 'Justice League Dark'; Warner Bros. Eyeing 'It' Helmer Andres Muschietti|fechaaccesu=24 de xunetu de 2017|autor=Matt Goldberg|enllaceautor=|fecha=24 de mayu de 2017|sitiuweb=Www.collider.com|editorial=|idioma=}}</ref> y [[Damián Szifron]], direutor de ''[[Rellatos salvajes]]'',<ref>{{Cita web|url=https://www.bleedingcool.com/2017/05/27/rumor-damian-szifron-eyed-justice-league-dark/|títulu=RUMOR: Damián Szifron Is Being Eyed For 'Justice League Dark'|fechaaccesu=24 de xunetu de 2017|autor=Kaitlyn Booth|enllaceautor=|fecha=27 de mayu de 2017|sitiuweb=Www.bleedingcool.com|editorial=|idioma=}}</ref> atopar na llista de candidatos. === Serie de Televisión === ''Ver tamién: [[Constantine (serie de televisión)]]'' En 2014, la canal NBC llanzó una [[Constantine (serie de televisión)|serie de televisión del personaxe]], protagonizada por [[Matt Ryan]], [[Lucy Griffiths]], [[Harold Perrineau]], Charles Halford, [[Angélica Celaya]], Sir Maejor, Miles Anderson y Julia Lehman.<ref>{{cita web|url=http://www.cinemascomics.com/2014/05/11/noticies-series-tv/39869|títulu=Primer tráiler de la serie Constantine en cinemascomics.com}}</ref> La serie foi atayada tres la so primer temporada.<ref>{{Cita web|url=http://deadline.com/2015/06/constantine-cancelled-non-season-2-creator-letter-1201439358/|títulu=Cancelled "Constantine" abandons rescue efforts|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|autor=Nellie Andreeva|enllaceautor=|fecha=8 de xunu de 2015|sitiuweb=Deadline.com|editorial=|idioma=}}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=''Hellblazer'' en DC Vertigo |2=http://www.dccomics.com/search/node/hellblazer |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita web|url=http://hellblazer.wikia.com/wiki/Hellblazer_Wiki/|títulu=Hellblazer Wiki - Páxina web dedicada a Hellblazer (n'inglés)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160924025425/http://hellblazer.wikia.com/wiki/Hellblazer_Wiki/|fechaarchivu=2016-09-24}} * {{Enllaz rotu|1=Proyeutu DC: Hellblazer- Resume refechu de les publicaciones de Hellblazer n'España |2=http://proyectodc.com/result%C3%A1u_busqueda.php/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita web|url=http://www.zonanegativa.com/?p=9855/|títulu=Hellblazer: Walk On The Dark Side - Artículu sobre la obra}} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Hellblazer en Ecccomics.com |2=https://www.ecccomics.com/comics/noveles-graficas-cartone-2053.aspx |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{Control d'autoridaes}} {{Tradubot|Hellblazer}} [[Categoría:Series de DC Comics]] [[Categoría:Historieta d'horror]] [[Categoría:Ganadores del premiu Eisner]] 2yq1lb9bkhk1bv0cuh33l2gbgq4r8ir 0 152085 4775627 4744385 2026-11-04T02:33:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775627 wikitext text/x-wiki {{PA|wikificar|copyedit|redaición|formato de referencies|t=20180104}} [[Ficheru:Iran and Israel (without West Bank and Gaza).png|miniaturadeimagen|300px|Allugamientu d'[[Israel]] ya [[Irán]].]] La '''guerra subsidiaria irano-israelina'''<ref>https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/11/2011111094636369185.html</ref><ref>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10039056/Israel-attacks-show-Syrias-conflict-becoming-a-regional-proxy-war.html</ref> ye un conflictu que tien como principal base la llucha política ente la [[República Islámica d'Irán]] y el [[Estáu d'Israel]] debíu que dende l'ascensu del [[república islámica|republicanismu]] [[Teocracia|teocráticu]] del [[ayatolá]] [[Ruhollah Jomeini]] n'[[Irán]] esta haise vueltu enemiga del estáu xudíu. [[Israel]] tamién trató debilitar y esaniciar los aliaos políticos rexonales como [[Hezbolá]] n'[[El Líbanu]] y [[Hamás]] y a [[Yihad Islámica Palestina]] en [[Estáu de Palestina|Palestina]]. La [[Irán|república iranina]] sofitó al gobiernu de [[Bashar al-Ásad]] na [[Guerra Civil Siria|guerra civil]] qu'esta llibráu nel país árabe.<ref>https://www.theguardian.com/world/2012/may/28/syria-army-iran-forces</ref> == Antecedentes == Dende l'ascensu de la [[Revolución iranina]], [[Irán]] rompió con tolos llazos diplomáticu y comercial con Israel, y el so gobiernu nun reconoció a Israel como un estáu, refiriéndose al so gobiernu como'l "réxime sionista". == Principales confrontaciones ente Irán ya Israel == === Sofito al terrorismos d'Irán === {{AP|Acusaciones contra Irán por presuntos venceyos col terrorismu}} Dende la proclamación de la República islámica d'Irán en 1979, el gobiernu d'Irán foi acusáu polos EE.XX. de financiar terroristes, apurriéndo-yos equipamientu, armes, entrenamientu y dándo-yos abellu.​ El Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos describe Irán como un patrocinador estatal activu de terrorismu". Creese que sofitó a grupos qu'atenta contra los interes d'[[Estaos Xuníos]] ya [[Israel]] en Dellos llugares del mundu. Un exemplu'l [[Atentáu contra los cuarteles en Beirut en 1983]], [[Atentáu a la AMIA]] o [[Atentáu a la embaxada d'Israel n'Arxentina]]. === Sofitu a la Resistencia Palestina === Dende la cayida del [[Xa]] [[Mohammad Reza Pahleví]], la [[República Islámica d'Irán]] volvióse enemigu xuráu d'[[Israel]] y sofita a la resistencia palestina hasta'l día de güei. Ente 2005 y 2011, Irán foi ún de los principales financiadores y provisores de [[Hamás]]. Israel envalora que les Brigaes de Hamás tienen un nucleu de dellos cientos de miembros, que recibieron entrenamientu d'estilu militar, incluyida la capacitación n'Irán y en Siria (antes de la [[guerra civil siria|guerra civil]]).<ref>https://web.archive.org/web/20110822125618/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Hamas%26apos</ref> En 2011, dempués del españíu de la Guerra Civil Siria, Hamás alloñar del gobiernu siriu y los sos miembros empezaron a abandonar Siria. Dende 2012, Hamás dexó de recibir sofitu d'Irán debíu al sofitu de Hamás a la [[Hermandá Musulmana]] en Siria. Nun discursu pal voceru de les brigaes Qassam en 2014 nel 27 aniversariu de Hamás, estimó a Irán pola so ayuda en finances y armes.<ref>https://fas.org/irp/world/pa/docs/950500.htm {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://fas.org/irp/world/pa/docs/950500.htm |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Dempués del [[Conflictu ente la Franxa de Gaza ya Israel de 2014|alto al fueu ente Israel y Hamás a principios de 2014]], la [[Yihad Islámica Palestina]] vio'l so poder aumentar constantemente col respaldu de fondos d'Irán.<ref>https://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad%7cAustralian</ref> Créese que'l so respaldu financieru tamién provién de Siria. Dempués de la declaración unillateral d'Estaos Xuníos de reconocer a [[Xerusalén]] como capital del [[Estáu d'Israel]], [[Irán]] repitió esi sofitu contra l'estáu xudíu. Ismail Hanie, subxefe de la direición del Movimientu de Resistencia Palestina (HAMAS), manifestó un fondu y sentíu agradecimientu pol sofitu incondicional y constante d'Irán al pueblu palestín.<ref>https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/12/iran-ofrecio-tou-el {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/12/iran-ofrecio-tou-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} sofitu necesariu-a-hamas-que-promueve-la violencia-contra-israel-en-la-nueva-intifada/</ref><ref>http://www.hispantv.com/noticias/palestina/357220/sofitu-iran-reconciliacion-palestina-hamas</ref><ref>{{Cita web |url=http://palestinalibre.org/articulo.php?a=56449 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221130075650/https://palestinalibre.org/articulo.php?a=56449 |fechaarchivu=2022-11-30 }}</ref> === [[Curdistán]] === Los pueblos xudío y curdo guarden rellaciones estreches dende la lliberación de [[Ciro el Grande]] de [[Persia]].En siendo conquistaos polos asirios, los xudíos atopáronse reteníos mientres munchos años en tierres del actual Curdistán y cuando'l rei persa Ciro II el Grande dexó-yos volver a Palestina, munchos optaron por quedar se na zona y otros tornaron a la [[Israel]] bibiblica. La presencia xudía en territoriu curdu yera entá patente sieglos dempués, como demuestra la figura de Asnat Barzani. Esta muyer xudío y curdo vivió n'Iraq ente finales del sieglu XVI y el XVII y ta considerada por dellos espertos la primera rabina de la historia y la primer líder curda.<ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-41387299</ref> Cuando se creo'l [[Estáu d'Israel]] delles families curdes emigraron escontra alla y munchos judios fuxendo de la persecución de [[Sadam Husein]] y del [[Partíu Baaz Árabe Socialista n'Iraq|Partíu Baaz Árabe Socialista Iraqui]] fueron escontra alla y dellos judios escapando nesi momentu a la [[Irán]] de [[Mohammad Reza Pahleví]] aliada d'[[Israel]] nesi momentu.<ref>https://www.elmundo.es/internacional/2017/09/24/59c79366ca4741250d8b4582.html</ref> Dende la década de los 60, dambos pueblos caltuvieron llazos en materia de negocios, defensa ya intelixencia, anque siempre con discreción. Por tal razón Israel sofito'l [[Referéndum d'independencia del Curdistán iraquín de 2017]] por cuenta de esta rellaciones historicas y restales el poder de la influyencia irani nel área.<ref>https://edition.cnn.com/2017/10/02/middleeast/iraqi-kurdistan-israel-support/index.html</ref><ref>https://elpais.com/internacional/2017/09/22/actualidad/1506093659_869353.html</ref><ref>https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201709151072391952-oriente-mediu-curdos-irak/</ref><ref>https://www.elconfidencial.com/ultima-hora-en-vivo/2017-09-13/israel-sofita-la-celebracion-del {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.elconfidencial.com/ultima-hora-en-vivo/2017-09-13/israel-sofita-la-celebracion-del |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} referendu-en-el-kurdistan-iraqui_1313537/</ref> Créese qu'Israel coopera con dellos grupos curdos iraninos que deseyen la independencia del [[Curdistán iranín]] y conseguien informacion pa debilitar el réxime de los Ayatolas. Numberosos miembros de la minoría curda (unos cuatro millones de persones, el 7% de la población iranina) simpatizan coles idees separatistes.<ref>https://www.elconfidencial.com/mundo/2018-01-03/iran-diversidad-fronteres-conflictu-polvorin_1500439/</ref> === El Líbanu y sofitu a Hezbolá === La [[Guerra d'El Líbanu de 1982|invasión israelina de 1982 a El Líbanu]] dio llugar a la salida de la [[Organización de Lliberación de Palestina]] (OLP) d'El Líbanu. La siguiente creación de la Zona de Seguridá nel sur d'El Líbanu benefició a los aliaos israelinos nel país y a la población civil israelina, yá que [[Galilea]] sufrió ataques menos violentos per parte de [[Hezbolá]]. A pesar d'esti ésitu israelín na erradicación de les bases de la OLP y la retirada parcial en 1985, la invasión israelina aumentó la gravedá del conflictu coles milicies libaneses locales y dio como resultáu l'afitamientu de dellos movimientos chiítas locales n'El Líbanu, incluyíos al yá mentáu Hezbolá y [[Movimientu Amal|Amal]], d'un movimientu de guerrilla desorganizado nel sur a una organización paramilitar de rangu altu. Col pasu de los años, les baxes militares de los dos bandos aumentaron, una y bones dambes organizaciones polítiques chiítas usaron armamentu más modernu, y Hezbolá progresó nes sos táutiques. Irán suministró a la organización militante Hezbolá sustanciales cantidaes d'ayuda financiera, capacitación, armes, esplosivos, política, diplomática y organizativa, mientres persuadía a la organización por que tomara midíes contra Israel.<ref>https://www.newyorker.com/magazine/2002/10/14/in-the-party-of-god</ref><ref>https://web.archive.org/web/20110919112340/http://www.americanchronicle.com/articles/view/148262</ref><ref>https://www.state.gov/documents/organization/10300.pdf</ref> El manifiestu de Hezbolá de 1985 numberó los sos cuatro oxetivos principales como "la salida final d'Israel d'El Líbanu como preludiu de la so eliminación final".<ref>https://books.google.com.pa/books?id=p5VtAAAAMAAJ%40pg%3DPP1&redir_esc=y</ref> Según los informes publicaos en febreru de 2010, Hezbolá recibió $ 400 millones d'Irán.<ref>https://web.archive.org/web/20110919112340/http://www.americanchronicle.com/articles/view/148262</ref> A principios de la década de 1990, Hezbolá, col sofitu de Siria ya Irán, surdió como'l principal grupu y poder militar, monopolizando la direición de l'actividá guerrillera nel sur d'[[El Líbanu]].<ref>https://elpais.com/elpais/2017/11/09/opinion/1510252741_372351.html</ref> === [[Programa nuclear d'Irán]] === ==== Reaiciones israelines ==== El Gobiernu y les [[Fuercies de Defensa d'Israel]] ven con muncha esmolición cómo la exa xiina- lideráu per Teḥrán- llogra'l control y continuidá territorial en pieces importantes del tableru rexonal como Iraq, Irán, Siria y El Líbanu. Tres la revolución islámica de 1979, Irán ye'l gran enemigu d'Israel. Israel suel denunciar que ye la gran amenaza pal so país citando'l so [[Programa nuclear d'Irán|programa nuclear]] ([[Plan d'Aición Conxuntu y Completu|suspendíu pol alcuerdu coles grandes potencies]] que sigue criticando), la so industria balístico persa, les sos declaraciones a favor de la destrucción d'Israel y el so sofitu a Hezbolá (El Líbanu) y Hamás (Gaza). ==== Asesinatos ==== Cuatro científicos iraninos venceyaos al programa nuclear del país perdieron la vida n'atentaos terroristes: Masud Ali Mohamadi, Mayid Shahriari , Dariush Rezaineyad y Mostafa Ahmadi Roshan.<ref>http://www.hispantv.com/noticias/energia-nuclear/52072/israel-almite-implicitamente-que-asesino-a científicos nucleares-iranies</ref><ref>http://www.hispantv.com/newsdetail/energia-nuclear/203016/salehi-eeuu-israel-martirios-científicos-nucleares</ref> Trés d'ellos fueron asesinaos por bombes magnétiques que se ponen a los sos coches. Pero Dariush Rezaineyad foi muertu a tiros y Massoud Ali Mohammadi, morrió na puerta de la so casa, cuando españó una moto bomba al momentu de montase nel so carru.<ref>http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-11728463</ref>Según una fonte de los servicios israelinos, amestó'l Spiegel, les muertes formen parte d'una campaña pa sabotear o siquier desacelerar el programa nuclear iranín.Un funcionariu del Departamentu d'Estáu en Washington dixo a Reuters que l'acusación de qu'Estaos Xuníos ta arreyáu nel atentáu yera absurda.<ref>http://diario.elmercurio.com/detalle/index.asp?id={1fa1c7b3-9165-434a-af88-57c5f65d720b}</ref> Según el presidente del Parllamentu iranín, los deteníos señalaron qu'Estaos Xuníos, Reinu Xuníu ya Israel taríen detrás d'esti crime.<ref>http://archivo.elcomercio.pe/mundo/actualidad/detuvieron-implicaos-muertu-científicu-nuclear-iran-noticia-1362116 {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://archivo.elcomercio.pe/mundo/actualidad/detuvieron-implicaos-muertu-cient%C3%ADficu-nuclear-iran-noticia-1362116 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== [[Ciberataque]] ==== Un virus informáticu 'Stuxnet', que se sirve d'una serie de vulnerabilidaes de Windows p'arrobinase y atacar un tipu de software habitual n'oleoductos y plantes nucleares -SCADA-, consiguió estropiar los ordenadores del personal d'una planta nuclear iranina y a los sos provisores d'internet nel añu 2010.<ref>https://www.abc.es/20100927/tecnologia/ordenadores-planta-nuclear-irani-201009271051.html</ref>En 2011, el reconocíu espertu Ralph Langner dixo que'l viérbene foi creáu en llaboratoriu per Estaos Xuníos ya Israel pa sabotear el programa nuclear d'Irán, pero les autoridaes nun confirmaron esa afirmación.<ref>http://www.cubadebate.cu/noticias/2010/11/16/nun hai-duldes-virus-stuxnet-foi-disenado-para-sabotear-planta-nuclear-irani/#.WkabDfnibIU</ref><ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/10/151007_iwonder_finde_tecnologia_virus_stuxnet</ref> ==== Acuerdo ==== Israel sofito les sanciones políticu y económicu en contra d'Irán pol so programa nuclear y demostró el so disgustu al alcuerdu 5+1 ente les Potencies Occidentales, Rusia ya Irán que punxeron fin al conflictu de 15 años de duración. === [[Guerra Civil Siria]] === ==== Sofitu a [[Bashar al-Ásad]] ==== Siria forma parte del [[Exa de la Resistencia]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=o4CJD2Kn0po</ref> que ye un tratáu de seguridá [[Antisionismu|antiisraelí]] ente Irán, Siria y el grupu xiín libanés Hezbolá, que s'enfrentó a Israel en 2006, con respaldu d'iraninos y sirios. L'alianza tamién inclúi a dellos grupos guerrilleros palestinos.<ref>{{Cita web |url=https://lta.reuters.com/article/topNews/idLTASIE87607620120807 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180104073438/https://lta.reuters.com/article/topNews/idLTASIE87607620120807 |fechaarchivu=2018-01-04 }}</ref> La [[República Árabe de Siria]] foi l'únicu aliáu de la rexón por enforma tiempu d'Irán. Caltener la exa de la resistencia ye tamién una cuestión de gran importancia ideolóxica d'Irán y el so compromisu cola esportación de los sos principios revolucionarios islámicos. Por toes estes razones, Irán fáense grandes esfuercios pa caltener la so presencia en Siria.<ref>http://www.understandingwar.org/report/hezbollah-syria</ref> ==== Israel sofita a la oposición siria ==== Israel apurrió tratamientu médicu pa los [[Oposición siria|opositores sirios]] (ente civiles y rebeldes armaos). Los informes sobre la supuesta hospitalización de dellos miembros del [[Frente Al-Nusra]] causaron conflictos ente la comunidá drusa israelina.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2015/06/druze-residents-israel-denounce-syria-policy-150628061812880.html</ref><ref>http://www.jpost.com/Middle-East/Report-Israel-treating-al-Qaida-fighters-wounded-in-Syria-civil-war-393862</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Iran–Israel_proxy_conflict#cite_note-165]</ref><ref>http://www.france24.com/en/20130918-syria-israel-hospitals-enemy-care-wounded-medical/</ref><ref>http://www.hispantv.com/noticias/siria/338214/netanyahu-rebalbos-sirios-israel-ataque-eeuu</ref> Un informe de la ONX ratifica que les fuercies israelines sofitaron a los grupos armaos nos altos de Golán sirios, incluyida la caña local d'Al-Qaeda.<ref>http://www.hispantv.com/noticias/siria/363255/onu-israel-sofitu-rebalbos-terroristes-golan</ref> A finales d'abril de 2016, les fuercies de seguridá del Exércitu Árabe Siriu (SAA) detuvieron un vehículu que, según afirmaron, taba cargáu con una gran cantidá d'armes fabricaes per Israel na gobernación d'Al-Swaida'a, nel sur de Siria. Les armes son bien antigües y, como se vio, la mayoría d'elles fabricáronse nos años 70 y 80 y, pol aspeutu de les municiones, robar porque cadecen de neglixencia y mala traza<ref>{{Cita web |url=https://www.almasdarnews.com/article/syrias-security-forces-confiscate-huge-amount-israeli-ammo/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190629233549/https://www.almasdarnews.com/article/syrias-security-forces-confiscate-huge-amount-israeli-ammo/ |fechaarchivu=2019-06-29 }}</ref><ref>http://www.hispantv.com/noticias/siria/353044/israel-suministra-armes-rebalbes-els-daraa</ref> ==== Posible construcción d'una base permanente iranina en Siria ==== La [[República Islámica d'Irán]] según revelar una fonte d'intelixencia occidental, ta construyendo una base militar permanente en Siria.<ref>http://www.ansalatina.com/americalatina/noticia/mundo/2017/11/11/iran-constrúi-base-militar-en {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.ansalatina.com/americalatina/noticia/mundo/2017/11/11/iran-constr%C3%BAi-base-militar-en |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} suelu siriu-bbc_ffe09y15-bf98-445d-8a66-595b771d53y4.html</ref><ref>http://aurora-israel.co.il/iran-constrúi-una {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://aurora-israel.co.il/iran-constr%C3%BAi-una |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }} base permanente-en-siria-revelen-imagenes-satelitales/</ref> lo que provocó gran esmolición al [[Estáu d'Israel]]<ref>http://www.hispantv.com/noticias/oriente-mediu/328092/base-naval-iran-siria-amenacia-seguridá-israel</ref> onde según fontes atacó ye llugar a lo menos una vegada, polo que considera que ye una amenaza direuta al país. La base dizse qu'esta a 15 quilómetros de [[Damascu]].<ref>https://www.lavanguardia.com/internacional/20171202/433361111341/israel-dispara-misiles-base-militar-irani-territoriu-siriu.html {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.lavanguardia.com/internacional/20171202/433361111341/israel-dispara-misiles-base-militar-irani-territoriu-siriu.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>https://www.elmundo.es/internacional/2017/12/02/5a22842422601dcd1c8b4623.html</ref> Irán avanza escontra'l so oxetivu estratéxicu d'establecer un corredor terrestre dende Teḥrán hasta'l Mediterraneu, al traviés de les rexones xiines d'Iraq, lo que daría a la República Islámica un accesu direutu a los sos aliaos en Siria y El Líbanu. y aumentar la so influyencia na rexón.<ref>https://www.elconfidencial.com/mundo/2017-08-24/iran-afalaga-el so-gran-oxetivu-en-siria-el corredor terrestre-hasta-el-mediterraneo_1432939/</ref> El gobiernu iranín espresó qu'esto ye falsu y que la so presencia en Siria solo llindar a asesorar militarmente al gobiernu de [[Bashar al-Ásad]].<ref>[https://www.hispantv.com/noticias/politica/364895/iran-base-militar-siria-terroristes-eeuu Irán escarez de bases en Siria, pero sigue cola so asesoría militar.]</ref> === Programa de Misiles d'Irán === Irán tien un programes de misiles que se consideró una amenaza a la rexón n'especial a Israel y a los enemigos de [[Teḥrán]] que seya fortalecíu nos últimos años.<ref>https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201709061072141214-misiles-balisticos-iranies/</ref><ref>http://www.jpost.com/Middle-East/Iran/Iran-military-chief-vows-to-strengthen-missile-program-despite-US-objection-443847</ref><ref>https://www.infobae.com/2016/02/04/1787815-iran-alvierte-israel-que-tien {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.infobae.com/2016/02/04/1787815-iran-alvierte-israel-que-tien |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} de sentise-amenaciáu-el so-programa-misiles/</ref> === [[Protestes n'Irán de 2017-2018]] === Na recién [[Protestes n'Irán de 2017-2018|manifestaciones de fin d'añu en Iran]] [[Irán]] acuso a [[Israel]] tar atras d'elles financiándoles.<ref>http://www.hispantv.com/noticias/siria/364526/eeuu-israel-protestes-iran-faisal-miqdad</ref><ref>http://www.lavoz.com.ar/mundo/iran-ve-la {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.lavoz.com.ar/mundo/iran-ve-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} mano-de-eeuu-y-de-israel-en-les protestes</ref> El primer ministru israelín pronuncióse en sofitu a les multitudinaries protestes n'Irán, pero negó cualquier sofitu direutu per parte de Tel Aviv.<ref>https://actualidad.rt.com/actualidad/258922-netanyahu-israel-iran-amigos-condicion</ref> === Captura del [[dron]] de supuestu orixe iranín y derrumbe del avión [[F 16]] Israelín === {{AP|Incidente ente Israel y Siria de febreru de 2018}} Les [[Fuercies de Defensa d'Israel]] informaron que'l día [[10 de febreru]] de [[2018]] un helicópteru de les sos fuercies militares llograron interceptar con ésitu un drone que supuestamente pertenecía a [[Irán]] que s'unvió dende Siria y infiltróse en territoriu israelín. L'aeronave foi identificada dende'l principiu y tuvo so vixilancia hasta la interceptación. En respuesta a la provocación, la Fuercia Aérea Israelina – sostuvo nun comunicáu- atacó los componentes de llanzamientu de l'aeronave en territoriu siriu.<ref>https://www.infobae.com/america/mundo/2018/02/10/el {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2018/02/10/el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} momentu-en-que-el-ejercito-de-israel-balto-un-drone-irani-que-se-infiltro-en-el so-territoriu/</ref> Un caza F-16 israelín foi baltáu poles bateríes antiaéreas de la [[Fuercia de Defensa Aérea Siria]] mientres la operación militar contra oxetivos iraninos en Siria y cayó en territoriu israelín.<ref>https://www.rtve.es/noticias/20180210/baltáu-caza-israeli-operaba-contra-oxetivos-iranies-siria/1676900.shtml</ref><ref>https://www.lavanguardia.com/internacional/20180210/44671869500/israel-siria-avion.html</ref><ref>https://www.lavanguardia.com/internacional/20180211/44700581765/israel-iran-iria-avion-baltáu.html {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.lavanguardia.com/internacional/20180211/44700581765/israel-iran-iria-avion-balt%C3%A1u.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>la cayida del Jet israelín foi grabáu por videu de seguridá.<ref>https://www.hispantv.com/noticias/siria/368275/siria-balta-f16-israel</ref><ref>https://www.hispantv.com/noticias/siria/368118/aviones-israel-bombardea-ejerciro-dron-golan</ref>darréu Israel ataca 12 oxetivos en territoriu siriu. ==== Reaición irano-siria ==== El gobiernu de [[Bashar al-Ásad]] acusó a Israel de "agresión".<ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-43015062</ref><ref>https://www.lavanguardia.com/internacional/20180211/44702230613/iran-refuga-acusaciones-de-israel-sobre-el {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.lavanguardia.com/internacional/20180211/44702230613/iran-refuga-acusaciones-de-israel-sobre-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} so-dron-y-defende-respuesta-siria.html</ref><ref>https://www.elconfidencial.com/ultima-hora-en-vivo/2018-02-11/iran-refuga-acusaciones-de-israel-sobre-el {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.elconfidencial.com/ultima-hora-en-vivo/2018-02-11/iran-refuga-acusaciones-de-israel-sobre-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} so-dron-y-defende-respuesta-siria_1438383/</ref> Ente que el gobiernu de la república islámica tachó les acusaciones de «risibles» y afirmó nun tener presencia militar nel país más que solo la d'asesoramientu.<ref>[https://www.timesofisrael.com/netanyahu-israel-will-not-allow-iranian-entrenchment-in-syria/ Netanyahu: Israel will not allow Iranian entrenchment in Syria.]</ref> ==== Reaición israelina ==== El primer ministru israelín Benjamin Netanyahu aseguró'l 11 de febreru de 2018 que los ataques de l'aviación israelina en Siria dieron un "duru golpe" a Irán y a les fuercies del réxime siriu."El sábadu dimos un duru golpe a les fuercies iranín y siriu", dixo Netanyahu. "Vamos Siguir atacando a tolos qu'intenten atacanos.Netanyahu alvirtió que la política d'Israel de defendese contra "cualquier intentu de violar la nuesa soberanía" había quedáu "dafechu clara". "Irán violó descaradamente la soberanía d'Israel", declaró. "Espacharon un dron iranín dende territoriu siriu escontra Israel... Israel fai a Irán y los sos anfitriones sirios responsables".Netanyahu repitió qu'Israel s'opondría a cualquier intentu d'Irán d'atrincherase militarmente en Siria.<ref>https://www.elmundo.es/internacional/2018/02/11/5a8020b746163f7c168b45c5.html</ref><ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-43015062</ref> ==== Reaición rusa ==== [[Rusia]] espresó una "gran esmolición" y llamó a la contención de les partes."Sobremanera esmolez l'amenaza d'una esguilada tanto dientro como en redol de les zones de rebaxa de tensión en Siria, que fueron un factor importante pal amenorgamientu de la violencia nel suelu siriu", remarcó la cancillería rusa nun comunicáu.<ref>https://www.rtve.es/noticias/20180210/rusia-pide-contencion-mientres-camuden-regles-guerra-norte-israel-escala-tension/1677040.shtml</ref><ref>https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201802101076170608-moscu-tel-aviv-damascu-ataque-reaccion/</ref> El presidente de Rusia Vladimir Putin encamentó al primer ministru d'Israel Benjamin Netanyahu el cese de bombardeos contra Siria, pa evitar medría del conflictu en Mediu Oriente.<ref>{{Cita web |url=https://www.telesurtv.net/news/putin-encamienta-netanyahu-evitar-bombardeos-siria-20180210-0038.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190923070126/https://www.telesurtv.net/news/putin-encamienta-netanyahu-evitar-bombardeos-siria-20180210-0038.html |fechaarchivu=2019-09-23 }}</ref> ==== Reaición d'Estaos Xuníos ==== El gobiernu de los Estaos Xuníos d'América dio'l so sofitó a Israel na recién esguilada militar asocedida en Siria, depués de qu'un drone iranín y un cazabombarderu israelín fueren baltaos n'enfrentamientos ensin precedentes."Estaos Xuníos ta fondamente esmolecíu pola esguilada de violencia na frontera d'Israel y sofita con firmeza'l derechu soberanu d'Israel a defendese", dixo la vocera del Departamentu d'Estáu Heather Nauert nun comunicáu.<ref>https://www.infobae.com/america/mundo/2018/02/10/estados-unidos-espresu-el {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.infobae.com/america/mundo/2018/02/10/estados-unidos-espresu-el |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} so-sofitu-a-israel-tres-la-perdida-del caza-y-refugu-les actividaes malines-de-iran/</ref> ==== Reaición de les Naciones Xuníes ==== El secretariu xeneral de la Organización de les Naciones Xuníes (ONX), [[Antonio Guterres]], pide l'amenorgamientu inmediatu de la tensión en Siria, dempués de que los aviones de guerra d'Israel bombardiaran el 10 de febreru de 2017 posiciones militares del país árabe dempués que de Siria saliera un dron que viola l'espaciu aereu del estáu xudíu.<ref>https://www.hispantv.com/noticias/siria/368222/israel-bombardea-guerra-onu-guterres</ref> === Ataque contra una base militar siria en Homs === El gobiernu de la [[Federación Rusa]] y el réxime de la [[República Árabe de Siria]] responsabilizaron al [[Estáu d'Israel]] por un mortal [[ataque aereu]] en contra d'un aeropuertu militar siriu, asocedíu'l día [[9 d'abril]] de 2018. Dellos misiles impactaron la base aérea de Tiyas, conocida como T4, cerca de la ciudá de [[Homs]]. Según testigos, 14 persones morrieron na aición militar. Israel, que yá atacó blancos sirios nel pasáu, nun confirmó nin negó les acusaciones. De primeres el gobiernu de [[Bashar al-Ásad]] culpara a los [[Estaos Xuníos]] del ataque.<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria/syria-russia-accuse-israel-over-strike-on-syrian-air-base-idUSKBN1HG0D8</ref><ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-43698503</ref><ref>http://www.bbc.com/news/world-middle-east-43694588</ref><ref>https://elpais.com/internacional/2018/04/09/actualidad/1523241388_947091.html</ref><ref>http://www.elnuevoherald.com/ultimas-noticias/article208310554.html</ref> El centru d'analís Stratfor señala que ye la base aérea T4, ye la mesma onde supuestamente partió un dron iranín que incursionó nel espaciu aereu israelín, en febreru pasáu y abarrúntase qu'esta base esta en manes d'[[Irán]] de forma tácita.<ref>https://mundo.sputniknews.com/orientemedio/201804091077714455-tiyas-misiles-homs-siria/</ref> == Ver tamién == * [[Guerra subsidiaria irano-saudina]] * [[Conflictu Subsidiario Qatarín-Saudita]] * [[Crisis diplomática de Qatar de 2017]] * [[Irán]] * [[Israel]] * [[Guerra subsidiaria]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://www.delacole.com/cgi-perl/medios/vernota.cgi?mediu=comunidaes&numbero=387&nota=387-4 Israel ya Irán LA GUERRA SILENCIOSA] * [http://www.dw.com/es/dir%C3%A1n-y-israel-enemigos-%C3%ADntimos/a-17435632 Irán ya Israel, enemigos íntimos] * [https://www.youtube.com/watch?v=JfFDO30z_Y4 Bombardeara Israel a Irán] * [https://www.youtube.com/watch?v=NUswMNlHdgk IRAN vs ISRAEL ¿Guerra Pendiente?] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Iran%E2%80%93Israel_proxy_conflict Iran–Israel proxy conflict en Wikipedia n'inglés ] * [https://www.youtube.com/watch?v=cFvzw16hckY Fin del xuegu pa Israel] {{Tradubot|Guerra subsidiaria irano-israelí}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Israel]] [[Categoría:Irán]] [[Categoría:Historia d'Oriente Mediu]] [[Categoría:Historia d'Israel]] [[Categoría:Guerres d'Oriente Mediu]] [[Categoría:Guerres d'Irán]] [[Categoría:Guerres d'Israel]] [[Categoría:Rellaciones internacionales]] [[Categoría:Conflictos globales]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] lylqos9pdxpkgze2eojrm6dieoa0oon 0 152324 4775612 4744306 2026-11-03T23:16:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775612 wikitext text/x-wiki {{organización}} GCA Air (sigles de Gran Colombia d'Aviación) foi una [[aereollinia]] [[Colombia|colombiana]] filial del Grupu Avior Airlines, rexistrada na Cámara de Comerciu d'[[Ibagué]], con sede na ciudá de [[Cali]] y con centru de conexones (HUB) nel [[Aeropuertu Internacional Alfonso Bonilla Aragón]] de la ciudá de [[Palmira]] qu'empresta los sos servicios a la ciudá de Santiago de Cali. == Historia == GCA Air revístrase na Cámara de Comerciu de la ciudá de Ibagué n'agostu de 2017, coles asina mesmu solicitáronse los permisos énte l'Aeronáutica Civil colombiana'l 30 d'agostu del mesmu añu con cuenta de que-y s'aprobara la so constitución como empresa de tresporte aereu xunto con delles rutes tanto nacionales como internacionales; en dicha oportunidá l'Aeronáutica Civil aprobó-y la so constitución como toles rutes solicitaes sacante la ruta [[Cali]] - Valencia que foi aplazada.<ref>[https://www.dinero.com/empresas/articulo/aereollinia-de-capital-venezolano-puede-operar-en-colombia/249414 «Aerocivil autorizó a aereollinia de capital venezolano a operar desde Ibagué»]. Revista Dinero. 31 d'agostu de 2017. Consultáu'l 22 d'agostu de 2018.{{cita noticia|títulu=Aerocivil autorizó a aereollinia de capital venezolano a operar desde Ibagué|url=https://www.dinero.com/empresas/articulo/aereollinia-de-capital-venezolano-puede-operar-en-colombia/249414|fechaaccesu=22 d'agostu de 2018|agencia=Revista Dinero|fecha=31 d'agostu de 2017}}</ref> Nun principiu na solicitú elevada a la Aerocivil pensóse pal Aeropuertu Perales de la ciudá de Ibagué como la base d'operaciones de l'aereollinia, pero la demoranza nes obres de modernización del aeropuertu llindaben el progresu na so certificación, motivando solicitar el treslláu de base del Aeropuertu Perales al Aeropuertu Internacional Alfonso Bonilla Aragón.<ref>{{Cita web|url=http://www.aerocivil.gov.co/normatividad/Actas%20GEPA%202017/ACTA%20SESI%C3%93N%2082%20DE%204%20DE%20SEPTIEMBRE%20DE%202017.pdf|fecha=4 de setiembre de 2017|títulu=Acta de grupo evaluador de proyeutos aerocomerciales|editorial=Aerocivil|fechaaccesu=22 d'agostu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180214142151/http://www.aerocivil.gov.co/normatividad/Actas%20GEPA%202017/ACTA%20SESI%C3%93N%2082%20DE%204%20DE%20SEPTIEMBRE%20DE%202017.pdf|fechaarchivu=2018-02-14}}</ref> A pesar que la ruta Cali - Valencia foi aplazada, foi reconsiderada y aprobada pola Aerocivil atendiendo que ye una aereollinia colombiana y l'actual restricción solo rixe para les aereollinies venezolanes hasta'l momentu nel cual normalícense los temes de reciprocidá y accesu equitativo a los mercaos. El 11 de xunetu de 2018, procedente de Latacunga ([[Ecuador]]) llegó al [[Aeropuertu Internacional El Dorado]]'l primer avión de l'aereollinia, un [[Boeing 747-400|Boeing 737-400]] que díes dempués se treslladó al Aeropuertu de Cali para entamar los trámites de certificación énte l'Aeronáutica Civil. El 21 d'agostu de 2018, en vuelu ferry dende l'Aeropuertu de Caracas llegó'l primeru de los Fokker 50 de l'aereollinia, aeronave cola que pretendien atender los destinos rexonales en [[Colombia]]. == Flota próxima == Gran Colombia d'Aviación va cuntar cola siguiente flota operativa:<ref name="RZJ">[http://rzjets.net/operators/?show=9804 Avior Airlines Colombia en rzjets]</ref><ref name="CHA">[https://www.ch-aviation.com/portal/airline/9VO Avior Airlines Colombia en CH-Aviation (requiere suscripción)]</ref> {| style="border-collapse: collapse; margin-bottom: 10px;" class="toccolours sortable" cellpadding="3" border="1" |+'''Flota de Gran Colombia d'Aviación''' !Avión !Cantidá !Órdenes !Opciones !Asientos(First/Business/Economy/Total)<br /><br /> !Algame !Notes |- |Fokker 50 |3 |2 | - |0-0-50: 50 |Curtiu Algame |YV2917, YV2936, YV2948, YV2976, YV2977 Vuelos nacionales |- |[[Boeing 737|Boeing 737-400]] |2 |3 | - |0-12-132: 144 |Curtiu - Medianu Algame |HK-5288, N627AC, N629AC, N708AS, N713AS 1 almacenáu n'Aeropuertu Internacional Alfonso Bonilla Aragón HK-5288, 1 en Serviciu C, Pintura y reconfiguración d'asientos nel Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu N629AC, 1 en Serviciu C y Pintura nel Aeropuertu Internacional El Dorado N627AC, 1 en Serviciu C y Pintura nel Aeropuertu Internacional Juan Santamaría N708AS, 1 almacenáu n'Aeropuertu de Loxística del Sur de California N713AS, Vuelos nacionales ya Internacionales |- |'''Total''' |5 |5 | - |'''-''' |'''-''' |} == Próximos destinos == El 4 de setiembre de 2017 l'Aerocivil aprobó les rutes solicitaes por Gran Colombia d'Aviación nel mes d'agostu.<ref name="ACT">{{Cita web |url=http://www.aerocivil.gov.co/normatividad/Actas%20GEPA%202017/ACTA%20SESI%C3%93N%2082%20DE%204%20DE%20SEPTIEMBRE%20DE%202017.pdf |títulu=Acta Sesión 82 de 4 de setiembre de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180214142151/http://www.aerocivil.gov.co/normatividad/Actas%20GEPA%202017/ACTA%20SESI%C3%93N%2082%20DE%204%20DE%20SEPTIEMBRE%20DE%202017.pdf |fechaarchivu=2018-02-14 }}</ref> {| style="font-size: 85%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" class="wikitable sortable col1izq col2izq" !Ciudá !Aeropuertu !Cali !Ibagué !# frecuencies selmanales solicitaes |- ! colspan="5" |Suramérica |- ! colspan="5" |Colombia {{COL}} (12 destinos, 11 rutes) |- |[[Cali]], Valle del cauca |(CLO) ''Aeropuertu Internacional Alfonso Bonilla Aragón'' (HUB) |'''•''' |14 |- |Ibagué, Tolima |(IBE) #''Aeropuertu Perales'' |'''•''' |14 |- |Cúcuta, Norte de Santander |(CUC) ''Aeropuertu Internacional Camilo Daza'' |'''•''' |7 |- |Tumaco, Nariño |(TCO) ''Aeropuertu La Florida'' |'''•''' |14 |- |Guapi, Cauca |(GPI) #''Aeropuertu Juan Casiano'' |'''•''' |7 |- |Neiva, Huila |(NVA) ''Aeropuertu Benito Salas'' |'''•''' |7 |- |Campera, Nariño |(PSO) #''Aeropuertu Antonio Nariño'' |'''•''' |14 |- |Barrancabermeja, Santander |(EJA) ''Aeropuertu Yariguíes'' |'''•''' |7 |- |Bucaramanga, Santander |(BGA) ''Aeropuertu Internacional Palonegro'' |'''•''' |7 |- |Cartaxena, Bolivar |(CTG) ''Aeropuertu Internacional Rafael Núñez'' |'''•''' |7 |- |Puerto Asís, Putumayo |(PUU) ''Aeropuertu Trés de Mayu'' |'''•''' |7 |- |Florencia, Caquetá |(FLA) ''Aeropuertu Gustavo Artunduaga'' |'''•''' |7 |- ! colspan="5" |Ecuador {{ECU}} (1 destín, 1 ruta) |- |Guayaquil |(GYE) ''Aeropuertu Internacional José Joaquín de Olmedo'' |'''•''' |7 |- ! colspan="5" |Perú {{PER}} (1 destín, 1 ruta) |- |Lima |(LIM) ''Aeropuertu Internacional Jorge Chávez'' |'''•''' |7 |- ! colspan="5" |Venezuela {{VEN}} (1 destín, 1 ruta) |- |Valencia |(VLN) ''Aeropuertu Internacional Arturo Michelena'' |'''•''' |7 |- ! colspan="5" |Norteamérica |- ! colspan="5" |Estaos Xuníos {{USA}} (1 destín, 1 ruta) |- |Miami |(MIA) ''Aeropuertu Internacional de Miami'' |'''•''' |7 |- ! colspan="2" |Total: 16 destinos, 15 rutes, 5 países !14 !2 !112 |} == Referencies == {{llistaref}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Colombia]] 0hpa1pgtg9z5l45dilbjpfrn8adzge1 0 152697 4775588 4771641 2026-11-03T18:39:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775588 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Georges Benjamin Clemenceau''' {{nym}} foi un [[médicu]], [[periodista]] y [[políticu]] [[Francia|francés]] qu'algamó'l cargu de primer ministru y xefe de gobiernu mientres el réxime de la [[Tercer República Francesa]]. == Biografía == === Carrera política === Clemenceau provenía de la [[burguesía]] de la rexón de [[Vendée]] y foi educáu nel senu d'una familia republicana, siendo'l so padre un firme opositor a les monarquíes de [[Carlos X de Francia|Carlos X]] y [[Luis Felipe I]], y depués del emperador [[Napoleón III]]. Siguiendo la tradición familiar, cursó estudios de medicina en Nantes y en París onde participó na creación de delles revistes y redautó numberosos artículos d'oposición a Napoleón III. Dende 1865 a 1869 vivió n'[[Estaos Xuníos]], onde foi profesor nun institutu de secundaria. La carrera política de Clemenceau empezó namás empecipiase la [[Tercer República Francesa|Tercer República]], en setiembre de [[1870]], cuando foi nomáu alcalde del [[XVIII Distritu de París|distritu XVIII]] (barriu de [[Montmartre]]) de la capital francesa, onde desenvolvió un importante llabor social. Nes eleiciones de febreru de 1871 foi escoyíu diputáu a l'Asamblea Nacional pol departamentu de [[Sena (departamentu)|Sena]], nes files de los ''republicanos radicales''. Mientres la [[Comuña de París]] intentó mediar ensin resultáu ente'l gobiernu d'[[Adolphe Thiers]] y el gobiernu de los ''comuñeros'', lo que lu va llevar a dimitir tantu de les sos funciones de diputáu como d'alcalde de distritu. Reelixíu diputáu por París nes eleiciones xenerales de [[1876]], imponse como xefe de la oposición d'estrema [[izquierda]] lluchando pola amnistía de los prisioneros de la Comuña, abogando pola separación de la Ilesia y del Estáu y en contra de la política colonial de Francia. La so oposición a les intervenciones militares franceses na [[canal de Suez]] y en [[Tonkín]], según la so llucha pola supresión del Senáu llograron la cayida de dellos gobiernos, lo que-y valió'l llamatu de "''El Tigre''". Dempués de trate inxustamente implicáu nel [[escándalu de Panamá]] retirar de la escena política unos años hasta l'españíu del [[casu Dreyfus]]. Clemenceau yera entós redautor del periódicu ''[[L'Aurore]]'', y foi l'inventor del famosu títulu del artículu d'[[Émile Zola]], denomináu ''[[J'accuse...!]]'', distinguéndose como ún de los defensores del capitán [[Alfred Dreyfus]]. En 1902 Clemenceau vuelve a la vida política, siendo escoyíu senador pol departamentu de [[Var]]. Como senador, siguió militando a favor de la separación de poderes ente la Ilesia y l'Estáu, sofitando la llexislación anticlerical del primer ministru [[Émile Combes]]. Dempués de la victoria del [[Partíu Radical (Francia)|Partíu Radical]] nes eleiciones de 1906, Clemenceau foi nomáu Ministru del Interior y el mesmu añu pasó a ocupar la Xefatura del Gobiernu (como Presidente del Conseyu de Ministros). Poco dempués de la [[Catástrofe de Courrières]] d'esi mesmu añu, hubo numberoses protestes obreres auspiciadas polos [[socialista|socialistes]], que fueron reprimíes por Clemenceau utilizando pa ello la fuercia militar. Gobernando con mano de fierro, Clemenceau reformó los cuerpos de [[policía]] por que pudieren enfrentar a los movimientos de protesta por militantes de la [[izquierda]] política, creando "brigaes móviles" de policía (qu'en referencia a él moteyáronse "''brigaes del Tigre''") y describiéndose a sigo mesmu como'l "''primer policía de Francia''". Engarráu a la so redolada política, y hostilizado polos socialistes, Clemenceau rompió les sos rellaciones col líder socialista [[Jean Jaurès]] y sofitó l'establecimientu de la [[Entente Cordiale]] con [[Gran Bretaña]]. Sicasí foi duramente apelláu por [[Théophile Delcassé]] en 1909 respectu al estáu de la [[marina de guerra]] francesa, polo cual dimitió nesi mesmu añu pa volver a la so carrera periodística. Fundó'l periódicu rexonal ''-y journal du Var'' y el periódicu parisín ''L'homme llibre'' (''L'home llibre''). === Primer Guerra Mundial === Tres l'españíu de la [[Primer Guerra Mundial|Gran Guerra]] de 1914, Clemenceau dedicar na prensa a encetar temes internacionales y militares, y fórxase con ello una sólida reputación de patriota y nacionalista. Detractor de la postura [[pacifismu|pacifista]] de los sos colegues socialistes frente a la guerra, ye duramente cuestionáu pol gobiernu presidíu por [[René Viviani]] y sufre la [[censura]] del so periódicu ''L'homme llibre'' en setiembre de 1914, al cual camuda de nome por ''L'homme enchaîné'' (''L'home encadenáu''). En payares de [[1917]], el Presidente de la República [[Raymond Poincaré]] llapada a Clemenceau pa ser nuevamente xefe de gobiernu, atropando los cargos de primer ministru (Presidente del Conseyu) y Ministru de la Guerra. Mientres el so mandatu, Clemenceau restauró l'enfotu del pueblu francés nes instituciones republicanes llevando a cabu una verdadera política de "salvación pública" pa llograr la plena movilización de la [[economía]] francesa con mires a sostener l'esfuerciu bélicu. Clemenceau escorrió viviegamente a los pacifistes y a la prensa que suxiriera idees derrotistas pero ensin llegar a recurrir a la [[censura]], y les sos frecuentes visites a les tropes nel frente valiéron-y una enorme popularidá. Tamién pidió públicamente l'encarcelamientu del parllamentariu [[Joseph Caillaux]], quien suxiriera que Francia empecipie conversaciones de paz col [[Imperiu Alemán]] y abandone la so alianza con [[Gran Bretaña]], propuesta que Clemenceau tachó de traición y derrotismu, aportunando pela cueta na so decisión de prosiguir la guerra hasta'l final (en francés ''la guerre jusqu'au bout'' o ''jusqu'au-boutisme''), calteniendo la llucha contra Alemaña hasta consiguir la rindición d'ésta.<ref>{{cita llibru|enlaceautor1=Jean-Jacques Becker|apellíu-editor1=Shamir|nome-editor1=Haim|títulu=France and Germany in an Age of Crisis, 1900-1960: Studies in Memory of Charles Bloch|fecha=1990|editorial=Brill Archive|allugamientu=Leiden, Países Baxos|isbn=9004092285|páxina=115|url=https://books.google.es/books/about/France_and_Germany_in_an_Age_of_Crisis_1.html?id=xdUUAAAAIAAJ&redir_esc=y|fechaaccesu=16 de payares de 2017|idioma=francés|capítulu=Clémenceau dans la guerre}}</ref><ref>{{cita publicación|apellíos1=Haddad|nome1=Galit|títulu=La querelle du « défaitisme » en 1917|publicación=Mots. les langages du politique|fecha=2004|númberu=76|páxina=59-74|url=http://mots.revues.org/2183|fechaaccesu=16 de payares de 2017|editorial=ENS Éditions|idioma=francés}}</ref> En paralelu, Clemenceau dexó la plena conducción de la guerra al [[estáu mayor]] militar dirixíu pol mariscal [[Ferdinand Foch]], ensin interferencies polítiques, curiando pela so parte de caltener con durez un bien sólidu "frente interior", lo cual xeneró nel so favor un ampliu sofitu ente les mases populares. L'almiración y adhesión escontra Clemenceau estendióse inclusive ente les tropes del frente, situación bastante inusual ente los políticos de la Tercer República. === Posguerra === [[Ficheru:Council of Four Versailles.jpg|250px|thumb|El Conseyu de los Cuatro, na Conferencia de Paz de París en 1919: d'izquierda a derecha [[Lloyd George]], [[Vittorio Emanuele Orlando]], Georges Clemenceau y [[Woodrow Wilson]].]] Clemenceau foi ún de los artífices y destacaos negociadores de la [[Conferencia de Paz de París (1919)|Conferencia de Paz de París]] en [[1919]]. Mientres la firma del [[Tratáu de Versalles (1919)|Tratáu de Versalles]] formó parte de los que reclamaben castigar severamente a [[Alemaña]] por aciu el pagu d'elevaes [[arreglos de guerra]], la incorporación de [[Renania]] a la economía francesa, y la estinción completa del [[imperiu colonial alemán]], xunto con dellos otros planes pa debilitar decisivamente al bandu vencíu. El presidente de los [[Estaos Xuníos]], [[Woodrow Wilson]], y el primer ministru británicu, [[David Lloyd George|Lloyd George]] oponer a esta clase d'idees y evitaron que los planes de Clemenceau cumplir na so totalidá. Clemenceau llogró sicasí que nos alcuerdos de paz aprobárense diverses cláusules destinaes a debilitar "definitivamente" a Alemaña, pero aun así caltuvo pol restu la so vida'l pensamientu de que la derrotada Alemaña fuera tratada de forma "''demasiao benevolente''" per Francia, polo que dellos historiadores contemporáneos considéren-y en parte responsable de los errores del [[Tratáu de Versalles]]. Aun así, oponer a la [[Ocupación del Ruhr|ocupación francesa del Ruhr]] al considerar qu'ello alloñaba en devanéu a Francia de los sos aliaos británicu y americanu. En [[1920]] Clemenceau perdió les eleiciones pa la Presidencia de la República. Con 79 años, retirar pa dedicase a viaxar y a escribir dos importantes obres: ''Démosthène, Grandeur et Misères d'une victoire'' (''Demóstenes, grandor y miseries d'una victoria''), dedicada a defender la so postura política mientres los años 1917-1919, y ''Au soir de la Pensée'' (''Nel ocaso del pensamientu''), una reflexón sobre la so evolución política a lo llargo de la vida. Aficionáu al arte, Clemenceau foi proteutor de munchos pintores como [[Claude Monet]]. Gracies precisamente a la so intervención, esti pintor regaló la so serie d'obres ''[[Nenúfares (Monet)|Los nenúfares]]'' al Estáu francés en 1922. Clemenceau finó en París el [[24 de payares]] de [[1929]], a la edá de 88 años. Según el so deséu, foi enterráu nuna sepultura cenciella nel pueblu de [[Mouchamps]] (na rexón de [[Vendée]]), tierra de los sos antepasaos. == Bibliografía == * [[Michel Winock]], ''Clemenceau'', Ediciones Perrin, setiembre de 2007, ISBN 978-2-262-01848-1 * Jean-Jacques Becker, ''Clemenceau en 30 questions'', Ediciones Xeste, 2001 * Françoise Giroud, ''Cœur de Tigre'', Plon/Fayard, 1995 * Gaston Monerville, ''Clemenceau'', Fayard, 1968 * Jacques Julliard, ''Clemenceau briseur de grèves - L'affaire de Draveil-Villeneuve-Saint-Georges'', Julliard, París, coleición Archives, 1965, reeditáu en 2004 * Pierre Miquel, ''Je fais la guerre - Clemenceau, Le Père-La-Victoire'', Tallandier, París, 2004 * Jean-Noël Jeanneney, ''Clemenceau, portrait d'un homme llibre'', Mengès, coleición Destins, 2005 * David Robin Watson, ''A Political Biography'', Eyre Methuen, Londres, 1974 == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikiquote|George Clemenceau}} * [https://web.archive.org/web/20070706074848/http://www.musee-clemenceau.fr/ El Muséu Clemenceau, en París] * [http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/7ec.asp Discursu en contra de la colonización na Cámara de Diputaos, el 31 de xunetu de 1885] * [https://web.archive.org/web/20081022205136/http://www.caricaturesetcaricature.over-blog.com/article-6384121.html Caricatures de Clemenceau] {{NF|1841|1929|Clemenceau, Georges}} {{Tradubot|Georges Clemenceau}} [[Categoría:Primeros ministros de Francia]] [[Categoría:Ministros y ministres de Francia]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Francia]] [[Categoría:Médicos y médiques de Francia]] [[Categoría:Casu Dreyfus]] q9oug39t4nld5nne6la13g56v1abza2 0 153226 4775616 4763590 2026-11-03T23:40:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775616 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Crisis financiera de 2008|la crisis monetaria|la crisis na [[economía real]]}} [[Ficheru:2007-2009 World Financial Crisis.svg|thumb|320px|{{Lleenda|#d40000|Países con recesión oficial}}{{Lleenda|#FF0000|Países en recesión non oficial}}{{Lleenda|#ff5555|Países con desaceleración cimeru al 1%}}{{Lleenda|#ff8080|Países con desaceleración cimeru al 0,5%}}{{Lleenda|#ffd5d5|Países con desaceleración cimeru al 0,1%}}{{Lleenda|#709ad1|Países con aceleración económica}} {{Lleenda|#b3b3b3|Ensin datos}} Países afeutaos ente 2008 y 2009.]] [[Ficheru:Euro ECB.PNG|thumb|300px|Sede del [[Bancu Central Européu|BCE]] en [[Frankfurt]]. La [[Crisis del euru|eurozona foi fuertemente cutida pola crisis]], especialmente a partir del añu 2010. Numberosos estaos europeos fueron rescataos total o parcialmente pa evitar la so quiebra.]] Por '''Gran Recesión'''<ref> *''The Wall Street Journal'': [http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703837004575013592466508822.html «The Great Recession Continues»] *''The Wall Street Journal'': [http://online.wsj.com/article/SB10001424052702303591204575169693166352882.html «Did 'Great Recession' Live Up to the Name?»] *''New York Times'': [https://web.archive.org/web/20150117020249/http://economix.blogs.nytimes.com/2010/07/30/the-great-recession-earns-its-title/?scp=2&sq=the%20great%20recession&st=cse «The ‘Great Recession' Earns Its Title»] *''Público (España)'': [http://blogs.publico.es/dominiopublico/8607/el contestu-politico-de la crecedera-de-les desigualdaes/ El contestu políticu de la crecedera de les desigualdaes] *''El País'': [http://economia.elpais.com/economia/2013/05/15/actualidad/1368607930_186584.html La economía de la zona euru sufre la recesión más llarga de la so historia] </ref>conocer a la '''[[crisis económica]]''' mundial qu'empezó nel añu 2008, y foi aniciada nos [[Estaos Xuníos]]. Ente los principales factores que s'atribúin como causes de la crisis atopen los fallos na regulación económica,<ref><span class="reference-text">[http://fcic.law.stanford.edu/report/conclusions "Financial Crisis Inquiry Report-Conclusions-January 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906204608/http://fcic.law.stanford.edu/report/conclusions |date=2019-09-06 }}</span></ref> la gran cantidá de delitos cometíos polos bancos,<ref name="Zaiat">{{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-283555-2015-10-11.html|títulu=Bien grandes|autor=Zaiat, Alfredo|obra=Página/12|fecha=11 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2015}}></ref> la sobrevalorización de productos, [[crisis alimentaria mundial]] y enerxética, y l'amenaza d'una recesión en tol mundu, según una [[Crisis hipotecaria de 2007|crisis creiticia-hipotecaria]] y d'[[Crisis bursátil de xineru de 2008|enfotu nos mercaos]]. Anque se considera que la crisis surdió en [[2008]], especialmente tres la cayida del bancu d'Estaos Xuníos [[Lehman Brothers]], los [[Crisis_económica_de_2008-2015#Antecedentes:_Elevaos_precios_de_les materies primes|primeros síntomes apaecieron n'agostu de 2007]] cola quiebra de dellos bancos menores d'inversión provocando la crisis que foi señalada por munchos especialistes internacionales como la crisis de los países desenvueltos», yá que les sos consecuencies reparar fundamentalmente nos países más ricos del mundu. Cola cayida de los bancos d'Estaos Xuníos d'inversión por cuenta de la [[crisis de les hipoteques subprime]], que representaba un altu porcentaxe de la so inversión, les bolses y mercaos de valores derrumbáronse y provocaron la [[crisis financiera de 2008]] en tol mundu. Darréu, por cuenta de que los gobiernos tuvieron que realizar numberosos [[rescate financieru|rescates financieros]] pa salvar a empreses financieres y non financieres d'una probable quiebra, la crisis acabó convirtiéndose tamién en [[crisis de delda]]s en distintos países, [[Crisis del euru|especialmente nos de la eurozona]]. Por cuenta de la gran cantidá de dineru asignáu a los rescates financieros y a la fuerte cayida xeneralizada de los ingresos na recaldación fiscal, dellos gobiernos realizaron programes d'[[austeridá económica]] qu'implicaben fuertes retayos sociales provocando contestaciones sociales y un aumentu de la [[probeza]] xeneralizada en gran cantidá de países del mundu. == Crisis nel mundu == === Antecedentes: Elevaos precios de les materies primes === Tres los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]], [[EEXX]] apostó pola desregulación de los mercaos, les baxaes d'impuestos y de tipos d'interés y la espansión del creitu provocando una [[burbuya inmobiliaria]] nes denominaes [[hipoteques subprime]].<ref name="elpais_1">[https://elpais.com/diario/2011/08/10/economia/1312927205_850215.html La crisis qu'alimenta la crisis, ELPAÍS (10/08/2011)]</ref> A eso había que sumar los gastos multimillonarios na [[Guerra d'Afganistán (2001-presente)|guerra d'Afganistán]]<ref>[https://noticiasdeabajo.wordpress.com/2013/03/31/guerres-de-irak-y-afganistan-un costu-de-4-a-6-billones-de-dolares/ Guerres d'Iraq y Afganistán: un costu de 4 a 6 billones de dólares, Noticies de baxo (30/03/2013)] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=costu-de-4-a-6-billones-de-dolares/ Guerres d'Iraq y Afganistán: un costu de 4 a 6 billones de dólares, Noticies de baxo (30/03/2013) |2=https://noticiasdeabajo.wordpress.com/2013/03/31/guerres-de-irak-y-afganistan-un |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> y la [[guerra d'Iraq]]<ref>[https://www.europapress.es/internacional/noticia-guerra-irak-costo-13-billones-eeuu-mato-134000-civiles-20130314193336.html La guerra d'Iraq costó 1,3 billones a EEXX y mató a 134.000 civiles, Europa Press (14/03/2013)]</ref> que pudieron costar dende 2 billones de dólares hasta 6 billones en total. La [[década]] de los [[años 2000]] foi testigu de la medría de los precios de les materies primes tres el so abaratamientu nel periodu [[1980]]-[[2000]]. Pero en [[2008]], la medría de los precios d'estes materies primes —particularmente, del [[preciu del petroleu]] y de la comida— aumentó tantu qu'empezó a causar verdaderos daños económicos, amenaciando con problemes sociales nos países que s'atopen en víes de desenvolvimientu, la [[estanflación]] y l'estancamientu de la [[globalización]].<ref>{{Cita web |url=http://research.cibcwm.com/economic_public/download/smay08.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090114200344/http://research.cibcwm.com/economic_public/download/smay08.pdf |fechaarchivu=2009-01-14 }}</ref> Anque ye difícil poner una fecha d'entamu a una crisis económica porque suel ser consecuencia de dellos factores que nun tienen por qué dase al empar, podría dicise que la crisis empecipiar a principios d'agostu de [[2007]] cuando quebró la primera "víctima": el bancu d'inversión d'Estaos Xuníos American Home Mortgage.<ref>[https://elpais.com/diario/2007/08/04/economia/1186178410_850215.html El décimu bancu hipotecariu de EE UU, en cantu de la quiebra, ELPAÍS (04/08/2007)]</ref><ref>[https://elpais.com/diario/2007/08/07/economia/1186437607_850215.html La crisis inmobiliaria de EE UU cóbrase la primer víctima na banca d'inversión, ELPAÍS (07/08/2007)]</ref><ref>[https://elpais.com/diario/2007/08/11/economia/1186783206_850215.html Claves pa entender el problema de les subprima, ELPAÍS (11/08/2007)]</ref> Esta quiebra provocó turbulencias nos mercaos financieros de tol mundu y fixo intervenir a bancos centrales y gobiernos.<ref>[https://elpais.com/diario/2007/08/11/economia/1186783201_850215.html El nerviosismu apoderar de los mercaos, ELPAÍS (11/08/2007)]</ref><ref>[https://elpais.com/diario/2007/08/06/economia/1186351202_850215.html La crisis hipotecaria pon en xaque a EE UU, ELPAÍS (06/08/2007)]</ref><ref>[https://elpais.com/diario/2007/08/10/economia/1186696802_850215.html Bush pide sele ante la esguilada de la crisis hipotecaria, ELPAÍS (10/08/2007)]</ref><ref>[https://elpais.com/diario/2007/08/10/economia/1186696801_850215.html El BCE allega n'ayuda de los bancos ante'l riesgu d'una grave crisis de lliquidez, ELPAÍS (10/08/2007)]</ref><ref>[https://elpais.com/diario/2007/08/12/economia/1186869604_850215.html Llerza, ELPAÍS (12/08/2007)]</ref> Asina se consideraba años dempués<ref name="elpais_1"/><ref>[http://economia.elpais.com/economia/2015/08/24/actualidad/1440392787_585122.html Les Bolses fundir poles duldes sobre la economía china, El País (24/08/2015)]</ref> En [[xineru]] de 2008, el preciu del petroleu superó los [[US$]] 100/[[Barril (unidá)|barril]] per primer vegada na so historia,<ref>{{Cita web|url=http://news.yahoo.com/s/afp/20080227/ts_afp/commoditiesenergyoilprice|títulu= Crude oil prices set record high 102.08 dollars per barrel}}</ref> y algamó los US$ 147/barril en xunetu<ref>{{Cita web|url=http://www.eleconomista.es/economia/noticias/650205/07/08/Economia-Energia-El-petroleo-marca-nuevos-maximos-y-supera-los-147-dolares-en-Londres.html|títulu=El petroleu marca nuevos máximos y supera los 147 dólares en Londres |editorial=L'Economista|fecha=11 de xunetu de 2008|fechaaccesu=16 d'agostu de 2008}}</ref> por cuenta de fenómenos [[Especulación (economía)|especulativos]] d'alta volatilidá que conducieron a un fuerte descensu mientres el mes d'agostu. Otru tantu asocedió con ún de los principales [[Materies primes|metales industriales]], el [[cobre]], que venía esperimentando un vertixinosu aumentu nel so [[cotización]] dende [[2003]], principalmente pola cada vez mayor [[Demanda (economía)|demanda]] de les nueves [[País apocayá industrializáu|potencies emerxentes]], como [[China]] ya [[India]], sumada a otros factores como inventarios decrecientes y [[Fuelga|conflictividá llaboral]] nes [[Mina (minería)|mines]] cupríferes de [[Chile]], el primer [[país]] [[Esportación|esportador]] a nivel mundial del [[mineral]].<ref>[http://wharton.universia.net/index.cfm?fa=viewArticle&ID=1028 El cobre, en caldia, sollivia les arques d'América Llatina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210125724/http://wharton.universia.net/index.cfm?fa=viewArticle&ID=1028 |date=2009-02-10 }} [http://wharton.universia.net Universia Knowledge Wharton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081110091141/http://wharton.universia.net/ |date=2008-11-10 }}, 21-09-2005</ref> En [[xineru]] de [[2008]], la cotización del cobre na [[Bolsa de Metales de Londres]] (LME) superó per primer vegada na so historia los [[US$]] 8.000 la [[tonelada]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080914185533/http://finanzas.infobaeprofesional.com/notes/59598-L'oru-y-el-platino-ruempen-records-historicos.html L'oru y el platino ruempen récores históricos] [[Infobae|Infobae Profesional]], 07-01-2008</ref> A principios del mes de xunetu algamó [[US$]] 8.940 la [[tonelada]],<ref name="Cobre toca">[http://mx.reuters.com/article/topNews/idMXN2452441820081024?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 Cobre toca mínimu de 3 años, crez amenacia recesión] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407140805/https://mx.reuters.com/article/topNews/idMXN2452441820081024?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2020-04-07 }} [http://mx.reuters.com Reuters Méxicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617014746/https://mx.reuters.com/ |date=2018-06-17 }}, 24-10-2008.</ref> [[Récor mundial|récor]] absolutu desque se tienen rexistros de la so cotización na LME, a partir de [[1979]]. Esti valor a niveles históricos foi un 272,5% mayor que l'antiguu [[Récor mundial|récor]] absolutu d'[[US$]] 3.280 la [[tonelada]] rexistráu'l [[24 de xineru]] de [[1989]] —ensin axuste por [[inflación]]—.<ref>[http://www.cincodias.com/articulo/economia/cobre-algama-preciu-maximo-dieciseis-anos/20041009cdscdieco_8/cdseco/ El cobre algama'l so preciu máximu en dieciséis años] [http://www.cincodias.com Cinco Días], 16-10-2004</ref> Depués d'esti máximu y en llinia cola conducta del [[petroleu]], la [[cotización]] del [[cobre]] rexistró una abrupta cayida de más del 50% dende'l [[Récor mundial|récor]] de [[xunetu]] (a [[ochobre]] de [[2008]])<ref name="Cobre toca"/> nun marcu de [[volatilidá]] nunca antes vistu. Materiales esenciales na producción, como'l [[ácidu sulfúrico]] y la [[soda cáustica]] vieron tamién amontaos los sos precios hasta un 600%. La crisis del [[petroleu]] y de los [[alimentu|alimentos]] foi oxetu d'alderique na [[34ª Cume del G8]]. === Estensión de la crisis === La crisis estendióse rápido pelos países desenvueltos de tol mundu. Xapón, por casu, sufrió una contraición del -0,6% nel segundu trimestre de 2008. [[Australia]] y [[Nueva Zelanda]] tamién sufrieron contraiciones. Hai de solliñar que ye cada vez mayor la esmolición sobre'l futuru de los países con economíes puxantes y emerxentes, tal como lo ye la incertidume al respective de países tales como [[China]] ya [[India]] n'Asia; [[Arxentina]], [[Brasil]] y [[Méxicu]] n'América y [[Sudáfrica]] nel continente africanu, cada unu d'ellos líderes nes sos rexones y, tamién afeutaos pola crisis económica. Nel primer trimestre de 2009, los índices bursátiles de les bolses d'Estaos Xuníos y Europa fueron superaes poles de [[Mercaos emerxentes|países emerxentes]] como China y Brasil. Brasil y Rusia aumentaron los sos índices un 9% en moneda local; l'índiz d'India pasó a ser positivu y l'índiz compuestu de Shanghai, en China, aumentó un 30%, lo cual xustificóse pola fortaleza y estabilización de los sectores financieros de dichos mercaos y pola busca d'inversiones de riesgu.<ref>{{cita web |url=http://online.wsj.com/public/article/SB123854487590276081.html#mod=2_1362_leftbox |títulu=Finalmente, les bolses se desacoplan |fechaaccesu=5 d'abril de 2009 |autor=Slater, Joanna |fecha=1 d'abril de 2009 |editorial=Wall Street Journal}}</ref> Una cronoloxía d'eventos qu'atestigüen la estensión ye la siguiente: * Los fluxos baxaron de US$ 1,2 billones (2007) a US$ 707.000 millones (2008).<ref>{{cita web |url = http://go.worldbank.org/M1Y4OC2UV0|títulu = La crisis económica mundial afecta gravemente los fluxos de capital a los países en desenvolvimientu |fechaaccesu = 24 de xunu de 2009 |añoacceso = |autor = UPI |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 22 de xunu de 2009 |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = [[BM]] |páxina = |idioma = |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }} </ref> * N'abril de 2009 informar de que de resultes de la crisis y el desemplegu, el mundu árabe tien de considerase una bomba de tiempu».<ref>{{Cita web |url=http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=242 |títulu=Desemplegu nel mundu árabe considérase una bomba de tiempu” |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090802235410/http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=242 |fechaarchivu=2009-08-02 }}</ref> Coles mesmes, infórmase qu'Exiptu tarrecía pol regresu de 500.000 trabayadores de países del Golfu.<ref>{{Cita web |url=http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=245 |títulu=Abril de 2009, Exiptu tarrez pol regresu de 500.000 trabayadores de países del Golfu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090802235432/http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=245 |fechaarchivu=2009-08-02 }}</ref> * En marzu de 2009 informóse que, arriendes de la crisis, el mundu árabe perdió 3&nbsp;000 millones de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]].<ref>{{Cita web |url=http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=246 |títulu=Arriendes de la crisis el mundu árabe pierde $ 3 billones |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090802235511/http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=246 |fechaarchivu=2009-08-02 }}</ref> * Arriendes de la crisis el Bancu Mundial prevía un añu duru en 2009 en munchos países árabes.<ref>{{Cita web |url=http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=273 |títulu=Bancu Mundial preve un duru añu 2009 pa los países árabes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803000630/http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=273 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> El deterioru de les condiciones económiques favoreció'l surdimientu de movimientos de protesta masivos nel Norte d'África y Oriente Mediu, particularmente en Túnez, Libia, Exiptu y Siria. Nos trés primeros derrocar a los gobiernos autocráticos aliaos tradicionales d'occidente. * En mayu de 2009 Naciones Xuníes informa d'una cayida de la inversión estranxera n'[[oriente próximu]].<ref>{{Cita web |url=http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=234 |títulu=Naciones Xuníes reporta cayida de la inversión estranxera nel Mediu Oriente. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090802235405/http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=234 |fechaarchivu=2009-08-02 }}</ref> * En setiembre de 2009 infórmase que los bancos árabes perdieron casi $ 4&nbsp;000 millones dende l'entamu de la crisis financiera mundial.<ref>[https://web.archive.org/web/20100216190551/http://www.infoprod.co.il/article/2/296 Costos de la recesión pa bancos árabes $ 4 billones.]</ref> === Inflación global, deflación global === En febreru de 2008, [[Reuters]] informó que la inflación xubiera a niveles históricos per tol mundu.<ref>{{cita publicación|url=http://www.iht.com/articles/2008/02/12/business/inflate.php|títulu=Global inflation climbs to historic levels|editorial=International Herald Tribune|fecha=12 de febreru de 2008|fechaaccesu=11 de xunetu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080216053645/http://www.iht.com/articles/2008/02/12/business/inflate.php|fechaarchivu=16 de febreru de 2008}}</ref> A mediaos de 2008, los datos del [[FMI]] indicaben que la inflación topar en máximos nos países esportadores de petroleu, debíu al aumentu de les reserves de [[divisa|divises]] estranxeres. Y tamién en munchos [[países subdesendolcaos]].<ref>{{Cita web|url=http://content.ksg.harvard.edu/blog/jeff_frankels_weblog/2008/06/26/prospects-for-inflation-outside-america-guest-post-from-menzie-chinn/|títulu=Prospects for Inflation ''outside'' America - Guest Post from Menzie Chinn|editorial=Jeff Frankel's Weblog|fecha=26 de xunu de 2008|fechaaccesu=11 de xunetu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081006143818/http://content.ksg.harvard.edu/blog/jeff_frankels_weblog/2008/06/26/prospects-for-inflation-outside-america-guest-post-from-menzie-chinn/|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2008}}</ref> La inflación tamién aumentaba nos [[países desenvueltos]],<ref>{{Cita web|url=http://www.euractiv.com/en/euro/eu-slashes-growth-forecast-foresees-inflation-surde/article-170470|títulu=EU slashes growth forecast, foresees inflation surde|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090726235144/http://www.euractiv.com/en/euro/eu-slashes-growth-forecast-foresees-inflation-surde/article-170470|fechaarchivu=26 de xunetu de 2009}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D8UUMR681.htm|títulu=EU cuts growth forecast|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110922214912/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D8UUMR681.htm|fechaarchivu=22 de setiembre de 2011}}</ref> pero muncho menos y xubiendo casi puramente pol preciu de productos importaos. Los tipos d'interés na zona euru y n'USA siguieron relativamente baxos. Para [[2009]] el problema yera l'inversu: el panorama económicu apuntaba a la [[Deflación (economía)|deflación]], lo que, por casu, llevó a la [[Sistema de Reserva Federal|FED]] a asitiar el tipu d'interés en prácticamente'l 0%<ref>[http://www.expansion.com/2008/12/16/economia-politica/economia/1229454401.html Bernanke dexa los tipos casi al cero y encamiéntase a imprimir más dólares]</ref> En 2011 la [[Organización Internacional del Trabayu]] señaló que s'algamar un máximu históricu de paraos, con 205 millones en tol mundu. === Guerra de divises y guerra comercial === {{AP|Guerra de divises}} N'ochobre de [[2010]] apaecen señales clares d'una posible [[guerra de divises]] ([[dólar]], [[euru]], [[yen]] y [[yuan chinu|yuan]]). Los países rebaxaríen la cotización de les sos monedes en busca de ventayes competitives -pa facilitar la [[esportación]]- qu'ayuden a salir de la crisis, pero, si produz una [[guerra de divises]] y un círculu de rebaxes acentuaríase l'enfrentamientu comercial llegándose a una [[guerra comercial]] qu'acentuaría y retrasaría inevitablemente la recuperación. Precisamente tamién hubo una [[guerra comercial]] mientres la [[Gran Depresión]], empecipiada per Estaos Xuníos y Gran Bretaña. Nesta ocasión los güeyos dirixir a [[China]] quien ye acusada per Estaos Xuníossobre manera, de maniobrar pa caltener artificialmente sol [[Yuan chinu|yuan]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/primer/plano/Apeligro/guerra/acolumbres/elpepueconeg/20101010elpneglse_2/Tes Apeligro: guerra de divises, El País, 10/10/2010]</ref> Para [[Immanuel Wallerstein]] la perda de pesu del dólar ye real y puede producise una cayida repentina que xenere un caos estraordinariu o una cayida nidia que vaya sustituyendo'l dólar como moneda de referencia,.<ref>[¿Guerra de divises?, poques gracies, Immanuel Wallerstein, La Jornada, 6/11/2010]</ref>magar esta posibilidá ye bien improbable, en tanto a los EE.&nbsp;UU. nun-yos interese. == Crisis nos Estaos Xuníos == [[Ficheru:Seal of the United States Federal Reserve System.svg|thumb|La [[Sistema de Reserva Federal|Reserva Federal]] nacionalizó nel mes de setiembre a l'aseguradora AIG, adquiriendo'l 80 % de los sos activos, ya inyectando un préstamu de 85&nbsp;000 millones de dólares, la mayor cifra na hestoria de la Reserva.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/other/20080916a.htm Comunicáu de prensa de la Reserva Federal] (n'inglés).</ref>]] {{AP|Crisis de les hipoteques subprime|Crisis financiera d'Estaos Xuníos del 2008}} Estaos Xuníos en 2008 sufría una grave [[Crisis hipotecaria de 2007|crisis creiticia ya hipotecaria]], la qu'afectó a la fuerte [[Burbuya inmobiliaria global|burbuya inmobiliaria]] que venía careciendo, según un valor del dólar anormalmente baxu. Como bien señala [[George Soros]] nel so llibru [https://web.archive.org/web/20081212220632/http://www.taurus.santillana.es/ld.php?id=617 «El nuevu paradigma de los mercaos financieros»] (Taurus 2008) «L'españíu de la crisis económica de 2008 puede afitase oficialmente n'agostu de 2007 cuando los Bancos centrales tuvieron qu'intervenir p'apurrir lliquidez al sistema bancariu». Tres dellos meses de debilidá y perda d'emplegos, el fenómenu colapsó ente 2007 y 2008, causando la quiebra de mediu centenar de bancos y entidaes financieres. Esti colapsu abasnó a los [[Crisis bursátil de xineru de 2008|valores bursátiles]] y a la capacidá de consumu y aforru de la población.<ref>{{Cita web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/27/content_7679604.htm|títulu=dollar hits record low against euru, oil prices rally|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131208015252/http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/27/content_7679604.htm|fechaarchivu=2013-12-08}}</ref><ref>Aversa, Jeannine, [http://www.msnbc.msn.com/id/23518599 "Employers Slash 63,000 Jobs in February] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011204022/http://www.msnbc.msn.com/id/23518599 |date=2008-10-11 }}, Most in 5 Years, Feeding Recession Fears,", Associated Press, March 7, 2008. Accessed July 11, 2008.</ref><ref name="autogenerated3">{{Cita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7176255.stm|títulu=Recession in the US 'has arrived'}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=/money/2008/01/07/bcnuseco107.xml|títulu= US recession is already here, warns Merrill}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.usatoday.com/money/economy/2008-02-10-economypoll_N.htm|títulu=Poll: Majority of people believe recession underway}}</ref> === Quiebra de Lehman Brothers === En setiembre de 2008, los problemes agravar cola bancarrota de diverses entidaes financieres rellacionaes col mercáu de les hipoteques inmobiliaries. El 15 de setiembre d'esi añu'l bancu d'inversión [[Lehman Brothers]] declarar en quiebra faciendo que los mercaos financieros baxaren drásticamente y que consecuentemente colapsara una de les mayores aseguradores del mundu [[AIG]] xunto coles compañíes hipotecaries [[Fannie Mae]] y [[Freddie Mac]] produciendo gran baturiciu en Wall Street. El mesmu día de la cayida de Lehman Brothers y de AIG, les aiciones de la bolsa de Nueva York tuvieron la mayor cayida de la historia nun solu día, dando asina empiezu a una recesión que sería global y que-y costar a les mases millones de dólares, aforros personales, trabayos, cases y dexaría 50 millones de persones más debaxo de la llinia de la probeza. El gobiernu d'Estaos Xuníos intervieno inyectando cientos de miles de millones de dólares pa salvar delles d'estes entidaes.<ref>{{Cita web|url=http://www.eleconomista.es/empresas-finanzas/noticias/739114/09/08/EEUU-Tesoro-inyecta-200000-mln-usd-pa-Fannie-Mae-y-Freddie-Mac.html|títulu=EEUU- Ayalga inyecta 200.000 mln usd pa Fannie Mae y Freddie Mac}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.eleconomista.es/mercado-cotizaciones/noticias/751842/09/08/Wall-Street-cai-tres-la quiebra-de-Lehman-Brothers-y-la venta-de-Merrill-Lynch.html|títulu=Wall Street cai tres la quiebra de Lehman Brothers y la venta de Merrill Lynch}}</ref> Nun informe del llibru beige, amosóse que la recesión afondóse más n'abril anque dellos sectores teníen señales de tar estabilizándose.<ref>{{cita web |url = http://online.wsj.com/public/article/SB123982357285622019.html#mod=2_1362_leftbox |títulu = Llibru Biege de la Fed suxer que la crisis ta moderándose en delles árees. |fechaaccesu = 20 d'abril de 2009 |autor = Maya Jackson Randall |fecha = 15 d'abril de 2 009 |editorial = [[The Wall Street Journal]] }} </ref> El 18 d'abril, la FED anunció que mercaría US$ 300.000 millones en valores de l'Ayalga; amás mercaría US$ 1,25 billones n'activos sofitaos por hipoteques.<ref>{{cita web |url=http://online.wsj.com/public/article/SB124104520723270613.html#mod=2_1362_leftbox|títulu= La Fed enferronar a la so agresiva estratexa |fechaaccesu=4 de mayu de 2009|autor=Jon Hilsenrath y Brian Blackstone|fecha=30 d'abril de 2009|editorial=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> Pel branu de [[2011]] la crisis solmenaría a la delda soberana del país, llevando a la [[Crisis del techu de delda d'Estaos Xuníos de 2011|crisis del techu de delda]]. == Crisis n'América Llatina == La presidenta arxentina [[Cristina Fernández de Kirchner]] nel so primer discursu na 63ª [[Asamblea Xeneral de la ONX]] denominó a felicidá [[crisis]] como ''Efeutu Jazz'', yá que l'orixe de la crisis foi'l centru d'[[Estaos Xuníos]] y espandióse escontra'l restu del mundu, en clara contraposición a crisis anteriores que s'aniciaben en [[País en víes de desarrollo|países emerxentes]] y espandíense escontra'l centru, como fueron l'[[Efeuto Tequila]], [[Efeutu Caipirinha]] y l'[[Efeutu Arroz]]. === Consecuencies sobre la economía arxentina === El país con ún de los [[IDH]] más elevaos y con una de les economíes más desenvueltes de la rexón camina a un mayor endurecimientu de la so posición comercial y antemanar a [[Brasil]] nel cume ministerial del 17 de febreru de 2009 en Brasilia. Al gobiernu esmolécen-y, no inmediato, dellos sectores qu'amosaron fuertes desequilibrios nel intercambiu billateral. Son siderurxa y los sos productos, con un saldu negativu de 1.400 millones de dólares en 2008; autopartes y autos, onde'l desbalance engató a 2.800 millones y máquines y implementos agrícoles que refundiaron un déficit de 400 millones. En principiu estudióse utilizar pa estos sectores les llamaes llicencies non automátiques d'importación. Son permisos que dean los gobiernos y que pueden retrasar hasta 60 díes pa ser autorizaos. Ello ye que tán llegalizaos pola [[Organización Mundial del Comerciu]]. Pero los industriales brasilanos tarrecen qu'eses demorances «amplíense y conviértanse nuna barrera al comerciu». Nesti contestu de crisis mundial, un déficit comercial de 5.000 millones de dólares «vuélvese insostenible pa caltener la industria nacional». === Crisis económica en Méxicu === {{AP|Crisis económica en Méxicu (2008-2009)|Crisis financiera en Méxicu de 2008}} Por cuenta de l'alta rellación de la economía mexicana colos EE.XX. y a la continua cayida nes remeses productu de la desaceleración de la economía d'Estaos Xuníos (segunda fonte de divises dempués del petroleu), Méxicu nun tardó en resentir los efeutos d'una crisis económica nel país vecín, l'efeutu apoderó qu'esto tuvo en tolos sectores tardaron unos meses en facese presentes. El desemplegu abiertu en Méxicu xubió a 4,06% en xineru d'esi añu, comparativamente mayor cola tasa del añu anterior que s'atopaba en 3,96%, y solo en xineru de 2009, 336&nbsp;000 persones quedaron paraes en Méxicu.<ref>Martínez, Rodrigo: [http://www.ibtimes.com.mx/articles/20090225/desempleo-despido-mexico-xineru.htm «Aumenta desemplegu en Méxicu mientres xineru de 2009: Inegi»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Aumenta desemplegu en Méxicu mientres xineru de 2009: Inegi» |2=http://www.ibtimes.com.mx/articles/20090225/desempleo-despido-mexico-xineru.htm |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, en ''IBT Times'', 25 de febreru de 2009,, consultáu'l 25 de xunetu de 2009.</ref> La debilidá estructural de les finances del gobiernu mexicanu altamente dependientes del preciu del petroleu y la constante cayida na producción d'esti recursu tuvieron una repercusión presupuestal qu'obligó a alzar impuestos como l'Impuestu al Valor Agregáu, l'Impuestu Sobre la Renta y a instaurar impuestos nuevos a les telecomunicaciones. Desafortunadamente estos ingresos nun van dirixíos a nueves inversiones o proyeutos granibles, sinón a caltener la estructura gubernamental que consume'l 80% del presupuestu, esto plantega nuevos escenarios de crisis nun medianu plazu. L'añu 2009 foi especialmente difícil pa la economía mexicana. Al empecipiar l'añu, les mires oficiales agoraben una crecedera exiguo a lo llargo de 2009. Sicasí, al pasar los meses les mires fueron tomando carreros más pesimistes y n'ocasiones contradictorios, por casu, ente los pronósticos de la Secretaría d'Economía y el [[Bancu de Méxicu]]. Dempués de la [[Pandemia de gripe A (H1N1) de 2009 en Méxicu|epidemia de gripe A(H1N1)]], empezar a falar d'una afectación de l'actividá económica nel país, especialmente nel casu del sector turísticu que ye la tercer fonte de divises pal país. El titular de la [[Secretaría de Turismu (Méxicu)|Sectur]] apuntaba en mayu de 2009 que la ocupación de los hoteles nos principales destinos turísticos del país bazcuyaba ente 10 y 30% a lo que se sumaba la cada vez más frecuente cancelación de vuelos. Ante esi panorama'l secretariu [[Rodolfo Elizondo Torres]] agoraba una perda de más de 100&nbsp;000 emplegos nel sector.<ref>{{Cita web|url=http://www.jornada.unam.mx/2009/05/02/index.php?section=economia&article=036n1ecu|títulu=Influenza esbarrumba'l turismu editorial=La Jornada|fecha=2 de mayu de 2009|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009}}</ref> Per otru llau, dende 2008 el [[pesu mexicanu]] entró nuna serie de [[depreciación|depreciaciones]] frente al [[dólar d'Estaos Xuníos]] que lo llevaron a perder alredor del 25% del so valor escontra 2009. Si en 2006 el dólar mercar en 10,77 MXN, en xineru de 2009 mercar nos ventanos bancarios al preciu de 13,48 pesos per dólar. En 2014 el dólar algamó un rangu mayor a los 18.79 pesos per dólar.<ref>{{cita publicación |nome=Rodríguez, Israel |títulu= Histórica devaluación del pesu|url= http://www.jornada.unam.mx/2009/01/31/index.php?section=economia&article=018n1ecu |editorial= La Jornada |fecha= 31 de xineru de 2009 |fechaaccesu=25 de xunetu de 2009}}</ref> Ente les midíes que se tomaron pa contener la devaluación del pesu aplicóse la puya d'una parte de la reserva de divises internacionales, lo que llevó al país a menguar diches reserves estranxeres en más de 20&nbsp;000 millones de dólares d'Estaos Xuníos.<ref>{{cita publicación |nome= González Amador, Roberto |títulu= La devaluación del pesu yá costó 20 mil 62 mdd en reserves |url= http://www.jornada.unam.mx/2009/02/04/index.php?section=economia&article=019n1ecu |editorial= La Jornada |fecha= 4 de febreru de 2009 |fechaaccesu=25 de xunetu de 2009}}</ref> La Comisión Económica p'América Llatina ([[CEPAL]]) apuntó na so reporte añal que Méxicu sería'l país más afeutáu pola crisis económica na rexón al presentar una contraición de 7% nel so productu internu brutu ([[PIB]]).<ref>Cepal: [http://www.eclac.org/prensa/noticias/comunicaos/7/36467/cuadroCP1_PIB.pdf "Productu Internu Brutu total"] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1="Productu Internu Brutu total" |2=http://www.eclac.org/prensa/noticias/comunicaos/7/36467/cuadroCP1_PIB.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, consultáu'l 25 de xunetu de 2009; "Calcula CEPAL cayida de 7% pa Méxicu", en ''Excélsior'', 15 de xunetu de 2009, [http://www.exonline.com.mx/diario/noticia/dineru/economia/calcula_cepal_caida_de_7_pa_mexico/662402 Calcula Cepal cayida de 7% pa Méxicu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Calcula Cepal cayida de 7% pa Méxicu |2=http://www.exonline.com.mx/diario/noticia/dineru/economia/calcula_cepal_caida_de_7_pa_mexico/662402 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, consultáu'l 25 de xunetu de 2009.</ref> == Crisis n'Europa == {{VT|Crisis de la delda soberana europea}} El [[Bancu Central Européu]] (BCE) foi incapaz de prever la crisis, tomó les primeres midíes con retrasu, y básicamente impunxo midíes d'austeridá y contención del gastu públicu, que parte fixeron el creitu escasu y enzancaron l'accesu a financiamientu de consumidores y productores. El fenómenu espandióse rápido per diversos países europeos, y dalgunos sufrieron graves efeutos. [[Dinamarca]] entró en recesión (seis meses consecutivos de crecimientu económicu negativu) nel primer trimestre de 2008. Nel segundu trimestre de 2008, el conxuntu de la economía de la [[eurozona]] contraer nun 0,2%,<ref>{{Cita web|url=http://www.eleconomista.es/flash/noticias/702831/08/08/La zona-euru-tamién-entra-en crecedera negativa-contráxose-un-02-.html|títulu=La zona euru tamién entra en crecedera negativa |editorial=L'Economista|fecha=14 d'agostu de 2008|fechaaccesu=16 d'agostu de 2008}}</ref> encabezada polos retrocesos en [[Francia]] (-0,3%) y [[Alemaña]] (-0,5%).<ref>{{Cita web|url=http://www.eleconomista.es/economia/noticias/702700/08/08/Francia-y-Alemaña-yá-sufren-los efeutos-de-la crisis mundial-les sos-economias-se-contrayeron-en-el-segundu-trimestre.html |títulu=Francia y Alemaña yá sufren los efeutos de la crisis: les sos economíes contraer nel segundu trimestre |editorial=L'Economista|fecha=14 d'agostu de 2008|fechaaccesu=16 d'agostu de 2008}}</ref> Otres economíes importantes, como la [[España|española]], evitaron la contraición (+0,1%) pero namái crecieron bien sele nel mesmu periodu,<ref>{{Cita web|url=http://www.eleconomista.es/economia/noticias/702662/08/08/Confírmase-la frenada-Espana-solo-crecio-el-01-en-el-segundu-trimestre.html|títulu confírmase'l frenada: España namái creció'l 0,1% nel segundu trimestre |editorial=L'Economista|fecha=14 d'agostu de 2008|fechaaccesu=16 d'agostu de 2008}}</ref><ref>[http://www.infobae.com/contenidos/403685-100884-0-Alverten-que-Espa%C3%B1a-sufrir%C3%A1-una-gran-crisis-econ%C3%B3mica Alverten qu'España va sufrir una gran crisis económica] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Alverten qu'España va sufrir una gran crisis económica |2=http://www.infobae.com/contenidos/403685-100884-0-Alverten-que-Espa%C3%B1a-sufrir%C3%A1-una-gran-crisis-econ%C3%B3mica |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, Infobae</ref>con fuertes medríes nel [[desemplegu]]. El 7 d'ochobre de 2008, la xunta del [[ECOFIN]], organismu del [[Conseyu Européu]] compuestu polos Ministros d'Economía y Facienda de los Estaos miembros, según polos Ministros de Presupuestu si alderíquense cuestiones presupuestaries, decidió que tolos Estaos miembros van apurrir, por un periodu inicial de siquier un añu, una proteición garantizada a los depósitos personales pa los particulares por una cantidá de siquier 50.000 euros. Na mesma xornada, l'Executivu español anunció qu'alzaba la garantía mínima de los depósitos en bancos y caxes d'aforru español dende los 20.000 euros actuales por titular y entidá a 100.000. Tamién anunció la creación d'un fondu con cargu a l'Ayalga de 30.000 millones d'euros, ampliables a 50.000, p'adquirir activos de máxima calidá a les entidaes financieres españoles pa garantizar el financiamientu d'empreses y ciudadanos. El Bancu Central Européu amenorgó la so tasa d'interés de referencia de 4,25% a 1,25% n'ochobre anque inda yera mayor que la d'Estaos Xuníos. Esto debió a la tardía reaición de les autoridaes por cuenta de qu'Europa tenía problemes menos graves, la medrana a la inflación y a un aumentu de la delda pública. Puesto que Europa representaba'l 30% del comerciu mundial, va retrasar la recuperación de la economía mundial.<ref>{{cita web |url = http://online.wsj.com/public/article/SB124044394579045569.html#mod=2_1362_leftbox |títulu = La delicada situación d'Europa podría frenar el repique de la economía mundial |fechaaccesu = 25 d'abril de 2 009 |autor = Marcus Walker y Joellen Perry |fecha = 23 d'abril de 2 009 |editorial = [[The Wall Street Journal]] }}</ref> Nel últimu trimestre de 2012 el PIB de la eurozona reculó un 0,9% con al respective de igual periodu del añu anterior y del 0,6% con respectu al tercer trimestre de 2012. Inclusive reculó 0,6% el PIB d'Alemaña, pos taba sintiendo les polítiques d'austeridá impuestes a otros países, que debilitaren el comerciu esterior.<ref>{{cita web|url=https://www.publico.es/dinero/450666/el-esbarrumbe-del-pib-de-alemania-y-francia-apinen-la-recesion-en-la-eurozona|títulu=L'esbarrumbe del PIB d'Alemaña y Francia apinen la recesión na eurozona|fecha=14 de febreru de 2013|fechaaccesu=15 de febreru de 2013.|editorial=Público}}</ref> Hai que señalar que na zona euru hai economíes bien diverxentes, con intereses atopaos. Per un sitiu les economíes del norte con [[Alemaña]] a la so cabeza, que deseaben un retayu nel gastu públicu p'asina facer baxar la [[prima de riesgu]] que paguen los países por financiase nos mercaos. Per otru llau atopábense los países que deseaben polítiques [[keynes]]ianas que fixeren partir la creación d'emplegos. Alemaña (mayor economía de la [[zona euro]]) impunxo la so visión. === Crisis económica n'España === {{AP|Crisis económica española de 2008|Crisis española de 2008-2016}} [[Ficheru:Empleo espana.png|250px|thumb|Evolución del emplegu n'España mientres la crisis 2008-2012. Fonte: [http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=/t22/y308_mnu&file=inebase&N=&L=0 INE Población Activa].]] Una de les principales consecuencies que mientres l'añu 2008 tuvo sobre la economía española ye una fuerte crecedera del [[desemplegu]]. Mientres el 2008 un gran númberu d'empreses presentaron espedientes de regulación d'emplegu ([[ERE]]s), ente otres, [[Bridgestone]] (2.463 emplegos), [[Burberry]] (250), [[Delphi Corporation|Delphi]] (800), [[Iveco]] (1.000 emplegos), [[Marina d'Or]] (214), [[Nissan]] (1.500), [[Viaxes Marsans]] (1.800 emplegos, añu 2010 y zarru de la compañía), [[Ono]] (1.300 emplegos), [[Opel]], [[Pirelli]] (460), [[Lladró|Porzolanes Lladró y Arte y Porzolanes]] (275), [[Renault]], [[Roca (empresa)|Roca]] (1.900), [[Ryanair]] (800 emplegos),<ref>[http://www.cincodias.com/articulo/empresas/Ryanair-destrúi-850-emplegos-cierre-base-aerea-Valencia/20081024cdscdsemp_8/cdsemp/ Ryanair destrúi 850 emplegos col zarru de la so base aérea en Valencia en Cincodias.com<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> [[Seat]], [[Sony]] España (275), Torras Papel (500),<ref>[http://pe.invertia.com/noticias/noticia.aspx?idNoticia=200811051842_EFE_FF3202 mercaos, finances, economía, fondos y cotizaciones - Invertia<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=mercaos, finances, economía, fondos y cotizaciones - Invertia<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |2=http://pe.invertia.com/noticias/noticia.aspx?idNoticia=200811051842_EFE_FF3202 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[T-Systems Iberia]] (550) y [[Telefónica Móviles]] (700 emplegos). El sector de la construcción ye ún de los más perxudicaos pola crisis debíu a la fin del «boom» inmobiliariu y a la posterior cayida de les ventes. Mientres 2008 numberoses empreses constructores presentaron [[suspensión de pagos]] ente les que destaquen: [[Martinsa]]-[[Fadesa]] con un pasivu de 4.000 millones d'euros, ye la mayor suspensión de pagos de la historia d'España, [[Hábitat]] (2.300 millones), SEOP, Grupu Contsa y San José ente otres. Hasta que nun se produza la reestructuración de les caxes d'aforru non podrá encarase l'amenorgamientu drásticu del stock de viviendes. De los 470 000 millones que-y debe'l BRIC ([[Brasil]], [[Rusia]], [[India]] y [[China]]) 90 000 correspuenden a suelu. Aguirre Newman cifra'l stock en 1,5 millones de viviendes, 612 512 d'acabante terminar; 384 050 en construcción y 520 330 usaes en venta o arriendu, cinco veces más de lo demandao. En contrapartida contabiliza 21 fondos oportunistes dispuestos a invertir 8 500 millones d'euros en trés años. <ref>[https://www.elpais.com/articulo/economia/viviendes/caltienen/27/sobrovaloraes/elpepueco/20091204elpepueco_1/Tes] [[El País]], 16 de febreru de 2008.</ref> Hai un discutiniu latente sobre les razones de que'l [[desemplegu|paro]] aumentara muncho más n'España: medría de la [[población activa]] o escesiva [[Desempleo#Proteición llaboral|rixidez llaboral]]. Otros busquen les causes del [[Crisis financiera de 2008|crash financieru]] nos salarios de los altos executivos o l'ausencia d'eficacia de los [[Eurosistema|organismos reguladores]].<ref>Les viviendes caltienen un 27% sobrovaloraes.[https://www.elpais.com/articulo/economia/poner/focu/atencion/elpepieco/20090216elpepieco_6/Tes?print=1 Ónde poner el focu d'atención] [[El País]], 4 d'avientu de 2009.</ref> Los efeutos de la [[Crisis económica española de 2008|crisis económica]] tamién tuvieron un fuerte impautu nel [[sistema financieru español]]. Los impagos de numberoses empreses y particulares xunto a la mala xestión llevó a la intervención de delles entidaes financieres por parte del Estáu. Ente les entidaes financieres más perxudicaes por esta situación atopamos: [[Caja Castiella-La Mancha]], que tuvo que ser intervenida pol Bancu d'España en marzu de 2009 pa evitar la so desapaición.<ref>[https://www.elmundo.es/mundodinero/2009/03/29/economia/1238331273.html El Bancu d'España intervién Caja Castiella-La Mancha pa 'garantizar el so futuru']</ref> Paez urxente, por tanto, poner en marcha cuanto antes el [[Fondu de Reestructuración d'Ordenación Bancaria]] (FROB). Nesta llinia'l [[Bancu d'España]] contautó con 15 bancos d'inversión pa poner en marcha un protocolu d'actuación pa, en casu necesariu, rescatar a les caxes interveníes en menos de 48 hores.<ref>Ordóñez diseña un plan de rescate urxente pa casos d'intervención en [[Cincodias]].com [http://www.cincodias.com/articulo/empresas/Ordonez-disena-plan-rescate-urxente-casos-intervencion/20091204cdscdiemp_26/cdsemp/]</ref> Pese al estímulu fiscal, les midíes tuvieron un efeutu llindáu pos gran parte del dineru destinar al aforru y non al gastu.<ref>{{cita web |url = http://online.wsj.com/public/article/SB123983951936123057.html#mod=2_1362_leftbox |títulu = España nun tien de llanzar otru plan d'estímulu fiscal, alvierte'l bancu central |fechaaccesu = 20 d'abril de 2 009 |añoacceso = |autor = Thomas Catan y Jonathan House |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 16 d'abril de 2 009 |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = [[The Wall Street Journal]] |páxina = |idioma = |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }} </ref> El 2012 terminó n'España con una tasa de desemplegu de 26%.<ref>{{cita web|url=http://www.dw.de/m%C3%A1s-de-26-de-desemplegu-en-espa%C3%B1a/a-16547227|títulu=Más de 26% de desemplegu n'España|fecha=24 de xineru de 2013|fechaaccesu=15 de febreru de 2013.|editorial=Deutsche Welle}}</ref> El PIB español del cuartu trimestre de 2012 amenorgóse 0,7% con respectu al trimestre anterior y 1,8% con respectu al últimu trimestre de 2011.<ref>{{cita web|url=http://www.gurusblog.com/archives/caida-pib-espana-2012/30/01/2013/|títulu=El PIB cai más de lo esperao nel cuartu trimestre (-0,7%)|fecha=30 de xineru de 2013|fechaaccesu=15 de febreru de 2013.|editorial=GurusBlog|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131006004427/http://www.gurusblog.com/archives/caida-pib-espana-2012/30/01/2013/|fechaarchivu=2013-10-06}}</ref> Sicasí, el númberu d'emplegaos tuvo baxando mientres la primer parte de la [[X llexislatura d'España]], con un gobiernu del [[Partíu Popular|PP]]. En concreto dende 2012 a xineru de 2013, perdiéronse casi 800 000 afiliaos a la [[seguridá social]] (namái 2009 presentara cifres daqué peores). A lo llargo de la X llexislatura magar la tasa de desemplegu amenorgar mientres la segunda metá, el númberu d'emplegaos apenes llegó a superar a los esistentes cuatro años antes. Magar según datos del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] el PIB cayó un 0,5% nel primer trimestre del 2013, siendo en términos interañales una cayida del 2% al respective de 2012<ref>https://www.publico.es/dinero/454559/el-ine-certifica-que-el-pib-cayo-un-0-5-en-el-primer-trimestre</ref> y el desemplegu degoló'l 27,3% con más de 6.202.700 paraos.<ref>https://www.publico.es/dinero/454579/dia-internacional-del trabayu-6-202-700-razones-pa-lluchar-polos tos derechos</ref> A partir de 2013, el desemplegu baxó bien amodo, les cifres de la variación del númberu d'afiliaos en xineru de 2016 yeren claramente inferiores a les esistentes en xineru de 2011. La crisis aumenta les desigualdaes. En 2017, España tien más del doble de « súper ricos » qu'antes de la crisis y 0,4 % de la población concentren casi la metá del PIB.<ref name=":0">{{Cita noticia|títulu=España tien más del doble de 'súper ricos' qu'antes de la crisis|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/249245-espana-tien-doble-multimillonarios-antes-crisis|fechaaccesu=9 de setiembre de 2017|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> {|class=wikitable |+ Variación del númberu d'afiliaos |-align=center ! añu !! variación<br>absoluta !! variación<br>porcentual |-align=center | 2008-09 || -980.108 || -5,11% |-align=center | 2009-10 || -635.732 || -3,50% |-align=center | 2010-11 || -184.173 || -1,05% |-align=center | 2011-12 || -403.571 || -2,32% |-align=center | 2012-13 || -778.829 || -4,59% |-align=center | 2013-14 || -5.829 || -0,04% |-align=center | 2014-15 || 401.703 || 2,48% |-align=center | 2015-16 || 529.045 || 3,19% |-align=center | acumuláu || -2.057.494 || __ |} === Crisis económica en Portugal === {{AP|Crisis financiera en Portugal de 2011-2014}} La economía de portugal tuvo consecuencies direutes al presentase un deterioru que s'empezar a alvertir nos principales [[Economía de Portugal|indicadores macroeconómicos]] de la República de [[Portugal]] a partir del añu [[2011]], y que les sos consecuencies estender nel tiempu hasta'l 2014, non yá nel planu económicu sinón tamién nel políticu y el social. El [[7 d'abril]] de 2011, dempués de negar mientres enforma tiempu la necesidá d'un rescate, el primer ministru [[José Sócrates]] finalmente recurrió al [[Mecanismu Européu d'Estabilidá Financiera]] y el [[FMI]], col fin de satisfaer les necesidaes d'efeutivu del país.<ref>(n'inglés) {{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/apr/07/portugal-eu-bailout|títulu=Portugal's PM calls on EU for bailout|fechaaccesu=17 de xunetu de 2011|obra=The Guardian|fecha=7 d'abril de 2011}}</ref> === Crisis económica en Grecia === {{AP|Crisis de la delda soberana en Grecia}} Grecia ye'l país de la Unión Europea que sufrió más duramente la crisis económica. El gobiernu griegu emitiera una gran cantidá de delda pública pa financiar les sos [[Déficit presupuestariu|déficits]] públicos. El nivel de delda empezó a resultar esmolecedora nes primeres selmanes de 2010. La situación agravar al afayar que'l gobiernu conservador de [[Kostas Karamanlis|Karamanlís]] despintó mientres dos legislatura los verdaderos datos macroeconómicos, ente ellos el verdaderu valor de la delda. La incapacidá de siguir financiando la delda provocó importantes retayos nel sector públicu, que fueron respondíos con manifestaciones públiques y disturbios dende l'empiezu de la crisis. El 23 d'abril de 2010 el gobiernu griegu viose obligáu a pidir un empréstamu a la Unión Europea, no que sería'l primer pidimientu de "rescate" ante la imposibilidá de sostener la delda pública.<ref>[https://web.archive.org/web/20111103195312/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2010/0423/breaking28.html Noticia Irish Times]</ref> Grecia convirtióse asina nel primer país européu en solicitar ayuda esterna debíu a l'andada financiera, darréu Irlanda y Portugal solicitaron ser ayudaos. A pesar de los esfuercios por amenorgar la delda, el gobiernu griegu viose obligáu a pidir otru segundu rescate nel branu de 2011. Esto provocó tensiones cola Unión Europea y no fondero Monetariu Internacional que se planteguen la posibilidá d'abandonar al gobiernu griegu por que declare la quiebra. == Principales países y entidaes afeutaos == * {{bandera|Venezuela|tamañu=22px}}''' [[Economía de Venezuela|Venezuela]]''' (16 de febreru): {{AP|Crisis económica en Venezuela de 2013-2017}} El país entró en recesión con una cayida del 2,3 por cientu del PIB dempués de que s'amenorgó un 4,8 por cientu nel primer trimestre. Esta cayida foi en descensu hasta llegar a una contraición del 5,7 por cientu en 2015. === Países y entidaes en recesión al entamu === * {{bandera|Dinamarca|tamañu=22px}}''' [[Economía de Dinamarca|Dinamarca]]''' (1 de xunetu): Dinamarca foi la primer economía europea en confirmar que s'atopaba en recesión desque la crisis global de creitu empezó. El so PIB contraer del 0,6 por cientu nel primer trimestre dempués d'una contraición de 0,2 por cientu nel cuartu trimestre de 2007.<ref>{{Cita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7529314.stm|títulu=Danish recession warns of tough times}}</ref> * {{bandera|Nueva Zelanda|tamañu=22px}} '''[[Economía de Nueva Zelanda|Nueva Zelanda]]''' (26 de setiembre): el país entró en recesión per primer vegada en más d'una década, con una cayida 0,2 del por cientu del PIB dempués de que s'amenorgó un 0,3 por cientu nel primer trimestre. * {{bandera|Singapur|tamañu=22px}} '''[[Economía de Singapur|Singapur]]''' (10 d'ochobre): foi'l primer país d'Asia que cayó nuna recesión desque la crisis de creitu empezó. La so economía, que depende de les esportaciones, amenorgar del 6,8 por cientu nel tercer trimestre dempués d'una contraición de 6,0 por cientu nel segundu trimestre, la so primer recesión dende 2002. * {{bandera|Hong Kong|tamañu=22px}} '''[[Economía de Hong Kong|Hong Kong]]''' (14 de payares): les esportaciones de la rexón especial china fueron fuertemente afeutaes pol debilitamientu de la demanda mundial. Nel tercer trimestre'l so PIB cayó del 0,5 por cientu dempués d'una cayida 1,4 por cientu nel trimestre anterior. * {{bandera|Unión Europea|tamañu=22px}} '''[[Eurozona]]''' (14 de payares): la zona de 17 países entra oficialmente en recesión, dempués de les recesiones de los miembros Alemaña ya Italia. Ye la so primer recesión dende la so creación en 1999.<ref>{{Cita web | url = https://www.elmundo.es/mundodinero/2008/11/14/economia/1226654592.html | títulu= La eurozona entra en recesión per primer vegada na hestoria editorial= El Mundo|fecha=14 de payares de 2008}}</ref> :* {{bandera|Estonia|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Estonia|Estonia]]''' (13 d'agostu): l'Estáu bálticu cayó nuna recesión con una cayida del 0,9 por cientu nel segundu trimestre dempués d'una cayida del 0,5 por cientu nel primer trimestre. Cayer nuna recesión más fonda nel tercer trimestre, cuando la economía contraxo un 3,3 por cientu.<ref>{{cita web|url=http://www.baltictimes.com/news/articles/21072/|editorial=The Baltic Times|títulu=Recession arrives in Estonia|fecha=13 d'agostu de 2008}}</ref> :* {{bandera|Letonia|tamañu=22px}} '''[[Economía de Letonia|Letonia]]''' (8 de setiembre): Letonia xunir al so vecín del norte Estonia en recesión yá que el PIB cayó del 0,2 por cientu nel segundu trimestre dempués d'una cayida del 0.3 por cientu en primer trimestre.<ref>{{cita publicación | títulu=Ireland falls into recession | fecha = 25 de setiembre de 2008 | editorial=Guardian |url= http://www.guardian.co.uk/business/2008/sep/25/recession.ireland}}</ref> :* {{bandera|Irlanda|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Irlanda|Irlanda]]''' (25 de setiembre): Irlanda convertir nel primer país na zona del euru en cayer na recesión, con una cayida 0,5 por cientu del PIB nel segundu trimestre, arriendes de un amenorgamientu de 0,3 por cientu nel primer trimestre.<ref>{{cita publicación | títulu=Ireland falls into recession | fecha= 25 de setiembre de 2008 | editorial=Guardian |url= http://www.guardian.co.uk/business/2008/sep/25/recession.ireland}}</ref> :* {{bandera|Alemaña|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Alemaña|Alemaña]]''' (13 de payares): la mayor economía d'Europa, contráxose'l 0,5 por cientu nel tercer trimestre dempués d'una cayida del 0,4 por cientu nel segundu trimestre. Ye la so primer recesión en cinco años.<ref name="autogenerated2">{{Cita web|url=http://www.france24.com/en/20081113-german-economy-officially-recession-financial-crisis-europe|títulu=German economy officially in recession|editorial=France 24|fecha=13 de payares de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090105055954/http://www.france24.com/en/20081113-german-economy-officially-recession-financial-crisis-europe|fechaarchivu=5 de xineru de 2009}}</ref> :* {{bandera|Italia|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Italia|Italia]]''' (14 de payares): Italia entró en recesión per primer vegada dende l'entamu de [[2005]], dempués de que'l PIB cayera un 0,5 por cientu nel tercer trimestre. Nel segundu trimestre'l PIB baxara del 0,3 por cientu.<ref name="autogenerated1">{{cita publicación|títulu=Italy officially in recession|fecha=10 d'avientu de 2008|editorial=The Times|url=http://www.thetimes.co.za/Business/BusinessTimes/Article1.aspx?id=902545|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090107071149/http://www.thetimes.co.za/Business/BusinessTimes/Article1.aspx?id=902545|fechaarchivu=7 de xineru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107071149/http://www.thetimes.co.za/Business/BusinessTimes/Article1.aspx?id=902545|archivedate=2009-01-07|fechaaccesu=2018-09-21}}</ref><ref>{{Cita web |url= https://www.elmundo.es/mundodinero/2008/12/10/economia/1228904164.html| publisher=El Mundo|títulu=Italia entra en recesión editorial=France 24|fecha=10 d'avientu de 2008}}</ref><ref name="autogenerated1" /> :* {{bandera|España|tamañu=22px}} '''[[Economía d'España|España]]''': La economía española entró en recesión nel cuartu trimestre del 2008, en cayendo un 1,1%.Nel tercer trimestre de 2008 la economía rexistrara una contraición del 0,3 por cientu.<ref>{{Cita web|url=http://www.france24.com/en/20081114-business-spain-shrink-third-quarter-property|títulu=Spain's economy shrank in the third quarter|editorial=France 24|fecha=14 de payares de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090213063311/http://www.france24.com/en/20081114-business-spain-shrink-third-quarter-property|fechaarchivu=13 de febreru de 2009}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.elperiodico.com/default.asp?idpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=582395&idseccio_PK=1009 |títulu=La economía española cai en recesión al recular el 1,1% nel cuartu trimestre |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240601134719/http://www.elperiodico.com/default.asp?idpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=582395&idseccio_PK=1009 |fechaarchivu=2024-06-01 }}</ref><ref>[https://www.elmundo.es/mundodinero/2009/03/20/economia/1237544384.html La recesión económica va durar n'España un añu más que nel restu Europa]</ref> :* {{bandera|Portugal|tamañu=22px}} '''[[Economía de Portugal|Portugal]]''': L'Institutu Nacional d'Estadística portugués reveló en Lisboa que'l productu interior brutu (PIB) del país contraxo un 2,1 por cientu nel últimu trimestre de 2008. La economía lusa yá cayera un 0,1 por cientu nel trimestre anterior, colo que se cumple la definición formal de recesión<ref>[https://www.europapress.es/economia/macroeconomia-00338/noticia-economia-macro-portugal-entra-oficialmente-recesion-caida-21-pib-cuartu-trimestre-20090213131513.html Portugal entra oficialmente en recesión con una cayida del 2,1% del PIB nel cuartu trimestre. europapress.es<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> :* {{bandera|Bélxica|tamañu=22px}} '''[[Economía de Bélxica|Bélxica]]'''<ref name="ref_1">{{cita web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-15052009-BP/EN/2-15052009-BP-EN.PDF|títulu=Flash estimates for the first quarter of 2009 - Euru area and EU27 GDP down by 2.5%|fecha=15 de mayu de 2009|publicación=Eurostat - newsrealese - euroindicator|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090611205041/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-15052009-BP/EN/2-15052009-BP-EN.PDF|fechaarchivu=11 de xunu de 2009}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=a3kZTkkP0.uY |títulu=Belgian, Dutch Regulators Seek to Boost Confidence in Fortis |editorial=Bloomberg.com |fecha=28 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=29 de setiembre de 2008}}</ref> :* {{bandera|Francia|tamañu=22px}} '''[[Economía de Francia|Francia]]''' El Productu Internu Brutu (PIB) francés cayó'l 1,2 por cientu el primer trimestre del 2009, reveló l'Institutu Nacional d'Estadística ([[INSEE]]), lo que marca la entrada oficial del país en recesión económica. El INSEE revisó al tiempu a la baxa la cayida del PIB nel últimu trimestre de 2008, qu'asitió nel 1,5%.<ref>[http://www.lavanguardia.es/economia/noticias/20090515/53703636994/francia-entra-en-recesion-tres-un-segundu-semestre-consecutivu-de-caida-del-pib-fondu-monetariu-inte.html Francia entra en recesión tres un segundu semestre consecutivu de cayida del PIB<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Francia entra en recesión tres un segundu semestre consecutivu de cayida del PIB<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |2=http://www.lavanguardia.es/economia/noticias/20090515/53703636994/francia-entra-en-recesion-tres-un-segundu-semestre-consecutivu-de-caida-del-pib-fondu-monetariu-inte.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7650231.stm|títulu=Recession 'real risk' for France}} </ref> :* {{bandera|Luxemburgu|tamañu=22px}} '''[[Economía de Luxemburgu|Luxemburgu]]'''<ref name="ref_1" /> :* {{bandera|Eslovenia|tamañu=22px}} '''[[Economía de Eslovenia|Eslovenia]]''': Eslovenia, entró en recesión nel primer trimestre del añu 2009, una y bones el PIB contráxose un 6,4% respectu al últimu trimestre de 2008. Ente ochobre y avientu de 2008 la economía eslovena contráxose yá un 4,1%.<ref>{{cita web |url=http://cl.invertia.com/noticias/noticia.aspx?idNoticia=200906091645_EFE_FC2074&idtel= |títulu=mercado,finances,economia,fondos y cotizaciones - Invertia <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref> :* {{bandera|Países Baxos|tamañu=22px}} '''[[Economía de los Países Baxos|Países Baxos]]''': En febreru de 2009 entró oficialmente en recesión, tres un retrocesu del PIB mientres tres trimestres consecutivos, con una contraición de 0,9% nel cuartu trimestre de 2008.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1099474 |títulu=Holanda entró oficialmente en recesión |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803012514/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1099474 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> :* {{bandera|Finlandia|tamañu=22px}} '''[[Economía de Finlandia|Finlandia]]''': L'axencia nacional d'estadística Tilastokeskus, reveló que la economía finlandesa atropó dos cayíes trimestrales consecutives del so Productu Interior Brutu (PIB). Concretamente, el país acentuó'l so deterioru nos trés últimos meses del añu 2008, al recular un 1,3%, dempués d'un descensu del 0,3% nel tercer trimestre.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/sociedad/Finlandia/suma/club/paises/recesion/elpepisoc/20090227elpepisoc_8/Te Finlandia sumir al club de países en recesión · ELPAÍS.com<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> :* {{bandera|Austria|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Austria|Austria]]'''<ref name="ref_1" /><ref>[https://www.elpais.com/articulo/semana/viento/azota/Austria/elpepueconeg/20090222elpneglse_6/Tes El vientu del Este azota Austria · ELPAÍS.com<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> :* {{bandera|Malta|tamañu=22px}} '''[[Economía de Malta|Malta]]'''<ref name="repitida_1">http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-08072009-AP/EN/2-08072009-AP-EN.PDF</ref> :* {{bandera|Xipre|tamañu=22px}} '''[[Economía de Xipre|Xipre]]'''<ref>http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/eurostat/home/</ref> * {{bandera|Xapón|tamañu=22px}} '''[[Economía de Xapón|Xapón]]''' (17 de payares): la segunda mayor economía entró en recesión, la so primera en siete años, con una contraición del PIB del 0,1 por cientu nel trimestre xunetu-setiembre, la crisis financiera frenó la demanda de les sos esportaciones. Amenorgóse 0,9 por cientu nel trimestre anterior. Travesó la so peor crisis dende'l fin de la II Guerra Mundial. El PIB xaponés esbarrumbóse un 12,7% nel últimu trimestre del añu 2008 frente al mesmu periodu de 2007<ref>{{cita publicación |títulu=Japan joins growing list of countries to fall into recession | fecha= 17 de payares de 2008 | editorial=Telegraph|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/japan/3472608/Japan-joins-growing-list-of-countries-to-fall-into-recession.html }}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.france24.com/en/20081209-japans-recession-worse-feared-contraction-gdp-third-quarter|títulu=Japan's recession is worse than feared|editorial=France 24|fecha=9 d'avientu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090116192119/http://www.france24.com/en/20081209-japans-recession-worse-feared-contraction-gdp-third-quarter|fechaarchivu=16 de xineru de 2009}}</ref> * {{bandera|Suecia|tamañu=22px}} '''[[Economía de Suecia|Suecia]]''': el 18 de payares el país nórdicu anunciu que'l PIB contraer del 0,1 por cientu nel segundu y tercer trimestres. * {{bandera|Estaos Xuníos|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]]''': el 1 d'avientu'l NBER anunció que la economía d'Estaos Xuníos entrara en recesión dende avientu de 2007, dempués d'una espansión económica de 73 meses.<ref name="autogenerated3" /><ref>{{cita publicación |títulu= NBER: U.S. In Recession That Began Last December | fecha= 1 d'avientu de 2008 |editorial=Washington Post|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/01/AR2008120101365.html }}</ref> * {{bandera|Canadá|tamañu=22px}} '''[[Economía de Canadá|Canadá]]''': el 9 d'avientu de 2008 entra tamién en recesión. El Bancu de Canadá anunció oficialmente que la economía de Canadá atopábase anguaño en recesión.<ref>{{cita web|url=https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5ia5C99Ii_uqnHOU7Jladal5X55qA|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081212084109/https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5ia5C99Ii_uqnHOU7Jladal5X55qA|fechaarchivu=12 d'avientu de 2008}}</ref> * {{bandera|Rusia|tamañu=22px}} '''[[Economía de Rusia|Rusia]]''': el 13 d'avientu de 2008<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=a1sZsKZ32kvU&refer=europe Russian Exchanges Halt Trading for Second Day; VTB Tornes], Bloomberg, September 17, 2008.</ref><ref>[https://www.elpais.com/articulo/economia/Rusia/entró//recesion/Gobiernu/elpepieco/20081213elpepieco_4/Te Rusia a entráu en recesión], El País, 13 d'avientu de 2008.</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.france24.com/en/20081212-recession-russia-global-economic-financial-crisis|títulu=Recession has begun in Russia, says minister|editorial=France 24|fecha=12 d'avientu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081226034334/http://www.france24.com/en/20081212-recession-russia-global-economic-financial-crisis|fechaarchivu=26 d'avientu de 2008}}</ref> * {{bandera|Reinu Xuníu|tamañu=22px}} '''[[Economía del Reinu Xuníu|Reinu Xuníu]]''': El so PIB cayó un 1,5% nos últimos trés meses de 2008 dempués d'una cayida del 0,6% nel trimestre anterior, depués de 16 años de crecedera ininterrumpida. * {{bandera|Taiwán|tamañu=22px}} '''[[República de China|Taiwán]]''': El país asiáticu sufrió una contraición récor nel cuartu trimestre del 2008 d'un 8,36% (la cayida más fuerte desque empezaron a ellaborase les estadístiques del PIB en 1961)<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1100932 |títulu=La economía de Taiwán entró en recesión - lanacion.com<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803012519/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1100932 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> * {{bandera|Hungría|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Hungría|Hungría]]''': En Budapest, la Oficina Central d'Estadístiques Húngara reveló un retrocesu d'un 1,0 por cientu nel PIB del últimu trimestre de 2008 en cayendo un 0,5 por cientu el trimestre anterior. La economía húngara creció un 0,3 por cientu nel conxuntu del añu.<ref>[http://www.lavanguardia.es/economia/noticias/20090213/53640135730/portugal-holanda-y-hungria-entren-formalmente-en-recesion.html Portugal, Holanda y Hungría entren formalmente en recesión<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Portugal, Holanda y Hungría entren formalmente en recesión<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |2=http://www.lavanguardia.es/economia/noticias/20090213/53640135730/portugal-holanda-y-hungria-entren-formalmente-en-recesion.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{bandera|Suiza}} '''[[Economía de Suiza|Suiza]]''': En rexistrando una contraición del 0,3 por cientu del so productu internu brutu (PIB) nel últimu trimestre de 2008 en rellación al periodu anterior, la economía suiza entró oficialmente en recesión, informó'l Ministeriu d'Economía en Berna. Nel tercer trimestre de 2008 la economía rexistrara una contraición del 0,1 por cientu.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1104995 |títulu=Suiza entró formalmente en recesión - lanacion.com<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803011356/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1104995 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> * {{bandera|XE|tamañu=22px}} '''[[Economía de la Xunión Europea|Xunión Europea]]''':La Xunión Europea (XE) entró en recesión. El Productu Interior Brutu (PIB) de los 27 estaos de la XE contraxo un 1,5% nel cuartu trimestre del añu 2008, según fixo públicu Eurostat, la oficina d'estadística comuñal, dempués de rexistrar una crecedera del 0,0% ente abril y xunu de 2008, polo que yá cumple cola definición téunica de recesión.<ref>{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/business/newsid_7887000/7887894.stm|títulu=Confirmáu: la Unión Europea, en recesión |publicación=BBC Mundo|fecha= 13 de febreru de 2009}}</ref> * {{bandera|Islandia|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Islandia|Islandia]]''': Islandia entró téunicamente en recesión a finales del añu 2008 en sufriendo una contraición del 0,9% nel cuartu trimestre de 2008 respectu del terceru, 3,4% foi la contraición de la so PIB nel tercer trimestre.<ref>[http://co.invertia.com/noticias/noticia.aspx?idNoticia=200903061245_AFP_77883503&idtel= mercaos,finances,economia,fondos y cotizaciones - Invertia<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=mercaos,finances,economia,fondos y cotizaciones - Invertia<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |2=http://co.invertia.com/noticias/noticia.aspx?idNoticia=200903061245_AFP_77883503&idtel= |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{bandera|Méxicu|tamañu=22px}} '''[[Economía de Méxicu|Méxicu]]''': El secretariu de Hacienda Agustín Carstens anunció'l 7 de mayu de 2009 que Méxicu taba en recesión económica. El Productu Internu Brutu (PIB) contráxose un 7% nel primer trimestre del 2009. La economía mexicana tamién se contraer nel cuartu trimestre del 2008 en 1,6%.<ref>{{Cita web |url=http://dinero.prodigy.msn.com/articulo.aspx?cp-documentid=19620819 |títulu=Méxicu yá ta en recesión: Carstens - Prodigy / MSN Dineru - Noticies de Negocios, Finances y Economia<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090510130637/http://dinero.prodigy.msn.com/articulo.aspx?cp-documentid=19620819 |fechaarchivu=2009-05-10 }}</ref><ref>[http://www.eluniversal.com.mx/finances/69812.html Méxicu va entrar en franca recesión: FMI - L'Universal - Finances<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> * {{bandera|Rumanía|tamañu=22px}} '''[[Economía de Rumanía|Rumanía]]''': Rumanía confirmó qu'entró en recesión nel primer trimestre de 2009. El so PIB amenorgóse un 4,6%, en contrayéndose un 3,4% nel últimu trimestre de 2008.<ref name="ref_1" /> * {{bandera|Lituania|tamañu=22px|tamañu=22px}} '''[[Economía de Lituania|Lituania]]'''<ref name="ref_1" /> * {{bandera|Costa Rica|tamañu=22px}} '''[[Economía de Costa Rica|Costa Rica]]''' L'actividá económica cayó un 6,2% en marzu, en rellación a igual mes de 2008, colo cual el país completó dos trimestres consecutivos de contraición, anque l'emplegu y los salarios siguieron xubiendo, magar a menores tases<ref>[https://web.archive.org/web/20090517000928/http://www.eluniversal.com/2009/05/13/ecu_ava_costa-rica-almiti-qu_13A2327845.shtml Costa Rica almite qu'entró nuna recesión - Economía - L'UNIVERSAL<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref><ref>[http://cl.invertia.com/noticias/noticia.aspx?idNoticia=200903171702_AFP_170200-TX-QZE08&idtel= mercaos,finances,economia,fondos y cotizaciones - Invertia<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> * {{bandera|Nicaragua|tamañu=22px}} '''[[Economía de Nicaragua|Nicaragua]]''' El presidente del Bancu Central de Nicaragua (BCN), Antenor Rosales, dixo que'l so país atopar en recesión económica, al presentar una desaceleración nos últimos dos trimestres.<ref>[https://web.archive.org/web/20090529233907/http://www.adn.es/economia/20090515/NWS-0051-Nicaragua-economica-recesion-titular-emisor.html Economía - Nicaragua entra en recesión económica, afirma titular del bancu emisor - ADN.es<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref><ref>[http://www.lajornadanet.com/diario/archivu/2009/marzo/10/1.html Nicaragua entró en plena “recesión económica”<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Nicaragua entró en plena “recesión económica”<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |2=http://www.lajornadanet.com/diario/archivu/2009/marzo/10/1.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{bandera|Israel|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Israel|Israel]]''': En rexistrando una contraición del 3,6 por cientu del so productu internu brutu (PIB) nel primer trimestre de 2009 en rellación al periodu anterior, la economía israelina entró oficialmente en recesión, porcentaxe que se suma al -0,5 del últimu trimestre de 2008.<ref>[http://www.finanzas.com/noticias/economia/2009-05-17/167076_economia-israel-entra-oficialmente-recesion.html La economía d'Israel entra oficialmente en recesión | Economía<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref><ref>[http://www.prensajudia.com/shop/detallenot.asp?notid=13730 Ministru de Facienda envaloró que la recesión n'Israel va estender hasta 2010<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> * {{bandera|Noruega|tamañu=22px}} '''[[Economía de Noruega|Noruega]]'''<ref>{{cita web|url=http://lta.reuters.com/article/businessNews/idLTASIE54I0VQ20090519|títulu=Noruega entra oficialmente en recesión con cayida PIB 1er. trim &#124; Reuters <!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803093140/http://lta.reuters.com/article/businessNews/idLTASIE54I0VQ20090519|fechaarchivu=2009-08-03}}</ref> * {{bandera|Brasil|tamañu=22px}} '''[[Economía de Brasil|Brasil]]'''<ref>{{cita web|url=http://www.latinforme.com/articles/brasil-ya-esta-en-recesion/7459|títulu=Brasil yá ta en recesión|obra=Latinforme.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803130420/http://www.latinforme.com/articles/brasil-ya-esta-en-recesion/7459|fechaarchivu=3 d'agostu de 2009}}</ref> El PIB de Brasil contraxo'l 0,8% nel primer trimestre del 2009, dempués d'una contraición del 3,6% nel cuartu trimestre de 2008, según datos del Institutu Brasilanu de Xeografía y Estadística (IBGE).<ref>{{cita web| url=https://www.bbc.co.uk/mundo/economia/2009/06/090609_1620_brasil_recesion_tecnica_ra.shtml| publicación=BBC Mundu |títulu=Brasil entra en recesión téunica|fecha=9 de xunu de 2009}}</ref> * {{bandera|Australia|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Australia|Australia]]'''<ref>{{cita web |url=http://www.themalaysianinsider.com/index.php/business/23980-its-official-australia-is-in-recession |títulu=It's official - Australia is in recession |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120504224806/http://www.themalaysianinsider.com/index.php/business/23980-its-official-australia-is-in-recession |fechaarchivu=2012-05-04 }}</ref> * {{bandera|Tailandia|tamañu=22px}} '''[[Economía de Tailandia|Tailandia]]''' La economía tailandesa entró oficialmente en recesión nel primer trimestre del 2009 al contraer un 7,1% por cuenta de la cayida de les esportaciones.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1132120 |títulu=Tailandia entró oficialmente en recesión |publicación=lanacion.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803012524/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1132120 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> * {{bandera|Sudáfrica|tamañu=22px}} '''[[Economía de Sudáfrica|Sudáfrica]]''' La economía de Sudáfrica entró oficialmente en recesión, al rexistrar nel primer trimestre del 2009 una cayida interañal del productu interior brutu (PIB) del 6,4 por cientu, según informó la Oficina d'Estadístiques sudafricana. El PIB sudafricano yá se contraxera un 1,8 por cientu nel últimu trimestre de 2008.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1132338 |títulu=Sudáfrica entró oficialmente en recesión |publicación=lanacion.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803010746/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1132338 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> * {{bandera|Chile|tamañu=22px}} '''[[Economía de Chile|Chile]]'''<ref>[https://web.archive.org/web/20090611150754/http://tomasflores.blog.terra.cl/2009/06/05/chile-en-recesion Chile en recesión]</ref> Entró téunicamente en recesión y deflación, según lo almitío pol Bancu Central de Chile y el gobiernu, al informar que l'actividá económica cayó 4,6% n'abril y que los precios amenorgar 0,3 en mayu en comparanza con igual mes de 2008, nel que foi'l sestu mes consecutivu con retrocesu. L'amenorgamientu de l'actividá emburrió yá'l desemplegu a 9,2 por cientu n'abril.<ref>{{cita web|url=http://www.elpatagonico.net/index.php?item=nota&idn=51120&ref=güei|títulu=La economía chilena entró en recesión y en deflación|publicación=El Patagónico}}</ref> * {{bandera|Bulgaria|tamañu=22px}} '''[[Economía de Bulgaria|Bulgaria]]''':<ref>{{cita web |url=http://paper.standartnews.com/en/article.php?d=2009-06-11&article=27772/ |títulu=Business - Bulgaria's Economy Shrinks by 5% - Standart <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref> * {{bandera|Colombia|tamañu=22px}} '''[[Economía de Colombia|Colombia]]''': Nel últimu trimestre de 2008 el PIB amenorgóse un 1% y nel primer trimestre de 2009 baxó 0,6% con al respective de igual periodu del añu anterior.<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201029170508/http://www.fondoespanapnud.org/2010/05/colombia-crisis-y-emplegu-en-perspectiva-articulo-del |fechaarchivu=2020-10-29 |url=http://www.fondoespanapnud.org/2010/05/colombia-crisis-y-emplegu-en-perspectiva-articulo-del |títulu=direutor nacional-de-planeacion Colombia y la crisis económica mundial}}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/mundo/economia/2009/06/090625_2123_colombia_recesion_gm.shtml Colombia, en recesión], BBC,</ref> El sector más afeutáu foi la industria; tamién el comerciu, el tresporte y l'agricultura sufrieron los efeutos.<ref>[http://www.dane.gov.co/files/comunicaos/cp_pib_itrim09.pdf Productu Internu Brutu - Primer trimestre 2009] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Productu Internu Brutu - Primer trimestre 2009 |2=http://www.dane.gov.co/files/comunicaos/cp_pib_itrim09.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, DANE.</ref> N'abril de 2009, la producción real de la industria manufacturera baxó 14,5% frente a igual mes de 2008. L'emplegu, mentanto, amenorgar en 6,9%.<ref>[http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/boletines/mmm/bol_mmm_abr09.pdf Amuesa mensual manufacturera - Boletín de Prensa], DANE.</ref> * {{bandera|Siria|tamañu=22px}} '''[[Economía de Siria Siria]]''' Como foi informáu en xunu de 2009 160 aldegues fueron abandonaes por cuenta de la fame<ref>{{Cita web |url=http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=267 |títulu=Crisis en Siria: 160 aldegues fueron abandonaes por cuenta de la fame |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803000625/http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&mod=article&action=article&Admin=qwas&stId=267 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> * {{bandera|Armenia|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Armenia|Armenia]]''':El Serviciu Nacional d'Estadístiques informó que'l PIB armeniu amenorgóse un 15.7 por cientu nos primeros cinco meses del añu 2009.<ref>[http://www.diarioarmenia.org.ar/noticia.php?t=La-recesi%C3%B3n-armenia-llega-a-%C3%ADndices-de-doble-d%C3%ADgito&id=22cd6dd72y1c30y2b5fe8928a6985bf7 La recesión armenia llega a índices de doble díxitu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=La recesión armenia llega a índices de doble díxitu |2=http://www.diarioarmenia.org.ar/noticia.php?t=La-recesi%C3%B3n-armenia-llega-a-%C3%ADndices-de-doble-d%C3%ADgito&id=22cd6dd72y1c30y2b5fe8928a6985bf7 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.finanzas.com/noticias/economia/2009-03-03/97123_armenia-llista-paises-llamen-causa.html Armenia xunir a la llista de países que llamen al FMI por causa de la crisis | Economía<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> * {{bandera|Ucraína|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Ucraína|Ucraína]]''': El Productu Interior Brutu (PIB) d'Ucraína contraxo un 20,3% nel primer trimestre de 2009 respectu al mesmu periodu de 2008, anunció la Oficina Nacional d'Estadístiques nun comunicáu.<ref>[http://co.invertia.com/noticias/noticia.aspx?idnoticia=200906301832_AFP_183200-TX-FOM68 El Productu Interior Brutu (PIB) d'Ucraína contraxo un 20,3%] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=El Productu Interior Brutu (PIB) d'Ucraína contraxo un 20,3% |2=http://co.invertia.com/noticias/noticia.aspx?idnoticia=200906301832_AFP_183200-TX-FOM68 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://sp.rian.ru/onlinenews/20081223/119131801.html Economía ucraniana entró en fase de recesión téunica, alvierte'l Bancu Mundial]</ref><ref>[http://sp.rian.ru/onlinenews/20090319/120649111.html RIA Novosti - Últimes noticies - La XE esmolecida pola situación económica y política n'Ucraína<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> * {{bandera|República Checa|tamañu=22px}} '''[[República Checa]]'''<ref name="repitida_1" /><ref>{{Cita web |url=http://www.radio.cz/es/noticias/115624 |títulu=Radio Praga - Noticies<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803011100/http://www.radio.cz/es/noticias/115624 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> * {{bandera|Arxentina|tamañu=22px}} '''[[Economía d'Arxentina|Arxentina]]''': según un informe quitáu la economía arxentina contráxose un 5,5 por cientu interañal en xunu de 2009, colo que'l país suramericanu, según la encuesta, atropó tres trimestres consecutivos de cayida. Nel segundu trimestre de 2010 creció un 2 por cientu interañal, según datos oficiales del [[INDEC]].<ref>{{Cita web |url=http://lta.reuters.com/article/businessNews/idLTASIE56D2HJ20090714 |títulu=PIB arxentina cai 5,5 pct en xunu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181110120354/https://lta.reuters.com/article/businessNews/idLTASIE56D2HJ20090714 |fechaarchivu=2018-11-10 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1105466 |títulu=Standard & Poor´s: l'Arxentina atopar nuna posición "problemática" frente a la crisis - lanacion.com<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803012012/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1105466 |fechaarchivu=2009-08-03 }}</ref> * {{bandera|Turquía|tamañu=22px}} '''[[Economía de Turquía|Turquía]]''': La economía turca entró en recesión dempués de cayer nel primer trimestre de 2009 un 13,8 por cientu respectu al mesmu periodu del añu anterior, informó l'Axencia d'Estadístiques del país euru-asiáticu.<ref>{{cita web |url=http://www.finanzas.com/noticias/economia/2009-06-30/179990_economia-turca-entra-recesion-tres.html |títulu=Economía turca entra en recesión en cayendo'l 138 en primer trimestre 2009 &#124; Economía <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref> === Otros países afeutaos pola crisis mundial === {{Llista de columnes|3| * {{bandera|Corea del Sur|tamañu=22px}} [[Economía de Corea del Sur|Corea del Sur]]<ref>[http://www.ibtimes.com.mx/articles/20090122/corea-sur-primer-recesion-economia.htm Corea del Sur dirixir a primer recesión en 11 años - International Business Times<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Corea del Sur dirixir a primer recesión en 11 años - International Business Times<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |2=http://www.ibtimes.com.mx/articles/20090122/corea-sur-primer-recesion-economia.htm |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{bandera|China|tamañu=22px}} [[Economía de China China]]<ref>{{cita publicación |títulu=World Bank sees a China slowdown| fecha= 4 de febreru de 2008 | editorial=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7225886.stm}}</ref> * {{bandera|Eslovaquia|tamañu=22px}} [[Economía de Eslovaquia|Eslovaquia]]<ref>{{Cita web |url=http://es.euronews.net/2009/02/06/slovaki-energy-weakness/ |títulu=Eslovaquia: les consecuencies de la crisis del gas ente Rusia y Ucraína - Eslovaquia : europa, parllamentu {{!}} euronews<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111121234001/http://es.euronews.net/2009/02/06/slovaki-energy-weakness/ |fechaarchivu=2011-11-21 }}</ref> * {{bandera|Guatemala|tamañu=22px}} [[Economía de Guatemala|Guatemala]]<ref>[http://www.prensalibre.com/pl/2009/marzo/20/302869.html Prensa Libre - Edición electrónica - Economía<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> * {{bandera2|HAI|tamañu=22px}}<ref name="autogenerated4">[https://web.archive.org/web/20090309174902/http://www.chron.com/disp/story.mpl/sp/us/6291957.html FMI: Hondures y Haití pueden llegar a calamidá económica]</ref> * {{bandera|Hondures|tamañu=22px}} [[Economía d'Hondures|Hondures]]<ref>{{cita web| url=http://www.elheraldo.hn/Econom%C3%ADa/Ediciones/2009/07/15/Noticia/Hondures-entro-en-recesion-economica |títulu=Honduras entró en recesión económica - Economía - ElHeraldo.hn <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref><ref name="autogenerated4" /> * {{bandera|Paraguái|tamañu=22px}} [[Economía de Paraguái|Paraguái]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090309025600/http://www.lanacion.com.py/noticies-233172-2009-03-04.htm Fuerte cayida de la inflación reflexa baxón de la economía - lanacion.com.py<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot-->]</ref> * {{bandera|Uruguái|tamañu=22px}} [[Economía d'Uruguái|Uruguái]]<ref>{{cita web |url=http://www.prensa-latina.cu/article.asp?ID=%7B58DD1454-8C7D-4619-980C-DEBB3D1FA92F%7D) |títulu=Noticies de Prensa Llatina - Entamu <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref> * {{bandera|Venezuela|tamañu=22px}} [[Crisis económica de Venezuela de 2009-2010|Venezuela]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120111094242/http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?t=31053 Chávez: Leve contraición del PIB nun va afectar inversión social - Radio Mundial - Economia]</ref><ref>{{cita web|url=http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?t=31480|títulu=Gobierno venezolanu trabaya pa cerrar l'añu con crecedera económica positivu :: YVKE Mundial <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya-->|fechaaccesu=2009|autor=|enllaceautor=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140921023858/http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?t=31480|fechaarchivu=21 de setiembre de 2014}}</ref> }} == Delitos cometíos por bancos Gran parte de los grandes bancos internacionales fueron sancionaos por organismos de control con miles de millones de dólares de multes por delitos cometíos antes y nel intre de la crisis.<ref name="Zaiat"/> [[Ben Bernanke]], extitular de la Reserva Federal d'Estaos Xuníos, sostuvo nel so llibru de memories publicáu en 2015, que nengún direutivu foi condergáu pola comisión d'esos crímenes.<ref name="Zaiat"/> De siguío indíquense les mayores condenes impuestes a los bancos polos delitos cometíos: {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" !colspan=4 |Multes a bancos mayores a mil millones de dólares |- !style="background: #ccccff"|Monto<br /><small>(mill. O$S)</small> !style="background: #ccccff"|Bancos condergaos !style="background: #ccccff"|Motivu !style="background: #ccccff"|Añu |- |style="text-align: right;"|25.000 |Citi JP Morgan, Bank of America, Wells Fargo, Ally Financial |Hipoteques |2012 |- |style="text-align: right;"|16.500 |Bank of America |Hipoteques |2014 |- |style="text-align: right;"|13.000 |JP Morgan |Hipoteques |2013 |- |style="text-align: right;"|9.300 |Bank of America |Hipoteques<br />Fannie Mae |2013 |- |style="text-align: right;"|8.830 |BNP Paribas |Violar sanciones |2014 |- |style="text-align: right;"|8.500 |Bank of America |Hipoteques |2011 |- |style="text-align: right;"|7.000 |Citi |Hipoteques |2014 |- |style="text-align: right;"|5.100 |JP Morgan |Hipoteques |2013 |- |style="text-align: right;"|4.300 |Bank of America, Citi, JP Morgan, HSBC, RBS, UBS |Manipoliar divises |2014 |- |style="text-align: right;"|2.600 |Morgan Stanley |Hipoteques |2015 |- |style="text-align: right;"|2.500 |Credit Suisse |Fuximientu fiscal |2014 |- |style="text-align: right;"|2.120 |Citi, JP Morgan, RBS, Deutsche Bank, RP Martin |Manipoliar [[Libor]] y [[Euribor]] |2013 |- |style="text-align: right;"|2.042 |Barclays, HSBC, RBS y otros siete Mala asesoría |2013 |- |style="text-align: right;"|1.920 |HSBC |Blanquio |2012 |- |style="text-align: right;"|1.700 |JP Morgan |Madoff |2014 |- |style="text-align: right;"|1.500 |UBS |Manipoliar Libor |2012 |- |style="text-align: right;"|1.375 |Standard & Poor's |Hipoteques |2015 |- |style="text-align: right;"|1.196 |Commerzbank |Blanquio |2015 |- |colspan=4 !style="text-align: right;"|<small>Fonte: {{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/subnotas/283555-74808-2015-10-11.html|obra=Página/12|títulu=Mayores sanciones al sector financieru|fecha=11 d'ochobre de 2015}}</small> |- |} == Crisis económica y empeoramientu de los indicadores de salú y probeza == Les crisis económiques acompañar de peor [[salú]] (pol aumentu del [[Desemplegu|paro]] y de la [[probeza]], y pola medría de les diferencies ente [[probe]]s y [[ricu|ricos]]) pero non siempres s'acompañen de mayor mortalidá. Les crisis económiques nun aumentar les muertes polo xeneral, pero sí qu'aumenten les muertes por [[suicidiu]] en tolos países y situaciones. El [[desemplegu]] acomuñar a suicidiu. Nel [[mundu]], el suicidiu ye la segunda causa de muerte, tres los [[accidentes de tráficu]], ente los 10 y 24 años. Puede evitase l'aumentu de los suicidios, col refugu a les [[Política sanitaria|polítiques]] que faen cayer el sistema de [[Seguridá social|previsión social]], la [[educación]], la [[sanidá]], la [[cultura]] y el [[mediu ambiente]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110923172838/http://www.equipocesca.org/wp-content/uploads/2011/02/crisis-y-suicidios-2011-2.pdf Gérvas J. Síamos práuticos: frente a la crisis, nengún suicidiu. Equipu CESCA. 2011 febreru.]</ref> En 2017, España tien más del doble de « súper ricos » qu'antes de la crisis. 0,4 % de la población concentren casi la metá del PIB del país.<ref name=":02">{{Cita noticia|títulu=España tien más del doble de 'súper ricos' qu'antes de la crisis|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/249245-espana-tien-doble-multimillonarios-antes-crisis|fechaaccesu=9 de febreru de 2018|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> == Materies primes == === Petroleu === {{AP|Preciu del petroleu}} ([[{{CURRENTYEAR}}]]): [[Imaxe:Brent Spot monthly.svg|thumb|500px|center|Precios del petroleu. Puede notase la fuerte cayida de los precios a finales de 2014]] A partir del meyoramientu d'estraición d'hidrocarburos non convencionales n'[[Estaos Xuníos]] se evidenció un fenómenu macro-económicu de gran importancia pa la rexón. A partir de la desaceleración de [[China]], un aumentu constante de la producción de petroleu y una demanda estable, xeneró un superávit d'esti recursu que provocó una cayida de precios de los crudos de referencia, [[WTI]] y Brent, yá que a principios de 2014 atopábense percima de los 100 dólares y a rematar l'añu cayeron a los 50 dólares per barril, provocando cambeos favorables nos países consumidores y cambeos desfavorables nos países productores d'estes materies primes, sobre manera los países en desenvolvimientu fuertemente dependientes del petroleu como [[Venezuela]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Arxentina]] y [[Nixeria]], ente otros.<ref>[http://www.dinero.com/internacional/articulo/esbarrumbe-del preciu-del-petroleo/203697] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=preciu-del-petroleo/203697 |2=http://www.dinero.com/internacional/articulo/esbarrumbe-del |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20141217135041/http://www.prensalibre.com/economia/desaceleracion-China-afecta-paises-mundu_0_1241275946.html</ref> == Propuestes pa solucionar la crisis == ;Espansión fiscal y regulación financiera Pa combatir la crisis global, EE.XX. propunxo que los países del [[Grupu de los 20 (países industrializaos y emerxentes)|G-20]] empecipiaren una nueva ronda de gastos, amás d'establecer una meta de crecedera específica del 2%. Estes polítiques fueron refugaes. El cume de ministros de finances del G-20 alcordaron exercer polítiques monetaries y d'espansión fiscal hasta que la crecedera aumente. Tamién s'alcordaron propuestes p'ayudar a los países en desenvolvimientu al traviés de donaciones al FMI y ameyorar la regulación financiera, incluyendo riquir el rexistru de los fondos de cobertoria y los sos xestores.<ref>[http://online.wsj.com/public/article/SB123715856274935103.html#mod=2_1362_leftbox Autoridaes de finances del G-20 primen a EE.XX. por que repare el so sector bancariu]</ref> ;Aumentu del déficit presupuestariu, del gastu y refinanciación de delda Pa los economistes [[Paul Krugman]] y [[Robin Wells]] la inercia de les distintes autoridaes económiques y polítiques abarrunta un allongamientu de la crisis con altu nivel de paru y escasa crecedera si nun s'acometen soluciones qu'al curtiu plazu nun eviten una recesión fonda faciendo que los gobiernos emitan delda y gasten más. Para [[Krugman]] y [[Wells]], cuando la situación de crisis ye más intensa (''momentu Minsky'', n'honor al [[Escuela postkeynesiana|poskeynesiano]] [[Hyman Minsky]]) los [[déficits presupuestarios]] non solo son bonos, son necesarios.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/primer/plano/siguimos/cayendo/elpepueconeg/20101003elpneglse_2/Tes ¿Por qué siguimos cayendo?, La inercia de les autoridaes abarrunta un allongamientu de la crisis y del altu nivel de paru. Paul Krugman/Robin Wells, 03/10/2010, El País]</ref> Amás nel penúltimu capítulu d'un llibru recién, Krugman argumenta que debería refinanciarse la delda de persones atrapaes n'hipoteques qu'agora pertenecen a entidaes nacionalizaes,<ref>P. Krugman (2012): ''End This Depression Now!''</ref> porque eso l'amenorgamientu d'intereses, dexaría amortizaciones de capital que podría amontar el consumu. ;Fomentu del enfotu y del consumu El [[Conseyu Cimeru de Cámares de Comerciu]] y 18 grandes empreses [[España|españoles]] presentó [[25 de febreru]] de [[2010]] la so campaña publicitaria p'arimar enfotu y fomentar les actitúes positives ente la ciudadanía pa facer frente a la salida de la crisis económica, sol lema [[estoloarreglamosentretodos.org]].<ref>[https://www.elmundo.es/mundodinero/2010/02/25/economia/1267112676.html Empreses y famosos, xuníos contra la crisis | elmundo.es]</ref> ;Repartu de la requierza y del trabayu pa llograr el plenu emplegu Dende posiciones polítiques d'esquierda y sindicales deféndese una meyor repartu de la requierza esistente. La Gran Recesión del sieglu XXI nun sería una crisis d'[[escasez]]<ref>David Anisi, ''Creadores d'escasez. Del bienestar al mieu'', [[Alianza Editorial]], 1995, ISBN 84-206-9434-7, páx. 49 y ss.</ref> sinón de mal repartu de la requierza. Promueven tamién l'[[amenorgamientu de la xornada de trabayu]] lo que supondría una repartida efeutiva del tiempu de trabayu. Argumenten que la productividá haise cuadriplicado na última metá del sieglu XX y nun se llevé a cabu'l correspondiente amenorgamientu de la xornada de trabayu. L'oxetivu últimu sería llograr el [[plenu emplegu]].<ref>[https://books.google.es/books?id=Y0_R__1HTpQC&pg=PA151&dq=reducci%C3%B3n+de+la xornada+de+trabayu&hl=es&ei=CjCKTP2DMseGswaL78yFAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEYQ6AEwBQ#v=onepage&q=reducci%C3%B3n%20de%20la%20xornada%20de%20trabayu&f=false Les condiciones materiales de la llibertá, Daniel Raventós, Editorial El vieyu topu, ISBN 978-84-96831-31-5, páx. 151 y ss]</ref><ref name="ChristophHermann">[http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=28860 Neoliberalism and the End of Shorter Work Hours, Christoph Hermann, Global Research, January 25, 2012]</ref><ref>[http://www.eldiario.es/zonacritica/Alternatives-vida-digna-repartida-trabayo_6_127447268.html Alternatives pa una vida digna: repartu del trabayu], eldiario.es, 30/4/2013</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131005181720/http://www.rpublica.org/contenidos/opinion/1255-joaquin-arriola-qde-que-va-esta-crisisq Joaquín Arriola, ''De qué va esta crisis'', en ResPublica, el Portal Xurídicu Vascu, 20/2/2012]</ref><ref>[http://www.sinpermiso.info/textos/index.php?id=5120 ¿Por qué trabayamos tantu si ye'l sieglu XXI?], [[Owen Hatherley]], [[8 de xunetu]] de 2012 n'[[Ensin permisu]]</ref> ;Aumentu de la natalidá Pal economista italianu [[Gotti Tedeschi]], el verdaderu orixe de la crisis ye «la [[iviernu demográficu|cayida de la natalidá]] nos países occidentales». Asina lo afirmaba Ettore Gotti Tedeschi, conocíu economista y presidente del Institutu pa les Obres de Relixón (IOR, conocíu como'l [[Bancu Vaticanu]]), nuna entrevista al informativu selmanal Octava Dies del Centru Televisivu Vaticanu.<ref>"El presidente del 'Bancu vaticanu' alvierte que l'orixe de la crisis "ye la baxada de la natalidá”". En: '''Forumlibertas''', 12 de febreru de 2010, http://www.forumlibertas.com/frontend/forumlibertas/noticia.php?id_noticia=16214&id_seccion=10 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117143128/http://www.forumlibertas.com/frontend/forumlibertas/noticia.php?id_noticia=16214&id_seccion=10 |date=2011-11-17 }}</ref> La baxa natalidá del pasáu, de la que se deriva'l rápidu avieyamientu de la población nos países occidentales, ye lo qu'empón a los países occidentales a emprobecese.<ref>RUIZ, Víctor. "El vieyu continente faise más vieyu... y más probe”". En: '''Forumlibertas''', 13 de xineru de 2010, http://www.forumlibertas.com/frontend/forumlibertas/noticia.php?id_noticia=15948 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107050140/http://www.forumlibertas.com/frontend/forumlibertas/noticia.php?id_noticia=15948 |date=2011-01-07 }}</ref> Philip Longman, nesti sentíu, escribió nel trabayu ''The Empty Cradle: How Falling Birthrates Threaten World Prosperity and What To Do About It'' (2004) lo que sigue: ''«El cayente global de les tases de natalidá ye la fuercia más poderoso qu'afecta a la sustentabilidad (de la economía) de les naciones y al futuru de la sociedá nel sieglu XXI»''.<ref>LONGMAN, Philip. ''The Empty Cradle: How Falling Birthrates Threaten World Prosperity and What To Do About It''. New York: Basic Books, 2004. El títulu podría traducise al español como ''El Trubiecu vacíu: cómo la cayida de la tasa de natalidá amenacia la prosperidá mundial y qué facer con esto''.</ref> La posición [[natalista]] de Gotti ye criticada pol demógrafu [[Julio Pérez Díaz]] quien considera que les causes de la crisis son económiques y non de natalidá -nunca la población mundial nin europea foi tan numberosa nin tan granible-; critica a Gotti yá que nun ye demógrafu sinón una inversionista neolliberal, ''sociu antiguu d'Alianza Católica, simpatizante del Opus, máximu responsable del [[Bancu de Santander]] n'Italia dende 1992, atribúyese-y ser l'economista que más collaboró na redaición de la encíclica Carines in Veritate''.<ref>[http://apuntesdedemografia.wordpress.com/2012/11/13/ettore-gotti-tedeschi-y-el-natalismo-vaticanu/ Ettore Gotti Tedeschi y el natalismo vaticanu] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Ettore Gotti Tedeschi y el natalismo vaticanu |2=http://apuntesdedemografia.wordpress.com/2012/11/13/ettore-gotti-tedeschi-y-el-natalismo-vaticanu/ |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, [[Julio Pérez Díaz]], n'Apuntes de demografía</ref> ;Descensu de la natalidá Pa grupos como [[Population Matters]]<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111202224509/http://www.telegraph.co.uk/earth/environment/climatechange/6161742/Contraception-cheapest-way-to-combat-climate-change.html |fechaarchivu=2011-12-02 |url=http://www.telegraph.co.uk/earth/environment/climatechange/6161742/Contraception-cheapest-way-to-combat-climate-change.html |títulu=Contraception cheapest way to combat climate change}}</ref> o persones [[antinatalismo|antinatalistas]] como [[David Attenborough]] o [[Paul R. Ehrlich]],<ref name="The Population Bomb Revisited">{{cita publicación |author1=Paul R. Ehrlich |author2=Anne H. Ehrlich |títulu=The Population Bomb Revisited |url=http://www.populationmedia.org/wp-content/uploads/2009/07/Population-Bomb-Revisited-Paul-Ehrlich-20096.pdf |publicación=Electronic Journal of Sustainable Development |añu=2009 |volume=1(3) |páxines=63–71 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809061420/http://www.populationmedia.org/wp-content/uploads/2009/07/Population-Bomb-Revisited-Paul-Ehrlich-20096.pdf |archivedate=2017-08-09 }}</ref> teóricos del [[decrecimiento]] l'aumentu de la población mundial ta acabando colos recursos de la tierra -que tendría unos [[Les llendes de la crecedera llendes a la crecedera]]- y poniendo en peligru la sobrevivencia de la especie humana. La Gran recesión o crisis económica de 2008-2013 nun sería más qu'un síntoma del desequilibriu [[malthusiano]] que requier un menor consumu y un amenorgamientu paulatín de la población.<ref>[http://www.alternatives-economiques.fr/llindar a la-croissance--dans-un-monde-fini-_fr_art_1156_59748.html Llindar à la croissance (dans un monde fini), par Donella et Dennis Meadows, Jorgen Randers, Rue de l'Echiquier, 2012, 425 p., en Alternatives Economiques]</ref><ref>[http://www.sinpermiso.info/textos/index.php?id=5514 Cuarenta años dempués del informe al Club de Roma. Entrevista a Dennis Meadows, n'Ensin Permisu, 16/12/2012]</ref> ;Frente a la crisis cultural, ecolóxica, feminismu y reconocencia de les minoríes Frente a la considerada como crisis económica de 2008-2010 el sociólogu [[Alain Touraine]] considera qu'Europa solamente amuesa impotencia económica, política y cultural pero qu'esa impotencia nun ye consecuencia de la crisis, ye la so causa xeneral. Pa Touraine Europa tien de tomar conciencia y romper el silenciu, en casu contrariu la crisis va afondase entá más y Occidente va perder les sos ventayes. Les soluciones esisten, nel planu económicu, la [[ecoloxía política]] da respuestes frente al suicidiu coleutivu; nel planu social y cultural, el mundu [[feminista]] oponer a les contradicciones mortales d'un mundu que sigue apoderáu polos homes y nel terrén políticu, la idea novedosa ye, más allá del gobiernu de la mayoría, la del respetu de les minoríes y la so [[teoría de la reconocencia|reconocencia]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/opinion/crisis/dientro/crisis/elpepiopi/20100926elpepiopi_13/Tes Alain Touraine, La crisis dientro de la crisis, 26/9/2010]</ref> ;Sofitu a l'agricultura En pallabres de [[Benitu XVI]], «La crisis económica actual, de la que se trató tamién nestos díes na xunta del llamáu G20, tien de tomase en tola so seriedá: esta tien numberoses causes y manda una fuerte llamada a una revisión fonda del modelu de desenvolvimientu económicu global (cfr Enc. [[Carines in veritate]], 21). Ye un síntoma agudu que s'añedió a otros tamién graves y yá bien conocíos, como'l perdurar del desequilibriu ente riqueza y probeza, l'escándalu de la fame, la emerxencia ecolóxica y, anguaño tamién xeneral, el problema del paru. Nesti cuadru, paez decisivu un rellanzamientu estratéxicu de l'agricultura. Ello ye que el procesu de industrialización dacuando asombró al sector agrícola, que, entá tomando de la mesma beneficiu de les conocencies y de les téuniques modernes, con tou perdió importancia, con notables consecuencies tamién nel planu cultural. Paezme'l momentu pa un llamamientu a revalorar l'agricultura, non en sentíu señardosu, sinón como recursu indispensable pal futuru.»<ref>{{Cita web |url=http://www.forumlibertas.com/frontend/forumlibertas/noticia.php?id_noticia=18461 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111117141511/http://www.forumlibertas.com/frontend/forumlibertas/noticia.php?id_noticia=18461 |fechaarchivu=2011-11-17 }}</ref> ;Cambéu de sistema económicu La crisis equí plantegada motivó diversos movimientos que proponen un cambéu del sistema económicu dende'l raigañu. Dientro d'estes hanse destacáu la d'orientación [[marxista]] proveniente de países subdesendolcaos, anque tamién de dellos estaos del [[primer mundu]] afeutaos pola crisis. Según la concepción teórica marxista de la [[Revolución Permanente]], desenvuelta por [[León Trotsky]], la [[burguesía]] contemporánea de los [[países subdesendolcaos]] ye incapaz de llevar a cabu la [[revolución]] democráticu-burguesa por cuenta de dellos factores como la so debilidá histórica y la so dependencia del capital [[imperialista]]. Poro, ye'l [[proletariáu]], sofitáu poles mases llabradores y el conxuntu de primíos del país, el que tien de conducir a la nación escontra la revolución, empezando poles xeres democrátiques y siguiendo poles [[socialistes]]. Amás, la revolución nun puede llindase a una nación concreta, sinón que tien de ser internacionalizada, porque namái va sobrevivir si trunfa nos países más avanzaos. Estes tesis entren en conflictu col [[Socialismu nun solu país]] defendida por otros sectores del marxismu. Dase énfasis nesta teoría a los países subdesendolcaos basándose nel analís de que nos países más desenvueltos el capitalismu entra nuna fase d'imperialismu, yá seya por aciu la dominación colonial direuta o por aciu medios imperialistes modernos, que dexen a los países subdesendolcaos na peor situación dientro del capitalismu global, lo que facilitara l'entamu de procesos revolucionarios nesos países. Los países con sistemes políticos inspiraos nel comunismu marxista conocíos como «[[socialismu real]]» como [[Cuba]] tienen sistemes de gobiernu que suelen utilizar la denominación de «[[democracies populares]]». Les llamaes «democracies populares» carauterizar por tar entamaes sobre la base d'un sistema de partíu políticu únicu o hexemónicu, íntimamente venceyáu al Estáu, nel que según los sos promotores puede participar tola población y dientro del cual tien d'entamase la representación de les distintes posiciones polítiques, o siquier de la mayor parte de les mesmes. Per otra parte nes llamaes «democracies populares» actuales la llibertá d'espresión y de prensa tán acutaes y controlaes pol [[Estáu]]. Según los sos defensores, la democracia popular» ye l'únicu tipu de democracia na cual puede garantizase la igualdá económica, social y cultural de los ciudadanos, una y bones los poderes económicos privaos nun pueden influyir nel sistema de representación. Dellos marxistes opinen tamién que dalgunos de los rexímenes que güei se proclamen «democracies populares» nun son verdaderes democracies socialistes y que constitúin una deformación de los principios orixinales del marxismu. Nel casu concretu de [[China]], sostienen que desenvolvió una economía empobinada al capitalismu, pero se vale del so títulu de República Democrática Popular” pa poder cuntar con mano d'obra barata, por aciu la esplotación de los trabayadores chinos, hasta niveles de vida calificaos como infrahumanos, tal como pasa en munches democracies capitalistes. == Ver tamién == * [[:Categoría:Crisis económica y financiera de 2008]] * [[Burbuya inmobiliaria global]] ** [[Burbuya inmobiliaria n'España]] ** [[Crisis inmobiliaria española de 2008]] ** [[Crisis económica española de 2008-2014]] * [[Crisis de la delda soberana en Grecia]] * [[Crisis alimentaria mundial (2007-2008)]] * [[Crisis de la industria automovilística de 2008-2009]] * [[Gran Depresión]] * [[La gran diverxencia]] * [[Plutonomía]] * [[Retayu]] * [[Tasa Tobin]] * [[Burbuya económica]] * [[Quiebra financiera]] * [[Política económica procíclica]] * [[Sobreacumulación]] === Economíes emerxentes === * [[Brasil como superpotencia emerxente]] * [[China como superpotencia emerxente]] * [[India como superpotencia emerxente]] * [[Rusia como superpotencia emerxente]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Raimundo Ortega, «Cómo se xeneró la catástrofe, y quién s'enteraron y quién non», ''Revista de Libros'', 153, setiembre de 2009, páxs. 11-14. === Enllaces esternos === {{Wikinoticias|Categoría:Crisis financiera|crisis financiera|preposición=cola}} * [http://econpapers.repec.org/article/ervcontri/y_3a2010_3ai_3a2010-03_3a2.htm La crisis imposible: traxedia en tres actos], por J F Bellod * [[Joaquín Estefanía]], [https://www.elpais.com/articulo/economia/mundo/despues/crash/elpepueco/20081026elpepieco_1/Tes «El mundu dempués del 'crash' La crisis financiera acabó colos dogmes dominantes de los postreros 25 años»], elpais.com, 26-10-2008. * [https://www.elmundo.es/especiales/2008/10/economia/crisis2008/ El Crash de 2008], especial d'[[El Mundo (España)|El Mundo]] * [https://web.archive.org/web/20141124013654/http://especiales.abc.es/crisis-economica/ La gran crisis global], especial d'[[ABC (España)|ABC]] * [http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/specials/2008/crisis_financiera La crisis a xeitu], reportaxe a xeitu de [[BBC Mundo]] * [http://www.expansion.com/actualidad/especiales/especial2008/ La economía real recueye'l testigu del crash bursátil], especial por Espansión * [http://www.expansion.com/actualidad/especiales/g8-g20/ A la busca d'un nuevu orde económicu mundial], otru especial por Espansión * {{Enllaz rotu|1=Crónica d'una quiebra y de una nacionalización anunciaes |2=http://www.juandemariana.org/articulo/2462/cronica/quebra/nacionalizacion/anunciaes/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, por Juan Ramón Arrallo * [http://www.elcato.org/node/3690 EE.XX.: ¿Falta de regulaciones? Non, solamente regulaciones pocu efeutives], por [[Tyler Cowen]] * [https://web.archive.org/web/20080914061401/http://www.juandemariana.org/boletines/99/ Boletinos sobre la crisis económica], del Observatoriu de Coxuntura Económica * [http://www.ujc-madrid.org/Archivos/DocumentosUJC/Dossier%20Crisis%20Economica%20UJC-Madrid.pdf Dossier sobre la crisis económica 2008-2009] y [http://www.ujc-madrid.org/Archivos/DocumentosUJC/suplementu.pdf (Suplementu actualizáu del anterior dossier)] * [[Raimundo Ortega]], {{Enllaz rotu|1=«''Sic transit gloria mundi''» |2=http://www.revistadelibros.com/articulo_completo.php?art=12 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, ''Revista de Libros'', 142, ochobre de 2008. * [[Alberto Nadal]], {{Enllaz rotu|1=«Aprender d'otres crisis» |2=http://www.revistadelibros.com/articulo_completo.php?art=4269 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, ''Revista de Libros'', 147, marzu de 2009. * Pezzuto, Ivo (2008). ''Miraculous Financial Engineering or Toxic Finance? The Genesis of the U.S. Subprime Mortgage Loans Crisis and its Consequences on the Global Financial Markets and Real Economy'', ISSN 1662-761X. available on SSRN: http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1332784 * Pezzuto, Ivo (2010). ''The miracle still goes on for someone'', available on Baseline Scenario: http://baselinescenario.com/2010/01/18/the-%E2%80%9Cmiracle%E2%80%9D-still-goes-on-for-someone%E2%80%A6/ * Pezzuto, Ivo (2010). ''Miraculous Financial Engineering or Legacy Assets? on Robert W. Kolb's book'' "Lessons from the Financial Crisis: Causes, Consequences, and Our Economic Future", ISBN 978-0-470-56177-5. Publisher: Wiley (June 8, 2010) http://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470561777,descCd-tableOfContents.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110184429/http://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470561777,descCd-tableOfContents.html |date=2011-11-10 }} * Kolb, Robert (2010). “Lessons from the Financial Crisis: Causes, Consequences, and Our Economic Future” (Robert W. Kolb Series), Publisher: Wiley ISBN 0-470-56177-7, ISBN 978-0-470-56177-5 * [http://www.cepr.net/documents/publications/us_world_2008_09_spanish.pdf Estaos Xuníos y el mundu: ¿Escontra ónde vamos?] de Center for Economic and Policy Research, Setiembre 2008 * {{Enllaz rotu|1=Europa en Quiebra Financiera |2=https://idees.repec.org/a/erv/contri/y2013i2013-101.html |date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Gran Recesión}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Crisis económica y financiera de 2008]] [[Categoría:Historia d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Crisis económiques]] [[Categoría:2008]] [[Categoría:2009]] [[Categoría:2010]] [[Categoría:2011]] [[Categoría:2012]] [[Categoría:2013]] [[Categoría:2014]] [[Categoría:2015]] 6nil7j7l972f7twthlke3nuxjy13j5j 0 153572 4775532 4773281 2026-11-03T14:08:37Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775532 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Antonio Torresola Ruiz''' {{nym}}, conocíu artísticamente como '''Frankie Ruiz''', foi un [[cantante]], [[compositor]] y [[direutor musical]] de [[Salsa (xéneru musical)|salsa]] d'[[Estaos Xuníos]] d'ascendencia [[Puertu Ricu|portorricana]]. Ye ún de los más grandes esponentes de la salsa, cuantimás del xéneru [[Salsa románticu|románticu]], el so carisma nel escenariu, estilu, personalidá ya inconfundible voz fizo que se ganara'l ciñu y el respetu de la xente y que la so carrera rellumara nos [[años 1970]], [[años 1980|1980]] y [[años 1990|1990]], dexando una gran buelga na [[música llatina]]. Conocíu nel mundu artísticu como "El Pá de la Salsa", "El Loquito" y "El Tártaru de la Salsa". Tuvo tres hermanos llamaos ''Juan Félix Ruiz'' '''(Junito Ruiz)''', ''Víctor Pinto Ruiz'' '''(Viti Ruiz)''' y '''Nelson Ruiz'''. Empecipió como cantante na orquesta de Charlie López cantando los temes «Borinquen» y «Salsa Buena», esti postreru de la so autoría. Depués integró [[Orquesta La Solución|La Solución]] de Roberto Rivera, con ellos grabó dos álbumes y empezó a ganar fama internacional coles temes «La Rueda», «La Fiesta nun ye Pa Feos», «La Vecina» y más. Dende 1981, pasó a formar parte de la orquesta de [[Tommy Olivencia]], "''La Primerísima''", grabando tres álbumes con cantares como «Primero Fui Yo», «Viaxera», «Como Lo Faen», «Pancuco», «Duldar» y otres, onde confirmaría la popularidá ganada unos años tras. Pa 1985 vuélvese cantante solista y graba pal sellu [[Rodven Records|TH Rodven Records]], álbumes como ''[[Solista... Pero Non Solo]]'', ''[[Voi Pa' Enriba (álbum)|Voi Pa' Enriba]]'', ''[[La mio Llibertá (álbum)|La mio Llibertá]]'', ''[[Puertu Ricu Soi To]]'' y más; onde llogró diversos premios y la reconocencia mundial. Les temes «La Cura», «Voi Pa' Enriba», «Ironía», «La mio Llibertá», «Mirándote», «Pa Date Fueu» son solo dalgunos de los sos ésitos como solista. En 1998, publicóse'l so cenciellu «Vuelvo Nacer» y dirixó la producción musical del so hermanu [[Viti Ruiz]], ''Una Cara Guapa'' collaborando na tema homónima del álbum. La so última apaición pública foi nel [[Madison Square Garden]], el 11 de xunetu d'esi añu onde participó'l so hermanu [[Viti Ruiz]] y amigos como [[Héctor Tricoche]], [[Tito Nieves]], Los Hermanos Moreno y más artistes. Finó'l 9 d'agostu de 1998, en [[Nueva Jersey]] a los 40 años d'edá por cuenta de la [[cirrosis hepática]] que-y aquexaba dende diba un tiempu.<ref name="youtube_1">{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BGMT5Oea-PE|títulu=DOCUMENTAL FRANKIE RUIZ - DIA NACIONAL DE LA SALSA 2012 (Min 8:40)}}</ref><ref name="youtube_2">{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=B2ZLw4hszzg|títulu=Noticies Del Fallecimientu De Frankie Ruiz 1998 Min.7:55}}</ref> El so cuerpu fuelga anguaño nel [[Fair Lawn Memorial Cemetery]] en [[Paterson]], [[Nueva Jersey]], a pocos metros del so hermanu Junito Ruiz, fináu en 1995.<ref>{{cita web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=6868437|títulu=Frankie Ruiz en findagrave.com}}</ref> == Biografía == === Primeros años y principios na música (1958-1973) === '''Frankie Ruiz''' nació'l 10 de marzu de 1958 nel [[Saint John Hospital]] de [[Paterson]], [[Nueva Jersey]], en dellos testos puede atopase que'l so verdaderu nome foi ''José Antonio Ruiz Negrón'', yá que creció colos apellíos de los sos güelos, Emilio Ruiz y Concepción Negrón, dos portorricanos que lo roblaron cuando la so ma Hilda Estrella Ruiz, con tan solo 15 años, tener con un señor llamáu Francisco Torresola, qu'abandonó a Frankie al nacer,<ref>{{cita web |url=http://old.latinastereo.com/SalserodelMes/FrankieRuiz/Cronologia.aspx|títulu=frankie ruiz cronoloxía en latinstereo.com}}</ref> el so hermanu, Víctor Rolando Pinto Ruiz, más conocíu como [[Viti Ruiz]] cuenta nuna entrevista, que la so güela xunto a la so madre fueron quien criaron a Frankie: {{cita|"Porque'l mio ma tener cuando tenía 15 años, por eso caltuvo l'apellíu Ruiz, porque ella yera menor. Tenemos l'apellíu de la nuesa madre "Ruiz" porque ella foi la que nos crio a Frankie, Junito y a mi, ella fixo de padre y de madre y quiero que-y dean l'honor a la mio madre Hilda Estrella Ruiz".|Viti Ruiz falando sobre la crianza de Frankie.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=A073Ajj3oIo|títulu=Noticies Del Fallecimientu De Frankie Ruiz 1998 Parte 7 Min.1:15}}</ref>}} Viti Ruiz tamién menta que Frankie empezó a cantar boleros y a tocar los cazos de la güela a los siete años, mientres el so hermanu Junito Ruiz tocaba les tumbadoras: {{cita|"Frankie crióse en [[Nueva Jersey]], cuando la [[Fania All-Stars|Fania]] taba nel so apoxéu. Esa vena, con eso nacimos… Nel parque Roberto Clemente de Paterson, New Jersey, los domingos faía rumba y tolos díes ensayábase, yera sabrosu".|Viti Ruiz falando sobre los primeros años de Frankie.<ref>{{cita web|url=http://www.mayaguezsabeamango.com/archivos/histories-final/274-frankie-ruiz|títulu=historia de Frankie Ruiz-mayaguezsabeamango.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210612195159/http://www.mayaguezsabeamango.com/archivos/histories-final/274-frankie-ruiz|fechaarchivu=2021-06-12}}</ref>}} Frankie asistió a la [[25 School]] en [[Paterson]], gustába-y el [[baloncestu]], el [[béisbol]] y entreteníase viendo televisión. Pero la percusión y l'interpretación de boleros yeren la so gran pasión. Dende'l so neñez empieza a cantar [[Salsa (xéneru musical)|salsa]] y demuestra un talentu precoz que lo ayuda a entrar en rellación con músicos profesionales. Dende los siete años empieza cantando na escena llocal y pa esa dómina yá escuchaba la música d'[[Ismael Rivera]] con Cortixu y tamién a los mozos Héctor Lavoe, Ismael Miranda, [[Ismael Quintana]] y más salseros de la dómina, estos influyeron na so carrera como cantante. Con 9 años, tuvo la so primer oportunidá profesional en cantando con [[Johnny Albino]] (primer voz de [[Los Panchos]] y del [[Trío San Juan]]) nel club Montecarlo de Nueva Jersey.<ref name="La Lleenda">Frankie Ruiz La Lleenda d'un Sonero (Llibru Biográficu Ilustráu de 34 páxines)</ref> El so precoz talentu pa la música, nesi entós la percusión, fizo que Frankie fuera xubíu como convidáu a la tarima nuna presentación de [[Tito Puente]], ende llegó a impresionar al reconocíu ''Rei del Timbal'', polo qu'esti regaló-y los sos timbales.<ref name="La Lleenda"/> Una nueche de 1969, Frankie asistió a Minar Bar d'[[Union City (Nueva Jersey)|Union City]] para audicionar como bongosero nun ensayu pa la Orquesta Nueva del pianista Charlie López, pero ante l'ausencia de la voz principal d'esta orquesta, llogra la so oportunidá como cantante interpretando la tema ''Muñeca'' compuestu por [[Eddie Palmieri]] y orixinalmente cantáu por [[Ismael Quintana]]. Tres esto, Charlie asitiar como cantante de la banda, empecipiando asina la so carrera musical.<ref name="La Lleenda"/> En 1971 y con 13 años, Frankie al llau de ''Charlie López y la Orquesta Nueva'', graba en [[45 RPM]] los temes «Borinquen» y «Salsa Buena» (únicu cantar compuestu por Frankie a lo llargo de la so carrera), en dambes temes non solo canta, sinón tamién fai coros y toca maraques. Pa 1972, Frankie solo algamó a completar la secundaria, encegoláu, introducir al mundu de la música a tiempu completu presentándose con "La Orquesta Nueva" a lo llargo de 1972 y 1973; a l'agrupación de Charlie López resultóse-y difícil consiguir un contratu de grabación, debíu al boom musical de la [[Fania All Stars]], pero la orquesta permaneció xunida tocando en dellos centros nocherniegos.<ref name="La Lleenda"/> === Viaxe a Puertu Ricu y etapa con Orquesta La Solución (1974-1980) === En 1974, camudar xunto a la so madre y hermanu Viti a [[Puertu Ricu]], estableciéndose na residencia de la so güela nel barriu Balboa de [[Mayagüez]]. Col tiempu convertir en fíu de la ciudá (a pesar de ser de Nueva Jersey).<ref>{{cita web|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/turismo/355382-mayaguez-sultana-oeste/|títulu=Frankie Ruiz en Mayagüez-elnuevodiario.com.ni|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220118082334/https://www.elnuevodiario.com.ni/turismo/355382-mayaguez-sultana-oeste/|fechaarchivu=2022-01-18}}</ref> Ente 1975 y 1976, Frankie integró los grupos "La Dictadura" y "La Moderna Vibración", en dambes agrupaciones realizó funciones de corista y cantante.<ref>{{cita web |url=http://old.latinastereo.com/SalserodelMes/FrankieRuiz.aspx|títulu=Salseru del mes: "Frankie" Ruiz El Pá de la Salsa}}</ref> [[Ficheru:Orq. La Solucion with Frankie Ruiz.jpg|thumb|250px|[[Orquesta La Solución]] con Frankie Ruiz.]] Ye en [[Puertu Ricu]], onde Frankie Ruiz consolida la so carrera musical integrando en 1977 la [[Orquesta La Solución]] de Roberto Rivera onde s'atopa como cantante co-líder con tan solo 19 años; la so madre Hilda Estrella yera una fanática del grupu y sofitó a Frankie cola so idea d'integrar esta agrupación.<ref name="La Lleenda"/> {{cita|"''La so ma (Hilda Estrella Ruiz) acompañar a un baille, presentar y pidióme que lo dexara cantar. Yo díxi-y que nun se podía porque'l nene nun sabía los númberos de la Solución, pero aportunó tanto la señora que la dexé engatar nos coros. Cuando yo escuchar gustóme enforma'l timbre y la tonalidá de la so voz. Dende esi día quedar con nós''".|Roberto Rivera nuna entrevista sobre como conoció a Frankie Ruiz.<ref name="lasolucion">{{cita web |url=http://www.mayaguezsabeamango.com/histories/historias-final/161-la-solucion|títulu=La Solución, salsa mayagüezana}}</ref>}} Con [[Orquesta La Solución|La Solución]] graba la so primer producción, ''Roberto Rivera y La Solución'' publicáu en 1979 so la producción de Rafael Viera "La Enciclopedia de la Salsa" pa la compañía discográfica Performance Records, siendo reeditáu darréu como ''Frankie Ruiz y La Solución'', por cuenta de la rápida fama que Frankie Ruiz taba llogrando.<ref name="frankieruizylasolucion">{{cita web |url=http://fevmusical.blogspot.pe/2013/10/1979-roberto-rivera-y-la-solucion.html|títulu=1979 - Roberto Rivera y La Solucion (Performance)}}</ref> Esti álbum foi remasterizado y volvió ser publicáu nel añu 1996 col títulu de ''Salsa Buena''. En 1980 publicóse'l so segundu álbum ''Orquesta La Solución'', esti discu, al igual que l'anterior convertir nun ésitu, destacando los temes «La Fiesta Nun Ye Pa Feos», «Salsa Buena» (orixinalmente grabáu en 1971 con ''Charlie López y la Orquesta Nueva''), «''Dixebremos Les nueses Vides''», «''La Vecina''» y «''La Rueda''»; con estos cantares empezó a ganar fama internacional, empecipiando viaxes alredor del mundu promocionando dambos álbumes. Nesi mesmu añu (1980) y viviendo en Mayagüez, Hilda Estrella y Viti Ruiz sufren un accidente automovilísticu onde la madre del salseru pierde la vida. Tres la inesperada muerte de la so madre Hilda Estrella, Frankie introducir al mundu de les drogues, esti socesu foi una de les desgracies que más dolor trescaló na vida del cantante.<ref>{{cita web|url=http://www.univision.com/musica/recordaren-al-fináu-salseru-boricua-frankie-ruiz-el-papa-de-la-salsa|títulu=Recuerden al salseru portorricanu Frankie Ruiz en univision.com}}</ref><ref name="La Lleenda"/> L'estilu de Frankie foi tan esitosu que l'otru cantante de "La Solución", [[Jaime “Megüi” Rivera]], cantó la tema «Una Canita Al Aire» al estilu de Ruiz, nel álbum tituláu ''¡La Solución!,'' pal sellu [[LAD]] nel añu 1981. Munchos piensen que ye Frankie quien canta dicha cantar, yá que la so semeya apaez na portada posterior del [[LP]], pero la verdadera razón ye que la compañía llanzó irresponsablemente la portada cola semeya de Frankie Ruiz; él taba supuestu a cantar nesti álbum pero nun lu fixo yá que, según cuenta Roberto Rivera, Frankie empezó a tomar atribuciones de "direutor d'orquesta" polo que foi dixebráu de dicha agrupación:<ref>{{cita web|url=http://especiales.primerahora.com/frankieruiz/eleternopapadelasalsa.php#|títulu=primerahora.com Frankie Ruiz(Entamu)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120625063850/http://especiales.primerahora.com/frankieruiz/eleternopapadelasalsa.php|fechaarchivu=25 de xunu de 2012}}</ref> {{cita|"''Había enforma trabayu y Frankie tenía moliciones de ser solista, entós quería faelo a la so manera, dirixir él la orquesta y eso nun podía ser. Entós falóse cola compañía, dixebrámonos ya incorporamos a Papo Sánchez a La Solución con Megui Rivera, el mio hermanu qu'antes tocaba congues y pegó La Canita al Aire''".|Roberto Rivera nuna entrevista sobre como Frankie Ruiz dixebrar de [[Orquesta La Solución|La Solución]].<ref name="lasolucion"/>}} === Etapa con Tommy Olivencia y la so orquesta (1981-1985) === Yá en 1981, ingresa a la reconocida orquesta de [[Tommy Olivencia]]: La Primerísima, grabando'l discu ''[[Un Triángulu de Trunfu]]'' al llau del cantante [[Carlos Alexis]], cuntando colos arreglos de Ray Santos y Máximo Torres; nesti álbum destaquen los cantares «Fantasía d'un Carpinteru», «Primero Fui Yo» y «Coses Natives», na voz de Frankie Ruiz ente que «Misteriosa Muyer» y «Los Golpes Enseñen» son cantaos por Carlos Alexis. Ente 1981 y 1983, el sellu musical [[Rodven Records|TH Rodven]] publicó dos discos titulaos ''Primer Conciertu de la Familia TH'' y ''Segundu Conciertu de la Familia TH'', que cuntó colos meyores artistes del sellu discográficu. La orquesta de Tommy Olivencia interpretó los temes Viaxera» y «Que Se Muerran d'Envidia» respeutivamente, na voz de Frankie Ruiz. Estes temes convirtiéronse rápido n'ésitos musicales. En 1983, Olivencia publica'l [[LP]] tituláu ''Canten: Frankie Ruiz & Carlos Alexis'', del cual esprender los ésitos «Como Una Estrella», «Non Que Non» y «''Cómo Lo Faen''» d'autoría del reconocíu cantante y [[compositor]] [[portorricanu]], Raúl Marrero. Pa 1985, llanza l'álbum ''Celebrando Otro Aniversario'' con temes como «Pancuco», «Te Estoy Estudiando», «Alloñar De La mio», el merengue «Aha-Uhum» y Duldar», siendo esta postrera la que más ésitu consiguió. En 1986, publicóse l'álbum ''Ayeri, Güei, Mañana y Siempres'', que ye cantáu por [[Héctor Tricoche]] y [[Paquito Acosta]], esti álbum taba supuestu a ser cantáu por Frankie Ruiz y los otros artistes mentaos, pero Frankie empecipió la so carrera como solista un añu antes. Inclusive se diz que los cantares yá taben grabaes cola voz de Frankie, pero preferir a les nueves voces col fin de promocionar dichu álbum; en dellos videos puede vese a Frankie cantando la tema «Fiesta de Besos» que nel álbum ye interpretáu por Héctor Tricoche.<ref>{{cita web |url=http://www.allmusic.com/album/ayeri-hoy-manana-y-siempres-mw0000121213|títulu=álbum ayeri, güei, mañana y siempres en allmusic.com}}</ref> === Etapa como solista (1985-1998) === ==== 1985-1989: Primeros discos como solista y consagración ==== En 1985 vuélvese solista y graba pal sellu TH Rodven, el so primer discu ''[[Solista... Pero Non Solo|Solista...Pero Non Solo]]'', esti asítiase nos meyores llugares de los hits portorricanos y llatinoamericanos con tolos cantares del álbum, d'acá destaquen temes como «Agora tócame a mi», «Esta cobardía», «''Tu con él''» y «La Cura escritu por [[Tite Curet Alonso|"Tite" Curet Alonso]]. Frankie Ruiz convertir nel primer artista en solitariu n'algamar el númberu unu na [[llista d'ésitos musicales]] de la revista americana [[Billboard]] col so álbum debú ''[[Solista... Pero Non Solo]],''<ref>{{cita web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_number-one_Billboard_Tropical_Albums_from_the_1980s|títulu=wikipedia n'inglés Tropical Albums(Frankie Ruiz)}}</ref> en 1986 gana'l títulu de "Meyor Discu" nos [[Premios Billboard de la música llatina|Latin Music Awards de Billboard]], convirtiéndose n'unu de los discos llatinos más vendíos de los años 1980. En 1987 confirma'l so ascensu col álbum ''[[Voi Pa' Enriba (álbum)|Voi Pa' Enriba]]'', del que se vienden 300&nbsp;000 exemplares nos [[Estaos Xuníos]] y [[Puertu Ricu]], hasta cruciar l'[[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] pa sonar n'[[España]] col mundialmente conocíu «Esnúdate Muyer», esti álbum convertir nun ésitu nes llistes tropicales al igual que lu fixo l'álbum anterior. Frankie ye escoyíu artista del añu 1987 pola revista [[Billboard]] na categoría ''Tropical/Salsa'' (anguaño conocíu como Tropical Songs y Tropical Albums). Un añu más tarde, publicóse l'álbum ''[[En Vivu Y... A Tou Color..!]]'', discu nel que, pa munchos críticos, empezó a proyeutar l'escenariu de desorde y desconciertu qu'allugaba la vida del artista pol usu del alcohol y les drogues. Pa 1989 Frankie traviesa un problema xudicial que lu lleva a prisión, nesi mesmu añu y tando na cárcel apaez l'álbum ''[[Más Grande Que Nunca]]'', que llega a los niveles más altos en venta, con hits como:"Deseyándote","Tu yes","Dexóme", ente otros; tamién se llega a llograr 200,000 ventes del álbum ''[[En Vivu Y... A Tou Color..!]].''<ref>{{cita web |url=http://www.americasalsa.com/biografias/frankie_ruiz.html|títulu=Frankie Ruiz biografias}}</ref> y cantares como:"Acostuméme","Di-y a él" y "Si te apurres a mi" asítiense como ésitos. ==== 1989-1992: Problemes xudiciales ==== [[Ficheru:Frankie Ruiz & Salsipuedes.jpg|thumb|left|255px|Frankie Ruiz (de camiseta negra) y la so orquesta "Salsipuedes".]] A finales de los 80 en 1989 exautamente, hubo una posa forzosa na vida y carrera de Frankie Ruiz al ser acusáu d'afrellar a un auxiliar de vuelu, nun vuelu domésticu nos Estaos Xuníos, por esta acusación enfrentó un xuiciu y foi topáu culpable. Nun sabía que cutir a un auxiliar de vuelu yera delitu federal, pol cual podía ser acusáu hasta de terrorismu, Tres esto foi sentenciáu a cuatro años de prisión en [[Tallahassee (Florida)]] Paralelu a esto, la so casa discográfica Rodven records llanzó'l so nuevu álbum, Más Grande Que Nunca, que contenía'l hit "Deseyándote". L'álbum algamo discu de platinum poles sos ventes lo cual ayudo a caltener a la so familia coles regalías. mientres taba na cárcel, Frankie cumplió'l procesu de desintosicación. Frankie llogró que la so estancia na cárcel nun fuera tan llarga faciendo que'l xuez determinara otra sentencia: que durmiera en llares de camín y que nel día trabaye en cuestiones comuñales, Al foi-y dexáu tornar a Puertu Ricu, temporalmente onde'l pudo volver grabar con Vinny Urrutia.. Mientres s'atopaba na cárcel, Frankie someter a un procesu de desintosicación y empezó a curiar el so cuerpu llevantando peses y alimentándose de manera saludable.<ref name="un nuevu frankie">[https://archive.today/20160327083409/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=67723&year=1992&month=10 UN `NUEVU' FRANKIE RUIZ en adendi.com] El Nuevu Día</ref><ref name="frankie 90">[https://archive.today/20160327083316/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=61590&year=1992&month=3 FRANKIE RUIZ: A LA OPORTUNIDÁ DE LA SO VIDA en adendi.com] El Nuevu Día</ref> Él tamién empezó a dar clases de percusión a dalgunos de los internos.<ref name="frankie 90"/> Más tarde dexóse-y tornar a [[Puertu Ricu]], lo que-y dexó facer unes grabaciones.<ref name="un nuevu frankie"/> En marzu de 1992, empecipióse'l procesu de lliberación de Frankie, los meses finales de la so sentencia cumplir nun centru de tratamientu en [[Trujillo Alto]], ente qu'él empezó a trabayar con Vinny Urrutia na so próxima producción.<ref name="frankie 90"/> Sicasí, en xunu, foi devueltu a la prisión de [[Tallahassee (Florida)|Tallahassee]] anque salió rápido. Averándose a la so lliberación, Ruiz quería proyeutar una imaxe distinta y satisfacer a les sos fans. En prisión creó un grupu de salsa llamáu "Salsipuedes", por cuenta de la so gran fama y a la cantidá de llatinos que s'atopaben en prisión, foi reconocíu.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BpGxhIKcn1g|títulu=Entrevista a Frankie Ruiz Despues De Salir De La Carcel 92}}</ref> {{cita|Tengo una bandita nel penal. A munchos enseñé-yos a tocar la percusión. Los díes feriaos axuntamos. Quiérenme enforma, ye como si yo fuera un dios pa ellos|Frankie Ruiz sobre la so agrupación musical creada na cárcel.<ref name="frankie 90"/>}} ==== 1992-1996: El Regresu y años de gloria ==== El so contratu con [[Rodven Records|TH-Rodven]] expiró mientres el so tiempu en prisión, pero per alcuerdu de dambes partes, amplióse'l contratu y Frankie volvió roblar cola discográfica.<ref name="Vuelve'l Sonero">[https://archive.today/20160327083444/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=61255&year=1992&month=3 VUELVE EL SONERO FRANKIE RUIZ] Consultáu'l 23 de marzu de 2016.</ref> El so productor Vinny Urrutia completó los arreglos pa una serie de cantares, incluyendo «Fálame», «Amor a medies», «Soi Culpable», «Obsesión», «Suañu Dormíu», «Ella Tien que Saber que ye Ella», «Soledad» y «Nos Sorprendio l'Amanecer», que sirviría como base pal siguiente álbum de Ruiz. El miércoles 29 d'abril de 1992, salió de prisión y darréu viaxó al estudiu del so productor Vinny Urrutia, ''V.O. Recordings Studios'' en [[Carolina, Puertu Ricu]]. Dos meses dempués sale l'álbum ''[[La mio Llibertá (álbum)|La mio Llibertá]]'',<ref name="La Lleenda"/> con cantares que rellaten la so estancia en prisión, esti álbum cunta con un gran conteníu social, la dedicatoria del discu diz lo siguiente: {{cita|''Dedico esti discu a la mio querida familia, al mio pueblu y bien especialmente a la mio xente d'adientro. A tola mocedá polo xeneral... tenemos d'afitar metes na vida y lluchar con tesón p'algamar, van presentase obstáculo pero cola nuesa mente bien clara y positiva vamos llograr salvanos y siguir escontra alantre, nun dexen que nada tronce les sos vides, a los que por una o otra razón nun topen teníu la oportunidá de desenvolvese como ciudadanos de provechu a la comunidá, encamiénto-yos a superase.'' ''Piensa que güei ye'l to día pa lluchar, vencer, reparar y amar.'' ''Quierlos Frankie Ruiz''|Dedicatoria de Frankie Ruiz na contraportada del álbum [[La mio Llibertá (álbum)|La mio Llibertá]].<ref>{{cita web |url=https://lh5.googleusercontent.com/-P-0SEByE1fk/TYOayUDQHGI/AAAAAAAAGY8/FjyozeHLrJA/s1600/1992.Frankie+Ruiz+-+La mio Llibertá Trasera.jpg|títulu=Contraportada de La mio Llibertá}}</ref>}} L'álbum ''[[La mio Llibertá (álbum)|La mio Llibertá]]'' atropó una preventa de cuasi 50 mil unidaes, con temes rellacionaes a la so estancia en prisión.<ref>[https://archive.today/20160327083553/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=72337&year=1992&month=6 "Vivencial" Ruiz en adendi.com] El Nuevu Día</ref> Los cantares promocionales del álbum, «Baillando» y «La mio Llibertá», algamaron la posición diez na llista d'ésitos musicales de la revista Billboard na categoría ''Hot Latin Songs'';<ref>{{cita web|url=http://www.billboard.com/artist/302409/frankie+ruiz/chart|títulu=Frankie Ruiz chart billboard|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160624045652/http://www.billboard.com/artist/302409/frankie+ruiz/chart|fechaarchivu=2016-06-24}}</ref> ente que «Baillando» foi nomáu na categoría de ''cantar tropical del añu'' nos [[Premiu Lo Nueso]] de [[1993]].<ref>[https://books.google.com.mx/books?id=0w8EAAAAMBAJ&pg=PA10&dq=non+se+el to+lluis+miguel&hl=es-419&sa=X&ei=_PzlUJ3QOcKsjALfhYEQ#v=onepage&q=non%20se%20el to%20lluis%20miguel&f=false Revista Billboard del 13 de marzu de 1993] Páxina web n'inglés; Consultáu'l 23 de marzu de 2016.</ref> La compañía [[Rodven Records|TH-Rodven]] apúrro-y un [[Discu de Platín]] a Frankie Ruiz por vender más de 100.000 copies del álbum ''[[La mio Llibertá (álbum)|La mio Llibertá]]'', superando a artistes como [[Sergio Vargas (cantante)|Sergio Vargas]], [[Gilberto Santa Rosa]], Xavier, [[Juan Luis Guerra]], [[Jerry Rivera]] y [[Rey Ruiz]].<ref>[https://archive.today/20160327082844/http://www.adendi.com/archivo.asp?num=93082&year=1992&month=12 RUIZ PRIMERO EN BILLBOARD] Consultáu'l 23 de marzu de 2016.</ref> Nesi tiempu, Frankie espresó'l so interés n'ayudar a la xente con problemes de drogues, ufiertando conferencies en [[Llares CREA]] , una cadena de centros de tratamientu d'adicción a les drogues con sede en [[Puertu Ricu]].<ref name="un nuevu frankie"/> En 1993 publicóse ''[[Puertu Ricu Soi To]]'',<ref name="Vuelve'l Sonero"/> equí destáquense los temes «La to Vuélveme Llocu», «Puertu Ricu» y Fáltesme». Pa 1994 sale ''[[Mirándote (álbum)|Mirándote]]'', los temes «Mas Allá de la Piel», «Nun Duldar de La mio», «Tenete», «La Que Me Quitar y Nun Me Da», «Obsesión», «Por amate Tantu» y «El mio Formula d'Amor devolviéronlo a les primeres posiciones de les llistes llatines; «Mirándote» algamó la posición númberu unu na llista d'ésitos musicales [[Billboard]] na categoría ''Tropical Songs''.<ref>{{cita web |url=http://www.allmusic.com/artist/frankie-ruiz-mn0000169578/awards|títulu=Frankie Ruiz en allmusic.com}}</ref> Yá en 1995, Frankie realizó presentaciones en diversos países del mundu, pero una vegada más empezó a abusar de les drogues y l'alcohol. El 14 de febreru de 1996, Frankie presentar nel [[Madison Square Garden]] celebrando'l [[día de San Valentín]]. Nesi mesmu añu, graba'l cantar «[[(I Can't Get Non) Satisfaction]]» de los [[Rolling stones|Rolling Stones]] en versión salsa pal discu ''[[La Rodven Machine Caliente]]'' y tamién publica l'álbum ''[[Tranquil (álbum)|Sele]]'' onde llogró una nueva reconocencia nos ''Latin Music Awards de Billboard de 1997''. === Últimos años y Fallecimientu (1996-1998) === ==== 1996-1997: Problemes de salú ==== Los problemes que tuvo col alcohol y les drogues fixeron que la so salú viérase afeutada dende finales de 1996, el so fégadu empezó sufrir problemes dando llugar a una hospitalización y darréu a una coma temporal, mientres el cual les sos cuerdes vocales estropiar tres un procesu de intubación.<ref name="frankie ruiz vuelvo nacer">"Vuelvo Nacer", ¡Que Ricu!</ref> Endelgazó y perdió les sos enerxíes polo que tuvo que ser internáu en diversos hospitales d'[[Estaos Xuníos]]. Nun principiu Ruiz yera incapaz de falar y taba esmolecíu pola so carrera.<ref name="frankie ruiz vuelvo nacer"/> El salseru mentó en delles entrevistes indignar que taba al oyer rumores alrodiu de la so salú. {{cita|''Toi bien disgustáu. Nun sé por qué equí a los artistes de la Isla (Puertu Ricu), cuando pasa daqué, nun traten de pescudar lo que pasó en verdá. Tuvi problemes col fégadu. Eso saber tol mundu''.|Frankie Ruiz nuna entrevista (La Lleenda d'un Sonero).<ref name="La Lleenda"/>}} A entamos de 1997, Frankie dexa de dar conciertos pa facese cargu de la so salú, yá n'abril d'esi añu, Frankie asistió a la Conferencia de Música Llatina y recibió un homenaxe, ellí comprometióse a endrechar la so vida ante una ensame que lu vio nun estáu de vulnerabilidá causada polos sos problemes de salú.<ref name="frankie ruiz vuelvo nacer"/> Nesi mesmu añu la salú de Frankie siguió menguando como productu del so estilu de vida, siendo diagnosticáu con [[cirrosis hepática]] n'avanzáu estáu, lo que traxo de resultes tres hospitalizaciones que s'enllargaron mientres meses y estendiéronse a lo llargo d'agostu.<ref name="frankie ruiz vuelvo nacer"/> Darréu foi internáu nun [[hospital]] de [[Miami]] por entueyos pulmonares pero les coses complicáronse y tuvo nuna coma temporal, obligándolo a alendar con una mázcara d'osíxenu.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-737158|títulu=Lloru y música pa Frankie Ruiz-eltiempo.com}}</ref><ref name="frankie ruiz vuelvo nacer"/> A pesar de lo dicho polos médicos, Frankie recuperóse ya introducióse na santería por encamientu d'un amigu que-y suxirió probar lo como una opción de cura al so salú.<ref name="frankie ruiz vuelvo nacer"/> Anque s'atopaba llixeramente recuperáu, foi imposible realizar un [[tresplante de fégadu]] o daqué que pudiera salvar la so vida, yá que el so cuerpu nun soportaría dalgún tipu d'operación.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=FnYuI0eyy6s|títulu=Noticies Del Fallecimientu De Frankie Ruiz 1998 Parte 1 (Min 2:35)}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=B2ZLw4hszzg|títulu=Noticies Del Fallecimientu De Frankie Ruiz 1998 Parte 2 (Min 1:31)}}</ref> A mediaos de 1997, los xerentes de Frankie ufiérten-y presentase nuevamente y en [[payares]] d'esi añu, aceptó formalmente cantar nun llocal de [[North Bergen|North Bergen, Nueva Jersey]].<ref name="frankie ruiz vuelvo nacer"/> Magar, agora tenía una voz más aspra, l'actuación consideróse un ésitu y llueu empezó una xira en dellos clubes del [[Bronx, New York|Bronx]].<ref name="frankie ruiz vuelvo nacer"/> El restu del añu siguió dando presentaciones cola so orquesta y tamién, al llau de [[Tommy Olivencia]].<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=ve4bLvjN9iY|títulu=Frankie Ruiz Con Tommy Olivencia - Pancuco (En San Juan P.R 97)}}</ref> Pa finales de payares y depués d'una conversación con dellos amigos onde s'aldericó l'orixe de la vida y otres coses más, Frankie Ruiz convertir al [[cristianismu]].<ref name="frankie ruiz vuelvo nacer"/> ==== 1998: Últimes grabaciones y fallecimientu ==== Yá en 1998, viaxó a [[Puertu Ricu]] pa grabar un nuevu álbum con cantares que demostraríen la so nueva vida apurrida al [[cristianismu]] y temes de corte sensual (como los que lo llanzaron a la fama n'años anteriores), pero solo llegó a grabar tres canciones, esto por cuenta de la dificultá que tenía al cantar dada l'afección pulmonar qu'empezó a estropiar la so voz un añu antes. Ún de los temes foi «Vuelvo Nacer» qu'apaeció nel álbum ''[[Nacencia Y Alcordances]]''. Nesi mesmu añu, el cantante que yá yera consideráu fíu de la ciudá de Mayagüez, dirixó la orquesta de la producción musical de [[Viti Ruiz]], ''Una Cara Guapa''; equí Frankie Ruiz canta de volao al llau del so hermanu na tema homónima. En dambes temes, la so voz yá s'atopa cansada y nun ye la mesma que llogró la reconocencia mundial nos [[años 1970]], [[años 1980|1980]] y [[años 1990|90]]. El siguiría faciendo presentaciones cola so orquesta y el so hermanu Viti Ruiz, que cuntaben d'un gran aforu debíu al ciñu que-y teníen al cantante. La so última apaición pública foi nel [[Madison Square Garden]], el 11 de xunetu de 1998, nuna presentación qu'empezó a les 8:00 de la nueche y acabó a les 3:00 de la mañana. Equí tuvieron amigos como [[Viti Ruiz]], [[Héctor Tricoche]], [[Tito Nieves]], [[Frankie Negrón]], [[Los Hermanos Moreno]], [[Los Hermanos Lebrón]] y más salseros conocíos, nesti show Frankie recibió un homenaxe y solo pudo cantar la primer estrofa de la tema «Vuelvo Nacer», esta cantar terminar d'interpretar el so hermanu [[Viti Ruiz]].<ref>{{cita web |url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=679314055442665&id=282535861787155|títulu=FRANKIE RUIZ FB trivia}}</ref> Permaneció hospitalizáu 25 díes antes del so fallecimientu nel [[Sammy Davis Junior National Liver Institute]], n'allegando a una cita médica dada l'anemia que carecía y pola cual precisó dos transfusión sanguínees. Tamién recibió un tratamientu de vitamines y tuvo en dieta, la salú del cantante yá se deteriorara nos últimos díes, anque en dellos momentos paecía ameyorar.<ref name="eltiempo"/> De magar, empieza a correr el rumor de que Frankie finara pero'l mesmu salió a desmentilo en delles ocasiones. Una emisora radial tresmitió una entrevista na que'l cantante dicía atopase bien:{{cita|''Siéntome perbién, yá nun par de díes toi na mio casa de nuevu y munches gracies a la mio fanaticada. Doilu gracies a Xesucristu y nun s'esmolezan que yo toi de lo más bien''.|Frankie Ruiz a una [[emisora radial]] de [[Nueva York]] pa 1998.<ref name="eltiempo">[http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-737158 eltiempo.com-Frankie Ruiz](archivu del 11 d'agostu de 1998)</ref>}} La nueche del llunes 3 d'agostu, dende'l [[University Hospital]] de [[Nueva Jersey]], el cantante que fizo baillar a muncha xente del mundu, Frankie Ruiz despidir de la so xente nun mensaxe tresmitíu por una emisora de Puertu Ricu:{{cita|"''Pal mio Puertu Ricu queríu: Quiero face-yos saber qu'ustedes, el mio Puertu Ricu queríu, fueron para mi una gran inspiración y que a pesar de ser como soi, llevar nel mio corazón. A les mios panes, a los mios amigos y a tolos mios seres queríos, querer enforma. Doi-yos les gracies per tol sofitu dau en tola mio carrera. Que tou Puertu Ricu ayudóme a tar nel visu del ésitu, que nun hai pallabres pa espresar tola mio allegría y tol mio agradecimientu. Gracies a toos aquellos que me sofitaron en tou momentu. Querer enforma. Suerte, que Dios bendicir y al mio llindu Puertu Ricu y a la mio bella xente del Barriu. Con ustedes voi nel corazón y con ustedes queda la mio música que ye lo más que pudi dalos. Gracies Puerto Ricu. Con ustedes de corazón y que viva la salsa y que suene'l timbal y nun pare de sonar. Querer enforma. Hasta depués''"|Frankie Ruiz a una emisora de Puertu Ricu (La Lleenda d'un Sonero).<ref name="La Lleenda"/>}} El domingu 9 d'agostu de 1998, fina nel [[University Hospital]] de [[Newark, Nueva Jersey]] a los 40 años d'edá por cuenta de la [[cirrosis hepática]] que-y aquexaba dende diba un tiempu.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=fH_n-2EQRm8|títulu=Noticies Del Fallecimientu De Frankie Ruiz 1998 Parte 4 (Min 3:46)}}</ref><ref name="youtube_1"/><ref name="youtube_2"/> La so esposa Judith Ruiz cuntó nuna entrevista que Frankie Ruiz tuvo arrodiáu de los sos familiares y amigos al momentu de la so muerte, tamién mentó que se foi en paz, morrió tranquil. [[Ficheru:Grave of Frankie Ruiz.jpg|thumb|Balta de Frankie Ruiz nel campusantu Fair Lawn Memorial de [[Paterson (Nueva Jersey)|Paterson]].]] Los restos del cantante fueron velaos en priváu en [[Paterson (Nueva Jersey)|Paterson, Nueva Jersey]] y depués fueron llevaos a la funeraria Ortiz, nel [[Bronx]], por que'l públicu pudiera despidise del cantante.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BTrtU_1Bf88|títulu=Noticies Del Fallecimientu De Frankie Ruiz 1998 Parte 3 (Min 3:53)}}</ref> El 14 d'agostu foi lleváu a [[Puertu Ricu]], miles d'almiradores rexuntar na [[Aeropuertu Internacional Luis Muñoz Marín|Base Aérea Muñoz Marín]] d'Isla Verde pa escoltar al cortexu aciagu hasta [[Mayagüez, Puertu Ricu|Mayagüez]] metanes música, aplausos y berros como ¡Vas Siguir siendo'l meyor cantante!, ¡Yes el meyor! y ¡Frankie, siempre vas vivir en nós! Al llegar, tuvo espuestu al públicu na Funeraria Martínez del barriu Balboa y en Casar Alcaldía. El velorio tuvo acompañáu cola música en direuto de la [[Sonora Ponceña]], [[Tommy Olivencia|Tommy Olivencia y La Primerísima]], [[Raphy Leavitt|Raphy Leavitt y La Selecta]], [[Paquito Guzmán]], [[Tito Rojas]], [[Ismael Miranda]], [[Viti Ruiz]], [[Orquesta La Solución]] y más artistes. Depués de los homenaxes recibíos per parte d'amigos, almiradores y altos cargos de [[Puertu Ricu]], el cuerpu foi devueltu a [[Paterson (Nueva Jersey)|Paterson, Nueva Jersey]], onde recibió cristiana sepultura la tarde del domingu 16 d'agostu de 1998. Los sos restos fuelguen nel [[Fair Lawn Memorial Cemetery]], a pocos metros del so hermanu Junito Ruiz, fináu en 1995.<ref name="La Lleenda"/> == Proyeutos inconclusos == L'álbum ''Que Siga La Fiesta'' taba previstu pa 1998 y cuntara colos cantares «Vuelvo a Nacer» y «Que Siga La Fiesta», que salieron a la lluz en 1998 y 2003 respeutivamente. Los otros cantares que Frankie dexó ensin grabar por causa del so fallecimientu fueron «Rindo», «Hay Que Seguir Pa' Lante», «Llocos Como Yo» y «Llabios De Púrpura», estes temes finalmente salieron nel añu 2013, nel discu ''Huellas'' del [[salseru]] [[portorricanu]] [[Charlie Cruz]], el mentó nuna entrevista sentise emocionáu en recibiendo esti proyeutu. Tamién esplica qu'hai otros cuatro cantares inéditos, que posiblemente grabe [[Frankie Ruiz Jr.]] (Fíu del recordáu "''Pá de la Salsa"''), y qu'al pie de les yá grabaes, taba previstu a que s'incluyeren na producción que preparaba'l míticu salseru antes de finar.<ref>{{cita web|url=http://entretenimiento.terra.com.pe/musica/charlie-cruz-llanzara-discu-con-tributu-a-cantares-ineditas-de-frankie-ruiz,0f76bfc217eee310VgnCLD2000000dc6eb0aRCRD.html|títulu=Charlie Cruz llanza caniones inédites de Frankie Ruiz en terra.com}}</ref> Otru proyeutu que nunca pudo salir foi'l discu homenaxe a [[Héctor Lavoe]].<ref>[http://articles.latimes.com/1999/oct/03/entertainment/ca-18006 Reevaluating the Legacy of a Salsa Pioneer] Páxina web n'inglés, consultáu'l 10 de marzu de 2016.</ref> La compañía discográfica y el so productor Vicente "Vinny" Urrutia escoyeren les siguientes temes: «Piraña», «El Toupoderosu», «Periódicu d'Ayeri», «Un amor de la calle», «El Cantante», «Paraísu de Dulzura», «Suañando Despiertu» y otres más que Frankie deseyaba grabar n'homenaxe al artista col que compartiera tarima en munches ocasiones y consideraba como un hermanu. El tenía pensáu sacar el discu de cara al añu [[2000]] y contribuyir a la salsa bravu a poder asitialos nos primeros llugares de popularidá. {{cita|"''Tenemos que terminar esti discu pa dempués grabar el del difuntu Héctor. Va Ser un honor bien grande pal mio porque esi foi'l mio hermanito. Cuando él yera'l númberu unu en Nueva York, yo yera'l primeru en Puertu Ricu. Cuando nos xuntábamos, yera como un mano a mano ente Puertu Ricu y Nueva York. Yo quiero grabar los ésitos d'Héctor pero al mio estilu. La salsa nunca muerre. Naide dir a baltar. Ye la música de nós. La salsa de monte adientro tener nós, Hai munchos cantante mecánicos, pero la llave tener los que somos caleyeros. Nós somos los bravos''."|Frankie Ruiz en referencia al discu homenaxe a [[Héctor Lavoe]] (La Lleenda d'un Sonero).<ref name="La Lleenda"/>}} == Mandáu == {{Caxa de cita |alliniación=esquierda | ''Frankie foi un tipu de bon corazón, chévere, colos sos problemes que tol mundu conoz y abondo humilde... El pegó a nivel mundial. Fuimos a presentanos a Europa y Llatinoamérica... Foi un ídolu ente los salseros.'' — Willie Sotelo, pianista y ex-direutor musical de la orquesta de Frankie Ruiz ente 1985 y 1995.<ref>{{cita web|url=http://www.artistalibre.com/noticia/153/15-anos-de-la muerte-de-frankie-ruiz-n'artista llibre-recordar-/|títulu=15 años de la muerte de Frankie Ruiz}}</ref><ref>{{cita web|url=http://rpp.pe/musica/conciertos/frankie-ruiz-y-un legáu-que-vive-15-anos-despues-de-la so-muerte-noticia-620432|títulu=Frankie Ruiz y un legáu que vive 15 años dempués de la so muerte}}</ref> }} El legáu dexáu por Frankie Ruiz fixo qu'artistes de diversos xéneros musicales, cuantimás la [[Salsa (xéneru musical)|salsa]] y el [[Reggueton|reggaeton]], mentar como una influyencia musical. Artistes como [[Frankie Ruiz Jr.]], [[Jerry Rivera]], [[Charlie Cruz]], [[Alexis & Fido]], [[Frankie Negrón]], [[Julio Voltiu]], [[Wisin & Yandel]], [[Melvin Martínez]], [[Servando y Florentino]] son solo dellos artistes que citaron, n'entrevistes o conciertos, a Frankie Ruiz como influyencia musical. Los sos ésitos musicales, pimpana voz y carisma, dientro y fora del escenariu, fixo posible que'l recordáu "''Pá de la Salsa''", gánese'l ciñu de la xente que sigue la so música. Col pasar de los años, Frankie Ruiz recibió homenaxe per parte de la xente: * El '''Palaciu de Recreación y Deportes''' allugáu en [[Mayagüez, Puertu Ricu]], cuenta con una zona acústica esterior llamada ''Concha Acústica Frankie Ruiz''.<ref>{{cita web|url=http://www.mayaguezdefiesta.com/index.php/ruta-yagueka/167-ruta-yagueeka|títulu=Mayaguez de fiesta(Frankie Ruiz homenaxes)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151003230340/http://www.mayaguezdefiesta.com/index.php/ruta-yagueka/167-ruta-yagueeka|fechaarchivu=2015-10-03}}</ref> *El cantante [[Cheo Feliciano]] homenaxó a Frankie interpretando'l cantar «El Camioneru» pal so álbum ''Una Voz Mil Recuerdo'' de 1999. * Nel añu 2000, apaez de manera póstuma nel álbum d'estudiu ''El Terrorista De La Llírica'' del raperu y reggaetonero [[Eddie Dee]] cantando los coros del cantar "Quiero", la so voz foi sacada del cantar "Quiero enllenate" del álbum ''Voi Pa' Enriba'' de 1987. * El [[cantante]] [[portorricanu]] [[Jerry Rivera]], llanzó'l 2003 "''Cantar al mio Ídolu ... Frankie Ruiz''", álbum que tien na portada a Frankie Ruiz acompañando a un mozu Jerry Rivera de 13 años, el mentó nuna entrevista, lo siguiente: "Yo taba col mio pá n'Isla Verde y él (Frankie Ruiz) taba presentándose. Como tou rapazu traviesu, terminé nel escenariu con él. Fixi unos coritos y tomé una semeya. Te xuro que yo sentía como si tocara'l cielu. Dempués, colos años fiximos Cantar al mio ídolu...Frankie Ruiz".<ref>{{cita web |url=http://www.peopleenespanol.com/article/jerry-rivera-solo-piensa-en-ti|títulu=Jerry Rivera entrevista, fala de Frankie Ruiz}}</ref> * Nel 2004 salió a la venta otru álbum tributo llamáu ''Va por Ti, Frankie'', este foi un conciertu nel que participaron: [[Tommy Olivencia]], [[Adalberto Santiago]], [[Paquito Guzmán]], [[Luis Enrique (cantante)|Luis Enrique]], [[Lalo Rodríguez]], [[Servando y Florentino]] y más artistes.<ref>{{cita web |url=http://www.allmusic.com/album/va-por-ti-frankie!-mw0000327686|títulu=Álbum Va por ti, Frankie en AllMusic}}</ref> * Nel 2009, entamóse la xira "Recordando al Pá de la Salsa: Frankie Ruiz", na que participaron salseros como [[Viti Ruiz]], [[Héctor Tricoche]], [[Tito Rojas]], [[Rei Sepúlveda]], [[Charlie Cruz]] y [[Frankie Negrón]].<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/arte-y-entretenimiento/musica/130531/charlie-cruz-rinde-tributu-a-frankie-ruiz|títulu=Charlie Cruz rinde tributu a Frankie Ruiz(xira "Recordando al Pá de la Salsa")}}</ref> * Pal añu 2012, realizar en Puertu Ricu y de manera póstuma'l ''Día Nacional de la Salsa'' n'homenaxe a Frankie Ruiz.<ref>{{cita web|url=http://www.radioelsalsero.com/2012/03/resume-del-dia-nacional-de-la-zalsa.html|títulu=Dia Nacional de la Salsa a Frankie Ruiz}}</ref> * El salseru [[portorricanu]] [[Charlie Cruz]], tamién rindió tributu nel 2013, al interpretar nel so discu ''Buelgues'', cuatro tarrezas inéditos, que taben supuestos a salir nel últimu álbum de Frankie Ruiz, "''Que Siga la Fiesta''" pa 1998, el señaló nuna entrevista: "Siempres foi la mio inspiración y el mio cantante favoritu per munchos años. Ye una bendición que me presentaren esti proyeutu".<ref>{{cita web|url=http://www.eldiariony.com/2013/05/30/charlie-cruz-llanza-tributu-a-frankie-ruiz-video/|títulu=Charlie Cruz llanza tributu a Frankie Ruiz}}</ref> * [[Jerry Rivera]] y [[Julio Voltiu]] interpretaron la tema ''La mio Llibertá'' y nun conciertu mentaron que foi un pequeñu homenaxe al artista que siguieron por enforma tiempu, en referencia a Ruiz. * Frankie Ruiz Jr., fíu del recordáu "''Pá de la Salsa''", sígue-y los pasos yá que ye cantante y n'ocasiones realiza homenaxes al so padre. Tamién canta salsa. == Discografía == {{AP| Discografía de Frankie Ruiz}}<ref>{{cita web |url=http://old.latinastereo.com/SalserodelMes/FrankieRuiz/Discografia1.aspx|títulu=Discografia de Frankie Ruiz}}</ref><ref>{{cita web |url=http://old.latinastereo.com/SalserodelMes/FrankieRuiz/Discografia2.aspx|títulu=Compilaciones y Otres Grabaciones de Frankie Ruiz}}</ref><ref>{{cita web |url=http://old.latinastereo.com/SalserodelMes/FrankieRuiz/Discografia1.aspx|títulu=Frankie Ruiz Discografía 1}}</ref><ref>{{cita web |url=http://old.latinastereo.com/SalserodelMes/FrankieRuiz/Discografia2.aspx|títulu=Frankie Ruiz Discografía 2}}</ref> === Álbumes d'estudio === {{Columnes}} ;Con Charlie López * 1971: ''Charlie López y la Orquesta Nueva'' ;Con Orquesta La Solución * 1979: ''Roberto Rivera y la Solución''<br /> (reeditáu como ''Frankie Ruiz y la Solución'')<ref name="frankieruizylasolucion"/> * 1980: ''Orquesta La Solución'' ;Con Tommy Olivencia * 1981: ''[[Un Triángulu de Trunfu]]'' * 1983: ''Canten: Frankie Ruiz y Carlos Alexis'' * 1985: ''Celebrando Otru Aniversariu'' {{Nueva columna}} ;Como solista * 1985: ''[[Solista... Pero Non Solo]]'' * 1987: ''[[Voi Pa' Enriba (álbum)|Voi Pa' Enriba]]'' * 1988: ''[[En Vivu Y... A Tou Color..!]]'' * 1989: ''[[Más Grande Que Nunca]]'' * 1992: ''[[La mio Llibertá (álbum)|La mio Llibertá]]'' * 1993: ''[[Puertu Ricu Soi To]]'' * 1994: ''[[Mirándote (álbum)|Mirándote]]'' * 1996: ''[[Tranquil (álbum)|Sele]]'' |} === Álbumes especiales === {{Columnes}} ;Collaboraciones * 1981: «Viaxera» <small>(con [[Tommy Olivencia]])</small> del álbum ''Primer Conciertu de la Familia TH'' * 1983: «Que Se Muerran D'Envidia» <small>(con [[Tommy Olivencia]])</small> del álbum ''Segundu Conciertu de la Familia TH'' * 1998: «Una Cara Guapa» <small>(con [[Viti Ruiz]])</small> - del álbum ''Una Cara Guapa'' ;Otres grabaciones * 1996: «[[(I Can't Get Non) Satisfaction]]» del álbum ''La Rodven Machine - Caliente'' * 1998: «Vuelvo Nacer» del álbum recopilatorio ''[[Nacencia Y Alcordances]]'' * 2003: «Que Siga La Fiesta» del álbum recopilatorio ''Ésitos Eternos'' |} === Álbumes en direuto === {{Columnes}} ;En direuto * 2000: ''Salsa Live, Vol. 1'' |} === Álbumes recopilatorios === {{Columnes}} ;Compilaciones * 1987: ''Historia Musical De Frankie Ruiz'' * 1992: ''La Historia Continua'' * 1992: ''Realcuentru'' * 1995: ''Oru Salsero: 20 Ésitos Vol.1'' * 1996: ''Oru Salsero: 20 Ésitos Vol.2'' * 1996: ''Show (Edición Especial)'' * 1997: ''Coleición La mio Hestoria'' * 1998: ''[[Nacencia Y Alcordances]]'' * 1998: ''Serie 32'' * 1999: ''Frankie Ruiz: La Lleenda'' * 1999: ''Serie Platino'' {{Nueva columna}} * 2000: ''La Sensación de Frankie Ruiz'' * 2000: ''Lleendes D'El Salsa - Frankie Ruiz'' * 2002: ''Edición Llindada: Frankie Ruiz'' * 2003: ''Ésitos Eternos'' * 2006: ''Puru Salsa: Frankie Ruiz'' * 2007: ''La Hestoria... Los mios Ésitos - Frankie Ruiz'' * 2008: ''Frankie Ruiz: The Greatest Salsa Ever, Vol.1'' * 2008: ''Frankie Ruiz: The Greatest Salsa Ever, Vol.2'' * 2008: ''Serie Cinco Estrelles d'Oru - Frankie Ruiz'' * 2008: ''El Papa D'El Salsa'' * 2012: ''Frankie Ruiz - La mio Xeneración, Los Clásicos'' * 2013: ''Frankie Ruiz – 25 Ésitos'' {{Final columnes}} == Videografía == === DVD === * ''Frankie Ruiz: La Lleenda'' (1999) === Videos musicales === *1993: «Fáltesme» *1994: «Mirándote» *1996: «Ironía» *1998: «Vuelvo Nacer» == Bibliografía == * ''Frankie Ruiz: La Lleenda D'Un Sonero'' (1999) * ''"Vuelvo Nacer", ¡Que Ricu!'' (2002) == Referencies == {{llistaref|3}} {{llistaref|group=n.}} == Enllaces esternos == * [http://www.salsaengrande.com/frankie-ruiz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308184243/https://www.salsaengrande.com/frankie-ruiz/ |date=2019-03-08 }} * [http://salsaclasica.com/frankieruiz/indice.asp Frankie Ruiz en Salsa Clásicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115072142/http://salsaclasica.com/frankieruiz/indice.asp |date=2017-11-15 }} * [http://old.latinastereo.com/SalserodelMes/FrankieRuiz.aspx Frankie Ruiz en old.latinastereo.com] * [http://salsaclasica.com/frankieruiz/discography.asp Discografía Completa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219070218/http://salsaclasica.com/frankieruiz/discography.asp |date=2018-02-19 }} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=6868437 Frankie Ruiz (1958 - 1998)] en [[Find a Grave]] ([[idioma inglés|inglés]]] {{NF|1958|1998|Ruiz, Frankie}} {{Tradubot|Frankie Ruiz}} [[Categoría:Artistes de Puertu Ricu]] [[Categoría:Artistes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Músicos y músiques de Puertu Ricu]] [[Categoría:Músicos y músiques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Cantantes de Puertu Ricu]] [[Categoría:Cantantes de Nueva Jersey]] [[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:cantantes en castellanu]] [[Categoría:Cantantes n'inglés]] [[Categoría:Direutores d'orquesta de Puertu Ricu]] [[Categoría:Direutores d'orquesta d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Compositores de Puertu Ricu]] [[Categoría:Compositores d'Estaos Xuníos]] 4h6o3yparjsvi0l2nshza6ippvdgeef 0 153728 4775725 4775056 2026-11-04T10:45:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775725 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Team Sky}} {{equipu | patron_izq = | patron_c = _lightbluehorizontal | patron_der = | brazoizq = 000000 | cuerpu = 000000 | brazoder = 000000 | pantalon = 000000 }} '''INEOS Grenadiers''' {{códigu UCI}} ye un [[equipu ciclista]] [[Reinu Xuníu|británicu]] de categoría [[UCI ProTeam]]. Debutó en [[2010]] y el so mánager xeneral ye [[Dave Brailsford]]. El so impulsor y patrocinador principal ye [[British Sky Broadcasting]]. == Historia del equipu == === Creación del equipu === [[Ficheru:David Brailsford.jpg|thumb|130px|[[Dave Brailsford]].]] A lo llargo de 2009 fuéronse conociendo detalles de la creación d'un nuevu equipu ciclista británicu pa 2010, que'l so impulsor y patrocinador principal sería la cadena de televisión [[British Sky Broadcasting]], propiedá del grupu mediáticu [[News Corporation]] empobináu pol magnate [[Rupert Murdoch]].<ref name="Announcing Team Sky - A Professional British Road Cycling Team">{{cita noticia |url=http://corporate.sky.com/media/press_releases/2009/team_sky.htm |títulu=Announcing Team Sky - A Professional British Road Cycling Team |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=26 de febreru de 2009 |editorial=[[British Sky Broadcasting]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716082507/http://corporate.sky.com/media/press_releases/2009/team_sky.htm |archivedate=2011-07-16 }}</ref> Sky apurriría al proyeutu, comandáu pol seleccionador británicu de ciclismu en pista [[Dave Brailsford]], 30 millones de [[llibra esterlina|llibres]] hasta [[2013]].<ref name="">{{cita noticia |autor=Fotheringham, William |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/feb/26/cycling-tour-de-france-mark-cavendish |títulu=Sky sponsor British Tour de France team |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=26 de febreru de 2009 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref> L'oxetivu del equipu sería ganar el [[Tour de Francia]] nesi marxe de tiempu, especialmente con un ciclista británicu una y bones nengún corredor d'esa nacionalidá ganara entá'l [[maillot mariellu]] de la ''Grande Boucle''.<ref name="Britain plots Tour de France glory with US$42m deal">{{cita noticia |autor=Fraser, Adam |url=http://www.sportspromedia.com/news/britain_plots_tour_de_france_glory_with_sky-high_deal/ |títulu=Britain plots Tour de France glory with US$42m deal |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=26 de febreru de 2009 |editorial=sportspromedia.com}}</ref> Ente los ciclistes contrataos pa la so primer temporada destacaben [[Edvald Boasson Hagen]], [[Juan Antonio Flecha]], [[Thomas Lövkvist]] y [[Kurt-Asle Arvesen]]. L'equipu intentó coles mesmes contratar a los meyores ciclistes británicos, como [[Bradley Wiggins]] (cuartu nel [[Tour de Francia 2009]]) y [[Mark Cavendish]] (l'[[esprínter]] más esitosu de la temporada), anque dambos teníen contratos a valir pa 2010 con [[Garmin-Slipstream|Garmin]] y [[Columbia-HTC]] respeutivamente. Finalmente llogró fichar a última hora de Wiggins, anque nun pudo facer lo propio con Cavendish. El tamién británicu y vixente campeón olímpicu de persecución por equipos so les órdenes de Brailsford, el corredor [[Geraint Thomas]], foi coles mesmes contratáu.<ref name="Team Sky to be led by Olympic gold medallist Thomas">{{cita noticia |autor=Fraser, Adam |url=http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/team_sky_to_be_led_by_olympic_gold_medallist_thomas/ |títulu=Team Sky to be led by Olympic gold medallist Thomas |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=10 de setiembre de 2009 |editorial=sportspromedia.com}}</ref> El 3 d'agostu de 2009, la [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] anunció que la formación pidiera una llicencia [[UCI ProTeam]] pa debutar na máxima categoría<ref name="Teams and events with UCI ProTour licences reaching expiry: all apply for renewal">{{cita noticia |url=http://www.uci.ch/Modules/ENews/ENewsDetails.asp?id=NjQ3Ng&MenuId=MTYxNw&LangId=1&BackLink=%2FTemplates%2FUCI%2FUCI5%2Flayout%2Easp%3FMenuID%3DMTYxNw%26LangId%3D1 |títulu=Teams and events with UCI ProTour licences reaching expiry: all apply for renewal |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=3 d'agostu de 2009 |editorial=[[Xunión Ciclista Internacional|UCI]]}}</ref> y pocu dempués anuncióse que-y foi concedida esa llicencia hasta'l 2013.<ref name="La UCI concede la llicencia ProTour al Team Sky y al GP Québec hasta 2013">{{cita noticia |autor=Biciclismo y Ivann |url=http://www.sitiodeciclismo.net/txtzfiche.php?berid=5750 |títulu=La UCI concede la llicencia ProTour al Team Sky y al GP Québec hasta 2013 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=18 de setiembre de 2009 |editorial=sitiodeciclismo.net}}</ref> === 2010 === [[Ficheru:Greg Henderson and Chris Sutton, Team Sky - Stage 6, 2010 Tour Down Under.jpg|thumb|200px|[[Greg Henderson|Henderson]] y [[Christopher Sutton|Sutton]] llograron les dos primeres grandes victories del equipu.]] [[Ficheru:Bradley Wiggins 2010 Giro S1.jpg|thumb|200px|[[Bradley Wiggins]], na contrarreló inicial del [[Giro d'Italia 2010|Giro d'Italia]] n'[[Ámsterdam]].]] [[Ficheru:Bradley Wiggins 2010 TdF Stage 8.jpg|thumb|180px|[[Bradley Wiggins|Wiggins]], nuna etapa de monte del [[Tour de Francia 2010|Tour de Francia]].]] La primer victoria del equipu llegó en xineru de la mano del [[australia|australianu]] [[Christopher Sutton]], que ganó la última etapa del [[Tour Down Under 2010|Tour Down Under]] apostáu nel so país,<ref name="Sutton's stage but Greipel takes Tour Down Under">{{cita noticia |autor=Kogoy, Peter |url=http://www.theaustralian.com.au/news/suttons-stage-but-greipel-takes-tour-down-under/story-y6frg6n6-1225823011620 |títulu=Sutton's stage but Greipel takes Tour Down Under |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=24 de xineru de 2010 |editorial=[[The Australian]]}}</ref> que yera coles mesmes la primer carrera de la temporada [[UCI World Ranking 2010|de primer nivel]].<ref name="2010 UCI World Calendar: ProTour and Historic races">{{cita noticia |autor=Wynn, Nigel |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/398519/2010-uci-world-calendar-protour-and-historic-races.html |títulu=2010 UCI World Calendar: ProTour and Historic races |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=26 de xineru de 2010 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> En carreres de categoría Continental apostaes n'[[Arabia]] nesi entamu de temporada, l'equipu llogró victories en [[Tour de Qatar|Qatar]] (la contrarreló por equipos inicial) y [[Tour de Omán|Omán]] (dos etapes d'[[Edvald Boasson Hagen]], en ruta y contrarreló).<ref name="El Sky gana la primer etapa del Tour de Qatar">{{cita noticia |url=http://www.diariodenavarra.es/20100208/deportes/el-sky-gana-primer-etapa-tour-qatar.html?not=2010020801425825&idnot=2010020801425825&dia=20100208&seccion=deportes&seccion2=masNavarra&chnl=20 |títulu=El Sky gana la primer etapa del Tour de Qatar |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=8 de febreru de 2010 |editorial=[[Diario de Navarra]] }}</ref><ref name="1st Tour of Oman - Stage 6">{{cita noticia |autor=Hazen, Bart |url=http://www.dailypeloton.com/displayarticle.asp?pk=16377 |títulu=1st Tour of Oman - Stage 6 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=19 de febreru de 2010 |editorial=dailypeloton.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214194632/http://dailypeloton.com/displayarticle.asp?pk=16377 |archivedate=2010-12-14 }}</ref> En marzu llegaron dos victories d'etapa importantes, una na [[París-Niza 2010|París-Niza]] de [[Greg Henderson]] y la otra na [[Tirrenu-Adriáticu 2010|Tirrenu-Adriáticu]] con Boasson Hagen. Per otra parte, [[Juan Antonio Flecha]] tuvo un destacáu papel nes [[Clásiques (ciclismu)#Temporada de pavé|clásiques sobre'l pavé]], al ganar la [[Omloop Het Nieuwsblad]]<ref name="Flecha gana la clásica Omloop Het Nieuwsblad">{{cita noticia |url=https://www.marca.com/2010/02/27/ciclismo/1267297429.html |títulu=Flecha gana la clásica Omloop Het Nieuwsblad |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=27 de febreru de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> y ser terceru na [[E3 Prijs Vlaanderen-Harelbeke]] y especialmente el monumentu [[París-Roubaix 2010|París-Roubaix]].<ref name="Cancellara vence nel E3 Prijs Vlaanderen">{{cita noticia |url=https://www.marca.com/2010/03/27/ciclismo/1269729587.html |títulu=Cancellara vence nel E3 Prijs Vlaanderen |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=27 de marzu de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref><ref name="Un tractor suizu">{{cita noticia |autor=Fornet, Óscar |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2010/04/11/ciclismo/1270998799.html |títulu=Un tractor suizu |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=11 d'abril de 2010 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref> Nel [[Giro d'Italia 2010|Giro d'Italia]] [[Bradley Wiggins]] ganó la primer etapa, una contrarreló peles cais d'[[Ámsterdam]], siendo asina'l primer portador de la ''maglia rosa'',<ref name="Giro d'Italia 2010: Bradley Wiggins claims pink xerséi in Amsterdam opener">{{cita noticia |autor=Gallagher, Brendan |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/cycling/bradley-wiggins/7696849/Giro-dItalia-2010-Bradley-Wiggins-claims-pink-xerséi-in-Amsterdam-opener.html |títulu=Giro d'Italia 2010: Bradley Wiggins claims pink xerséi in Amsterdam opener |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=8 de mayu de 2010 |editorial=[[The Daily Telegraph]]}}</ref> que vencería na segunda etapa ante'l [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2009|campeón del mundu]] [[Cadel Evans]] por un corte.<ref name="Cadel Evans yá visti de rosa">{{cita noticia |autor=Axencies |url=http://www.diariodenavarra.es/20100510/deportes/cadel-evans-yá-visti-rosa.html?not=2010051001395890&idnot=2010051001395890&dia=20100510&seccion=deportes&seccion2=ciclismu&chnl=20 |títulu=Cadel Evans yá visti de rosa |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=10 de mayu de 2010 |editorial=[[Diario de Navarra]] }}</ref> Na contrarreló por equipos de 33 quilómetros apostada na cuarta xornada la formación foi segunda, a 13" del [[Liquigas]] de [[Ivan Basso|Basso]] y [[Vincenzo Nibali|Nibali]].<ref name="El Liquigas gana la contrarreló por equipos y pon líder a Nibali nel Giro d'Italia">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=http://www.20minutos.es/noticia/704945/0/liquigas/contrarreló/italia/ |títulu=El Liquigas gana la contrarreló por equipos y pon líder a Nibali nel Giro d'Italia |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |fecha=12 de mayu de 2010 |editorial=[[20 minutos]]}}</ref> El 22 de mayu, cuando la escuadra atopábase entá apostando'l Giro, l'hasta entós direutor deportivu principal [[Scott Sunderland]] y l'equipu emitieron un comunicáu conxuntu anunciando que Sunderland dexaba l'equipu pa poder dedicar más tiempu a la so familia.<ref name="Scott Sunderland leaves Team Sky">{{cita noticia |url=http://www.cyclingnews.com/news/scott-sunderland-leaves-team-sky |títulu=Scott Sunderland leaves Team Sky |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=22 de mayu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> L'ex-ciclista [[Floyd Landis]], que fuera quitáu del [[Tour de Francia 2006]] pol so positivu por [[testosterona]] y que negara hasta entós recurrir al [[dopaxe]], realizó una amplia confesión de los métodos utilizaos nos sos años como corredor n'[[US Postal (equipu ciclista)|US Postal]] y [[Phonak (equipu ciclista)|Phonak]], implicando coles mesmes a dalgunos de los sos ex compañeros,<ref name="Landis confiesa y acusa">{{cita noticia |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Landis/confiesa/acusa/elpepudep/20100520elpepudep_8/Tes |títulu=Landis confiesa y acusa |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |fecha=20 de mayu de 2010 |editorial=[[El País]]}}</ref> ente quien figuraba'l ciclista del Sky [[Michael Barry]]. [[Dave Brailsford]] aseguró qu'estudiaría'l casu pa tomar nel so casu les midíes oportunes.<ref name="Brailsford to study Landis' allegations on Barry">{{cita noticia |url=http://www.cyclingnews.com/news/brailsford-to-study-landis-allegations-on-barry |títulu=Brailsford to study Landis' allegations on Barry |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=21 de mayu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> La Federación canadiana aceptó coles mesmes investigar a Barry.<ref name="Canadians agree to investigate Barry">{{cita noticia |url=http://www.cyclingnews.com/news/canadians-agree-to-investigate-barry |títulu=Canadians agree to investigate Barry |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=28 de mayu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> El ciclista negó les acusaciones de Landis,<ref name="Barry on Landis allegations: 'it's not true'">{{cita noticia |autor=Brown, Gregor y Gladstone, Hugh |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/470219/barry-on-landis-allegations-it-s-not-true.html |títulu=Barry on Landis allegations: 'it's not true' |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |fecha=21 de mayu de 2010 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> y en siguiendo cola so participación nel Giro y nun participar en nenguna otra carrera en xunu reincorporar a la competición pal Tour.<ref name="2010 Michael Barry">{{cita web |url=http://www.cqranking.com/men/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=230&year=2010&all=1&current=0 |títulu=2010 Michael Barry |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |editorial=cqranking.com}}</ref> Na [[Dauphiné Libéré]] Boasson Hagen ganó la última etapa. A finales d'esi mesmu mes l'equipu decidió nun incluyir al veteranu [[Kurt-Asle Arvesen]] ente los nueve corredores que participaríen nel estrenu de la formación na inminente ''Grande Boucle''; Arvesen llevaba una probe temporada tres quebrase la [[clavícula]] y sufrir darréu molesties na so rodía y problemes estomacales na [[Vuelta a Suiza]], entendiendo que la formación decantar por [[Serge Pauwels]] p'arropar a Wiggins nel Tour.<ref name="Team Sky's Kurt Asle Avesen disappointed, but not surprised, to miss out on Tour spot">{{cita noticia |autor=Atkins, Ben |url=http://www.velonation.com/News/ID/4659/Team-Skys-Kurt-Asle-Avesen-disappointed-but-not-surprised-to-miss-out-on-Tour-spot.aspx |títulu=Team Sky's Kurt Asle Avesen disappointed, but not surprised, to miss out on Tour spot |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=24 de xunu de 2010 |editorial=velonation.com}}</ref> L'equipu tuvo una actuación discreta nel [[Tour de Francia 2010|Tour de Francia]], col so xefe de files Wiggins lloñe de los homes fuertes de la clasificación xeneral tres un rindimientu alloñáu del amosáu un añu antes.<ref name="Team Sky disappointed in first Tour">{{cita noticia |axencia=[[Reuters]] |url=http://www.universalsports.com/news/article/newsid=484849.html |títulu=Team Sky disappointed in first Tour |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=25 de xunetu de 2010 |editorial=Universal Sports}}</ref><ref name="Wiggins Cares Uphill Struggle In The Tour ">{{cita noticia |url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Tour-De-France-Team-Skys-Bradley-Wiggins-Is-Disappointed-With-His-Performance-So-Far/Article/201007415668961?f=rss |títulu=Wiggins Cares Uphill Struggle In The Tour |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=22 de xunetu de 2010 |editorial=[[British Sky Broadcasting]]}}</ref> El restu de corredores intentaron entós llograr un trunfu d'etapa,<ref name="Sky aim for stage wins">{{cita noticia |autor=Moore, Richard |url=http://www.cyclingnews.com/news/sky-aim-for-stage-wins |títulu=Sky aim for stage wins |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=15 de xunetu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> ensin ésitu.<ref name="Tour de France 2010">{{cita web |url = http://www.uci.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?PageID=19004&SportID=102&CompetitionID=20433&EditionID=460338&SeasonID=478&ClassID=1&GenderID=1&EventID=12146&EventPhaseID=464849&Phase1ID=-1&Phase2ID=0&Phase3ID=0&CompetitionCodeInv=1&Detail=1&Ranking=0&All=0&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=8 |títulu = Tour de France 2010 |fechaaccesu = 20 d'ochobre de 2010 |editorial = [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120228002559/http://www.uci.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?PageID=19004&SportID=102&CompetitionID=20433&EditionID=460338&SeasonID=478&ClassID=1&GenderID=1&EventID=12146&EventPhaseID=464849&Phase1ID=-1&Phase2ID=0&Phase3ID=0&CompetitionCodeInv=1&Detail=1&Ranking=0&All=0&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=8 |fechaarchivu = 28 de febreru de 2012 }}</ref> Henderson ganó al sprint una etapa del [[Eneco Tour]],<ref name="Henderson llevar al esprint la cuarta etapa del Eneco ProTour">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2010/08/21/ciclismo/1282409033.html |títulu=Henderson llevar al esprint la cuarta etapa del Eneco ProTour |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=21 d'agostu de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Boasson Hagen, qu'allegaba como'l ganador de la última edición de la prueba neerlandesa,<ref name="El noruegu Boasson Hagen busca retener el títulu del Eneco Tour">{{cita noticia |axencia=[[Agence France-Presse|AFP]] |url=http://www.ciclismohoy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1976:el noruegu-boasson-hagen-busca-retener-el-titulo-del-eneco-tour&catid=94:noticies&Itemid=93 |títulu=El noruegu Boasson Hagen busca retener el títulu del Eneco Tour |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=16 d'agostu de 2010 |editorial=ciclismohoy.com }}</ref> foi terceru na xeneral final.<ref name="Tony Martin gana'l Eneco Tour 2010">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2010/08/24/ciclismo/1282668549.html |títulu=Tony Martin gana'l Eneco Tour 2010 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=24 d'agostu de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Na [[Vuelta a España]] dellos corredores presentaron problemes dixestivos na primer selmana de competición de resultes d'un [[virus]] del que s'infectaríen al consumir carnes y pexes en mala traza, motivu pol cual dellos ciclistes (Flecha, [[John-Llee Augustyn|Augustyn]] y [[Ben Swift|Swift]]) viéronse obligaos a abandonar. El 3 de setiembre'l masaxista [[Txema González]], que llevaba seis díes siendo atendíu en distintos hospitales de [[Sevilla]] (ciudá onde arrincara la Vuelta), finó de resultes d'un [[shock séptico]] causáu por una [[bacteria]] (y non un virus, al contrariu de asoceder a los corredores). Esi mesmu día'l médicu del equipu solicitara un cultivu d'un frotis faríngeo a tolos integrantes de la formación pa pescudar si taben infestaos por un bacteria de tipu [[estreptococu]].<ref name="Alarma na Vuelta tres el fallecimientu d'un masaxista del Team Sky">{{cita noticia |autor=Axencies |url=http://www.as.com/ciclismo/articulo/alarma-vuelta-fallecimientu-masaxista-team/dasclm/20100903dasdascic_4/Tes |títulu=Sollerta na Vuelta tres el fallecimientu d'un masaxista del Team Sky |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=3 de setiembre de 2010 |editorial=[[Diariu As|As]]}}</ref><ref name="La muerte del vitoriano Txema González, masaxista del Sky, conmociona la Vuelta">{{cita noticia |autor=Gómez Peña, Jesús |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20100904/deportes/mas-deporte/muerte-vitoriano-txema-gonzalez-20100904.html |títulu=La muerte del vitoriano Txema González, masaxista del Sky, conmociona la Vuelta |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=4 de setiembre de 2010 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]]}}</ref> Al filu de la madrugada Dave Brailsford, máximu responsable de la escuadra, fixo públicu que l'equipu Sky nun tomaría la salida a otru día y manifestó el sofitu de tol equipu a la familia de González.<ref name="El Sky nun toma la salida tres el fallecimientu de Txema González">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/20100904/deportes/mas-deporte/tomara-salida-tres-fallecimientu-201009041107.html |títulu=El Sky nun toma la salida tres el fallecimientu de Txema González |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=4 de setiembre de 2010 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]] }}</ref> El pelotón al completu guardó un minutu de silenciu n'alcordanza de Txema y los equipos alcordaron que los 32.155 euros que teníen de partise esa xornada en conceutu de premios fueren pa la so familia.<ref name="Anton, líder casi al so pesar">{{cita noticia |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Anton/líder/pesar/elpepidep/20100905elpepidep_8/Tes/ |títulu=Anton, líder casi al so pesar |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=5 de setiembre de 2010 |editorial=[[El País]]}}</ref> Boasson Hagen foi segundu nel [[Gran Premiu de Québec|G. P. de Québec]] al imponese nel sprint del grupu que llegó a un segundu de [[Thomas Voeckler]], ganador d'esa primer edición de la prueba canadiana.<ref name="El francés Thomas Voeckler vence nel Gran Premiu de Québec">{{cita noticia |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.as.com/ciclismo/articulo/frances-thomas-voeckler-vence-gran/dasclm/20100911dasdascic_1/Tes |títulu=El francés Thomas Voeckler vence nel Gran Premiu de Québec |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |fecha=11 de setiembre de 2010 |editorial=[[Diariu As|As]]}}</ref> Balance.<ref name="Team Sky interview: Reflections on the mistakes of 2010, and looking ahead to 2011">{{cita noticia |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/27550-team-sky-interview-reflections-mistakes-2010-and-looking-ahead-2011 |títulu=Team Sky interview: Reflections on the mistakes of 2010, and looking ahead to 2011 |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=19 de payares de 2010 |editorial=road.cc}}</ref><ref name="Bradley Wiggins admits he was 'up my own backside' ahead of Tour de France">{{cita noticia |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/28757-bradley-wiggins-admits-he-was-my-own-backside-ahead-tour-de-france |títulu=Bradley Wiggins admits he was 'up my own backside' ahead of Tour de France |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=27 d'avientu de 2010 |editorial=road.cc}}</ref><ref name="Burnt-out Wiggo to miss Commonwealth Games">{{cita noticia |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/20917-burnt-out-wiggo-miss-commonwealth-games |títulu=Burnt-out Wiggo to miss Commonwealth Games |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=27 de xunetu de 2010 |editorial=road.cc}}</ref> === 2011 === Ente los fichaxes realizaos pa 2011 destacaben les incorporaciones del veteranu contrarrelojista [[Michael Rogers]],<ref name="Rogers signs two-year deal with Sky">{{cita noticia |autor=Benson, Daniel |url=http://www.cyclingnews.com/news/rogers-signs-two-year-deal-with-sky |títulu=Rogers signs two-year deal with Sky |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=2 de payares de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> el campeón alemán [[Christian Knees]] y el mozu ''[[escarabayu (ciclismu)|escarabayu]]'' [[Rigoberto Urán]], toos ellos procedentes d'equipos ProTour. L'equipu tuvo una destacada actuación nel [[Tour Down Under 2011|Tour Down Under]] de la mano de [[Ben Swift]]. Anque'l británicu allegara en principiu como gregariu, les cayíes sufiertes polos teóricos líderes [[Christopher Sutton]] y [[Greg Henderson]] pa la segunda etapa convertir nel nuevu xefe de files, llogrando esi mesmu día la so primer victoria nun sprint nel que tamién cayó al suelu (en completando'l so relevu) el llanzador [[Geraint Thomas]].<ref name="Ben Swift lands Team Sky's maiden 2011 stage win">{{cita noticia |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/cycling/9366369.stm |títulu=Ben Swift lands Team Sky's maiden 2011 stage win |fechaaccesu=28 de xineru de 2011 |fecha=19 de xineru de 2011 |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]}}</ref> Swift volvió ganar na última etapa batiendo nel sprint final al so compañeru Henderson, alzando asina a dos los sos trunfos nuna ronda australiana na que remató amás terceru na xeneral.<ref name="Briton Ben Swift wins final stage in Tour Down Under">{{cita noticia |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/cycling/9370951.stm |títulu=Briton Ben Swift wins final stage in Tour Down Under |fechaaccesu=28 de xineru de 2011 |fecha=23 de xineru de 2011 |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]}}</ref> Brailsford espresó la so intención de camudar el códigu antidopaxe internu del equipu al consideralo demasiáu restrictivu, yá que torgaba ente otros la posibilidá de contratar a direutores deportivos que pertenecieren primeramente a escuadres rellacionaes con práutiques dopantes; esa normativa vetara la contratación de [[Neil Stephens]], ex-ciclista del [[Festina (equipu ciclista)|Festina]] del [[Casu Festina|Tour de 1998]] y exdireutor del [[Liberty Seguros (equipu ciclista)|Liberty Seguros/Astana]] de [[Manolo Saiz]] (que sumió pola [[Operación Puerto]]).<ref name="Team Sky reassess 'zero tolerance' towards doping in search for staff">{{cita noticia |autor=McRae, Donald |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/feb/14/cycling-team-sky-doping |títulu=Team Sky reassess 'zero tolerance' towards doping in search for staff |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=14 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Dave Brailsford hints that Team Sky may be softening anti-doping stance">{{cita noticia |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/31011-dave-brailsford-hints-team-sky-may-be-softening-anti-doping-stance |títulu=Dave Brailsford hints that Team Sky may be softening anti-doping stance |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=15 de febreru de 2011 |editorial=road.cc}}</ref> <ref name="Dave Brailsford saddles up for cycling success on tour and track">{{cita noticia |autor=McRae, Donald |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/feb/15/dave-brailsford-team-sky |títulu=Dave Brailsford saddles up for cycling success on tour and track |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=15 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Dave Brailsford: The full transcript">{{cita noticia |autor=McRae, Donald |url=http://www.guardian.co.uk/sport/bike-blogue/2011/feb/15/dave-brailsford-full-transcript |títulu=Dave Brailsford: The full transcript |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=15 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref> <ref name="Bradley Wiggins targets team pursuit world record for Great Britain">{{cita noticia |autor=Fotheringham, William |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/feb/16/bradley-wiggins-manchester-world-cup |títulu=Bradley Wiggins targets team pursuit world record for Great Britain |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=16 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Great Britain's pursuit team take gold but narrowly miss new record">{{cita noticia |autor=Fotheringham, William |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/feb/20/cycling |títulu=Great Britain's pursuit team take gold but narrowly miss new record |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=20 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="L'equipu de persecución español facer cola Copa del Mundu en Manchester">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2011/02/20/ciclismo/1298232976.html |títulu=L'equipu de persecución español facer cola Copa del Mundu en Manchester |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=20 de febreru de 2011 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Henderson llogró la so primer victoria de la temporada ganando al sprint la segunda etapa de la [[París-Niza 2011|París-Niza]],<ref name="Henderson (Sky) imponer na segunda etapa de Parir-Niza que lidera De Gendt">{{cita noticia |autor=Menocal, Marcos |url=http://www.eldiariomontanes.es/v/20110308/deportes/ciclismo/henderson-impon-segunda-etapa-20110308.html |títulu=Henderson (Sky) imponer na segunda etapa de Parir-Niza que lidera De Gendt |fechaaccesu=13 de marzu de 2011 |fecha=8 de marzu de 2011 |editorial=[[El Diario Montañés]]}}</ref> beneficiáu en parte pol fechu de que los velocistes más importantes del pelotón prefirieren participar na [[Tirrenu-Adriáticu]],<ref name="Tirrenu-Adriatico attracts the top sprinters despite offering few opportunities">{{cita noticia |autor=Atkins, Ben |url=http://www.velonation.com/News/ID/7690/Tirrenu-Adriatico-attracts-the-top-sprinters-despite-offering-few-opportunities.aspx |títulu=Tirrenu-Adriatico attracts the top sprinters despite offering few opportunities |fechaaccesu=13 de marzu de 2011 |fecha=7 de marzu de 2011 |editorial=VeloNation}}</ref> mientres Wiggins xubió al podiu final de la carrera al terminar na 3ª plaza. Nes clásiques lo más destacao foi la tercer posición de [[Simon Gerrans]] na [[Amstel Gold Race 2011|Amstel Gold Race]], mientres Flecha y [[Geraint Thomas]] fueron segundos na [[Omloop Het Nieuwsblad]] y [[Al traviés de Flandes]] respeutivamente. En mayu parte del equipu compitió nel [[Tour de California 2011|Tour de California]] onde Ben Swift y Greg Henderson ganaron una etapa cada unu. Nel [[Giro d'Italia 2011|Giro d'Italia]], [[Thomas Lövkvist]] foi'l corredor meyor allugáu na xeneral al rematar 21º. Lo más cerca que l'equipu tuvo d'una victoria foi na 12ª etapa col segundu llugar de [[Davide Appollonio]]. A finales de mayu, [[Geraint Thomas]] dio-y al Sky la primer victoria de la temporada en vueltes per etapes al ganar la [[Vuelta a Baviera]] y onde Edvald Boasson Hagen y Bradley Wiggins tamién ganaron etapes. En xunu, Wiggins ganó'l [[Critérium del Dauphiné 2011|Critérium del Dauphiné]], la mayor victoria del Sky hasta esi momentu.<ref>{{cita web|autor=deportes.yahoo.com|títulu=Wiggins gana la Dauphine y amuesa los sos quilates pal Tour|url=https://es-us.deportes.yahoo.com/noticias/wiggins-gana-dauphine-amuesa-quilates-tour-164952053.html|fechaaccesu=2 de xunetu de 2014|fecha=12 de xunu de 2011}}</ref> Col trunfu en Dauphiné, Bradley Wiggins perfilábase como favoritu pa llegar al podiu nel [[Tour de Francia 2011|Tour de Francia]], pero una cayida na 7ª etapa obligar a retirase de la carrera al quebrase la clávicula<ref>{{cita web|autor=deportes.terra.com|títulu=El británicu Wiggins abandona'l Tour tres quebra de clavícula esquierda|url=http://deportes.terra.com/otros deportes/el-britanico-wiggins-abandona-el-tour-tres-quebra-de-clavicula-esquierda,99c26ceb4ca01310VgnVCM10000098f154d0RCRD.html|fechaaccesu=2 de xunetu de 2014|fecha=8 de xunetu de 2011}}</ref> y [[Rigoberto Urán]] foi'l meyor del equipu na 24ª posición a casi 43 minutos del ganador [[Cadel Evans]]. Positivamente pal equipu, llográronse les dos primeres victories d'etapa nel Tour, dambes por [[Edvald Boasson Hagen]]. Rematada la ''Grand Boucle'' el noruegu siguió cola racha victoriosa ganando'l [[Eneco Tour 2011|Eneco Tour]] y la [[Vattenfall Cyclassics 2011|Vattenfall Cyclassics]]. ==== Vuelta a España: Primer "grande" onde fueron protagonistes ==== Pa la [[Vuelta a España 2011|Vuelta a España]] [[Bradley Wiggins]] yá taba recuperáu de quebrar y llegó como líder del equipu pa participar per primer vegada. Como gregariu nel monte, foi designáu l'hasta esi momentu pocu conocíu [[Christopher Froome]], quién en 2010 fuera [[Campeonatu del Reinu Xuníu de Ciclismu Contrarreló|vice campeón contrarreló]] namái por detrás del propiu Wiggins. La primer victoria llegó na 2ª etapa per entemediu de [[Chris Sutton]] al bater en esprínt masivu na llegada a [[Devesa de Campoamor|Sableres Orihuela]]. La primer sorpresa dar na contrarreló en [[Salamanca]], cuando Froome punxo'l segundu tiempu y superó a Wiggins que foi terceru. Esto valió-y tamién pa superalo na xeneral y asitiase nel primer llugar de la clasificación.<ref>{{cita web|autor=esciclismo.com|títulu=Vuelta a España: Tony Martin gana la contrarreló y Christopher Froome ye'l nuevu líder|url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=19457|fechaaccesu=2 de xunetu de 2014|fecha=29 d'agostu de 2011}}</ref> Pero na etapa siguiente con final na [[Mazaneda (estación d'esquí)|Estación de Monte La Mazaneda]], Froome retrasóse respectu de Wiggins y ésti pasó a encabezar les posiciones. Asina l'equipu tenía momentáneamente el 1-2 de la carrera, dixebraos por namái 7 segundos. La etapa con final en La Farrapona, supunxo'l dominiu de la dupla del Sky, dexando fuera de posibilidaes a corredores como [[Vincenzo Nibali]] y [[Purito Rodríguez]], anque apaeció n'escena l'español [[Juanjo Cobo]] retayándo-yos una ventena de segundos.<ref>{{cita web|autor=elmundo.es|títulu=Namái'l Angliru puede frenar a Wiggins|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2011/09/03/ciclismo/1315063726.html|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014|fecha=3 de setiembre de 2011}}</ref> A otru día el final yera en [[L'Angliru]] onde Cobo atacó y foise en solitariu pa ganar la etapa, sacando l'abonda diferencia pa vistise de colloráu. Mientres, Wiggins sufría por caltener se a rueda del so compañeru Froome, [[Wout Poels]] y [[Denis Menchov]]. Finalmente dexó terrén y Froome nun esperó al so líder siguiendo nel tercetu, calteniendo'l segundu allugamientu na xeneral pero agora por detrás de Cobo, mientres Wiggins cayía al tercer llugar. Al demostrar Froome que taba más fuerte que'l so líder, tuvo llibertá pa buscar la carrera y intentar en [[Peña Cabarga]], onde atacó ensin poder desapegase de Cobo anque ganó la etapa.<ref>{{cita web|autor=larazon.es|títulu=Chris Froome gana y Juanjo Cobo salva'l lideralgu en Peña Cabarga|url=http://www.larazon.es/detalle_hemeroteca/noticias/LA_RAZON_396680/5905-chris-froome-gana-y-juanjo-cobo-salva-el lideralgu-en-pena-cabarga#.Ttt1mYFwu9dLGkI|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014|fecha=9 de setiembre de 2011}}</ref> La carrera concluyó ensin cambeos y el Sky asitió a los sos dos homes nel podiu (2º y 3º), anque en forma imprevista con anterioridá, el gregariu per delantre del líder. === 2012 === En 2012 llegó al equipu [[Mark Cavendish]], depués de delles ides y vueltes principalmente por problemes de patrocinios. El fichaxe anunciar n'ochobre de 2011 pocos díes dempués de que Cavendish proclamárase [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2011|campeón del mundu]].<ref>{{cita web|autor=diariovasco.com|títulu=Confirmáu'l fichaxe galácticu: Cavendish, al Sky|url=http://www.diariovasco.com/v/20111012/deportes/ciclismo/confirmado-fichaje-galactico-cavendish-20111012.html|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014|fecha=12 d'ochobre de 2011}}</ref> == Corredor meyor clasificáu nes Grandes Vueltes == {| {{tablaguapa}} !Añu !style="background:pink;"|[[Giro d'Italia]] [[Ficheru:Jersey_pink.svg|24x24px]] !style="background:yellow;"|[[Tour de Francia]] [[Ficheru:Jersey_yellow.svg|24x24px]] !style="background:red;"|[[Vuelta a España]] [[Ficheru:Jersey_red.svg|24x24px]] |- |[[2010]] |[[Giro d'Italia 2010|17º]] {{bandera|Italia}} [[Darío Cioni]] |[[Tour de Francia 2010|15º]] {{bandera|Suecia}} [[Thomas Lövkvist]] | [[Vuelta a España 2010|Abandonu]] |- |[[2011]] |[[Giro d'Italia 2011|20º]] {{bandera|Suecia}} [[Thomas Lövkvist]] |[[Tour de Francia 2011|30º]] {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Geraint Thomas]] |style="background:silver;"|'''[[Vuelta a España 2011|2º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2012]] |'''[[Giro d'Italia 2012|7º]]''' {{bandera|Colombia}} [[Rigoberto Urán]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2012|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Bradley Wiggins]] |'''[[Vuelta a España 2012|4º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2013]] |style="background:silver;"|'''[[Giro d'Italia 2013|2º]]''' {{bandera|Colombia}} [[Rigoberto Urán]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2013|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |[[Vuelta a España 2013|27º]] {{bandera|Colombia}} [[Rigoberto Urán]] |- |[[2014]] |[[Giro d'Italia 2014|22º]] {{bandera|Colombia}} [[Sebastián Henao]] |[[Tour de Francia 2014|18º]] {{bandera|España}} [[Mikel Nieve]] |style="background:silver;"|'''[[Vuelta a España 2014|2º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2015]] |'''[[Giro d'Italia 2015|6º]]''' {{bandera|República Checa}} [[Leopold König]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2015|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |'''[[Vuelta a España 2015|8º]]''' {{bandera|España}} [[Mikel Nieve]] |- |[[2016]] |[[Giro d'Italia 2016|17º]] {{bandera|Colombia}} [[Sebastián Henao]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2016|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |style="background:silver;"|'''[[Vuelta a España 2016|2º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2017]] |[[Giro d'Italia 2017|17º]] {{bandera|España}} [[Mikel Landa]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2017|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |style="background:red;"|[[Vuelta a España 2017|'''1º''']] {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2018]] |style="background:pink;" |[[Giro d'Italia 2018|'''1º''']] {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |style="background:yellow;"|[[Tour de Francia 2018|'''1º''']] {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Geraint Thomas]] |[[Vuelta a España 2018|15º]] {{bandera|España}} [[David de la Cruz]] |} == Rellación cola seleición británica == L'equipu tien una estrecha rellación cola seleición británica de [[ciclismu en pista]]. Les dos estructures tán dirixíes por [[Dave Brailsford]], quien creó l'equipu Sky de ruta calteniendo'l so puestu de direutor de rindimientu del esitosu equipu de pista de la federación británica patrocináu pola [[National Lottery]]. Brailsford cunta con un grupu d'asistentes que trabayen en dambos proyeutos con sede central en [[Manchester]]. Amás, dellos de los ciclistes británicos del Sky son tamién ''pistards'' que cuerren so los sos órdenes en dicha seleición. Tou ello fizo que surdieren duldes sobre los posibles [[conflictu d'intereses|conflictos d'intereses]] y les sos consecuencies sobre'l rindimientu de dalgún de los dos proyeutos. Dambes partes alcordaron contratar a la compañía auditora [[Deloitte]] por que realizara un estudiu sobre esa situación.<ref name="Dave Brailsford welcomes review of Team Sky's links with Great Britain Olympic squad">{{cita noticia |autor=Gallagher, Brendan |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/cycling/7705111/Dave-Brailsford-welcomes-review-of-Team-Skys-links-with-Great-Britain-Olympic-squad.html |títulu=Dave Brailsford welcomes review of Team Sky's links with Great Britain Olympic squad |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=10 de mayu de 2010 |editorial=[[The Daily Telegraph]]}}</ref><ref name="¿El Team Sky ta perxudicando a London 2012?">{{cita noticia |autor=Navarro Cueva, Fernando |url=http://www.palcodeportivo.es/index.php/ciclismo/pista/8353-sky-pista.html |títulu=¿El Team Sky ta perxudicando a London 2012? |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=4 d'avientu editorial=palcodeportivo.es }}</ref><ref name="Cycling: Brailsford accused of losing Olympic focus ">{{cita noticia |autor=Tobin, Lawrence |url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/cycling-brailsford-accused-of-losing-olympic-focus-2141152.html |títulu=Cycling: Brailsford accused of losing Olympic focus |fechaaccesu= |fecha=23 de payares de 2010 |editorial=[[The Independent]]}}</ref><ref name="London 2012 Olympics: Peter Keen ruthless in pursuit of British medals">{{cita noticia |autor=McRae, Donald |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/jul/27/london-2012-olympics-peter-keen |títulu=London 2012 Olympics: Peter Keen ruthless in pursuit of British medals |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=27 de xunetu de 2010 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Cycling: Staff claims Team Sky an Olympic hindrance">{{cita noticia |autor=Lafond, Jean |url=http://www.scotsman.com/olympics/Cycling-Staff-claims-Team-Sky.6635685.jp |títulu=Cycling: Staff claims Team Sky an Olympic hindrance |fechaaccesu=19 de xineru de |fecha=23 de payares de 2010 |editorial=[[The Scotsman]]}}</ref><ref name="Team Sky and British Cycling can work in tandem, says report">{{cita noticia |autor=Fotheringham, William |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/mar/16/team-sky-british-cycling |títulu=Team Sky and British Cycling can work in tandem, says report |fechaaccesu=18 de febreru de 2012 |fecha=16 de marzu de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref> == Material ciclista == [[Ficheru:Ieper - Tour de France, étape 5, 9 juillet 2014, départ (C49).JPG|300px|thumb|Vehículos del equipu nel [[Tour de Francia 2014]].]] L'equipu utiliza bicicletes [[Pinarello]]<ref name="Pinarello announced as Team Sky bike supplier">{{cita noticia |autor=Cleverly, Ian |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/400515/pinarello-announced-as-team-sky-bike-supplier.html |títulu=Pinarello announced as Team Sky bike supplier |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=9 d'ochobre de 2009 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> nos sos modelos Dogma 65.1 Think 2 y Bolide nes etapes de contrarreló, forníes con grupu Shimano Dura-Ace Di2, componentes Pro y ruedes Shimano Dura-Ace, anque en contrarreló utilicen ruedes delanteres HED H3 y traseres Pro Textreme Carbon Disc . En 2014, el Team Sky empezó a utilizar mididores de potencia de la empresa Stages Cycling, que utilicen en xunto con ordenadores SRM PC7. Tocantes a asientos, Fi'zi:k aprove al equipu tou la so gama alta, yá que non tolos ciclistes del equipu utilicen el mesmu modelu. La equipación foi d'[[Adidas]] hasta 2012 y a partir de 2013 de Rapha.<ref name="Adidas unveils apparel partnership with Team Sky">{{cita noticia |autor=Fraser, Adam |url=http://www.sportspromedia.com/news/adidas_unveils_apparel_partnership_with_team_sky/ |títulu=Adidas unveils apparel partnership with Team Sky |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=5 de xineru de 2010 |editorial=sportsmedia.com}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130830154008/http://www.teamsky.com/article/0,27290,17618_8367172,00.html Sky Procycling-Sponsors-RAPHA] Páxina oficial</ref> L'equipu utiliza anguaño cascos de la empresa italiana Kask. Los vehículos qu'utilicen son [[Jaguar Cars|Jaguar]]. A partir del [[Critérium del Dauphiné]] de 2014 (del 8 de Xunu al 15 de xunu), l'equipu va utilizar el nuevu modelu de Pinarello: el Dogma F8; la cual foi diseñada en xunto con otru de los patrocinadores del Team Sky: Jaguar. Esta nueva bicicleta inclúi munchos cambeos, principalmente nel apartáu aerodinámicu, presumiendo un aumentu del 40% na eficacia aerodinámica. {| {{tablaguapa}} !Añu !Bicicletes !Equipaciones !Cascos !Gafes !Componentes !Componentes !Silliones !Bidones !Potenciómetros !Coches !Nutrición |- |[[2010]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Italia}} Deda Elementi |{{bandera|Italia}} Prologo |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Alemaña}} SRM |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2011]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Italia}} Deda Elementi |{{bandera|Italia}} Prologo |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Alemaña}} SRM |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2012]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Alemaña}} SRM |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2013]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} Rapha |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Alemaña}} SRM |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2014]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} Rapha |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2015]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} Rapha |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2016]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} Rapha |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ford Motor Company|Ford]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} SIS |- |[[2017]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Italia}} Castelli |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ford Motor Company|Ford]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} SIS |- |[[2018]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Italia}} Castelli |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ford Motor Company|Ford]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} SIS |} == Sede == [[Ficheru:National Cycling Centre - Velodrome - geograph.org.uk - 1595.jpg|thumb|200px|Velódromu de Mánchester]] La formación tien la so sede principal en [[Mánchester]]; allugar en concreto nel Centru Nacional de Ciclismu (''National Cycling Center''), onde comparte dependencies cola Federación Británica de Ciclismu (''British Cycling''). Conocíu tamién como'l Velódromu de Mánchester, ye'l recintu de ciclismu en pista más importante del [[Reinu Xuníu]] y llugar habitual d'entrenamientu pa los ciclistes de Brailsford y los sos collaboradores, tantu de la seleición británica de pista como del Sky. La escuadra cunta con una subsede loxística en [[Bélxica]],<ref>{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/feb/26/cycling-tour-de-france-mark-cavendish |títulu=Cycling: Sky sponsor British Tour de France team &#124; Sport &#124; The Guardian <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantía--> |fechaaccesu=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref> según con una base operativa en [[Quarrata]], una llocalidá [[italia]]na de la [[Toscana]]. == Organigrama == El máximu responsable de la escuadra ye'l mánager xeneral [[Dave Brailsford]], ente que la so mano derecha y direutor de rindimientu ye [[Shane Sutton]].<ref>http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/cycling/6161880/Team-Sky-announce-first-signings-on-road-to-Tour-de-France-glory.html</ref> L'equipu cunta coles mesmes pa la preparación de los corredores col entrenador [[Rod Ellingworth]]. Los trés formen parte del Sky dende la so primer temporada y compaxinen el so trabayu nel equipu col llabor que veníen exerciendo dientro de la Federación Británica de Ciclismu. Pa la segunda temporada sumar a la nómina d'entrenadores el ex-ciclista y especialista en contrarreló [[Bobby Julich]].<ref>http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/cycling/9177797.stm</ref><ref>http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/506603/julich-joins-team-sky-as-race-coach.html</ref> El xefe médicu y [[siquiatra]] del equipu ye'l doctor [[Steve Peters]], ente que Carsten Jeppesen ye l'encargáu de la loxística. Brailsford, Sutton, Peters y Jeppesen formen el nucleu principal de la escuadra dende la so creación. El direutor deportivu principal en carrera ye [[Sean Yates]]. L'ex-ciclista británicu, ganador de dos tales etapes nel [[Tour de Francia]] y la [[Vuelta a España]] cuando yera compañeru de [[Lance Armstrong]] nel Motorola, llegó al equipu en siendo asistente de los direutores [[Bjarne Riis]] (nel CSC) y [[Johan Bruyneel]] (en Discovery Channel y Astana, por deséu de Armstrong). Yates, que llegó al cargu tres la temprana marcha de la so hasta entós cimera [[Scott Sunderland]] a los pocos meses d'empecipiase'l proyeutu, cuenta con cuatro direutores auxiliares, toos ellos exciclistas: [[Marcus Ljungqvist]], [[Steven De Jongh]], [[Servais Knaven]] y [[Nicolas Portal]]. L'equipu cunta coles mesmes cola collaboración del nutricionista Nigel Mitchell, quien al igual que'l doctor Peters trabayara con anterioridá tantu col ciclista [[Bradley Wiggins]] como col esitosu equipu británicu de ciclismu en pista dirixíu pol mesmu Brailsford.<ref name="Sky, el cielu nun ye la llende">{{cita noticia |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Sky/cielu/llinde/elpepidep/20091214elpepidep_27/Tes |títulu=Sky, el cielu nun ye la llende |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=14 d'avientu de 2009 |editorial=[[El País]]}}</ref> {| {{tablaguapa}} |- ! Puestu !Nome !Pertenencia |- | Mánager xeneral | {{bandera|GBR}} [[Dave Brailsford]] | 2010-presente |- | Direutor de rendimiento | {{bandera|AUS}} [[Shane Sutton]] | 2010-presente |- | Direutor d'operaciones | {{bandera|DAN}} [[Carsten Jeppesen]] | 2010-presente |- | Xefe médicu y siquiatra | {{bandera|GBR}} [[Steve Peters]] | 2010-presente |- | Entrenador xefe | {{bandera|GBR}} [[Rod Ellingworth]] | 2010-presente |- | Entrenador de competición | {{bandera|USA}} [[Bobby Julich]] | 2011-presente |- | Direutor deportivu principal | {{bandera|GBR}} [[Sean Yates]] | 2010-presente |- | Direutor deportivu | {{bandera|SWE}} [[Marcus Ljungqvist]] | 2010-presente |- | Direutor deportivu | {{bandera|NED}} [[Steven de Jongh]] | 2010-presente |- | Direutor deportivu | {{bandera|NED}} [[Servais Knaven]] | 2011-presente |- | Direutor deportivu | {{bandera|FRA}} [[Nicolas Portal]] | 2011-presente |- |} '''Anteriores''' {| {{tablaguapa}} |- ! Puestu !Nome !Pertenencia |- | Direutor deportivu principal | {{bandera|AUS}} [[Scott Sunderland]] | 2010 (hasta mayu) |- |} == Alcuerdu con McLaren == [[Ficheru:Mclaren Tecnology Centre.jpg|thumb|150px|Sede de [[McLaren]].]] L'equipu tien un alcuerdu de collaboración cola escudería [[Reinu Xuníu|británica]] de [[Fórmula 1]] [[McLaren]], ún de los equipos más esitosos de la categoría reina del automovilismu, según el cual va poder utilizar les instalaciones de la escudería en [[Woking]] ([[Surrey]], [[Inglaterra]]) y les sos conocencies en diverses árees: [[aerodinámica]], [[telemetría]], [[simulación|simulaciones]].<ref name="El nuevu Sky, de la mano de McLaren">{{cita noticia |url=http://biciciclismo.com/cas/site/noticias-ficha.asp?id=19981 |títulu=El nuevu Sky, de la mano de McLaren |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=28 de payares de 2009 |editorial=Biciclismo}}</ref> == Clasificaciones UCI == L'equipu integró les clasificaciones del [[UCI World Ranking]] y [[UCI World Tour]], llogrando éstes clasificaciones:<ref>[http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/THEASP.ASP@PAGEID%3D102007&SportID%3D102&CompetitionID%3D24055&SeasonID%3D478&EventID%3D12146&GenderID%3D1&ClassID%3D1&EventPhaseID%3D577000&Phase1ID%3D0&TaalCode%3D2&StyleID%3D0&Cache%3D2.html?710735 UCI WorldTour Ranking - 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114702/http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/TheASP.asp%40PageID%3D102007%26SportID%3D102%26CompetitionID%3D24055%26SeasonID%3D478%26EventID%3D12146%26GenderID%3D1%26ClassID%3D1%26EventPhaseID%3D577000%26Phase1ID%3D0%26TaalCode%3D2%26StyleID%3D0%26Cache%3D2.html?710735 |date=2016-03-04 }} Páxina oficial UCI</ref><ref>[http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/THEASP.ASP@PAGEID%3D102007&SportID%3D102&CompetitionID%3D24055&SeasonID%3D480&EventID%3D12146&GenderID%3D1&ClassID%3D1&EventPhaseID%3D632314&Phase1ID%3D0&TaalCode%3D2&StyleID%3D0&Cache%3D2.html?9609 UCI WorldTour Ranking - 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110436/http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/TheASP.asp%40PageID%3D102007%26SportID%3D102%26CompetitionID%3D24055%26SeasonID%3D480%26EventID%3D12146%26GenderID%3D1%26ClassID%3D1%26EventPhaseID%3D632314%26Phase1D%C3%8DI%3D0%26TaalCode%3D2%26StyleID%3D0%26Cache%3D2.html?9609 |date=2016-03-04 }} Páxina oficial UCI</ref><ref>[http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/THEASP.ASP@PAGEID%3D102007&SportID%3D102&CompetitionID%3D24055&SeasonID%3D482&EventID%3D12146&GenderID%3D1&ClassID%3D1&EventPhaseID%3D712678&Phase1ID%3D0&TaalCode%3D2&StyleID%3D0&Cache%3D2.html?184353 UCI WorldTour Ranking - 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104439/http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/TheASP.asp%40PageID%3D102007%26SportID%3D102%26CompetitionID%3D24055%26SeasonID%3D482%26EventID%3D12146%26GenderID%3D1%26ClassID%3D1%26EventPhaseID%3D712678%26Phase1D%C3%8DI%3D0%26TaalCode%3D2%26StyleID%3D0%26Cache%3D2.html?184353 |date=2016-03-04 }} Páxina oficial UCI</ref> {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" |'''Añu''' |'''Clasificación por equipos''' |'''Meyor corredor''' |'''Posición''' |- |[[UCI World Ranking 2010|2010]]||align="center" |15º|| {{bandera|NOR}} [[Edvald Boasson Hagen]]|| align="center" |18º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI WorldTour 2011|2011]]||align="center" |2º|| {{bandera|GBR}} [[Bradley Wiggins]]|| align="center" |9º |- |[[UCI WorldTour 2012|2012]]||align="center" |1º|| {{bandera|GBR}} [[Bradley Wiggins]]|| align="center" |2º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI WorldTour 2013|2013]]||align="center" |2º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |2º |- |[[UCI WorldTour 2014|2014]]||align="center" |9º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |7º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI WorldTour 2015|2015]]||align="center" |3º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |6º |- |[[UCI WorldTour 2016|2016]]||align="center" |3º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |3º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI WorldTour 2017|2017]]||align="center" |1º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |2º |} == Palmarés == ''P'años anteriores, vease [[Palmarés del Team Sky]]'' === Palmarés 2018 === ==== [[UCI WorldTour 2018|UCI WorldTour]] ==== {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Feches''' | '''Carreres''' | '''Ganador''' |- | [[7 de marzu]] || {{bandera|FRA}} 4ª etapa de la [[París-Niza 2018|París-Niza]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|NED}} [[Wout Poels]] |- | [[11 de marzu]] || {{bandera|FRA}} 8ª etapa de la [[París-Niza 2018|París-Niza]] || {{bandera|ESP}} [[David de la Cruz]] |- | [[13 de marzu]] || {{bandera|ITA}} [[Tirrenu-Adriáticu 2018|Tirrenu-Adriáticu]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[27 d'abril]] || {{bandera|SUI|civil}} 3ᵉʳ etapa del [[Tour de Romandía 2018|Tour de Romandía]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[14 de mayu]] || {{bandera|USA}} 2ª etapa del [[Tour de California 2018|Tour de California]] || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[18 de mayu]] || {{bandera|USA}} 6ª etapa del [[Tour de California 2018|Tour de California]] || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[19 de mayu]] || {{bandera|ITA}} 14ª etapa del [[Giro d'Italia 2018|Giro d'Italia]] || {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]] |- | [[19 de mayu]] || {{bandera|USA}} [[Tour de California 2018|Tour de California]] || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[25 de mayu]] || {{bandera|ITA}} 19ª etapa del [[Giro d'Italia 2018|Giro d'Italia]] || {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]] |- | [[27 de mayu]] || {{bandera|ITA}} [[Giro d'Italia 2018|Giro d'Italia]] || {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]] |- | [[3 de xunu]] || {{bandera|FRA}} Prólogu del [[Critérium del Dauphiné 2018|Critérium del Dauphiné]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[6 de xunu]] || {{bandera|FRA}} 3ᵉʳ etapa del [[Critérium del Dauphiné 2018|Critérium del Dauphiné]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRE]]) || {{bandera|GBR}} Team Sky |- | [[10 de xunu]] || {{bandera|FRA}} [[Critérium del Dauphiné 2018|Critérium del Dauphiné]] || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[18 de xunetu]] || {{bandera|FRA}} 11ª etapa del [[Tour de Francia 2018|Tour de Francia]] || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[19 de xunetu]] || {{bandera|FRA}} 12ª etapa del [[Tour de Francia 2018|Tour de Francia]] || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[29 de xunetu]] || {{bandera|FRA}} [[Tour de Francia 2018|Tour de Francia]] || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[7 d'agostu]] || {{bandera|POL}} 4ª etapa de la [[Vuelta a Polonia 2018|Vuelta a Polonia]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[8 d'agostu]] || {{bandera|POL}} 5ª etapa de la [[Vuelta a Polonia 2018|Vuelta a Polonia]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[10 d'agostu]] || {{bandera|POL}} [[Vuelta a Polonia 2018|Vuelta a Polonia]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |} ==== [[Circuitos Continentales UCI]] ==== {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Feches''' | '''Circuitu''' | '''Carreres''' | '''Ganador''' |- | [[11 de febreru]] || [[UCI America Tour 2018]] || {{bandera|COL}} [[Colombia Oro y Paz 2018|Colombia Oro y Paz]] || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[15 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ESP}} 2ª etapa de la [[Vuelta a Andalucía 2018|Vuelta a Andalucía]] || {{bandera|NED}} [[Wout Poels]] |- | [[15 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|POR}} 2ª etapa de la [[Vuelta al Algarve 2018|Vuelta al Algarve]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[16 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|POR}} 3ᵉʳ etapa de la [[Vuelta al Algarve 2018|Vuelta al Algarve]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[18 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ESP}} 5ª etapa de la [[Vuelta a Andalucía 2018|Vuelta a Andalucía]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|ESP}} [[David de la Cruz]] |- | [[18 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|POR}} 5ª etapa de la [[Vuelta al Algarve 2018|Vuelta al Algarve]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[18 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|POR}} [[Vuelta al Algarve 2018|Vuelta al Algarve]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[22 de marzu]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} 1ªb etapa de la [[Settimana Coppi y Bartali 2018|Settimana Coppi y Bartali]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRE]]) || {{bandera|GBR}} Team Sky |- | [[24 de marzu]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} 3ᵉʳ etapa de la [[Settimana Coppi y Bartali 2018|Settimana Coppi y Bartali]] || {{bandera|GBR}} [[Christopher Lawless]] |- | [[25 de marzu]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} [[Settimana Coppi y Bartali 2018|Settimana Coppi y Bartali]] || {{bandera|ITA}} [[Diego Rosa]] |- | [[7 de setiembre]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|GBR}} 6ª etapa de la [[Vuelta a Gran Bretaña 2018|Vuelta a Gran Bretaña]] || {{bandera|NED}} [[Wout Poels]] |- | [[8 de setiembre]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|GBR}} 7ª etapa de la [[Vuelta a Gran Bretaña 2018|Vuelta a Gran Bretaña]] || {{bandera|GBR}} [[Ian Stannard]] |- | [[15 de setiembre]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} [[Coppa Agostoni 2018|Coppa Agostoni]] || {{bandera|ITA}} [[Gianni Moscon]] |- | [[19 de setiembre]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} [[Giro de Toscana 2018|Giro de Toscana]] || {{bandera|ITA}} [[Gianni Moscon]] |} ==== Campeonatos nacionales ==== {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Feches''' | '''Carreres''' | '''Ganador''' |- | [[2 de febreru]] || {{Bandera|COL}} [[Campeonatu de Colombia de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu de Colombia Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{Bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[4 de febreru]] || {{Bandera|COL}} [[Campeonatu de Colombia de Ciclismu en Ruta|Campeonatu de Colombia en Ruta]] || {{Bandera|COL}} [[Sergio Henao]] |- | [[22 de xunu]] || {{Bandera|ESP}} [[Campeonatu d'España de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu d'España Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{Bandera|ESP}} [[Jonathan Castroviejo]] |- | [[24 de xunu]] || {{bandera|POL}} [[Campeonatu de Polonia de Ciclismu en Ruta|Campeonatu de Polonia en Ruta]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[27 de xunu]] || {{bandera|NED}} [[Campeonatu de los Países Baxos de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu de los Países Baxos Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{Bandera|NED}} [[Dylan van Baarle]] |- | [[28 de xunu]] || {{bandera|GBR}} [[Campeonatu del Reinu Xuníu de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu del Reinu Xuníu Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[29 de xunu]] || {{bandera|BLR}} [[Campeonatu de Bielorrusia de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu de Bielorrusia Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|BLR}} [[Vasil Kiryienka]] |} == Plantía == ''P'años anteriores, vease [[Plantíes del Team Sky]]'' === Plantía 2018 === {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Nome'''<ref>[http://www.procyclingstats.com/team.php?id=1423&season=2018 Plantía Team Sky (SKY) - PRT2018] ''procyclingstats.com''</ref> | '''Nacencia''' | '''Nacionalidá''' | '''Equipu 2017''' |- | [[Leonardo Basso]] || 25/12/1993 || {{ITA}} || Neo (''Xeneral Store-Bottoli-Zardini'') |-bgcolor="#efefef" | [[Egan Bernal]] || 13/01/1997 || {{COL}} || [[Androni-Sidermec-Bottecchia]] |- | [[Jonathan Castroviejo]] || 27/04/1987 || {{ESP}} || [[Movistar Team]] |-bgcolor="#efefef" | [[David de la Cruz]] || 06/05/1989 || {{ESP}} || [[Quick-Step Floors]] |- | [[Philip Deignan]] || 07/09/1983 || {{IRL}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Jonathan Dibben]] || 12/02/1994 || {{GBR}} || Team Sky |- | [[Owain Doull]] || 02/05/1993 || {{GBR}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Edward Dunbar]]<ref group="2018" name="15/09">Dende'l 15 de setiembre.</ref> || 01/09/1996 || {{IRL}} || [[Aqua Blue Sport]] (2018) |- | [[Kenny Elissonde]] || 22/07/1991 || {{FRA}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Chris Froome]] || 20/05/1985 || {{GBR}} || Team Sky |- | [[Tau Geoghegan Hart]] || 30/03/1995 || {{GBR}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Michał Gołaś]] || 29/04/1984 || {{POL}} || Team Sky |- | [[Kristoffer Halvorsen]] || 13/04/1996 || {{NOR}} || [[Joker Icopal]] |-bgcolor="#efefef" | [[Sebastián Henao]] || 05/08/1993 || {{COL}} || Team Sky |- | [[Sergio Luis Henao]] || 10/12/1987 || {{COL}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Beñat Intxausti]] || 20/03/1986 || {{ESP}} || Team Sky |- | [[Vasil Kiryienka]] || 28/06/1981 || {{BLR}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Christian Knees]] || 05/06/1981 || {{GER}} || Team Sky |- | [[Michał Kwiatkowski]] || 02/06/1990 || {{POL}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Christopher Lawless]] || 04/11/1995 || {{GBR}} || [[Axeon Hagens Berman]] |- | [[David López García|David López]] || 13/05/1981 || {{ESP}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Gianni Moscon]] || 20/04/1994 || {{ITA}} || Team Sky |- | [[Wout Poels]] ||01/10/1987 || {{NED}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Salvatore Puccio]] || 31/08/1989 || {{ITA}} || Team Sky |- | [[Diego Rosa]] || 27/03/1989 || {{ITA}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Luke Rowe]] || 10/03/1990|| {{GBR}} || Team Sky |- | [[Pavel Sivakov]] || 25/05/1997 || {{RUS}} || Neo (''BMC Development Team'') |-bgcolor="#efefef" | [[Ian Stannard]] || 25/05/1987 || {{GBR}} || Team Sky |- | [[Geraint Thomas]] || 25/05/1986 || {{GBR}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Dylan Van Baarle]] || 21/08/1992 || {{NED}} || [[Cannondale Drapac Pro Cycling Team|Cannondale-Drapac]] |- | [[Łukasz Wiśniowski]] ||07/12/1991 || {{POL}} || Team Sky |} <small> {{llistaref|group="2018"}} </small> '''Stagiares'''<br> Dende'l [[1 d'agostu]], los siguientes corredores pasaron a formar parte del equipu como ''stagiaires'' (aprendices a prueba). {| bgcolor9="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" !Corredor !Nacencia !Nacionalidá !Equipu 2018 |- | [[Mark Donovan]] || 03/04/1999 || {{GBR}} || [[Team Wiggins]] |-bgcolor="#efefef" |[[Ethan Hayter]] || 18/09/1998 || {{GBR}} || 100% Me |} == Notes == {{llistaref|grupu=nota}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.teamsky.com/ Páxina oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224072952/http://www.teamsky.com/ |date=2011-02-24 }} * [http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/322701/team-sky-as-it-happens.html Cronoloxía de la creación del equipu] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de ciclismu UCI ProTeam]] [[Categoría:Equipos de ciclismu del Reinu Xuníu]] t2zoc4mt7vszr1n36381r66kc794yh9 0 153737 4775637 4763161 2026-11-04T04:04:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 27 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775637 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'equipu ciclista | nome = HTC-Highroad | imaxe = [[Ficheru:Renshaw GW2011.JPG|250px]] | códigu = ''THR'' | país = {{USA}} | fundáu = [[1991]] | disueltu = [[2011]] | disciplina = [[Ciclismu en ruta]] | categoría = [[UCI ProTeam]] | xerente = {{bandera|USA}} [[Bob Stapleton]] | direutor = {{bandera|GER}} [[Rolf Aldag]] | direutor1 = {{bandera|NED}} [[Tristan Hoffman]] | direutor2 = {{bandera|DEAN}} [[Brian Holm]] | direutor3 = {{bandera|AUS}} [[Allan Peiper]] | direutor4 = {{bandera|ITA}} [[Valerio Piva]] | temporada = [[1989]]<br/>[[1990]]<br/><br/>[[1991]]<br/>[[1992]]-[[1994]]<br/>[[1995]]<br/><br/>[[1996]]-[[2001]]<br/>[[2002]]-[[2003]]<br/>[[2004]]-[[2007]]<br/>[[2008]]<br/>[[2008]]<br/>[[2009]]<br/>[[2009]]<br/>[[2010]]<br/>[[2011]] | viejonombre = ''Stuttgart-Merckx-Gaso<br/>Stuttgart-Mercedes-Merckx-Puma<br/>Telekom-Mercedes-Merckx<br/>Telekom-Merckx<br/>Deutsche Telekom-Merckx-Audi<br/>Deutsche Telekom<br/>Telekom<br/>T-Mobile<br/>High Road<br/>Columbia<br/>Columbia-High Road<br/>Columbia-HTC<br/>HTC-Columbia<br/>HTC-Highroad'' | patron_izq = | patron_c = _htchighroad11 | patron_der = | brazoizq = ffffff | cuerpu = ffffff | brazoder = ffffff | pantalon = 000000 }} El '''HTC-Highroad''' {{códigu UCI}} foi un equipu [[ciclismu|ciclista]] profesional con llicencia d'[[Estaos Xuníos]] que participó nel [[UCI ProTour]] y darréu [[UCI WorldTour|WorldTour]] dende la temporada [[2008]] hasta [[2011]]. Tamién participaba en delles carreres del [[Circuitos Continentales UCI|Circuitu Continental]]. Foi l'equipu más gallardoniáu de los últimos tiempos, llogrando nos sos 4 años nel pelotón profesional, la cifra de 280 victories (77 en [[2008]], 85 en [[2009]], 64 en [[2010]] y 54 en [[2011]]).<ref>[http://www.biciciclismo.com/cas/site/noticias-ficha.asp?id=43662 HTC-Highroad, adiós al equipu más gallardoniáu dende 2008] biciciclismo.com</ref> A pesar de la gran cantidá de trunfos, nun pudo ganar una de les grandes vueltes ([[Tour de Francia|Tour]], [[Giro d'Italia|Giro]] o [[Vuelta a España|Vuelta]]) yá que nunca cuntó na plantía con un ciclista especialista nestes carreres. L'equipu centrábase sobre manera nos sos [[Esprínter|velocistes]] [[Mark Cavendish]] y [[André Greipel]] quien xuntos, diéronlu 120 de los 280 trunfos. == Historia del equipu == === Oríxenes: socesor del Telekom/T-Mobile === ==== Team Telekom (1991-2004) ==== La compañía [[Deutsche Telekom]] entró como'l patrocinador principal en [[1991]] y l'equipu foi conocíu de primeres como ''Telekom-Mercedes-Merckx-Puma'', pasando depués a ser '''Team Telekom'''. Según una entrevista con [[Walter Godefroot]], foi la 17ª posición d'[[Udo Bölts]] na [[Vuelta a España 1991]], lo que lu llevó a aceptar la ufierta de la direición de Telekom d'asumir el control del equipu. Godefroot robló a dellos corredores, ente ellos l'especialista de Clásiques y el ganador del [[Paris-Roubaix]] de 1991, [[Marc Madiot]]. Bölts, que tuvo arreyáu col equipu dende los sos principios en 1989, quedar col equipu hasta'l 2003 y siguió aprovechando los ésitos del equipu al ganar la etapa 19, la etapa reina del [[Giro d'Italia 1992]]. [[Jens Heppner]] siguió esta racha col so décimu llugar xeneral nel [[Tour de Francia 1992]]. El Team Telekom robló a casi tolos ciclistes prometedores que veníen d'Alemaña nesi momentu y que se taben convirtiendo n'esitosos. Éstos incluyeron a [[Jens Heppner]] y [[Christian Henn]] en 1992, [[Erik Zabel]], [[Rolf Aldag]] y [[Steffen Wesemann]] en 1993, y [[Jan Ullrich]] en 1994. Munchos d'esti corredores correríen mientres más de diez años col equipu. [[Olaf Ludwig]] tamién robló en 1993 y terminó la so carrera col equipu. En 1994, Zabel consiguió la primer victoria de la [[UCI Road World Cup]] na historia del equipu, el [[Paris-Tours]]. En 1993, l'equipu de nuevu llogró l'ésitu na carrera de campeonatu nacional de carretera n'Alemaña. Este foi l'empiezu de la dominación de 11 años del equipu y la posesión de la camiseta del campeón alemán. [[Bernd Gröne]] en 1993, Jens Heppner en 1994, Bölts en 1990, 1995 y 1999, Christian Henn en 1996, Jan Ullrich en 1997 y 2001, Erik Zabel en 1998 y 2003, Rolf Aldag en 2000, [[Danilo Fondu]] en 2002 y, finalmente, [[Andreas Klöden]] en 2004. L'equipu llueu se convirtió nuna importante presencia na etapa internacional de ciclismu. Sicasí, nun foi convidáu al [[Tour de Francia 1995]]. Finalmente, los organizadores del Tour alcordaron que seis miembros de Telekom, Rolf Aldag, Udo Bölts, Jens Heppner, [[Vladimir Pulnikov]], Erik Zabel y Olaf Ludwig xunir con tres miembros de la [[ZG Mobili]] pa formar un equipu compuestu. Zabel ganó dos etapes na carrera. Los dos años siguientes vieron la meyora internacional del equipu. Godefroot traxo al ciclista danés [[Bjarne Riis]], que terminó terceru nel [[Tour de Francia 1995|Tour de 1995]]. Riis consiguiría ganar el [[Tour de Francia 1996]], col alemán de 22 años Jan Ullrich terminando en segundu llugar. Amás, Zabel ganó'l primeru de seis jersey verdes pa ganar la competencia de puntos. Bolts ganó la [[Clásica de San Sebastián]] y Wesemann ganó la so segunda y la primera de cuatro victories col equipu Telekom de la Peace Race. El [[Tour de Francia 1997]] ganar de forma contundente Jan Ullrich, segundu l'añu anterior, sacando más de 9 minutos de diferencia al segundu clasificáu, el francés [[Richard Virenque]]. Ullrich tuvo'l sofitu de Riis, quien de la mesma ganara la carrera de la Copa del Mundu, l'[[Amstel Gold Race]] a principios de 1997. Team Telekom tamién ganó la clasificación por equipos. Amás, Bolts ganó'l [[Critérium du Dauphiné Libéré]], Zabel ganó Milan-Sanremo pola primera de cuatro veces col equipu. Ullrich tamién ganó'l [[HEW Cyclassics|Campeonatu d'Hamburgu]]. Al añu siguiente esta carrera foi alzada a la categoría de Copa del Mundu. Amás, el Deutschland Tour tornó en 1999 —evidencia de la continua popularidá del ciclismu n'Alemaña nesi momentu—. Ente que Ullrich tuvo un accidente na carrera y viose obligáu a retirase, Team Telekom ganó la primer edición de la carrera con Heppner y volvería ganar la carrera con [[Alexander Vinokourov]] en 2001. Ullrich terminó segundu nel [[Tour de Francia 1998]] por detrás del italianu [[Marco Pantani]], y perdióse el [[Tour de Francia 1999]] por cuenta de una mancadura na rodía. Sicasí ganó la [[Vuelta a España 1999]], y xusto dempués, Ullrich convertir nel campeón mundial de la llucha contra'l tiempu que-y dexó llevar el xerséi d'arcu iris mientres les pruebes de tiempu. L'añu siguiente, Zabel ganó la victoria na Copa del Mundu, ganando'l Milan-Sanremo y la Amstel Gold Race, ente que Ullrich foi asitiáu segundu nel [[Tour de Francia 2000]] tres [[Lance Armstrong]]. Ullrich ganó la medaya d'oru na carrera olímpica per carretera y la medaya de plata nel xuiciu contrarreló. En 2001, Zabel ganó'l Milan-Sanremo per cuarta vegada. Ullrich llegó per cuarta vegada en segundu llugar nel [[Tour de Francia 2001]], ente que Zabel ganó seis etapes combinaes nel Tour 2001 y la Vuelta. El pilotu cazacu Alexander Vinokourov ganó la carrera d'etapa de [[París-Niza 2002|París-Niza]] en 2002, una fazaña que doblaría en 2003, ganando tamién la Amstel Gold Race y el Tour de Suisse esi añu. Como Ullrich dexó l'equipu pa formar el [[Team Bianchi]] en 2003, Vinokourov convertir en líder del equipu pal [[Tour de Francia 2003]]. Terminó de terceres, xusto per debaxo del segundu asitiáu Ullrich. Zabel ganó'l Paris-Tours 2003, ente que l'italianu Daniele Nardello tomó'l Züri-Metzgete. L'equipu tuvo una presencia continua nel visu del pelotón profesional y siguió roblando los ciclistes alemanes emerxentes de la dómina, incluyendo Andreas Klöden en 1998, [[Jörg Jaksche]] en 1999, [[Matthias Kessler]] en 2000 y [[Stefan Schumacher]] en 2002. Amás, l'equipu Tamién robló munchos esitosos pilotos non alemanes como [[Georg Totschnig]], Alexander Vinokourov, [[Cadel Evans]], [[Santiago Botero]] y [[Paolo Savoldelli]]. En 2005 una película titulada ''Hell on Wheels'' foi llanzáu. Ye un rexistru del 100 aniversariu (pero namái de la 90 ª n'execución por cuenta de la Primer Guerra Mundial y la Segunda Guerra Mundial) del Tour de Francia 2003 dende la perspeutiva de la entós Telekom equipu. ==== T-Mobile Team (2005-2007) ==== A partir de 2004, l'equipu camudó'l so nome a '''T-Mobile Team'''. Jan Ullrich tornó al equipu. L'equipu llogró un gran númberu d'ésitos, ente ellos el trunfu de Steffan Wesemann nel Tour de Flandes. Dempués del Tour de Francia de 2004, Kloden convertir en campeón alemán de carreres per carretera y Ullrich ganó'l Tour de Suisse y corrió el Tour de Francia de 2004 como líder del equipu, ente que Vinokourov nun montó'l Tour de Francia pal equipu. Jan Ullrich terminó cuartu, ente que Andreas Klöden foi'l meyor clasificáu del equipu en segundu llugar. T-Mobile Team ganó la clasificación del equipu, como l'equipu más fuerte del Tour 2004. Na primavera de 2005, Vinokourov ganó la carrera clásica Liège-Bastogne-Liège. Ullrich, como líder del equipu, terminó terceru nel Tour de Francia de 2005. Alexander Vinokourov sofitó, y terminó quintu, yá que ganó dos etapes, incluyida la etapa final de los Campos Elíseos. El pilotu italianu Giuseppe Guerini tamién ganó una etapa y l'equipu T-Mobile igualó la so fazaña de 2004 al ganar de nuevu la clasificación por equipos en 2005. Zabel ganó'l Paris-Tours per tercer vegada a la fin de la temporada. En xunetu de 2005, mientres el Tour 2005, el contratu de Vinokourov taba escosándose y l'especulación yera abondosu si quedar con T-Mobile. A falta de cuatro díes del Tour 2005, anunció qu'abandonaría l'equipu pa escorrer les sos propies posibilidaes de ganar el Tour de Francia como capitán del equipu y dempués del Tour xunir al equipu de Liberty Seguros. Dempués de 13 años con Team Telekom y T-Mobile Team, Erik Zabel tamién se foi en 2005 pa montar pal acabante formar Team Milram. Antes de la temporada 2006, Walter Godefroot arrenunció y Olaf Ludwig convertir nel nuevu direutor del equipu de T-Mobile. Nel escándalu más polémicu dende la xira de 1998, trelce caballeru fueron espulsaos del Tour de Francia 2006 de resultes d'un escándalu de dopaxe n'España, en víspores del prólogu d'Estrasburgu a la 93ª edición. Jan Ullrich, ún de los favoritos pa ganar la carrera, foi ún de los escluyíos de la xira. Otru pilotu de T-Mobile, Oscar Sevilla, tamién foi espulsáu, dexando al equipu empezando con namái siete piloto. El 9 de xunetu, l'equipu anunció'l despidu del so direutor deportivu, Rudy Pevenage, pola so implicación col ex ganador del Tour de Francia Jan Ullrich nun escándalu español de dopaxe de sangre. "El contratu que xune T-Mobile a Pevenage detúvose retrospectivamente el 30 de xunu", dixo'l xerente xeneral del equipu, Olaf Ludwig. El 21 de xunetu de 2006, T-Mobile despidíu Jan Ullrich del equipu a la espera de la investigación de dopaxe. Nel Tour de Francia 2006, T-Mobile ganó la clasificación del equipu per tercer añu consecutivu, Andreas Klöden algamó'l podiu (3ᵉʳ llugar) per segunda vegada, Matthias Kessler ganó la Etapa 3, Serhiy Honchar ganó dos pruebes individuales (Etapes 7 Y 19) y llevaba la camiseta mariella mientres 3 díes (dempués de les Etapes 7-9). Dempués del Tour de Francia, l'equipu camudó significativamente; Xerente del equipu, Olaf Ludwig dexó l'equipu y foi reemplazáu por Bob Stapleton. Rolf Aldag, Allan Peiper y Tristan Hoffman convertir en direutor deportivu. Como yá se comentó Ullrich, Sevilla y Pevenage fueron despidíos del equipu. Dellos pilotos que tuvieren col equipu mientres enforma tiempu como Steffen Wesemann, Andreas Klöden y Matthias Kessler fuéronse. Sicasí, la razón nun ta clara. Jörg Ludewig foi puestu en suspensión y el so contratu nun aumentar en rellación col enfotu de dope primero na so carrera y primero que se xuniera a T-Mobile. Eddy Mazzoleni que taba nel so primer añu pal equipu tamién se foi. Los contratos de Bram Schmitz y Bas Gilling nun fueron anovaos. El Dr. Lothar Heinrich, el médicu del equipu dende 1995, y el Dr. Andreas Schmid establecieron un nuevu sistema completu de pruebes. Arriendes de les revelaciones que surdieron de la investigación d'Operación Puerto, Heinrich supuestamente casi abandonó'l deporte, pero nel so llugar xunir a Stapleton y al restu del equipu pa crear un nuevu sistema de controles internos y controles de salú qu'aportunó en demostrar que los pilotos de T-Mobile Llimpiar y restaurar la credibilidá del deporte. En mayu de 2007, dellos ex ciclistes almitieron usar sustancies prohibíes (incluyendo EPO) ente que viaxaben pal equipu a mediaos de los años 90, incluyendo Erik Zabel, Rolf Aldag, Brian Holm, Bjarne Riis, Bert Dietz, Udo Bölts y Christian Henn incluyendo les temporaes nes que Riis y Ullrich ganaron el Tour de Francia. Los médicos del equipu Andreas Schmid y Lothar Heinrich tamién confesaron participar y alministrar sustancies prohibíes. Esti postreru foi'l direutor deportivu del Team Telekom hasta'l 3 de mayu de 2007, cuando foi suspendíu tres les acusaciones publicaes nel llibru del ex miembru del equipu Jef d'Hont. Jef d'Hont trabayara como terapeuta de masaxe pa Team Telekom en 1992-96, y reveló nel so llibru cómo'l sistema de dopaxe fuera entamáu nel equipu, a lo llargo d'esos años. Nun esfuerciu por presentar una imaxe anovada l'equipu traxo un equipu nuevu al Tour de Francia 2007, y promovió una actitú llibre de drogues y la imaxe. A pesar d'esto, el miembru del equipu Patrik Sinkewitz resultó positivu pa la testosterona elevada mientres un campu d'entrenamientu. Los resultaos de les pruebes namái s'anunciaron cuando Sinkiewitz abandonara'l Tour por cuenta de una mancadura. Inda taba nel hospital cuando foi suspendíu del Equipu T-Mobile, y foi despidíu'l 31 de xunetu de 2007. ==== Desapaición del T-Mobile ==== El 27 de payares de 2007 la compañía alemana [[Deutsche Telekom]] (compañía matriz de T-Mobile, el so filial de móviles) decidió poner fin al so patrociniu del equipu [[T-Mobile Team]]. La estructura, conocida hasta 2002 como [[Team Telekom]] (por [[Deutsche Telekom]]) y darréu T-Mobile Team (por T-Mobile) yera una de les más potentes del pelotón, y la empresa alemana (tantu la casa matriz como'l so filial) yera'l patrocinador más importante del ciclismu: llevaba dende [[1991]] (más que cualesquier otru patrocinador) y yera el que más dineru apurría (15 millones d'euros per temporada). La decisión de T-Mobile d'abandonar el ciclismu tres diecisiete temporaes deber a los numberosos escándalos de [[dopaxe]] que chiscaren al equipu apocayá, y que la compañía yá alvirtiera que nun toleraría por atentar contra'l bon nome de la empresa: confesiones de dopaxe sistemáticu na so dómina gloriosa de dellos ex ciclistes (incluyendo'l ganador del [[Tour de Francia 1996]], [[Bjarne Riis]], y el cinco vegaes ganador del maillot verde [[Erik Zabel]]), identificación y posterior confirmación de la implicación de [[Jan Ullrich]] na [[Operación Puerto]] como vecera del doctor [[Eufemiano Fuentes]], positivos de [[Patrik Sinkewitz]] y [[Lorenzo Bernucci]]... <ref name="T-Mobile retira'l so patrociniu del ciclismu con calter inmediatu por cuenta de los escándalos de dopaxe">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=5941 |títulu=T-Mobile retira'l so patrociniu del ciclismu con calter inmediatu por cuenta de los escándalos de dopaxe |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=27 de payares de 2007 |editorial=EsCiclismo.com}}</ref><ref name="Los escándalos pola mor del dopaxe retiren a Telekom">{{cita publicación |autor=Comas, José |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/escandalos/causa/dopaxe/retiren/Telekom/elpepidep/20071128elpepidep_11/Tes/ |títulu=Los escándalos pola mor del dopaxe retiren a Telekom |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=28 de payares de 2007 |editorial=[[El País]]}}</ref> T-Mobile comprometer a abonar a la estructura del equipu ciclista'l dineru comprometíu pa 2008 en cuenta de que se desvenceyara dafechu'l nome de la empresa del nome del nuevu equipu. Dos selmanes antes [[Adidas]], provisora de la equipación ciclista, tomara una decisión similar al siguir costeando la fabricación de maillots y culottes n'Italia pa la temporada 2008 so la condición de que'l logo de la compañía nun figurara en nengún d'ellos.<ref name="Un patrociniu vergonzante">{{cita publicación |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/patrociniu/vergonzante/elpepidep/20071129elpepidep_8/Tes/ |títulu=Un patrociniu vergonzante |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=29 de payares de 2007 |editorial=[[El País]]}}</ref><ref name="Adidas ending T-Mobile deal after 2008">{{cita publicación |autor=BikeRadar y [[Agence France-Presse|AFP]] |url=http://www.bikeradar.com/road/news/nutrition/article/adidas-ending-t-mobile-deal-after-2008-13084/?mp=1 |títulu=Adidas ending T-Mobile deal after 2008 |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=29 de payares de 2007 |editorial=bikeradar.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193516/http://www.bikeradar.com/road/news/nutrition/article/adidas-ending-t-mobile-deal-after-2008-13084/?mp=1 |archivedate=2016-03-04 }}</ref> === 2008 === [[Ficheru:Paolo Bettini Kim Kirchen LBL2008.jpg|thumbnail|150px|Kirchen col maillot del High Road en [[Liexa-Bastogne-Liexa|Liexa]], díes dempués de ganar la [[Flecha Valona]].]] [[Ficheru:Team Columbia tour de pologne 2008.jpg|thumbnail|170px|Dos ciclistes, col maillot azul tres la llegada de [[Columbia Sportswear|Columbia]].]] Col presupuestu del equipu pa tola temporada garantizáu y la so llicencia ProTour asegurada, los xestores de la formación decidieron empezar l'añu col nome '''Team High Road''', una y bones High Road (que, en colloráu y mariellu, yera lo único escritu na equipación) ye'l nome de la sociedá propietaria del equipu.<ref name="T-Mobile Team becomes Team High Road">{{cita publicación |url=http://www.cyclingnews.com/features/t-mobile-team-becomes-team-high-road |títulu=T-Mobile Team becomes Team High Road |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=28 de payares de 2007 |editorial=Cycling News}}</ref> La formación empezó'l cursu con una equipación totalmente negra (maillot y culotte) pa pasar pocu dempués a maillot blancu y culotte negru, calteniendo les lletres en colloráu y mariellu de High Road.<ref name="Columbia-High Road unveils its new colours">{{cita publicación |url=http://fry.cyclingnews.com/features.php?id=features/2009/columbia_launch09 |títulu=Columbia-High Road unveils its new colours |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=11 de xineru de 2009 |editorial=Cycling News}}</ref> L'equipu empezó la temporada con un dominador [[André Greipel]] nel [[Tour Down Under]] [[australia|australianu]] (primer carrera [[UCI ProTour 2008|ProTour d'esi añu]]), quien ganó la xeneral y cuatro de les seis etapes que componíen la prueba.<ref name="André Greipel gana'l Tour Down Under">{{cita publicación |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/ciclismo/es/desarrollo/1080858.html |títulu=André Greipel gana'l Tour Down Under |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=27 de xineru de 2008 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Yá na primavera europea, [[Kim Kirchen]] ganó dos etapes na [[Vuelta al País Vascu 2008|Vuelta al País Vascu]],<ref name="Kim Kirchen gana la segunda etapa de la Vuelta al País Vascu">{{cita publicación |url=http://ecodiario.eleconomista.es/deportes/noticias/462628/04/08/Kim-Kirchen-gana-la-segunda-etapa-de-la Vuelta-al-Pais-Vascu.html |títulu=Kim Kirchen gana la segunda etapa de la Vuelta al País Vascu |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=8 d'abril de 2008 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref><ref name="Kirchen gana la cuarta etapa de la Vuelta al País Vascu">{{cita publicación |url=http://ecodiario.eleconomista.es/deportes/noticias/468049/04/08/Kirchen-gana-la-cuarta-etapa-de-la Vuelta-al-Pais-Vascu.html |títulu=Kirchen gana la cuarta etapa de la Vuelta al País Vascu |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=10 d'abril de 2008 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref> según la clásica [[Flecha Valona]] en imponiéndose nel [[Muriu de Huy]].<ref name="Kim Kirchen llévase la Flecha Valona">{{Enllaz rotu|1={{cita publicación |url = http://www.lavozdeasturias.es/noticias/noticia.asp?pkid=414186 |títulu = Kim Kirchen llévase la Flecha Valona |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |fecha = 24 d'abril de 2008 |editorial = [[La Voz de Asturias]] }} |2=http://www.lavozdeasturias.es/noticias/noticia.asp?pkid=414186 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> L'equipu ganó cuatro etapes nel [[Giro d'Italia 2008|Giro d'Italia]]. Les dos primeres victories na ronda italiana llegaron de la mano del velocista británicu [[Mark Cavendish]],<ref name="Cavendish gana la so segunda etapa ante Bennati y Visconti sigue líder">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.publico.es/agencias/efe/107527/cavendish/gana/segunda/etapa/bennati/visconti/sigue/líder |títulu=Cavendish gana la so segunda etapa ante Bennati y Visconti sigue líder |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=23 de mayu de 2008 |editorial=[[Público (España)|Público]]}}</ref> quien yá ganara'l curtiu prólogu del [[Tour de Romandía]] pocu antes;<ref name="Cavendish gana'l prólogu del Tour de Romandía">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2008/04/29/ciclismo/1209494007.html |títulu=Cavendish gana'l prólogu del Tour de Romandía |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=29 d'abril de 2008 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref> Cavendish arrenunció a una tercer victoria nel Giro al dexar -y la nos últimos metros al so postreru llanzador, Greipel, en señal d'agradecimientu pol trabayu desenvueltu en llegaes previes.<ref name="Cavendish dexa pasu a Greipel nel Giro">{{cita publicación |url=http://www.hoysport.com/noticias/ciclismo/giro_encara_recta_final_200805280745.html |títulu=Cavendish dexa pasu a Greipel nel Giro |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=28 de mayu de 2008 |editorial=[[Diariu Güei (Estremadura)|Güei]] }}</ref> La cuarta victoria del equipu na ronda italiana llograr na última etapa, la contrarreló individual de [[Milán]], de la mano del especialista [[Marco Pinotti]].<ref name="Contador rei d'Italia. La contrarreló pa Pinotti.">{{cita publicación |autor=Scognamiglio, Ciro |url=http://www.gazzetta.it/Speciali/Giroditalia/2008/es/Primo_Piano/2008/06_Giugno/01/giro.shtml |títulu=Contador rei d'Italia. La contrarreló pa Pinotti. |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=1 de xunu de 2008 |editorial=[[La Gazzetta dello Sport]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221020135904/https://www.gazzetta.it/Speciali/Giroditalia/2008/es/Primo_Piano/2008/06_Giugno/01/giro.shtml |archivedate=2022-10-20 }}</ref> En xunu [[George Hincapie]] y Kirchen ganaron dos tales etapes de la [[Dauphiné Libéré]] y la [[Vuelta a Suiza]] respeutivamente,<ref name="George Fincapié vuelve polos sos fueros y gana la 2ª etapa">{{cita publicación |url=http://www.lostxirrindularis.com/displayarticle6908.html |títulu=George Fincapié vuelve polos sos fueros y gana la 2ª etapa |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=11 de xunu de 2008 |editorial=lostxirrindularis.com}}</ref><ref name="Kirchen gana la sesta etapa de la Vuelta a Suiza y arrampuña el lideralgu a Igor Antón">{{cita publicación |autor = Axencies |url = http://www.lavozdegalicia.es/deportes/2008/06/20/0003_6921098.htm |títulu = Kirchen gana la sesta etapa de la Vuelta a Suiza y arrampuña el lideralgu a Igor Antón |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |fecha = 20 de xunu de 2008 |editorial = [[La Voz de Galicia]] |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160310042532/http://www.lavozdegalicia.es/deportes/2008/06/20/0003_6921098.htm |fechaarchivu = 10 de marzu de 2016 }}</ref> dambes consideraes carreres preparatorias pal inminente Tour.<ref name="Contador empieza en Portugal la cuenta trás escontra'l Tour">{{Enllaz rotu|1={{cita publicación |url = http://www.elperiodico.com/es/noticias/deportes/20100215/contador-empieza-portugal-cuenta-atras-escontra-tour/print-226531.shtml |títulu = Contador empieza en Portugal la cuenta trás escontra'l Tour |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |fecha = 15 de febreru de 2010 |editorial = [[El Periódico de Catalunya]] }} |2=http://www.elperiodico.com/es/noticias/deportes/20100215/contador-empieza-portugal-cuenta-atras-escontra-tour/print-226531.shtml |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Amás, seis ciclistes proclamáronse campeones contrarreló nos campeonatos nacionales apostaos nos sos respeutivos países, cinco d'ellos esi mesmu mes: Pinotti ([[Campeonatu d'Italia de ciclismo contrarreló|Italia]]), Grabsch ([[Campeonatu d'Alemaña de ciclismo contrarreló|Alemaña]]), Kirchen (Luxemburgu), Boasson Hagen (Noruega), Frantisek Rabon (República Checa) y Adam Hansen (Australia, anque esti postreru nel mes de xineru). El 16 de xunu anuncióse qu'a partir del 5 de xunetu, entamu del [[Tour de Francia 2008|Tour de Francia]], la empresa de ropa deportivo [[Columbia Sportswear]] sería la patrocinadora principal del equipu, pasando a llamase '''Team Columbia-High Road'''.<ref name="High Road va correr el Tour col nome de Team Columbia">{{cita publicación |url=http://www.terra.es/deportes/articulo/html/dpo505365.htm |títulu=High Road va correr el Tour col nome de Team Columbia |fechaaccesu=17 de febreru de 2010 |fecha=16 de xunu de 2008 |editorial=[[Terra Networks|Terra]]}}</ref><ref name="Team High Road will start the 2008 Tour de France as 'Team Columbia'">{{cita publicación |autor=Haake, Bjorn |url=http://autobus.cyclingnews.com/news.php?id=news/2008/jun08/jun16news2a |títulu=Team High Road will start the 2008 Tour de France as 'Team Columbia' |fechaaccesu=17 de febreru de 2010 |fecha=16 de xunu de 2008 |editorial=Cycling News}}</ref> La llegada del patrocinador viose reflexada nun cambéu del maillot, que pasó a ser azul claru.<ref name="High Road's Stapleton on Columbia future">{{cita publicación |autor=Friebe, Daniel (''Procycling'') y Cyclingnews |url=http://autobus.cyclingnews.com/news.php?id=features/2008/highroad_columbia08 |títulu=High Road's Stapleton on Columbia future |fechaaccesu=17 de febreru de 2010 |fecha=17 de xunu de 2008 |editorial=Cycling News}}</ref> Na ''Grande Boucle'', apostada en [[xunetu]], foi l'equipu con más victories d'etapa, al llograr imponese en seis: cuatro con Cavendish, una con Kirchen (tres descalificación de [[Stefan Schumacher]] por dopaxe)<ref name="UCI etapes">{{cita web |url=http://www.uci.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?PageID=19004&SportID=102&CompetitionID=20433&EditionID=460336&SeasonID=474&ClassID=1&GenderID=1&EventID=12146&EventPhaseID=0&Phase1ID=-1&Phase2ID=0&Phase3ID=0&CompetitionCodeInv=1&Detail=1&Ranking=0&All=0&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=8 |títulu=Men Elite Tour de France (FRA/N) |fechaaccesu=17 de febreru de 2010 |editor=[[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111007114212/http://www.uci.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?PageID=19004&SportID=102&CompetitionID=20433&EditionID=460336&SeasonID=474&ClassID=1&GenderID=1&EventID=12146&EventPhaseID=0&Phase1ID=-1&Phase2ID=0&Phase3ID=0&CompetitionCodeInv=1&Detail=1&Ranking=0&All=0&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=8 |fechaarchivu=7 d'ochobre de 2011 }}</ref> y otra más con [[Marcus Burghardt]]. Amás, Kirchen llució'l [[maillot mariellu]] de líder de la xeneral mientres cuatro etapes,<ref name="Riccó conquistó per delantre de Valverde'l primer visu del Tour, Kirchen nuevu líder">{{cita publicación |url=http://ecodiario.eleconomista.es/otros deportes/noticias/648518/07/08/Ricco-conquisto-per delantre-de-Valverde-el-primer-visu-del-Tour-Kirchen-nuevu-líder.html |títulu=Riccó conquistó per delantre de Valverde'l primer visu del Tour, Kirchen nuevu líder |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=10 de xunetu de 2008 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref><ref name="Piepoli gana en Hautacam, Evans atrapa'l maillot mariellu y Valverde fúndese">{{cita publicación |url=http://ecodiario.eleconomista.es/otros deportes/noticias/654354/07/08/Piepoli-gana-en-Hautacam-Evans-atrapa-el-maillot-mariellu-y-Valverde-fúndese.html |títulu=Piepoli gana en Hautacam, Evans atrapa'l maillot mariellu y Valverde fúndese |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=14 de xunetu de 2008 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref> sabiéndose darréu que tuvo d'haber llucíu dichu maillot dos díes más (hasta un total de seis),<ref name="UCI etapes"/> nos que lo llució Schumacher, descalificáu (y sancionáu con una suspensión de dos años) meses dempués en dando positivu por [[CERA (fármacu)|CERA]] nun reanálasis posterior de les muestres tomaes mientres la ronda gala.<ref name="El TAS refuga'l recursu de Stefan Schumacher">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.rtve.es/deportes/20100125/tas-refuga-recursu-stefan-schumacher/314207.shtml |títulu=El TAS refuga'l recursu de Stefan Schumacher |fechaaccesu=17 de febreru de 2010 |fecha=25 de xineru de 2010 |editorial=[[Radiotelevisión Española|RTVE]]}}</ref> N'agostu, Greipel y el mozu [[Edvald Boasson Hagen]] ganaron dos tales etapes nel [[Eneco Tour]].<ref name="Greipel gana la 2ª etapa del Tour del Benelux y Gutiérrez sigue líder">{{cita publicación |url=http://ecodiario.eleconomista.es/internacional/noticias/715447/08/08/Greipel-gana-la-2-etapa-del-Tour-del-Benelux-y-Gutierrez-sigue-líder.html |títulu=Greipel gana la 2ª etapa del Tour del Benelux y Gutiérrez sigue líder |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=22 d'agostu de 2008 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref><ref name="Boasson wins Benelux sixth stage">{{cita publicación |axencia=[[Agence France-Presse|AFP]] |url=http://velonews.competitor.com/2008/08/race/race-reports/boasson-wins-benelux-sixth-stage_82377 |títulu=Boasson wins Benelux sixth stage |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=26 d'agostu de 2008 |editorial=velonews.com}}</ref> Poco dempués, en [[setiembre]], [[Linus Gerdemann]] ganó nel so país la [[Vuelta a Alemaña]],<ref name="Victoria final de Linus Gerdemann na Vuelta a Alemaña">{{cita publicación |url=http://ecodiario.eleconomista.es/internacional/noticias/738071/09/08/Victoria-final-de-Linus-Gerdemann-en-la Vuelta-a-Alemaña.html |títulu=Victoria final de Linus Gerdemann na Vuelta a Alemaña |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=6 de setiembre de 2008 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref> na qu'amás cuatro ciclistes del equipu llograron una victoria d'etapa cada unu: el mesmu Gerdemann (ganador de la etapa reina),<ref name="Linus Gerdemann gana la etapa reina y ye líder de la Vuelta a Alemaña">{{cita publicación |url=http://ecodiario.eleconomista.es/noticies-email/727179/Linus-Gerdemann-gana-la etapa-reina-y-ye-líder-de-la Vuelta-a-Alemaña |títulu=Linus Gerdemann gana la etapa reina y ye líder de la Vuelta a Alemaña |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=30 d'agostu de 2008 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref> Greipel,<ref name="Greipel llevar al sprint la cuarta etapa y Gerdemann sigue líder">{{cita publicación |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=8169 |títulu=Greipel llevar al sprint la cuarta etapa y Gerdemann sigue líder |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=2 de setiembre de 2008 |editorial=EsCiclismo.com}}</ref> [[Gerald Ciolek]]<ref name="Gerald Ciolek imponer na quinta etapa y Gerdemann sigue líder">{{cita publicación |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=8183 |títulu=Gerald Ciolek imponer na quinta etapa y Gerdemann sigue líder |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=3 de setiembre de 2008 |editorial=EsCiclismo.com}}</ref> y [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]].<ref name="Gedermann facer cola Vuelta a Alemaña">{{cita publicación |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/ciclismo/es/desarrollo/1159320.html |títulu=Gedermann facer cola Vuelta a Alemaña |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=6 de setiembre de 2008 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> L'equipu nun participó na [[Vuelta a España 2008|Vuelta a España]], dempués de nun tar ente los 20 equipos escoyíos pola organización ([[Unipublic]]) el 29 d'abril, siendo l'únicu equipu ProTour que nun figuraba en dicha llista.<ref name="La Vuelta a España dexa fora al High Road, ex T-Mobile">{{cita publicación |axencia=[[Reuters]] |url=http://ecodiario.eleconomista.es/noticias/noticias/540060/04/08/La Vuelta-a-Espana-deja-fuera-al-High-Road-ex-TMobile.html |títulu=La Vuelta a España dexa fora al High Road, ex T-Mobile |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=29 d'abril de 2008 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref> Poco dempués [[Bert Grabsch]], col maillot de la seleición alemana, proclamóse [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta 2008|Campeón del Mundu de contrarreló]] en [[Varese]], per delantre de [[Svein Tuft]] (''[[Canadá]]'') y [[David Zabriskie]] (''[[Estaos Xuníos]]''). === 2009 === [[Ficheru:Gent-Wevelgem 2009 Edvald Boasson Hagen.jpg|thumb|150px|[[Edvald Boasson Hagen]], na [[Gante-Wevelgem]].]] [[Ficheru:CLM Tour de Romandie 2009 - Columbia.jpg|thumb|150px|Los ciclistes del equipu, camín de la victoria na CRE del [[Tour de Romandía 2009|Tour de Romandía]].]] [[Ficheru:Mark Cavendish 2009.jpg|thumb|150px|[[Mark Cavendish|Cavendish]], celebrando una victoria d'etapa nel [[Giro d'Italia 2009|Giro d'Italia]].]] En [[2009]] l'equipu tuvo una equipación distinta, con predominiu de los colores blancu y mariellu, coincidiendo cola llegada de nuevos patrocinadores secundarios y provisores.<ref name="Videos de la presentación del Team Columbia-Highroad">{{cita publicación |autor = Bonu Santamaría, Carlos |url = http://www.ciclismoafondo.es/caf/competicion/contenido/noticia/videos-de-la-presentacion-del-team-columbia-highroad/2c90a89c1eddb958011edfdf10fd0125.html;jsessionid=55A7127512D2BDB9BE25ECC5B62B0D60 |títulu = Videos de la presentación del Team Columbia-Highroad |fechaaccesu = 17 de febreru de 2010 |fecha = 19 de xineru de 2009 |editorial = Ciclismu a xeitu }}</ref> La primera gran victoria de la temporada llegó de la mano de [[Mark Cavendish]], que ganó al sprint la ''classicissima'' [[Milán-Sanremo 2009|Milán-Sanremo]], una de les cinco clásiques consideraes monumentos del ciclismu.<ref name="La bomba Cavendish">{{cita publicación |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/bomba/Cavendish/elpepidep/20090323elpepidep_28/Tes/ |títulu=La bomba Cavendish |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=23 de marzu de 2009 |editorial=[[El País]]}}</ref> Poco dempués [[Edvald Boasson Hagen]] impúnxose sobre'l pavé de la [[Gante-Wevelgem 2009|Gante-Wevelgem]],<ref name="Boasson imponer na Gante Wevelgem">{{Enllaz rotu|1={{cita publicación |url = http://www.lavozdeasturias.es/noticias/noticia.asp?pkid=486634 |títulu = Boasson imponer na Gante Wevelgem |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |fecha = 10 d'abril de 2009 |editorial = [[La Voz de Asturias]] }} |2=http://www.lavozdeasturias.es/noticias/noticia.asp?pkid=486634 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> y [[Michael Albasini]] y [[Marco Pinotti]] ganaron dos tales etapes na [[Vuelta al País Vascu]].<ref name="Albasini gana la cuarta etapa de la Vuelta al País Vascu y Contador caltién líder">{{cita publicación |url=http://www.eldiariomontanes.es/20090410/deportes/ciclismo/albasini-gana-cuarta-etapa-20090410.html |títulu=Albasini gana la cuarta etapa de la Vuelta al País Vascu y Contador caltién líder |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=10 d'abril de 2009 |editorial=[[El Diario Montañés]]}}</ref><ref name="Marco Pinotti gana la etapa de Zalla">{{cita publicación |url=http://www.lostxirrindularis.com/displayarticle8216.html |títulu=Marco Pinotti gana la etapa de Zalla |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=10 d'abril de 2009 |editorial=lostxirrindularis.com}}</ref> La bona primavera del equipu, jalonada con diverses victories nel Circuitu Continental, viose confirmada cola victoria na contrarreló por equipos del [[Tour de Romandía 2009|Tour de Romandía]] (onde [[Frantisek Rabon]] yá ganara'l prólogu).<ref name="Valverde termina terceru nel prólogu del Tour de Romandía y Frantisek Rabon convertir nel primer líder">{{cita publicación |url=https://www.europapress.es/deportes/ciclismo-00396/noticia-ciclismu-valverde-termina-terceru-prologo-tour-romandia-frantisek-rabon-convierte-primer-líder-20090428205609.html |títulu=Valverde termina terceru nel prólogu del Tour de Romandía y Frantisek Rabon convertir nel primer líder |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=28 d'abril de 2009 |editorial=[[Europa Press]]}}</ref><ref name="El Columbia gana la contrarreló por equipos y Rabon ye de nuevu líder">{{cita publicación |autor = Redaición |url = http://www.eitb.com/deportes/ciclismo/detalle/139576/el-columbia-gana-contrarreló-equipo-rabon-es-nuevo-líder/ |títulu = El Columbia gana la contrarreló por equipos y Rabon ye de nuevu líder |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |fecha = 1 de mayu de 2009 |editorial = [[Euskal Irrati Telebista|EiTB]] }}</ref> En mayu llegaron les seis victories d'etapa nel [[Giro d'Italia 2009|Giro d'Italia]] la contrarreló por equipos inicial de [[Venecia]],<ref name="El Columbia-High Road llévase la crono por equipos per delantre de Garmin y de Astana">{{cita publicación |url=http://www.lukor.com/deportes/noticias/0905/09184134.htm |títulu=El Columbia-High Road llévase la crono por equipos per delantre de Garmin y de Astana |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=9 de mayu de 2009 |editorial=lukor.com}}</ref> una con Boasson Hagen,<ref name="El noruegu Boasson Hagen gana la séptima etapa del Giro">{{cita publicación |url=https://www.abc.es/20090515/deportes-ciclismo/noruegu-boasson-hagen-gana-200905151711.html |títulu=El noruegu Boasson Hagen gana la séptima etapa del Giro |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=15 de mayu de 2009 |editorial=[[ABC (España)|ABC]] }}</ref> otra con [[Kanstantsin Siutsou]],<ref name="Siutsou llévase la octava etapa y Di Luca caltién el lideralgu">{{cita publicación |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=10865 |títulu=Siutsou llévase la octava etapa y Di Luca caltién el lideralgu |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=15 de mayu de 2009 |editorial=EsCiclismo.com}}</ref> y tres etapes con Cavendish.<ref name="Tercer victoria y retirada de Cavendish">{{cita web |url=http://www.cadenaser.com/deportes/articulo/tercer-victoria-retirada-cavendish/csrcsrpor/20090522csrcsrdep_7/Tes |títulu=Tercer victoria y retirada de Cavendish |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=15 de mayu de 2009 |editorial=[[Cadena SER]] }}</ref> Nes carreres previes al Tour, el campeón del mundu contrarreló [[Bert Grabsch]] ganó una etapa en dicha modalidá na [[Dauphiné Libéré]].<ref name="Grabsch imponer na crono y Evans ye'l nuevu líder">{{cita publicación |autor = Beldarrain, Andoni |url = http://www.eitb.com/deportes/ciclismo/detalle/168201/grabsch-imponse-crono-evans-es-nuevo-líder/ |títulu = Grabsch imponer na crono y Evans ye'l nuevu líder |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |fecha = 10 de xunu de 2009 |editorial = [[Euskal Irrati Telebista|EiTB]] }}</ref> Poco dempués l'equipu protagonizó una gran [[Vuelta a Suiza]] ganando seis de les nueve etapes de la carrera per mediu de cinco corredores: [[Bernhard Eisel]],<ref name="Eisel gana un polémicu esprint">{{cita publicación |autor = López, Jon |url = http://www.eitb.com/deportes/ciclismo/detalle/171059/eis-gana-polemico-esprint/ |títulu = Eisel gana un polémicu esprint |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |fecha = 14 de xunu de 2009 |editorial = [[Euskal Irrati Telebista|EiTB]] }}</ref> Cavendish (dos),<ref name="Cavendish, imbatible">{{cita publicación |autor=Axencies |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/06/18/ciclismo/1245342517.html |títulu=Cavendish, imbatible |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=18 de xunu de 2009 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref> Albasini,<ref name="Albasini gana la quinta etapa de la Vuelta a Suiza y Valjavec sigue líder">{{cita publicación |url=http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox995574.htm |títulu=Albasini gana la quinta etapa de la Vuelta a Suiza y Valjavec sigue líder |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=17 de xunu de 2009 |editorial=[[Terra Networks|Terra]]}}</ref> [[Kim Kirchen]]<ref name="Kirchen axudícase la séptima etapa y Valjavec sigue como líder">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=11319 |títulu=Kirchen axudícase la séptima etapa y Valjavec sigue como líder |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=19 de xunu de 2009 |editorial=EsCiclismo.com}}</ref> y [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]].<ref name="Tony Martin gana la etapa reina de la Vuelta a Suiza">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2009/06/20/ciclismo/1245517148.html |títulu=Tony Martin gana la etapa reina de la Vuelta a Suiza |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=20 de xunu de 2009 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Nesos díes producióse tamién l'alcuerdu con [[HTC Corporation]] por que dicha compañía convertir en copatrocinadora del equipu a partir del Tour, pasando asina a denominase '''Team Columbia-HTC'''.<ref name="HTC convertir en nuevu patrocinador del equipu Columbia-High Road">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=11467 |títulu=HTC convertir en nuevu patrocinador del equipu Columbia-High Road |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=2 de xunetu de 2009 |editorial=EsCiclismo.com}}</ref> Nel [[Tour de Francia 2009|Tour de Francia]] Cavendish ganó seis etapes (incluyendo la prestixosa etapa final, con meta nos [[Avenida de los Campos Elíseos|Campos Elíseos]] de [[París]]), siendo'l corredor con más victories en dicha edición de la ronda gala.<ref name="Cavendish remata cola so sesta victoria y Contador gana'l so segundu Tour">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=11832 |títulu=Cavendish remata cola so sesta victoria y Contador gana'l so segundu Tour |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=26 de xunetu de 2009 |editorial=EsCiclismo.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304204145/http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=11832 |archivedate=2016-03-04 }}</ref> Sicasí, el británicu nun pudo ganar el maillot verde de la clasificación por puntos que llegó a llucir mientres delles etapes, yá que finalmente'l ganador de dichu maillot foi [[Thor Hushovd]] (''[[Cervélo Test Team|Cervélo]]'').<ref name="Clasificaciones Tour de Francia 2009">{{cita web |url=http://www.letour.fr/2009/TDF/LIVE/es/2100/classement/index.html |títulu=Clasificaciones Tour de Francia 2009 |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=26 de xunetu de 2009 |editorial=letour.fr/2009}}</ref> De cara a la clasificación xeneral, el mozu Tony Martin foi una de les sorpreses de la carrera mientres les dos primeres selmanes, vistiendo'l maillot blancu de meyor nuevu mientres doce xornaes,<ref name="Tony Martin, ciclista alemán del añu">{{cita publicación |axencia = Rad-Net |url = http://www.ciclismohoy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1110:tony-martin-ciclista-aleman-del anu-&catid=94:noticies&Itemid=93 |títulu = Tony Martin, ciclista alemán del añu |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |fecha = 2 de xineru de 2010 |editorial = ciclismohoy.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160304200548/http://www.ciclismohoy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1110:tony-martin-ciclista-aleman-del anu-&catid=94:noticies&Itemid=93 |fechaarchivu = 4 de marzu de 2016 }}</ref> anque nes etapes montascoses de los Alpes de la última selmana perdió la so hasta entós bona posición na clasificación.<ref name="Clasificaciones del Tour de Francia 2009: etapa 14">{{cita web |url=https://www.marca.com/deporte/ciclismo/tour/2009/clasificaciones/etapa14.html |títulu=Clasificaciones del Tour de Francia 2009: etapa 14 |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=18 de xunetu de 2009 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref><ref name="Clasificaciones del Tour de Francia 2009: etapa 15">{{cita web |url=https://www.marca.com/deporte/ciclismo/tour/2009/clasificaciones/etapa15.html |títulu=Clasificaciones del Tour de Francia 2009: etapa 15 |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=19 de xunetu de 2009 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Sicasí, el tiempu perdíu nes xornaes alpines dexó-y participar na escapada de la penúltima etapa con final nel [[Mont Ventoux]], onde foi finalmente segundu en siendo descolgado por [[Juanma Gárate]] (''[[Rabobank (equipu ciclista)|Rabobank]]'') nos últimos metros,<ref name="Gárate pon el berru na lluna">{{cita publicación |autor=Rodrigálvarez, Eduardo |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Garate/pon/glayo/Lluna/elpepidep/20090726elpepidep_2/Tes/ |títulu=Gárate pon el berru na lluna |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=26 de xunetu de 2009 |editorial=[[El País]]}}</ref> llegando finalmente a trés segundos del ganador.<ref name="Clasificaciones del Tour de Francia 2009: etapa 20">{{cita web |url=https://www.marca.com/deporte/ciclismo/tour/2009/clasificaciones/etapa20.html |títulu=Clasificaciones del Tour de Francia 2009: etapa 20 |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=25 de xunetu de 2009 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> L'equipu ganó cinco etapes na [[Vuelta a España 2009|Vuelta a España]]: cuatro con [[André Greipel]] (incluyendo la etapa final con meta nel [[Paséu de la Castellana]] de [[Madrid]]) y una con [[Greg Henderson]].<ref name="Valverde gana la Vuelta a España y Greipel el postreru esprint">{{cita publicación |autor=Axencies |url=http://www.elmundodeportivo.es/gen/20090920/53788691351/noticia/valverde-gana-la vuelta-a-espana-y-greipel-el-ultimo-esprint.html |títulu=Valverde gana la Vuelta a España y Greipel el postreru esprint |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=20 de setiembre de 2009 |editorial=[[Mundo Deportivo]] }}</ref><ref name="Greg Henderson gana la tercer etapa al esprint">{{cita publicación |autor = Beldarrain, Andoni |url = http://www.eitb.com/deportes/ciclismo/vuelta-a-espana/detalle/226935/greg-henderson-gana-tercer-etapa-esprint/ |títulu = Greg Henderson gana la tercer etapa al esprint |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |fecha = 31 d'agostu de 2009 |editorial = [[Euskal Irrati Telebista|EiTB]] }}</ref> Greipel, que yá ganara una etapa al sprint nel [[Tour Down Under 2009|Tour Down Under]] en [[xineru]],<ref name="Greipel bate a los sprinters 'aussies' na primer etapa">{{cita publicación |agencia=Europa Press |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/01/20/ciclismo/1232449944.html |títulu=Greipel bate a los sprinters 'aussies' na primer etapa |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=20 de xineru de 2009 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref> ganó tamién la clasificación por puntos.<ref name="Vuelta a España 2009: Clasificación por Puntos">{{cita web |url = http://www.lavuelta.com/09/espanol/resultados/index.html?y=21 |títulu = Vuelta a España 2009: Clasificación por Puntos |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |fecha = 20 de setiembre de 2009 |editorial = [[Vuelta a España 2009|lavuelta.com/09/]] |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100206042924/http://www.lavuelta.com/09/espanol/resultados/index.html?y=21 |fechaarchivu = 6 de febreru de 2010 }}</ref> Poco primero de la Vuelta, Boasson Hagen ganó la xeneral y dos etapes (una al sprint y la otra contrarreló) del [[Eneco Tour 2009|Eneco Tour]].<ref name="Edvald Boasson Hagen sigue líder del Eneco Tour en ganando la 6ª etapa">{{cita publicación |url=http://ecodiario.eleconomista.es/internacional/noticias/1492167/08/09/Edvald-Boasson-Hagen-sigue-líder-del-Eneco-Tour-en ganando-la-6-etapa.html |títulu=Edvald Boasson Hagen sigue líder del Eneco Tour en ganando la 6ª etapa |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=24 d'agostu de 2009 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref><ref name="Boasson Hagen gana'l Eneco Tour">{{cita publicación |url=http://www.nortecastilla.es/20090826/deportes/ciclismo/boasson-hagen-gana-eneco-20090826.html |títulu=Boasson Hagen gana'l Eneco Tour |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=26 d'agostu de 2009 |editorial=[[El Norte de Castilla]]}}</ref> Na parte final de la temporada confirmóse que cuatro ciclistes del equipu, incluyíos Boasson Hagen y Henderson, correríen en [[2010]] nel [[Team Sky]], un nuevu equipu británicu de categoría [[UCI ProTour|ProTour]].<ref name="El Sky busca un ganador británicu del Tour">{{cita publicación |autor=Llamas, Fernando |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/11/16/ciclismo/1258397361.html |títulu=El Sky busca un ganador británicu del Tour |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=16 de payares de 2009 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref> Anque se rumoreó sobre dicha posibilidá, finalmente Cavendish nun fichó pol equipu del so país al considerar que tenía más opciones de ganar permaneciendo nun equipu formáu al so alredor.<ref name="Cavendish quedar nel Columbia porque tien un equipu al so 'alredor'">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.as.com/ciclismo/articulo/cavendish-queda-columbia-tien-equipu/daspor/20091130dasdascic_1/Tes |títulu=Cavendish quedar nel Columbia porque tien un equipu al so 'alredor' |fechaaccesu=14 de febreru de 2010 |fecha=30 de payares de 2009 |editorial=[[Diariu As|As]]}}</ref> === 2010 === [[Ficheru:André Greipel ochre 2, Stirling podium, TDU 2010 Stage 3.JPG|thumb|150px|'''[[André Greipel|Greipel]]''', de naranxa nel [[Tour Down Under 2010|Tour Down Under]].]] [[Ficheru:GW 2010 2.JPG|thumb|150px|'''[[Bernhard Eisel|Eisel]]''', xubiendo Kemmel na [[Gante-Wevelgem 2010|Gante-Wevelgem]].]] De cara a la temporada 2010, l'equipu realizó una concentración iverniza en [[Lanzarote]] ([[Islles Canaries|Canaries]]).<ref name="L'equipu ciclista Team Columbia-HTC entrenar en Lanzarote">{{cita publicación |autor = Bombardi, Cristina |url = http://www.lavozdelanzarote.com/article34434.html |títulu = L'equipu ciclista Team Columbia-HTC entrenar en Lanzarote |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |fecha = 16 d'avientu de 2009 |editorial = lavozdelanzarote.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091219190417/http://www.lavozdelanzarote.com/article34434.html |fechaarchivu = 19 d'avientu de 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091219190417/http://www.lavozdelanzarote.com/article34434.html |archivedate = 2009-12-19 }}</ref> Amás, anuncióse que l'equipu pasaría a denominase '''Team HTC-Columbia'''.<ref name="What's in a name? Columbia-HTC now HTC-Columbia for 2010 season">{{cita publicación |autor=Raia, James |url=http://www.examiner.com/x-1155-Cycling-Examiner~y2010m1d8-Whats-in-a-name-ColumbiaHTC-now-HTCColumbia-for-2010-season |títulu=What's in a name? Columbia-HTC now HTC-Columbia for 2010 season |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |fecha=8 de xineru de 2010 |editorial=examiner.com}}</ref> [[André Greipel]] ganó en xineru la xeneral y trés de les seis etapes del [[Tour Down Under 2010|Tour Down Under]], faciéndose asina col maillot naranxa de vencedor final. Poco dempués Greipel espresó'l so deséu de que Cavendish abandonara l'equipu y fichara pol [[Sky Professional Cycling Team|Sky]] en [[2011]] pa pasar asina a ser él el esprínter principal de la escuadra; el direutor Brian Holm nun s'amosó esmolecíu por unes declaraciones que dixo entender, anque enfatizó que les estadístiques al respeutu nun mentíen y que Cavendish yera "el meyor".<ref name="Greipel hopes Cavendish moves to Sky, wants top billing in HTC Columbia">{{cita publicación |url=http://www.velonation.com/News/ID/2975/Greipel-hopes-Cavendish-moves-to-Sky-wants-top-billing-in-HTC-Columbia.aspx |títulu=Greipel hopes Cavendish moves to Sky, wants top billing in HTC Columbia |fechaaccesu=11 de setiembre de 2010 |fecha=3 de febreru de 2010 |editorial=velonation.com}}</ref> [[Mark Cavendish]], estrella del equipu en ganando 25 de los 27 sprints qu'apostó en 2009, tuvo pela cueta un discretu entamu de temporada. El de la [[Isla de Man]], convertíu n'oxetivu de la prensa sensacionalista británica, operar d'una muela tando de vacaciones en [[Paraguái]] y tuvo problemes dixestivos al so regresu a Europa, polo que nun pudo realizar la pretemporada según lo entamao.<ref name="Cavendish y el so añu negru">{{cita publicación |autor=Urraburu, Benito |url=http://www.diariovasco.com/v/20100705/deportes/ciclismo/cavendish-negru-20100705.html |títulu=Cavendish y el so añu negru |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=5 de xunetu de 2010 |editorial=[[El Diario Vasco]]}}</ref> Amás, el so hermanu Andy foi condergáu a seis años de prisión pola so implicación na venta de drogues.<ref name="Contador y Armstrong nin se miren">{{cita publicación |autor=Gómez Peña, Jesús |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20100709/deportes/mas-deporte/contador-armstrong-miren-20100709.html |títulu=Contador y Armstrong nin se miren |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=9 de xunetu de 2010 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]] }}</ref> Cavendish remató la [[Tirrenu-Adriáticu]] ensin victories y nun entró na disputa del sprint final na [[Milán-Sanremo 2010|Milán-Sanremo]] (onde foi asocedíu por [[Óscar Freire]]), nun llogrando'l so primer trunfu de la temporada hasta la [[Volta a Cataluña]] a finales de marzu,<ref name="Primer momentu Cavendish de 2010">{{cita publicación |url=http://es.eurosport.yahoo.com/23032010/47/volta-catalunya-primer-momentu-cavendish-2010.html |títulu=Primer momentu Cavendish de 2010 |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=23 de marzu de 2010 |editorial=[[Eurosport]] }}</ref> cuando un añu antes pa eses feches yá llograra seis victories.<ref name="Cavendish imponer n'etapa de Catalunya">{{cita publicación |url=http://www.eluniversal.com/2010/03/23/cicl_ava_cavendish-imponse_23A3633853.shtml |títulu=Cavendish imponer n'etapa de Catalunya |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=23 de marzu de 2010 |editorial=[[El Universal (Venezuela)|El Universal]]}}</ref> Greipel protestó por nun haber sío incluyíu nel nueve del equipu pa la ''Classiccisima'' magar el so bon estáu de forma, y cuestionó que sigo fuera convocáu'l vixente ganador Cavendish magar atopase en peores condiciones físiques qu'él.<ref name="Greipel admits frustration following non-selection for Milan-Sanremo">{{cita publicación |autor=Gruber, Jered |url=http://www.velonation.com/News/ID/3534/Greipel-admits-frustration-following-non-selection-for-Milan-Sanremo.aspx |títulu=Greipel admits frustration following non-selection for Milan-Sanremo |fechaaccesu=21 de marzu de 2010 |fecha=30 d'avientu de 2010 |editorial=[[VeloNation]]}}</ref> Esa crítica foi respondida por Cavendish al traviés d'unes declaraciones al diariu ''[[The Guardian]]'' nes qu'aseguraba qu'él yera meyor que Greipel inclusive tando en baxa forma, de la que refugaba la posibilidá de que dambos corrieren xuntos en dalguna carrera, incluyíu'l Tour de Francia; Cavendish atacó tamién a Greipel afirmando que'l xermanu nunca ganaría un monumentu y que si'l so oxetivu fuera llograr "pequeñes victories de mierda" correría esi tipu de carreres menores.<ref name="Mark Cavendish puts Team Sky on alert after criticism of André Greipel">{{cita publicación |autor=Moore, Richard |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/apr/06/mark-cavendish-andre-greipel |títulu=Mark Cavendish puts Team Sky on alert after criticism of André Greipel |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=6 d'abril de 2010 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref> El máximu responsable del equipu, Bob Stapleton, encamentó a los dos velocistes a que nun siguieren faciendo públiques les sos diferencies.<ref name="Stapleton cools Cavendish-Greipel fire">{{cita publicación |autor=Brown, Gregor |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/450221/stapleton-cools-cavendish-greipel-fire.html |títulu=Stapleton cools Cavendish-Greipel fire |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=11 d'abril de 2010 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> [[Bernhard Eisel]] ganó la [[Gante-Wevelgem 2010|Gante-Wevelgem]],<ref name="Freire fúndese cerca de la vera">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2010/03/28/ciclismo/1269790451.html |títulu=Freire fúndese cerca de la vera |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=28 de marzu de 2010 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref> enllargando asina'l dominiu del equipu na clásica de pavé belga al asoceder nel palmarés a Boasson Hagen, ganador un añu antes.<ref name="Eisel a décroché sa grande victoire à Wevelgem">{{cita publicación |autor=Rédaction en ligne |url=http://www.lesoir.be/sports/cyclisme/2010-03-28/eisel-a-decroche-sa-grande-victoire-a-wevelgem-761355.php |títulu=Eisel a décroché sa grande victoire à Wevelgem |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=28 de marzu de 2010 |editorial=[[Le Soir]]}}</ref> [[Ficheru:Mark Cavendish - seconde étape du Tour de Romandie 2010.jpg|thumb|150px|'''[[Mark Cavendish|Cavendish]]''', en ganando la so etapa del [[Tour de Romandía]].]] Nel [[Tour de Romandía 2010|Tour de Romandía]] l'especialista [[Marco Pinotti]] ganó la etapa prólogu, enfundándose un maillot de líder que dexaría un día dempués. Na segunda etapa impúnxose Mark Cavendish, quien al cruciar la llinia de meta realizó una corte de mangues ante la cámara de televisión y dixo que se trataba de "un mensaxe pa los periodistes que me daben por acabáu y nun entienden un pixu de ciclismu".<ref name="Cavendish celebra la victoria con una corte de manga">{{cita publicación |autor=De Vicente, Nico |url=https://www.rtve.es/deportes/20100430/cavendish-celebra-victoria-corte-manga/329586.shtml |títulu=Cavendish celebra la victoria con una corte de manga |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=30 d'abril de 2010 |editorial=[[Radiotelevisión Española|TVE]]}}</ref> L'equipu decidió espulsa-y de la carrera pol so xestu (que tamién-y acarretó una multa de los xueces de 6.000 francos suizos),<ref name="Cavendish ye espulsáu de Romandía">{{cita publicación |url=https://www.marca.com/2010/04/30/ciclismo/1272657624.html?a=13156ef774y4a64a946182y393cf5d3a&t=1283869382 |títulu=Cavendish ye espulsáu de Romandía |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=30 d'abril de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> polo que'l británicu nun tomó la salida na contrarreló de la tercer etapa na que'l so compañeru [[Michael Rogers]] se enfundó el mailot de líder. Sicasí, l'australianu nun pudo caltener la so condición de primer clasificáu de la xeneral na última etapa, cuando nuna xornada montascosa una fuga formada por [[Alejandro Valverde]], [[Igor Antón]], [[Simon Špilak]] y [[Denis Menchov]] llogró una renta abonda como para desbancarle del lideralgu. Anque nun primer momentu Valverde foi designáu como ganador de la etapa y de la xeneral (siendo Rogers cuartu, tres el segundu Špilak y el terceru Menchov), la [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] escluyó darréu a Valverde en cumplimientu de la sentencia del [[Tribunal d'Arbitraxe Deportivu|TAS]] qu'ordenaba la so sanción al considerase probada [[Casu Valverde|la so implicación]] na rede de [[dopaxe]] liderada pol doctor [[Eufemiano Fuentes]] na conocida como [[Operación Puerto]], polo que Špilak foi'l ganador oficial de la prueba (con Antón como vencedor de la etapa final) y Rogers figuraría como'l tercer clasificáu. Nel [[Giro d'Italia 2010|Giro d'Italia]] [[Matthew Goss]] y Greipel ganaron una etapa cada unu, dambes al sprint.<ref name="L'australianu Goss gana al esprint la novena etapa">{{cita publicación |url=http://www.larazon.es/noticia/3936-giro-2010-l'australianu-goss-gana-al-esprint-la-novena-etapa |títulu=L'australianu Goss gana al esprint la novena etapa |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=17 de mayu de 2010 |editorial=[[La Razón (España)|La Razón]] }}</ref><ref name="Greipel estrenar al sprint nel Giro y Regueru sigue líder en víspores del Mortirolo">{{cita publicación |url=http://www.20minutos.es/noticia/719998/0/greipel/regueru/mortirolo/ |títulu=Greipel estrenar al sprint nel Giro y Regueru sigue líder en víspores del Mortirolo |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=27 de mayu de 2010 |editorial=[[20 minutos]]}}</ref> Na xeneral final el meyor clasificáu del equipu foi'l veteranu de 34 años Pinotti con un novenu puestu a pesar de nun entrenar primero n'altitú,<ref name="Pinotti kept his promise with top ten at Giro d'Italia">{{cita web |autor=Quénet, Jean-François |url=http://www.cyclingnews.com/news/pinotti-kept-his-promise-with-top-ten-at-giro-ditalia |títulu=Pinotti kept his promise with top ten at Giro d'Italia |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=31 de mayu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> nuna edición que según él mesmu predixera nun s'afaía a les sos carauterístiques de contrarrelojista pola durez de les etapes de monte de la última selmana.<ref name="Pinotti ready to fill Italian void at Giro">{{cita publicación |autor=Quénet, Jean-François |url=http://www.cyclingnews.com/news/pinotti-ready-to-fill-italian-void-at-giro |títulu=Pinotti ready to fill Italian void at Giro |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=7 de mayu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> Na [[Vuelta a Suiza]] Cavendish embistió nun sprint al so rival [[Heinrich Haussler]], provocando una cayida masiva na que Haussler quedó mancáu de gravedá.<ref name="Cavendish embiste a Haussler y provoca un accidente espectacular">{{cita publicación |autor=De Vicente, Nico |url=https://www.rtve.es/deportes/20100615/cavendish-embiste-a-haussler-provoca-accidente-espectacular/335733.shtml |títulu=Cavendish embiste a Haussler y provoca un accidente espectacular |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=15 de xunu de 2010 |editorial=[[Radiotelevisión Española|RTVE]]}}</ref> [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]], quien aportó a líder de probar tres díes hasta la etapa reina,<ref name="Tony Martin nuevu líder y la etapa pa Frank Schleck">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2010/06/14/ciclismo/1276537642.html |títulu=Tony Martin nuevu líder y la etapa pa Frank Schleck |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |fecha=14 de xunu de 2010 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref><ref name="Vuelta a Suiza: Gesink, nuevu líder en ganando la etapa reina">{{cita publicación |autor = Redaición |url = http://www.eitb.com/deportes/ciclismo/detalle/446962/vuelta-suiza-gesink-nuevu-líder-ganar-etapa-reina/ |títulu = Vuelta a Suiza: Gesink, nuevu líder en ganando la etapa reina |fechaaccesu = 28 de setiembre de 2010 |fecha = 17 de xunu de 2010 |editorial = [[Euskal Irrati Telebista|EiTB]] }}</ref> ganó la contrarreló final (superando al favoritu [[Fabian Cancellara]]) y terminó sestu na ronda helvética.<ref name="Frank Schleck gana'l Tour de Suiza y Tony Martin la última etapa">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=15001 |títulu=Frank Schleck gana'l Tour de Suiza y Tony Martin la última etapa |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |fecha=20 de xunu de 2010 |editorial=EsCiclismo.com}}</ref> [[Ficheru:TdF 2010 Belgique 21.JPG|thumb|150px|'''[[Mark Cavendish|Cavendish]]''' ganó cinco etapes nel [[Tour de Francia 2010|Tour de Francia]].]] Nel [[Tour de Francia]] Cavendish ganó cinco etapes (incluyendo la prestixosa etapa final, con meta nos [[Avenida de los Campos Elíseos|Campos Elíseos]] de [[París]]),<ref name="Cavendish cierra los Campos Elíseos cola so quinta victoria ">{{cita publicación |autor=Urraburu, Benito |url=http://www.diariovasco.com/v/20100726/deportes/ciclismo/cavendish-cierra-campos-eliseos-20100726.html |títulu=Cavendish cierra los Campos Elíseos cola so quinta victoria |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=26 de xunetu de 2010 |editorial=[[El Diario Vasco]]}}</ref> siendo'l corredor con más victories per segundu añu consecutivu magar nun tener un bon entamu na ronda francesa (lo cual, xuníu a los problemes y discutinios d'esa temporada, fizo que-y saltaren les llárimes cola so primer victoria).<ref name="Cavendish celebra con llárimes">{{cita publicación |autor=García, Domingo |url=http://www.larazon.es/noticia/2707-cavendish-gana-al sprint-la-quinta-etapa-del-tour |títulu=Cavendish celebra con llárimes |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=8 de xunetu de 2010 |editorial=[[La Razón (España)|La Razón]] }}</ref> El velocista, sicasí, nun pudo facese col maillot verde de la regularidá qu'anunciara como'l so gran oxetivu pa esa ''Grande Boucle'',<ref name="Cavendish targets stages and the green xerséi">{{cita publicación |autor=Benson, Daniel |url=http://www.cyclingnews.com/news/cavendish-targets-stages-and-the-green-xerséi |títulu=Cavendish targets stages and the green xerséi |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=2 de xunetu de 2010 |editorial=Cycling News }}</ref> que ganó'l veteranu [[Alessandro Petacchi]].<ref name="Petacchi emotional about green xerséi success">{{cita publicación |autor=Farrand, Stephen |url=http://www.cyclingnews.com/news/petacchi-emotional-about-green-xerséi-success |títulu=Petacchi emotional about green xerséi success |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=25 de xunetu de 2010 |editorial=Cycling News }}</ref> Per otra parte, el principal llanzador de Cavendish, [[Mark Renshaw]], foi espulsáu de la carrera en solmenando tres cabezazo a [[Julian Dean]] y cerrar contra les valles a [[Tyler Farrar]] (llanzador y esprínter respeutivamente del [[Garmin-Transitions]]) na recta de meta de [[Bourg-lès-Valence]], na que'l manés ganó la so tercer etapa.<ref name="Cavendish wins, Renshaw kicked out off Tour">{{cita publicación |url=http://www.youtube.com/watch?v=r1JtMpBiSWQ |títulu=Cavendish wins, Renshaw kicked out off Tour |fechaaccesu=11 de setiembre de 2010 |fecha=15 de xunetu de 2010 |editorial=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]]}}</ref><ref name="El Tour selvaxe volvió">{{cita publicación |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Tour/xavaz/volvió//elpepudep/20100715elpepudep_4/Tes |títulu=El Tour selvaxe volvió |fechaaccesu=11 de setiembre de 2010 |fecha=16 de xunetu de 2010 |editorial=[[El País]]}}</ref> Nel mes d'agostu Greipel anunció'l so fichaxe pol [[Omega Pharma-Lotto]] pa les dos siguientes temporaes.<ref name="L'alemán Greipel ficha pol Omega y español Reynés ta a puntu">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=http://www.as.com/ciclismo/articulo/aleman-greipel-ficha-omega-espanol/20100815dasdascic_3/Tes |títulu=L'alemán Greipel ficha pol Omega y español Reynés ta a puntu |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=15 d'agostu de 2010 |editorial=[[Diariu As|As]]}}</ref> En siendo terceru na [[Clásica d'Hamburgu]], onde se vio superáu por [[Tyler Farrar]] y Boasson Hagen nel sprint final,<ref name="Tyler Farrar repeats win in Hamburg Vattenfall Cyclassics">{{cita publicación |autor=Haake, Bjorn |url=http://www.velonation.com/News/ID/5278/Tyler-Farrar-repeats-win-in-Hamburg-Vattenfall-Cyclassics.aspx#ixzz19cLMLfrB |títulu=Tyler Farrar repeats win in Hamburg Vattenfall Cyclassics |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=15 d'agostu de 2010 |editorial=VeloNation}}</ref> llogró dos victories d'etapa nel [[Eneco Tour]],<ref name="Greipel scores second Eneco stage win">{{cita publicación |autor=Wynn, Nigel |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/496756/greipel-scores-second-eneco-stage-win.html |títulu=Greipel scores second Eneco stage win |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=23 d'agostu de 2010 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> carrera esta postrera na que la xeneral foi para [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]] (quien ganó tamién la contrarreló final).<ref name="Tony Martin gana'l Eneco Tour 2010">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2010/08/24/ciclismo/1282668549.html |títulu=Tony Martin gana'l Eneco Tour 2010 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=24 d'agostu de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Greipel foi amás autor de trés de los cuatro trunfos d'etapa (sobre un total d'ocho xornaes apostaes) collechaos pela escuadra na [[Vuelta a Gran Bretaña]],<ref name="2010 Tour of Britain (all stages)">{{cita web |url=http://www.cqranking.com/men/asp/gen/tour.asp?tourid=1902 |títulu=2010 Tour of Britain (all stages) |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |editorial=cqranking.com}}</ref> carrera na que s'impunxo'l so compañeru [[Michael Albasini]].<ref name="Greipel and Albasini grab wins on final day">{{cita publicación |autor=Stokes, Shane |url=http://www.velonation.com/News/ID/5720/Tour-of-Britain-Greipel-and-Albasini-grab-wins-on-final-day.aspx#ixzz19cIwmmwu |títulu=Greipel and Albasini grab wins on final day |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |fecha=18 de setiembre de 2010 |editorial=VeloNation}}</ref> [[Ficheru:Vuelta a España 2010 -Mosquera, Nibali y Velits.jpg|thumb|150px|'''[[Peter Velits]]''', brindando con [[Vincenzo Nibali|Nibali]] y [[Ezequiel Mosquera|Mosquera]] nel zarru de la [[Vuelta a España 2010|Vuelta a España]].]] La escuadra tuvo una destacada actuación na [[Vuelta a España 2010|Vuelta a España]], qu'empezó ganando la contrarreló por equipos nocherniega peles cais de [[Sevilla]] cola que dio entamu la prueba, siendo asina Cavendish el primer líder de la ronda y per ende el primer ciclista en llucir el nuevu maillot coloráu, que sustituyía al oru de les últimes once ediciones. En intentándolo ensin ésitu n'hasta trés causes (dexando ante [[Yauheni Hutarovich|Hutarovich]], [[Tyler Farrar|Farrar]] y [[Alessandro Petacchi|Petacchi]]), Cavendish ganó tres etapes al sprint en [[Lleida]], [[Burgos]] y [[Salamanca]] (les dos primeres de manera consecutiva, incluyendo un saltito na celebración de la segunda),<ref name="Cavendish ver de 'El Cid' en Burgos">{{cita publicación |url=https://www.marca.com/2010/09/10/ciclismo/vuelta_espana/1284133750.html |títulu=Cavendish ver de 'El Cid' en Burgos |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=10 de setiembre de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> trunfos nos que destacó'l papel del so llanzador Goss.<ref name="Cavendish ye más rápidu que'l sprint">{{cita publicación |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20100910/deportes/mas-deporte/cavendish-rapido-sprint-20100910.html |títulu=Cavendish ye más rápidu que'l sprint |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=10 de setiembre de 2010 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]]}}</ref><ref name="Cavendish: 'volvimos facer un trabayu escelente'">{{cita publicación |url=https://www.marca.com/2010/09/10/ciclismo/vuelta_espana/1284137901.html |títulu=Cavendish: 'volvimos facer un trabayu escelente' |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=10 de setiembre de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Con eses victories, qu'asitiaron la so victoria final na clasificación por puntos (maillot verde),<ref name="Vuelta a España: Cavendish llévase la clasificación xeneral por puntos">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=16061 |títulu=Vuelta a España: Cavendish llévase la clasificación xeneral por puntos |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |fecha=19 de setiembre de 2010 |editorial=esciclismo.com}}</ref> Cavendish convertir nún de los pocos ciclistes con victories nes trés [[grandes vueltes]],<ref name="Cavendish, por fin">{{cita publicación |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Cavendish/fin/elpepidep/20100910elpepidep_5/Tes |títulu=Cavendish, por fin |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010 |fecha=10 de setiembre de 2010 |editorial=[[El País]]}}</ref> llogrando amás toes elles nel mesmu equipu. La sorpresa de la ronda foi sicasí [[Peter Velits]], quien terminó terceru na xeneral y xubió asina al podiu de la [[Plaza de Cibeles]] de [[Madrid]] xunto a [[Vincenzo Nibali]] y [[Ezequiel Mosquera]], primeru y segundu respeutivamente.<ref name="Vincenzo Nibali gana la Vuelta a España">{{cita publicación |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.20minutos.es/noticia/818625/0/nibali/ganador/vuelta/ |títulu=Vincenzo Nibali gana la Vuelta a España |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |fecha=19 de setiembre de 2010 |editorial=[[20 minutos]]}}</ref> Velits aportó a dichu puestu cola so victoria na contrarreló de [[Peñafiel]] (única crono individual d'esa Vuelta, apostada tres les etapes de monte [[Pirineos|pirenaiques]] y [[Asturies|asturianes]]) a una velocidá media de 52,355 km/h,<ref name="Mosquera cueye los galones">{{Enllaz rotu|1={{cita publicación |axencia = Colpisa |url = http://www.diariodenavarra.es/20100916/deportes/mosquera-cueye-galones.html?not=2010091601395947&idnot=2010091601395947&dia=20100916&seccion=deportes&seccion2=ciclismu&chnl=20 |títulu = Mosquera cueye los galones |fechaaccesu = 28 de setiembre de 2010 |fecha = 16 de setiembre de 2010 |editorial = [[Diario de Navarra]] }} |2=http://www.diariodenavarra.es/20100916/deportes/mosquera-cueye-galones.html?not=2010091601395947&idnot=2010091601395947&dia=20100916&seccion=deportes&seccion2=ciclismu&chnl=20 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> nel que yera amás el so primer trunfu contra'l crono como profesional,<ref name="Velits: 'Ye una sensación increíble por ser la mio primer victoria'">{{cita publicación |autor=Axencies |url=http://www.elmundodeportivo.es/gen/20100915/54003437288/noticia/velits-ye-una-sensacion-increible-por-ser-la mio-primer-victoria.html |títulu=Velits: 'Ye una sensación increíble por ser la mio primer victoria' |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |fecha=15 de setiembre de 2010 |editorial=[[Mundo Deportivo]] }}</ref> y llogró caltenese nesa posición tres la dura ya inédita ascensión a la [[Bola del Mundu]] de la penúltima xornada.<ref name="La Bola del Mundu pa Mosquera, la Vuelta pa Nibali">{{cita publicación |autor=De Torres, Carlos |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=http://www.farodevigo.es/portada/2010/09/18/bola-mundo-mosquera-vuelta-nibali/474053.html |títulu=La Bola del Mundu pa Mosquera, la Vuelta pa Nibali |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |fecha=18 de setiembre de 2010 |editorial=[[Faro de Vigo]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304075111/http://www.farodevigo.es/portada/2010/09/18/bola-mundo-mosquera-vuelta-nibali/474053.html |archivedate=2016-03-04 }}</ref> Amás, col so tercer puestu l'eslovacu convertir nel primer corredor del equipu en xubir al podiu de la xeneral d'una de les tres grandes vueltes nos trés años d'esistencia de la escuadra d'Estaos Xuníos.<ref name="Peter Velits: “Rompeme la clavícula en primavera foi beneficiosu”">{{cita publicación |url=http://www.biciciclismo.com/cas/site/noticias-ficha.asp?id=30686 |títulu=Peter Velits: “Rompeme la clavícula en primavera foi beneficiosu” |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |fecha=20 de setiembre de 2010 |editorial=Biciclismo}}</ref> === 2011 === [[Ficheru:Matthew Goss E3-2.jpg|thumb|200px|[[Matthew Goss]], mientres un critérium australianu previu al Tour Down Under, onde ganó una etapa y foi segundu.]] [[Ficheru:TDR2011 - 5th stage - Podium 1b.jpg|thumb|200px|[[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]] (2º), con [[Cadel Evans|Evans]] (1º) y [[Alexander Vinokourov|Vinokourov]] (3º) nel podiu final del [[Tour de Romandía 2011|Tour de Romandía]] en [[Xinebra (Suiza)|Xinebra]].]] L'equipu foi renomáu '''HTC-Highroad''' tres la marcha de la so hasta entós copatrocinador [[Columbia Sportswear|Columbia]], yá que el so nuevu patrocinador [[Nike]] nun foi incluyíu nel nome de la formación. La escuadra empezó l'añu con una concentración en [[California]], incluyendo una visita a la sede central en [[Morgan Hill]] del so nuevu provisor de [[bicicleta|bicicletes]], [[Specialized]].<ref name="HTC-Highroad gets rolling for 2011">{{cita publicación |url=http://www.cyclingnews.com/news/htc-highroad-gets-rolling-for-2011 |títulu=HTC-Highroad gets rolling for 2011 |fechaaccesu=9 de febreru de 2011 |fecha=3 de xineru de 2011 |editorial=Cycling News}}</ref> L'entamu de temporada tuvo marcáu por dos tales cayíes de [[Mark Cavendish]] n'[[Australia]] y [[Qatar]].<ref name="Cavendish has second bad fall of season in Tour of Qatar">{{cita publicación |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/515177/cavendish-has-second-bad-fall-of-season-in-tour-of-qatar.html |títulu=Cavendish has second bad fall of season in Tour of Qatar |fechaaccesu=9 de febreru de 2011 |fecha=6 de febreru de 2011 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> Asina, les primeres victories de la temporada llegaríen d'otros velocistes avezaos a ser los sos llanzadores. Ente ellos destacó l'australianu [[Matthew Goss]], quien nos primeros díes del añu ganó una etapa del [[Tour Down Under 2011|Tour Down Under]] apostáu nel so país,<ref name="Mark Cavendish upstaged by Matthew Goss in Tour Down Under opener">{{cita publicación |axencia=Press Association |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/jan/18/mark-cavendish-tour-down-under |títulu=Mark Cavendish upstaged by Matthew Goss in Tour Down Under opener |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |fecha=18 de xineru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref> carrera na qu'amás concluyó segundu na xeneral y ganó la clasificación de los sprints.<ref name="Swift powers to stage six victory: Cameron Meyer holds on for overall victory">{{cita publicación |autor=Haake, Bjorn |url=http://www.velonation.com/News/ID/7186/Tour-Down-Under-Swift-powers-to-stage-six-victory-Cameron-Meyer-holds-on-for-overall-victory.aspx |títulu=Swift powers to stage six victory: Cameron Meyer holds on for overall victory |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |fecha=23 de xineru de 2011 |editorial=VeloNation}}</ref> Yá n'Europa con motivu del entamu del calendariu del Vieyu Continente llogró una victoria d'etapa en Parir-Niza.<ref name="Matthew Goss extends perfect start to year with stage win in Paris-Nice">{{cita publicación |autor=Kogoy, Peter |url=http://www.theaustralian.com.au/news/sport/matthew-goss-extends-perfect-start-to-year-with-stage-win-in-paris-nice/story-y6frg7mf-1226018329973 |títulu=Matthew Goss extends perfect start to year with stage win in Paris-Nice |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |fecha=9 de marzu de 2011 |editorial=[[The Australian]]}}</ref> El so gran momentu llegaría sicasí col so trunfu na [[Milán-Sanremo 2011|Milán-Sanremo]], la primera de les cinco grandes clásiques o monumentos de la temporada ciclista. Goss ganó'l sprint col que los nueve integrantes del grupu cabecero de favoritos apostáronse la ''Classicissima'', dempués d'aguantar los ataques de los sos rivales nel Poggio y les cais de [[Sanremo]]. L'otru home destacáu del equipu nesi entamu de temporada foi [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]], que ganó la clasificación xeneral de la [[París-Niza 2011|París-Niza]] gracies a la so victoria na contrarreló de la sesta etapa,<ref name="Tony Martin gana la crono y ponse líder de Parir-Niza">{{cita publicación |url=https://www.lne.es/deportes/2011/03/12/tony-martin-gana-crono-pon-líder-paris-niza/1045322.html |títulu=Tony Martin gana la crono y ponse líder de Parir-Niza |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |fecha=12 de marzu de 2011 |editorial=[[La Nueva España]]}}</ref> más llarga de lo habitual (27 quilómetros, daqué que nun asocedía dende 1968).<ref name="París-Niza camuda les sos costumes na edición de 2011">{{cita publicación |axencia=[[Agence France-Presse|AFP]] |url=http://www.terra.com/deportes/noticias/parisniza_camuda_les sos_costumes_en_la_edicion_de_2011/fox1611352 |títulu=París-Niza camuda les sos costumes na edición de 2011 |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |fecha=1 de febreru de 2011 |editorial=[[Terra Networks|Terra]]}}</ref> Nuna edición ensin finales n'alto,<ref name="Parir-Niza, espeyu y escaparate">{{cita publicación |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Paris-Niza/espeyu/escaparate/elpepudep/20110305elpepudep_8/Tes |títulu=Parir-Niza, espeyu y escaparate |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |fecha=5 de marzu de 2011 |editorial=[[El País]]}}</ref> llogró caltener la so renta nes etapes de monte,<ref name="Tony Martin fai mayor">{{cita publicación |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Tony/Martin/fai/mayor/elpepudep/20110313elpepudep_17/Tes |títulu=Tony Martin fai mayor |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |fecha=13 de marzu de 2011 |editorial=[[El País]]}}</ref> tando acompañáu nel podiu final por [[Andreas Klöden]] y [[Bradley Wiggins]], segundu y terceru respeutivamente. L'alemán yá ganara de manera similar la [[Vuelta al Algarve]], una carrera preparatoria de menor entidá na que se fixo cola xeneral tres el so trunfu na crono final.<ref name="Victoria final de Tony Martin na Vuelta al Algarve">{{cita publicación |axencia=[[Agence France-Presse|AFP]] |url=http://ecodiario.eleconomista.es/espana/noticias/2842857/02/11/Victoria-final-de-Tony-Martin-en-la Vuelta-al-Algarve.html |títulu=Victoria final de Tony Martin na Vuelta al Algarve |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |fecha=20 de febreru de 2011 |editorial=[[El Economista (periódicu)|El Economista]]}}</ref> Martin siguió llogrando bonos resultaos en posteriores vueltes per etapes d'una selmana. Asina, anque na [[Vuelta al País Vascu 2011|Vuelta al País Vascu]] quedó ensin opciones pa la xeneral na primer etapa en venciendo diez minutos nes dures ramples de L'Antigua,<ref name="Samuel confírma-y a Rodríguez la so victoria">{{cita publicación |autor=Gómez Peña, Jesús |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20110405/deportes/mas-deporte/samuel-confirma-rodriguez-victoria-20110405.html |títulu=Samuel confírma-y a Rodríguez la so victoria |fechaaccesu=15 de mayu de 2011 |fecha=5 d'abril de 2011 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]]}}</ref> pudo desquitase cola victoria d'etapa na contrarreló final de [[Zalla]].<ref name="El reló escueye a Kloden">{{cita publicación |autor=Gómez Peña, Jesús |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/20110409/deportes/mas-deporte/kloden-gana-crono-zalla-201104091718.html |títulu=El reló escueye a Kloden |fechaaccesu=15 de mayu de 2011 |fecha=9 d'abril de 2011 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]]}}</ref> Selmanes dempués xubió al podiu del [[Tour de Romandía 2011|Tour de Romandía]] en [[Xinebra (Suiza)|Xinebra]] con un segundu puestu na xeneral.<ref name="Evans, profeta 'en casa'">{{enllaz rotu|1={{cita publicación |autor=Ortiz de Guinea, Oskar |url=http://www.noticiasdegipuzkoa.com/2011/05/02/deportes/ciclismo/evans-profeta-en-casa?l=comentáu&n=10&v=basica&t=xeneral&m=1 |títulu=Evans, profeta 'en casa' |fechaaccesu=15 de mayu de 2011 |fecha=2 de mayu de 2011 |editorial=Noticies de Gipuzkoa }} |2=http://www.noticiasdegipuzkoa.com/2011/05/02/deportes/ciclismo/evans-profeta-en-casa?l=comentáu&n=10&v=basica&t=xeneral&m=1 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> La otra resultáu destacada del equipu nesi tipu de carreres foi la victoria d'etapa de [[Gatis Smukulis]] na primer xornada de la [[Volta a Cataluña]] al llegar en solitario a la meta de [[Lloret de Mar]].<ref name="El letón Smukulis, primer líder na Volta del centenariu">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.rtve.es/deportes/20110321/leton-smukulis-primer-líder-volta-del centenariu/418571.shtml |títulu=El letón Smukulis, primer líder na Volta del centenariu |fechaaccesu=15 de mayu de 2011 |fecha=21 de marzu de 2011 |editorial=[[RTVE]]}}</ref> Nes principales clásiques sobre'l pavés l'equipu nun llogró nin victories nin podios, siendo'l so meyor resultáu'l de la [[París-Roubaix]], con [[Lars Ytting Bak]] y [[Bernhard Eisel]] quintu y séptimu respeutivamente.<ref name="Van Summeren consagrar en parir-Roubaix">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=http://www.terra.es/deportes/ciclismo/noticias/articulo/van-summeren-consagra-paris-roubaix-889991.htm |títulu=Van Summeren consagrar en parir-Roubaix |fechaaccesu=15 de mayu de 2011 |fecha=13 d'abril de 2011 |editorial=[[Terra Networks|Terra]]}}</ref> Nes [[clásiques de les Ardenas]] la escuadra tuvo una actuación discreta, nun pudiendo entrar ente los diez primeros en nenguna de los trés. [[Ficheru:John Degenkolb CD 2011.jpg|thumb|150px|[[John Degenkolb]], nel [[Critérium du Dauphiné]] nel que ganó dos etapes.]] Nel [[Giro d'Italia]] la escuadra ganó la contrarreló por equipos inaugural celebrada en [[Turín]], confirmando asina los pronósticos;<ref name="HTC cumple los pronósticos en Turín y visti a Pinotti de rosa">{{cita publicación |autor=Benítez, Alberto |url=https://www.marca.com/2011/05/07/ciclismo/giro_italia/1304783717.html |títulu=HTC cumple los pronósticos en Turín y visti a Pinotti de rosa |fechaaccesu=20 de mayu de 2011 |fecha=7 de mayu de 2011 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> [[Marco Pinotti]], xefe de files pa la xeneral y vixente [[Campeonatu d'Italia de Ciclismo Contrarreló|pentacampeón italianu de la modalidá]], foi asina la primera ''maglia rosa'' d'esa edición al ser el primeru en cruciar la llinia de meta cola so equipación ''tricolore''.<ref name="Pinotti honra la fiesta nacional italiana">{{cita publicación |autor=Gómez Peña, Jesús |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20110508/deportes/mas-deporte/pinotti-honra-fiesta-nacional-20110508.html |títulu=Pinotti honra la fiesta nacional italiana |fechaaccesu=20 de mayu de 2011 |fecha=8 de mayu de 2011 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]]}}</ref> Cavendish, en venciendo ante [[Alessandro Petacchi]] en [[Parma]],<ref name="Petacchi impon la so maestría en Parma pa llevase'l primera esprint del Giro">{{cita publicación |autor=Hernando, Ainara |url=http://www.larazon.es/noticia/7323-petacchi-gana-al-esprint-la-segunda-etapa-del-giro |títulu=Petacchi impon la so maestría en Parma pa llevase'l primera esprint del Giro |fechaaccesu=20 de mayu de 2011 |fecha=8 de mayu de 2011 |editorial=[[La Razón (España)|La Razón]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510123445/http://www.larazon.es/noticia/7323-petacchi-gana-al-esprint-la-segunda-etapa-del-giro |archivedate=2011-05-10 }}</ref> ganó dos tales etapes en [[Teramo]] y [[Rávena]] antes de dise ante l'entamu de la serie d'etapes d'altu monte n'[[Alpes]] y [[Dolomites]].<ref name="Cavendish axudícase la décima etapa, Contador caltién la 'maglia rosa'">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.lavanguardia.com/deportes/otros/20110517/54155756251/cavendish-axudícase-la-decima-etapa-contador-caltién-la-maglia-rosa.html |títulu=Cavendish axudícase la décima etapa, Contador caltién la 'maglia rosa' |fechaaccesu=20 de mayu de 2011 |fecha=17 de mayu de 2011 |editorial=[[La Vanguardia]] }}</ref><ref>{{cita publicación |autor=De Torres, Carlos |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=http://www.elnortedecastilla.es/agencias/20110519/deportes/mas-deportes/cavendish-gana-abandona-contador-queda_201105191807.html |títulu=Cavendish gana y abandona, Contador quedar cola maglia rosa |fechaaccesu=20 de mayu de 2011 |fecha=19 de mayu de 2011 |editorial=[[El Norte de Castilla]] }}</ref> Los dos trunfos del británicu nun tuvieron exentos de discutiniu: según un rumor estendíu nel pelotón, mientres la xornada [[sicilia]]na previa a los sos dos victories realizaría parte de la na segunda y definitiva xubida al [[Etna]] sofitáu al coche del equipu pa salvar el fuera de control, daqué prohibíu y que de ser ciertu tenía de traer la so espulsión de la carrera.<ref name="La victoria 'robada' de Cavendish">{{cita publicación |autor=Llamas, Fernando |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2011/05/17/ciclismo/1305656274.html |títulu=La victoria 'robada' de Cavendish |fechaaccesu=20 de mayu de 2011 |fecha=17 de mayu de 2011 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref> El so rival [[Francisco Airosu]] foi ún de los adalides de felicidá acusiación, que se basaba en que Cavendish empezaría la última ascensión al Etna con 25 minutos de retrasu y rematáu la etapa a 26 minutos, colo que xubiría'l volcán al ritmu de cabeza de carrera, cálculu envaloráu como imposible por cuenta de les sos carauterístiques como corredor sacantes el rumor fuera ciertu y recibiera ayuda dende'l coche.<ref>http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20110518/deportes/mas-deporte/etapa-cavendish-debio-ganar-20110518.html</ref> Cavendish negó realizar trampa dalguna y dixo qu'él sí podía acusar a Airosu pero que nun lo fadría, recordando asina indireutamente los meses que tuvo suspendíu l'español por un positivu.<ref name="Cavendish: 'Yo tamién podría acusar de trampes a Airosu'">{{cita publicación |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2011/05/17/ciclismo/giro_italia/1305652887.html |títulu=Cavendish: 'Yo tamién podría acusar de trampes a Airosu' |fechaaccesu=20 de mayu de 2011 |fecha=17 de mayu de 2011 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Nel [[Critérium du Dauphiné 2011|Critérium du Dauphiné]] producióse la confirmación del nuevu [[John Degenkolb]], ganador de dos etapes al sprint; a esos dos trunfos sumóse'l llográu por Tony Martin na etapa cronometrada de [[Grenoble]], sobre un percorríu idénticu al que tendría la única xornada contra'l crono individual del inminente Tour. En contraste, la escuadra cerró en blancu la so participación na [[Vuelta a Suiza]]. [[Ficheru:Tour de France 2011 à Créteil-2.JPG|thumb|200px|[[Mark Cavendish]], de verde, xunto al restu de maillots del [[Tour de Francia 2011|Tour]].]] Nel [[Tour de Francia 2011|Tour de Francia]] volvió ser l'equipu con más victories d'etapa, con seis. Mark Cavendish foi'l so home más destacáu: imponer en cinco causes, toes elles al sprint, incluyíu'l trunfu na xornada final de [[París]]. El manés llogró amás nesa edición el so oxetivu de facese col maillot verde de la regularidá al vencer na clasificación por puntos, xubiendo asina al podiu de los [[Avenida de los Campos Elíseos|Campos Elíseos]]. El so rival por dicha distinción, [[José Joaquín Rojas]], protestó pol fechu de que solo fuera penalizáu por aciu restar de 20 puntos cuando foi repescáu xunto a otros 89 ciclistes polos xueces na etapa [[Alpes|alpina]] con meta nel [[Galibier]]; finalmente Cavendish aventayólu en 62 puntos. L'otru trunfu del equipu en la ronda gala llograr Tony Martin, quien como yá fora un mes antes na Dauphiné imponer na contrarreló de Grenoble. === Desapaición === Al par que s'apostaba la ''Grande Boucle'', el propietariu de la escuadra Bob Stapleton atopábase somorguiáu en negociaciones con posibles patrocinadores que dexaren la continuidá del equipu, yá que [[HTC]] nun enllargaría'l so contratu, que remataba a la conclusión d'esa campaña. Stapleton tuvo intentando llograr un alcuerdu con una empresa por que esta convirtiérase nel nuevu patrocinador principal, pero la operación nun llegó a materializase y finalmente'l propietariu comunicó a los sos corredores que l'equipu nun taría nel pelotón en [[2012]].<ref name="HTC-Highroad yera ends: Stapleton frees riders and staff to find new jobs">{{cita publicación |autor=Hood, Andrew |url=http://velonews.competitor.com/2011/08/news/htc-highroad-yera-ends-stapleton-frees-riders-and-staff-to-find-new-jobs_186922 |títulu=HTC-Highroad yera ends: Stapleton frees riders and staff to find new jobs |fechaaccesu=11 de setiembre de 2011 |fecha=4 d'agostu de 2011 |editorial=VeloNews }}</ref><ref name="HTC-Highroad disbands after failed sponsor search">{{cita publicación |autor=Benson, Daniel |url=http://www.cyclingnews.com/news/htc-highroad-disbands-after-failed-sponsor-search |títulu=HTC-Highroad disbands after failed sponsor search |fechaaccesu=11 de setiembre de 2011 |fecha=4 d'agostu de 2011 |editorial=Cycling News}}</ref><ref name="Bob Stapleton confirms HTC Highroad to be wound up after sponsor search fails to bear fruit">{{cita publicación |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/40168-bob-stapleton-confirms-htc-highroad-be-wound-after-sponsor-search-fails-bear |títulu=Bob Stapleton confirms HTC Highroad to be wound up after sponsor search fails to bear fruit |fechaaccesu=11 de setiembre de 2011 |fecha=4 d'agostu de 2011 |editorial=road.cc}}</ref><ref name="Bob Stapleton Interview: Full details from HTC Highroad's shock farewell announcement">{{cita publicación |autor=Stokes, Shane |url=http://www.velonation.com/News/ID/9311/Bob-Stapleton-Interview-Full-details-from-HTC-Highroads-shock-farewell-announcement.aspx#ixzz1XdhUcKrn |títulu=Bob Stapleton Interview: Full details from HTC Highroad's shock farewell announcement |fechaaccesu=11 de setiembre de 2011 |fecha=5 d'agostu de 2011 |editorial=VeloNation}}</ref><ref name="EL HTC de Cavendish va sumir a la fin d'esta temporada">{{cita publicación |autor=Axencies |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/HTC/Cavendish/desaparecera/final/temporada/elpepudep/20110804elpepudep_17/Tes |títulu=EL HTC de Cavendish va sumir a la fin d'esta temporada |fechaaccesu=11 de setiembre de 2011 |fecha=4 d'agostu de 2011 |editorial=[[El País]]}}</ref> Magar ser ún de los equipos más ganadores de la historia con casi 500 trunfos (sumando les del equipu femenín) y 54 etapes de les [[Grandes Vueltes]], los esfuercios pa consiguir patrocinadores pa les próximes temporaes nun dieron resultáu. El [[4 d'agostu]] el dueñu del equipu Bob Stapleton, anunció oficialmente nun comunicáu que l'equipu sumiría en [[2012]]. Igualmente se seguió compitiendo hasta'l final de la temporada [[2011]], dempués de lo que tolos corredores quedaron llibres.<ref>[https://web.archive.org/web/20111117075027/http://highroadsports.com/news/831-HTC-Highroad-Ends-Sponsorship-Search HTC-Highroad ends sponsorship search] Web oficial</ref><ref>[http://www.biciciclismo.com/cas/site/noticias-ficha.asp?id=41805 HTC-Highroad fai oficial la so final: “Unu de los equipos más esitosos de la hestoria”] biciciclismo.com</ref> La escuadra femenina foi la única que permaneció n'activu en 2012.<ref name="femenín">[http://www.biciciclismo.com/cas/site/noticias-ficha.asp?id=43855 Team Specialized lululemon, nuevos patrocinadores pal HTC-Highroad] biciciclimo.com</ref> == Corredor meyor clasificáu nes Grandes Vueltes == {| {{tablaguapa}} !Añu !style="background:pink;" |[[Giro d'Italia]] [[Ficheru:Jersey_pink.svg|venceyu=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Jersey_pink.svg|24x24px]] !style="background:yellow;" |[[Tour de Francia]] [[Ficheru:Jersey_yellow.svg|venceyu=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Jersey_yellow.svg|24x24px]] !style="background:red;" |[[Vuelta a España]] [[Ficheru:Jersey_red.svg|venceyu=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Jersey_red.svg|24x24px]] |- |[[1989]] |[[Giro d'Italia 1989|-]] |[[Tour de Francia 1989|-]] |[[Vuelta a España 1989|-]] |- |[[1990]] |[[Giro d'Italia 1990|-]] |[[Tour de Francia 1990|-]] |[[Vuelta a España 1990|26º]] {{bandera|Alemaña}} Dariusz Kajzer |- |[[1991]] |[[Giro d'Italia 1991|-]] |[[Tour de Francia 1991|-]] |[[Vuelta a España 1991|17º]] {{bandera|Alemaña}} [[Udo Bölts]] |- |[[1992]] |[[Giro d'Italia 1992|11º]] {{bandera|Alemaña}} [[Uwe Ampler]] |'''[[Tour de Francia 1992|10º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Jens Heppner]] |[[Vuelta a España 1992|-]] |- |[[1993]] |[[Giro d'Italia 1993|33º]] {{bandera|Alemaña}} [[Udo Bölts]] |[[Tour de Francia 1993|25º]] {{bandera|Alemaña}} [[Udo Bölts]] |[[Vuelta a España 1993|-]] |- |[[1994]] |[[Giro d'Italia 1994|18º]] {{bandera|Alemaña}} [[Udo Bölts]] |'''[[Tour de Francia 1994|9º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Udo Bölts]] |[[Vuelta a España 1994|-]] |- |[[1995]] |[[Giro d'Italia 1995|14º]] {{bandera|Ucraína}} [[Vladímir Pulnikov]] |[[Tour de Francia 1995|25º]] {{bandera|Ucraína}} [[Vladímir Pulnikov]] |[[Vuelta a España 1995|32º]] {{bandera|Alemaña}} [[Bert Dietz]] |- |[[1996]] |[[Giro d'Italia 1996|-]] |style="background:yellow;" |'''[[Tour de Francia 1996|1º]]''' {{bandera|Dinamarca}} [[Bjarne Riis]] |[[Vuelta a España 1996|20º]] {{bandera|Dinamarca}} [[Peter Meinert-Nielsen]] |- |[[1997]] |[[Giro d'Italia 1997|-]] |style="background:yellow;" |'''[[Tour de Francia 1997|1º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Jan Ullrich]] |[[Vuelta a España 1997|-]] |- |[[1998]] |[[Giro d'Italia 1998|-]] |style="background:silver;" |'''[[Tour de Francia 1998|2º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Jan Ullrich]] |[[Vuelta a España 1998|71º]] {{bandera|Austria}} [[Georg Totschnig]] |- |[[1999]] |[[Giro d'Italia 1999|-]] |[[Tour de Francia 1999|17º]] {{bandera|Italia}} [[Alberto Elli]] |style="background:red;" |'''[[Vuelta a España 1999|1º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Jan Ullrich]] |- |[[2000]] |[[Giro d'Italia 2000|-]] |style="background:silver;" |'''[[Tour de Francia 2000|2º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Jan Ullrich]] |[[Vuelta a España 2000|28º]] {{bandera|Kazakstán}} [[Aleksandr Vinokúrov]] |- |[[2001]] |[[Giro d'Italia 2001|23º]] {{bandera|Alemaña}} [[Matthias Kessler]] |style="background:silver;" |'''[[Tour de Francia 2001|2º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Jan Ullrich]] |[[Vuelta a España 2001|39º]] {{bandera|Italia}} [[Alberto Elli]] |- |[[2002]] |[[Giro d'Italia 2002|25º]] {{bandera|Alemaña}} [[Matthias Kessler]] |[[Tour de Francia 2002|37º]] {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Bobby Julich]] |[[Vuelta a España 2002|47º]] {{bandera|Alemaña}} [[Matthias Kessler]] |- |[[2003]] |[[Giro d'Italia 2003|-]] |style="background:burlywood;" |'''[[Tour de Francia 2003|3º]]''' {{bandera|Kazakstán}} [[Aleksandr Vinokúrov]] |[[Vuelta a España 2003|27º]] {{bandera|Alemaña}} Christian Werner |- |[[2004]] |[[Giro d'Italia 2004|-]] |style="background:silver;" |'''[[Tour de Francia 2004|2º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Andreas Klöden]] |[[Vuelta a España 2004|43º]] {{bandera|Alemaña}} [[Erik Zabel]] |- |[[2005]] |[[Giro d'Italia 2005|25º]] {{bandera|Alemaña}} [[Matthias Kessler]] |style="background:burlywood;" |'''[[Tour de Francia 2005|3º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Jan Ullrich]] |'''[[Vuelta a España 2005|6º]]''' {{bandera|España}} [[Óscar Sevilla]] |- |[[2006]] |[[Giro d'Italia 2006|51º]] {{bandera|Alemaña}} [[Jörg Ludewig]] |style="background:silver;" |'''[[Tour de Francia 2006|2º]]''' {{bandera|Alemaña}} [[Andreas Klöden]] |[[Vuelta a España 2006|50º]] {{bandera|Italia}} [[Daniele Nardello]] |- |[[2007]] |[[Giro d'Italia 2007|18º]] {{bandera|Italia}} [[Marco Pinotti]] |'''[[Tour de Francia 2007|7º]]''' {{bandera|Luxemburgu}} [[Kim Kirchen]] |[[Vuelta a España 2007|58º]] {{bandera|Alemaña}} [[Stephan Schreck]] |- |[[2008]] |[[Giro d'Italia 2008|44º]] {{bandera|Italia}} [[Morris Possoni]] |'''[[Tour de Francia 2008|8º]]''' {{bandera|Luxemburgu}} [[Kim Kirchen]] |[[Vuelta a España 2008|-]] |- |[[2009]] |'''[[Giro d'Italia 2009|6º]]''' {{bandera|Australia}} [[Michael Rogers]] |[[Tour de Francia 2009|19º]] {{bandera|Estaos Xuníos}} [[George Hincapie]] |[[Vuelta a España 2009|94º]] {{bandera|Australia}} [[Adam Hansen]] |- |[[2010]] |'''[[Giro d'Italia 2010|9º]]''' {{bandera|Italia}} [[Marco Pinotti]] |[[Tour de Francia 2010|37º]] {{bandera|Australia}} [[Michael Rogers]] |style="background:silver;" |'''[[Vuelta a España 2010|2º]]''' {{bandera|Eslovaquia}} [[Peter Velits]] |- |[[2011]] |'''[[Giro d'Italia 2011|9º]]''' {{bandera|Bielorrusia}} [[Kanstantsín Siutsou]] |[[Tour de Francia 2011|18º]] {{bandera|Eslovaquia}} [[Peter Velits]] |[[Vuelta a España 2011|123º]] {{bandera|Suiza}} [[Michael Albasini]] |} == Equipu femenín == Amás del equipu UCI ProTour, l'equipu cuntó con una formación femenina profesional, el Team HTC-Highroad Women, n'activu dende [[2009]]. Tres un añu [[2011]] con más de 60 victories, la sociedá dueña del equipu, ''Velocio Sports'' y la mánager Kristy Scrymgeour, llograron que l'equipu femenín nun sumiera al llograr el patrociniu de les marques ''Specialized'' (fabricante de bicicletes) y ''Lululemon'' (fabricante de ropa deportivo), pasando a llamase en 2012 ''Team Specialized Lululemon''. Con una plantía de 13 corredores, l'equipu rexistrar n'[[Alemaña]], anque la sede atopar en [[Vancouver]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120726002950/http://velociosports.com/cyclingnews-com-highroads-tradition-lives-on-in-lululemon/ HIGHROAD'S TRADITION LIVES ON IN LULULEMON] velociosports.com</ref><ref name="femenín"/><ref>[http://velociosports.com/ Web oficial del equipu Specialized Lululemon]</ref> == Material ciclista == [[Ficheru:Tour de France - Etape 4 - Montpellier - Bus Columbia HTC by Mikani.JPG|thumbnail|150px|Bicicletes Scott de contrarreló utilizaes na [[Contrarreló (ciclismu)#Contrarrareloj por equpos|CRE]] del [[Tour de Francia 2009]].]] Estos fueron los principales provisores del material ciclista utilizáu pol equipu en 2011: * Bicicletes: [[Specialized]]<ref name="Partners: Scott">{{cita web |url = http://highroadsports.com/partners/1-Specialized |títulu = Partners: Specialized |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110415012215/http://www.highroadsports.com/partners/1-Specialized |fechaarchivu = 15 d'abril de 2011 }}</ref> * Componentes: [[Shimano]]<ref name="Partners: Shimano">{{cita web |url = http://www.highroadsports.com/partners/8-Shimano |títulu = Partners: Shimano |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100310145209/http://www.highroadsports.com/partners/8-Shimano |fechaarchivu = 10 de marzu de 2010 }}</ref> * Ruedes: [[Continental AG|Continental]]<ref name="Partners: Continental">{{cita web |url = http://www.highroadsports.com/partners/7-Continental |títulu = Partners: Continental |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100310145326/http://www.highroadsports.com/partners/7-Continental |fechaarchivu = 10 de marzu de 2010 }}</ref> * Equipación: MOA<ref name="Partners: MOA">{{cita web |url = http://www.highroadsports.com/partners/3-MOA |títulu = Partners: MOA |fechaaccesu = 14 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100310145250/http://www.highroadsports.com/partners/3-MOA |fechaarchivu = 10 de marzu de 2010 }}</ref> * Sillinos: fi'zi:k<ref name="Partners: fi'zi:k">{{cita web |url = http://www.highroadsports.com/partners/14-Fi-zi-k |títulu = Partners: fi'zi:k |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100428024539/http://www.highroadsports.com/partners/14-Fi-zi-k |fechaarchivu = 28 d'abril de 2010 }}</ref> * Cascos: Uvex<ref name="Partners: Uvez">{{cita web |url = http://www.highroadsports.com/partners/4-Uvex |títulu = Partners: Uvex |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100308124833/http://www.highroadsports.com/partners/4-Uvex |fechaarchivu = 8 de marzu de 2010 }}</ref> * Potenciómetros: SRM<ref name="Partners: SRM">{{cita web |url = http://www.highroadsports.com/partners/6-SRM |títulu = Partners: SRM |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100310145204/http://www.highroadsports.com/partners/6-SRM |fechaarchivu = 10 de marzu de 2010 }}</ref> * Botellinos: Elite<ref name="Partners: Elite">{{cita web |url = http://www.highroadsports.com/partners/15-Elite |títulu = Partners: Elite |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100310145127/http://www.highroadsports.com/partners/15-Elite |fechaarchivu = 10 de marzu de 2010 }}</ref> Anque'l so últimu añu utilizó bicicletes Specialized, enantes utilizó les marques [[Giant]] (2008) y [[Scott (material deportivo)|Scott]] (2009-2010). == Equipamientu == {| width=100% |- |{{Camiseta | patrón_izq = _blackborder | patrón_cuerpu = _rede_&_yellowhorizontal | patrón_der = _blackborder | esquierdu = ffffff | cuerpu = ffffff | derechu = ffffff | shorts = 000000 | títulu = 2008 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _yellowborder | patrón_cuerpu = _whitehorizontal | patrón_der = _yellowborder | esquierdu = 0088ff | cuerpu = 0088ff | derechu = 0088ff | shorts = 000000 | títulu = 2008 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _whiteborder | patrón_cuerpu = _yellowhoops | patrón_der = _whiteborder | esquierdu = ffff00 | cuerpu = ffffff | derechu = ffff00 | shorts = ffffff | títulu = 2009 }} |{{Camiseta | patrón_izq = _green_hoops | patrón_cuerpu = _yellowhoops | patrón_der = _green_hoops | esquierdu = ffff00 | cuerpu = ffffff | derechu = ffff00 | shorts = ffffff | títulu = 2010 }} |{{Camiseta | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _htchighroad11 | patrón_der = | esquierdu = ffffff | cuerpu = ffffff | derechu = ffffff | shorts = 000000 | títulu = 2011 }} |} == Sede == L'equipu tenía la so sede en [[San Luis Obispo]] (O'Connor Way 425), nel estáu de [[California]] ([[Estaos Xuníos]]).<ref name="Team HTC-Columbia (THR) 2010">{{cita web |url=http://www.uciprotour.com/Modules/SUCI/TEAMS/TeamDetails.asp?id=MTQ&RefDate=16.02.2010&MenuId=MTU4MzI&LangId=1&BackLink=%2Ftemplates%2FUCI%2FUCI2%2Flayout%2Easp%3FMenuId%3DMTU4MzI%26LangId%3D1 |títulu=Team HTC-Columbia (THR) 2010 |fechaaccesu=16 de febreru de 2010 |editorial=[[UCI ProTour]] }}</ref> El [[7 de febreru]] de [[2009]] entamó la xornada benéfica ''Pedal to Pier Charity Ride'' pa recaldar fondos pa la organización local ALPHA, ufiertando la posibilidá de correr xunto a los ciclistes de la so plantía dos coles de distinta distancia,<ref name="Pedal To Pier">{{Enllaz rotu|1={{cita web |url = http://www.active.com/cycling/avila-beach-ca/pedal-to-pier-2009 |títulu = Pedal To Pier |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |editorial = active.com }} |2=http://www.active.com/cycling/avila-beach-ca/pedal-to-pier-2009 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> nuna iniciativa a la que según los organizadores sumáronse más de 200 aficionaos y recaldáronse unos 30.000 dólares (al traviés de les aportaciones de participantes y patrocinadores).<ref name="Pedal to Pier 2009">{{cita web |url = http://www.highroadsports.com/pedal-to-pier-2009 |títulu = Pedal to Pier 2009 |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |editorial = highroadsports.com |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100527190517/http://www.highroadsports.com/pedal-to-pier-2009 |fechaarchivu = 27 de mayu de 2010 }}</ref> La organización ALPHA ufierta a moces embarazaes sofitu ya información sobre les posibles alternatives al [[albuertu]].<ref name="In the beginning...">{{Enllaz rotu|1={{cita web |url = http://www.sloalpha.org/policy/103%20History.pdf |títulu = In the beginning... |fechaaccesu = 16 de febreru de 2010 |fecha = 21 de setiembre de 2005 |editorial = sloalpha.org |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20101129214434/http://sloalpha.org/policy/103%20History.pdf |fechaarchivu = 2010-11-29 }} |2=http://www.sloalpha.org/policy/103%20History.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Clasificaciones UCI == A partir de [[2005]] la [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] instauró'l circuitu profesional de máxima categoría, l'[[UCI ProTour]], onde l'equipu tuvo desque se creó nel 2008. Les clasificaciones del equipu y del so ciclista más destacáu son les siguientes:<ref name=clasificacionesUCIProTour>{{cita web |url=http://www.uciprotour.com/templates/UCI/UCI2/layout.asp?MenuId=MTU2MjU&LangId=1 |títulu=Results & Rankings archives |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |editorial=[[UCI ProTour]] |idioma=inglés}}</ref><ref name=clasificacionesUCI>{{cita web |url=http://www.memoire-du-cyclisme.net/annuaires/uci2009.php |títulu=Clasificaciones FICP, UCI, UCI ProTour y UCI World Ranking (de 1986 a 2009) |fechaaccesu=16 de xineru de 2011 |editorial=memoire-du-cyclisme.net |idioma=francés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121023231357/http://www.memoire-du-cyclisme.net/annuaires/uci2009.php |fechaarchivu=2012-10-23 }}</ref> {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" |'''Añu''' |'''Clasificación por equipos''' |'''Meyor corredor na clasificación individual''' |'''Posición''' |- |[[UCI ProTour 2008|2008]]||align="center" |9º||{{bandera|GER}} [[André Greipel]]||align="center" |5º |} Tres discrepancies ente la UCI y los organizadores de les [[Grandes Vueltes]], en [[2009]] túvose que refundar el UCI ProTour nuna nueva estructura llamada UCI World Ranking, formada por carreres del [[UCI World Ranking#ProTour ya Históriques|UCI World Calendar]]; y a partir del añu 2011 xuniéndose na denominación común del [[UCI WorldTour]]. L'equipu siguió siendo de categoría UCI ProTour.<ref name=clasificacionesUCIWorldRanking2009>{{cita web |url = http://www.uci.ch/templates/BUILTIN-NOFRAMES/Template3/layout.asp?MenuId=MTU2MzU&LangId=1 |títulu = 2009 UCI World Ranking |fechaaccesu = 30 d'avientu de 2010 |editorial = [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20111031005418/http://www.uci.ch/templates/BUILTIN-NOFRAMES/Template3/layout.asp?MenuId=MTU2MzU&LangId=1 |fechaarchivu = 31 d'ochobre de 2011 }}</ref><ref name=clasificacionesUCIWorldRanking2010>{{cita web |url = http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/THEASP.ASP@PAGEID%3D102007&SportID%3D102&CompetitionID%3D24055&SeasonID%3D478&EventID%3D12146&GenderID%3D1&ClassID%3D1&EventPhaseID%3D577000&Phase1ID%3D0&TaalCode%3D2&StyleID%3D0&Cache%3D2.html?369686 |títulu = UCI World Ranking - 2010 |fechaaccesu = 30 d'avientu de 2010 |editorial = [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20131021084527/http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/TheASP.asp%40PageID%3D102007%26SportID%3D102%26CompetitionID%3D24055%26SeasonID%3D478%26EventID%3D12146%26GenderID%3D1%26ClassID%3D1%26EventPhaseID%3D577000%26Phase1DÍI%3D0%26TaalCode%3D2%26StyleID%3D0%26Cache%3D2.html?369686 |fechaarchivu = 21 d'ochobre de 2013 }}</ref><ref name=clasificacionesUCI /> {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" |'''Añu''' |'''Clasificación por equipos''' |'''Meyor corredor na clasificación individual''' |'''Posición''' |- |[[UCI World Ranking 2009|2009]]||align="center" |3º||{{bandera|NOR}} [[Edvald Boasson Hagen]]||align="center" |6º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI World Ranking 2010|2010]]||align="center" |6º||{{bandera|GER}} [[André Greipel]]||align="center" |20º |- |[[UCI WorldTour 2011|2011]]||align="center" |4º||{{bandera|GER}} [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]]||align="center" |5º |} == Palmarés destacáu == ''Pal palmarés completu, vease [[Palmarés del HTC-Highroad]]'' === [[Grandes Vueltes]] === * '''[[Tour de Francia]]''': 23 etapes ** [[Tour de Francia 2008|2008]]: 6 etapes ⇒ [[Mark Cavendish]] (4), [[Kim Kirchen]], [[Marcus Burghardt]] ** [[Tour de Francia 2009|2009]]: 6 etapes ⇒ [[Mark Cavendish]] (6) ** [[Tour de Francia 2010|2010]]: 5 etapes ⇒ [[Mark Cavendish]] (5) ** [[Tour de Francia 2011|2011]]: 6 etapes ⇒ [[Mark Cavendish]] (5), [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]] * '''[[Giro d'Italia]]''': 15 etapes ** [[Giro d'Italia 2008|2008]]: 4 etapes ⇒ [[Mark Cavendish]] (2), [[André Greipel]], [[Marco Pinotti]] ** [[Giro d'Italia 2009|2009]]: 6 etapes ⇒ Columbia-HTC ([[Contrarreló (ciclismu)#Contrarreló por equipos|CRE]]), [[Mark Cavendish]] (3), [[Edvald Boasson Hagen]], [[Kanstantsin Siutsou]] ** [[Giro d'Italia 2010|2010]]: 2 etapes ⇒ [[Matthew Goss]], [[André Greipel]] ** [[Giro d'Italia 2011|2011]]: 3 etapes ⇒ HTC-Highroad ([[Contrarreló (ciclismu)#Contrarreló por equipos|CRE]]), [[Mark Cavendish]] (2) * '''[[Vuelta a España]]''': 12 etapes ** [[Vuelta a España 2009|2009]]: 5 etapes ⇒ [[André Greipel]] (4), [[Gregory Henderson]] ** [[Vuelta a España 2010|2010]]: 5 etapes ⇒ HTC-Columbia ([[Contrarreló (ciclismu)#Contrarreló por equipos|CRE]]), [[Mark Cavendish]] (3), [[Peter Velits]] ** [[Vuelta a España 2011|2011]]: 2 etapes ⇒ [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]], [[Michael Albasini]] === Otres carreres === * '''[[Vuelta a Suiza]]''' ** 2008: 1 etapa [[Kim Kirchen]] ** [[Vuelta a Suiza 2009|2009]]: 6 etapes ⇒ [[Mark Cavendish]] (2), [[Bernhard Eisel]], [[Michael Albasini]], [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]], [[Kim Kirchen]] * '''[[Critérium del Dauphiné]]''' ** 2008: 1 etapa ⇒ [[George Hincapie]] ** [[Critérium de la Dauphiné Libéré 2009|2009]]: 1 etapa ⇒ [[Bert Grabsch]] ** [[Critérium del Dauphiné 2011|2011]]: 3 etapes ⇒ [[John Degenkolb]] (2), [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]] * '''[[Vuelta al País Vascu]]''' ** [[Vuelta al País Vascu 2008|2008]]: 2 etapes ⇒ [[Kim Kirchen]] ** [[Vuelta al País Vascu 2009|2009]]: 2 etapes ⇒ [[Michael Albasini]], [[Marco Pinotti]] ** [[Vuelta al País Vascu 2011|2011]]: 1 etapa ⇒ [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]] === Clásiques === * '''[[Milán-Sanremo]]''' ** [[Milán-Sanremo 2009|2009]]: [[Mark Cavendish]] ** [[Milán-Sanremo 2011|2011]]: [[Matthew Goss]] * '''[[Gante-Wevelgem]]''' ** [[Gante-Wevelgem 2010|2010]]: [[Bernhard Eisel]] * '''[[Flecha Valona]]''' ** 2008: [[Kim Kirchen]] == Principales ciclistes == ''Pa les plantíes del equipu, vease [[Plantíes del HTC-Highroad]]'' {| width="70%" | valign="top" width="50%" | * [[Ficheru:Flag of United States.svg|20px|Bandera d'Estaos Xuníos]] [[Tejay Van Garderen]] (2010-2011) * [[Ficheru:Flag of United Kingdom.svg|20px|Bandera del Reinu Xuníu]] [[Mark Cavendish]] (2008-2011) * [[Ficheru:Flag of Slovakia.svg|20px|Bandera de Eslovaquia]] [[Peter Velits]] (2010-2011) * [[Ficheru:Flag of Belgium.svg|20px|Bandera de Bélxica]] [[Maxime Monfort]] (2009-2010) * [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px|Bandera d'Alemaña]] [[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin]] (2008-2011) * [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px|Bandera d'Alemaña]] [[André Greipel]] (2008-2010) * [[Ficheru:Flag of Norway.svg|20px|Bandera de Noruega]] [[Edvald Boasson Hagen]] (2008-2009) * [[Ficheru:Flag of United States.svg|20px|Bandera d'Estaos Xuníos]] [[George Hincapie]] (2008-2009) | valign=left align=top width=50% | * [[Ficheru:Flag of Luxembourg.svg|20px|Bandera de Luxemburgu]] [[Kim Kirchen]] (2008-2009) * [[Ficheru:Flag of Italy.svg|20px|Bandera d'Italia]] [[Marco Pinotti]] (2008-2011) * [[Ficheru:Flag of Australia.svg|20px|Bandera d'Australia]] [[Michael Rogers]] (2008-2010) * [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px|Bandera d'Alemaña]] [[Bert Grabsch]] (2008-2011) * [[Ficheru:Flag of the Czech Republic.svg|20px|Bandera de Chequia]] [[František Rabuň]] (2008-2011) * [[Ficheru:Flag of Australia.svg|20px|Bandera d'Australia]] [[Matthew Goss]] (2010-2011) * [[Ficheru:Flag of New Zealand.svg|20px|Bandera de Nueva Zelanda]] [[Greg Henderson]] (2008-2009) * [[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px|Bandera d'Alemaña]] [[Linus Gerdemann]] (2008) * [[Ficheru:Flag of Austria.svg|20px|Bandera d'Austria]] [[Bernhard Eisel]] (2008-2011) |} == Notes == {{llistaref|grupu=nota}} == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|HTC-Highroad}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de ciclismu d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Equipos de ciclismu desapaecíos]] [[Categoría:Ganadores d'etapa nel Giro d'Italia]] [[Categoría:Ganadores d'etapa na Vuelta a España]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] s4bkvc3pfxc3o5fufic7xlnfj0qg3jb 0 155375 4775660 4775380 2026-11-04T07:37:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775660 wikitext text/x-wiki La '''historia de Guatemala''' ye la cronoloxía de socesos acaecíos dende l'empiezu del primixeniu poblamientu humanu nel actual territoriu de la [[República de Guatemala]] hasta los nuesos díes. Esta empieza colos primeros grupos de persones n'habitar la rexón, de les que se destacar la civilización maya. Los conquistadores españoles lleguen a Guatemala en 1523. Hernán Cortés noma a la ciudá de Guatemala, na so carta de rellación empobinada a [[Carlos I d'España|Carlos V]], fechada en [[Méxicu]] el 15 d'ochobre del añu siguiente 1524. Cortés refierse a «unes ciudaes de que munchos díes había que yo tengo noticies que se llamen Ucatlán y Guatemala». La rexón pasó a formar la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], adscrita al [[Virreinatu de la Nueva España]]. Nel sieglu {{versalita|xix}}, los criollos de la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]] llograron la so independencia del [[Imperiu español]] y la rexón pasó a llamase [[Federación Centroamericana]], que amestóse efímeramente al imperiu d'[[Agustín de Iturbide]] en Méxicu. Tres la separación de Méxicu empecipiaron les guerres ente los conservadores —esto ye, los [[criollos]] de mayor abolengu y que vivíen na capital de la federación, conocíos tamién como [[Clan Aycinena]], y el cleru regular de la [[Ilesia católica]]— y los lliberales, que yeren criollos de menor categoría que se dedicaben a l'agricultura a gran escala y vivíen nel restu de la Capitanía Xeneral. La llucha ente dambos bandos dio llugar a la desintegración de la [[Federación Centroamericana]], de la que remanecieron les cinco repúbliques de Centro América, ente elles l'actual Guatemala. Primeramente un Estáu de la Federación Centroamericana gobernáu por conservadores como [[Mariano Aycinena]] y depués pol lliberal [[Mariano Gálvez]], la moderna República de Guatemala fundóse'l 21 de marzu de 1847, mientres el gobiernu conservador del xeneral [[Rafael Carrera]], y de esta forma empezó a tener rellaciones diplomátiques y comerciales col restu de naciones del orbe. Sol mandu de Carrera, Guatemala aguantó tolos intentos d'invasión de los sos vecinos lliberales. En 1871, seis años dempués de la muerte de Carrera, trunfó la [[Reforma Lliberal]] y estableciéronse rexímenes lliberales de corte dictatorial. El [[café]] convertir nel principal cultivu del país. En 1901, mientres el gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]], empecipióse la intromisión nos asuntos d'estáu de corporaciones norteamericanes, principalmente de la [[United Fruit Company]] (UFCO), que constituyóse na principal empresa del país. En 1944, metanes la [[Segunda Guerra Mundial]], producióse la [[Revolución de 1944 en Guatemala|revolución d'ochobre]], la que derrocó al réxime militar d'entós. La [[Revolución de 1944 en Guatemala#Contrarrevolución|contrarrevolución de 1954]], caltuvo dalgunes de les reformes socialistes de los rexímenes revolucionarios, incluyendo la dignificación del Exércitu. En 1960, nel marcu de la [[Guerra Fría]], empecipióse la [[Guerra Civil de Guatemala|guerra civil]] y un periodu d'inestabilidá política, con golpes d'estáu. El conflictu armáu dexó un saldu de más de 250.000 víctimes —ente muertos y sumíos . Tres la transición a un [[Procesu democráticu de Guatemala nel sieglu XXI|sistema democráticu en 1985]], y depués d'estenses negociaciones cola guerrilla, llogróse roblar los Alcuerdos de Paz en 1996, empezó una nueva dómina en Guatemala. == Dómina prehispánica == {{VT|Mesoamérica}} [[Ficheru:Tikal.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Templu de les Mázcares]], en [[Tikal]].]] [[Ficheru:Centroamerica prehispanica siglo XVI.svg|thumb|330px|Mapa de les distintes entidaes territoriales qu'esistíen en Guatemala y el restu de Centroamérica nel sieglu {{versalita|xvi}} antes de la llegada de los españoles.]] Distintos grupos poblaron [[Guatemala]] mientres la dómina tamién conocida como precolombina siendo la más importante la [[civilización maya]], que florió na mayor parte de lo que güei ye [[Guatemala]] y les sos rexones circundantes mientres aproximadamente dos mil años antes de la llegada de los españoles.<ref name=grube>{{harvnb|Grube|2006|p=}}</ref> La so historia estremar en tres periodu: Preclásicu, Clásicu y Postclásico, siendo mientres el Periodu Clásicu cuando esta civilización tien los sos principales adelantos científicos y culturales. La mayor parte de les grandes ciudaes mayes de la rexón del [[Petén]] y les tierres baxes del norte de Guatemala fueron abandonaes alredor del añu [[1000 e.C.|1000 e.C. ]] Los estaos postclásicos tardíos de les tierres altes centrales —como'l [[Reinu K'iche' de Q'umarkaj|reinu de los quichés en Q'umarkaj (Utatlán)]]— inda espolletaben a la llegada del conquistador español [[Pedro de Alvarado]] ente 1523 y 1527.<ref name=grube/> Los pobladores nativos de les tierres altes de Guatemala, como los [[Kakchiquel (etnia)|kakchiqueles]], [[mam (etnia)|mam]], [[Quiché (etnia)|quiché]] y [[Zutuhil|tzutujiles]], y los kek'chi nes tierres baxes del norte guatemalianu formen una parte significativa de la población guatemaliana.<ref name=grube/> Nel sureste del país predominaben los [[llingües xincas|xincas]] que nun paecen lingüísticamente rellacionaos con nengún otru pueblu de [[Mesoamérica]]. === Civilización maya === {{AP|Cultura maya}} {{VT|El Mirador (ciudá maya)|Piedras Negras (sitiu arqueolóxicu)|Quiriguá|Tikal|Uaxactún}} La civilización maya sobresalió en delles disciplines científiques y artes tales como l'arquiteutura, la escritura, un avanzáu cálculu del tiempu per mediu de les matemátiques y l'astronomía; el [[calendariu maya]] ye bien precisu y, a diferencia del [[calendariu gregorianu]] —que se basa en correiciones basaes n'[[añu bisiestu|años bisiestos]]—,<ref name=calendar>{{harvnb|Cifuentes Anléu|30 d'abril de 2002|p=6}}</ref> nun tien un mecanismu de correición y recurre a rellacionar por aciu un fechu astronómicu dos ciclos orixinalmente independientes, conocíos como'l «haab» y la cuenta llarga».<ref name=calendar/> Yeren cazadores, llabradores, practicaben la [[pesca]], adomaben animales como pavos y coríos; sirvir de canoes pa navegar pelos ríos y pa viaxar a les islles cercanes.{{harvnp|Rivera Doráu|2006|p=}} Tamién destacaron na [[pintura]], la [[escultura]], la [[orfebrería]] y la [[metalurxa]] del cobre, texíen l'algodón y la fibra de agave y desenvolvieron el más completu sistema d'[[escritura]] n'América prehispánica. Ente los deportes que practicaben destaca'l [[xuegu de pelota mesoamericanu|xuegu de pelota]], que más qu'un xuegu yera una ceremonia.{{harvnp|Reents-Budet|1997|pp=20-29}} <div align=center> {|align="center" | class="wikitable mw-collapsible" | style='font-size:0.9em |+Cronoloxía Maya<ref name="Estrada-Belli11p3">{{harvnb|Estrada-Belli|2011|p=3}}</ref> |-style="color:white;" !style=background:#659ec7|'''Periodu''' !style=background:#659ec7 colspan="2"|'''División''' !style=background:#659ec7|'''Años''' |- ! style="background:lemonchiffon;" colspan=3|Arcaicu |8000–2000 e.C.<ref>{{harvnb|Sharer|Traxler|2006|p=98}}</ref> |- ! style="background:lemonchiffon;" rowspan="6"|Preclásicu |style="background:lightgrey;" colspan="2"|Preclásicu tempranu | 2000–1000 e.C. |- | style="background:lightgrey;" rowspan="2"|Preclásicu mediu | Preclásicu mediu tempranu | 1000–600 e.C. |- | Preclásicu mediu tardíu | 600–350 e.C. |- | style="background:lightgrey;" rowspan="3"| Preclásicu tardíu |Preclásicu tardíu inicial | 350 aC –1 d.C. |- |Preclásicu tardíu posterior | 1 dC – 159 d.C. |- |Preclásicu Terminal | 159–250 d.C. |- ! style="background:lemonchiffon;" rowspan="3"|Clásicu |style="background:lightgrey;" colspan="2"| Clásicu Tempranu | 250–550 d.C. |- | style="background:lightgrey;" colspan="2"| Clásicu Tardíu | 550–830 d.C. |- | style="background:lightgrey;" colspan="2"| Clásicu Terminal | 830–950 d.C. |- ! style="background:lemonchiffon;" rowspan="2"|Postclásico | style="background:lightgrey;" colspan="2"| Postclásico ceo | 950–1200 d.C. |- | style="background:lightgrey;" colspan="2"|Postclásico tardíu | 1200–1539 d.C. |- ! style="background:lemonchiffon;" colspan="3"|Colonial | 1511–1697 d.C.<ref>{{harvnb|Masson|2012|p=18238}};<br />{{harvnb|Pugh|Cecil|2012|p=315}}</ref> |} </div> El so desenvolvimientu n'inxeniería foi monumental, construyeron grandes metrópolis dende'l Periodu Preclásicu tales como los sitios de [[Ruines de San Bartolo|San Bartolo]], [[Cival]], [[Nakbé]], [[El Mirador (ciudá maya)|El Mirador]], na [[Cuenca del Mirador]], [[Uaxactún]], [[Tikal]], [[Ceibal]], [[Ríu Azul (xacimientu)|Ríu Azul]], [[Yaxhá]], [[Dos Piles]], [[Cancuén]], [[Machaquilá]], [[Aguateca]], nes tierres baxes del Norte, asitiaes nel departamentu de [[Petén]] y [[Kaminal Juyú]], nes tierres altes del altiplanu central, según [[Takalik Abaj]] nel departamentu de [[Retalhuleu]], asitiáu na zona costera del océanu Pacíficu.{{harvnp|Drew|1999|p=}}{{harvnp|Sharer|Traxler|2006|p=324}} === Cultures indíxenes posteriores === {{VT|Q'umarkaj|Iximché|Zaculeu|Mixco Viejo}} Al entamu del postclásico tardíu, [[Chichén Itzá]], [[Mayapán]] y Izamal yera les principales ciudaes mayes na península de [[Yucatán]]; tres una guerra ente los habitantes de Chichen Itzá y los de Izamal, los primeres fueron espulsaos de la península y tuviéronse qu'establecer na rexón de [[Petén]], en Guatemala —específicamente na moderna [[Flores (Petén)|Isla de Flores]]—.<ref name=nich>{{harvnb|NICH|s.f.|p=}}</ref> Cola salida de los itzaes, la familia Cocom de Mayapán pasó a ser el llinaxe más poderosu de la rexón y esixó que tolos líderes de les provincies aliaes vivieren en Mayapán; d'esta forma, creóse la Lliga de Mayapán con dieciesis provincies o ciudaes estáu. Pero en 1441, hubo alzamientos en contra de los Cocom y los sos líderes fueron sacrificaos dando per terminada la Lliga. A partir d'entós, los dieciséis provincies atollar nuna serie de guerres civiles que se caltuvo hasta la llegada de los españoles a principios del sieglu {{versalita|[[sieglu XVI|xvi]]}}.<ref name=nich/> Na rexón qu'ocupa la moderna Guatemala, los indíxenes que vivieron nel postclásico tardíu en Guatemala atopábense estremaos nun bon númberu de señoríos y los principales yeren: * [[Q'umarkaj]] o Utatlán, capital de los [[Quiché (etnia)|ki'che']],{{harvnp|Christenson|2010|p=59}} * [[Iximché]], capital de los [[kakchikel]],{{harvnp|Nichols|Pool|2012|p=412}} * [[Zaculeu]] o Saqulew, capital de los [[mames]],{{harvnp|Borhegyi|1954|pp=132-135}} * [[Mixco Viejo]], capital de los [[pokomames]],{{harvnp|Lehmann|McIntyre|Kuh|s.f.|p=7}} * [[Chuitinamit]], capital de los [[tz'utujil]]{{harvnp|Lovell|Swezey|Kramer|Lutz|2013|p=20}} Los antiguos escritos indíxenes aducíen que les sos ciudaes estáu proveníen de [[Tollan-Xicocotitlan|Tula]];<ref name=chronicles>{{harvnb|Maxwell|Hill II|2010|p=20}}</ref> sicasí, nel casu de los kakchikeles, los sos oríxenes más allá d'[[Iximché]] y de [[Mixco Viejo]] fueron escasamente estudiaos y solamente hai evidencia de la so esistencia nel postclásico tardíu (1250-1524 d.c.)<ref name=chronicles/> Per otra parte, delles investigaciones del periodu clásicu tempranu evidencian que para esi entós yá había presencia de k'iche's en Mesoamérica pero nun hai nicios de rellaciones con ciudá de Tula.<ref name=chronicles/> Les ciudaes mayes [[Tayasal|Nojpetén]] (o Tayasal, capital de los maya [[itzá|itzaes]]), y [[Zacpetén]] (capital de los maya [[Ko'woj]]), dambes en [[Petén]] nun fueron conquistaes fácilmente; ello ye que'l reinu itzá aguantó hasta 1697, siendo l'últimu reinu nativu independiente d'[[América]] que se sometió a los españoles.{{harvnp|Clayton|2015|p=93}} == Conquista española == {{AP|Conquista de Guatemala|Catolicismu en Guatemala}} === Adelantamientu y gobernación de Guatemala === [[Ficheru:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|miniaturadeimagen|200px|Semeya estilizado del conquistador [[Pedro de Alvarado]] cola Cruz d'[[Orde de Santiago]].]] En 1523 los conquistadores españoles llegaron pel oeste, proviniente de [[Méxicu]], sol mandu del capitán [[Pedro de Alvarado]], col enfotu de esplorar y colonizar los territorios de l'actual Guatemala. Enfrentáronse primero colos k'iches y depués aliáronse de volao colos kaqchikeles, fundando'l so primer asentamientu'l 25 de xunetu de 1524 nes cercaníes de Iximché, capital de los kaqchikeles, villa que recibió por nome «Santiago de los Caballeros de Guatemala» n'honor al apóstol [[Santiago'l Mayor]]. Ye importante resaltar qu'un soldáu enfermu cola [[viruela]] llegó a Méxicu y dio entamu a les plagues devastadoras qu'afararon les poblaciones natives del continente americanu.{{harvnp|Smith|1996,2003|p=279}} El 22&nbsp;de payares de 1527 aquella ciudá foi treslladada al valle de Almolonga —el modernu barriu de San Miguel Escobar en [[Ciudad Vieja (Guatemala)|Ciudad Vieja]], [[Sacatepéquez]]— debíu al constante asediu que sufría polos ataques de los nativos.{{harvnp|Jones|1998|p=82}}{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=28}} Nel citáu añu, Pedro de Alvarado viaxó a España pa entrevistase col emperador [[Carlos I d'España|Carlos V]], quien finalmente-y apurrió los títulos de gobernador, capitán xeneral y adelantráu de Guatemala, el [[18 d'avientu]] de [[1527]]. Esta segunda ciudá foi destruyida na madrugada del 11&nbsp;de setiembre de 1541 por un ádene de folla y piedres que baxó del visu del [[volcán d'Agua]], o volcán Hunahpú como-y llamaben los indíxenes, soterrando a la entós capital de la rexón y soterrando a la ciudá cola mayoría de los sos habitantes. Ente ellos tuvo la gobernadora [[Beatriz de la Cueva]], vilba de [[Pedro de Alvarado]]. Esto obligó a que la ciudá fora de nuevu treslladada al cercanu valle de Panchoy, unos seis quilómetros agües abaxo, onde s'atopa la moderna ciudá d'[[Antigua Guatemala]].{{harvnp|Jones|1998|p=82}}{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=28}} El 10 de marzu de 1543 el conceyu celebró ellí la so primer sesión y la ciudá caltuvo'l mesmu escudu d'armes dau na villa de [[Medina del Campo]] por real cédula'l 28 de xunetu de 1532,{{harvnp|Villacorta Calderón|1938|p=402}} y el 10 de marzu de 1566 el rei [[Felipe II d'España|Felipe II]] condecorar cola mercé del títulu de «Bien Noble y Bien Lleal Ciudá».{{harvnp|IBAR|1910|p=376}} === Conquista de los Cuchumatanes === Nos diez años dempués de la cayida de [[Zaculeu]], los españoles trataron d'invadir la [[Sierra de los Cuchumatanes]] pa conquistar a los pueblos [[Chuj (etnia)|chuj]] y [[Q'anjob'al (etnia)|q'anjob'al]]{{harvnp|Limón Aguirre|2008|p=10}} y pa buscar oru, plata y otres riqueces; sicasí, l'alloñanza y la dificultá del terrén fixeron que la so conquista resultara difícil.{{harvnp|Limón Aguirre|2008|p=11}}{{refn|group=lower-alpha|Envalórase que la población de los Cuchumatanes cuntaba doscientos sesenta mil habitantes antes del contautu colos europeos. A la llegada de los españoles na rexón, la población yá baxara hasta cientu cincuenta mil habitantes de resultes de les enfermedaes d'Europa que-yos precedieren.{{harvnp|Lovell|2005|p=71}}}} Dempués los españoles conquistaron la parte occidental de la sierra de los Cuchumatanes, los [[Ixil (etnia)|ixiles]] y uspantecos(''uspantek'') llograr safar; estos pueblos yeren aliaos y en 1529 los guerreros uspantecos taben hostigando a les fuercies españoles tratando de fomentar la rebelión ente los quichés. Gaspar Arias, [[alcalde|maxistráu]] de Guatemala, enfusó nos Cuchumatanes orientales con una infantería de sesenta soldaos españoles y trescientos guerreros aliaos indíxenes{{harvnp|Lovell|2005|p=64}} y a principios de setiembre llograra imponer l'autoridá española temporalmente nel área qu'ocupen los modernos poblaos de [[Chajul]] y [[Nebaj]].{{harvnp|Lovell|2005|p=64–65}} Depués, cuando colaba al este escontra [[Uspantán]], Arias recibió avisu de que'l gobernador en funciones de Guatemala, [[Francisco de Orduña]], destituyir como maxistráu y tuvo que tornar a Guatemala, dexando al mandu al inespertu Pedro de Olmos. Olmos llanzó un desastrosu asaltu fronteru a la ciudá, onde los españoles fueron emboscados pola retaguardia por más de dos mil guerreros uspantecos; los sobrevivientes que llograron escapar, tornaron, hostigados, a la guarnición española en Q'umarkaj.{{harvnp|Lovell|2005|p=65}} Un añu más tarde, Francisco de Castellanos encabezó una nueva espedición militar contra los ixiles y uspantecos, con ocho cabo, trenta y dos homes montaos, cuarenta soldaos españoles a cuerpu y cientos de guerreros aliaos indíxenes; nes fasteres más altes de los Cuchumatanes, nel área qu'ocupa'l modernu conceyu de Sacapulas, enfrentar contra casi cinco mil guerreros ixiles procedentes de Nebaj y asentamientos cercanos. Les fuercies españoles asediaron la ciudá y los sos aliaos indíxenes llograron esguilar les parés, enfusar na fortaleza y prendiéron-y fueu;{{harvnp|Lovell|2005|p=65}} los sobrevivientes fueron marcaos como [[esclavos]] pa castiga-yos pola so resistencia.{{harvnp|Lovell|2005|p=65–66}} Los habitantes de [[Chajul]], al sabelo, darréu rindiéronse y los españoles siguieron escontra Uspantán onde había diez mil guerreros, procedentes del área ocupada polos modernos conceyos de [[San Juan Cotzal|Cotzal]], [[Cunén]], Sacapulas y [[Verapaz (Guatemala)|Verapaz]]; l'esplegue de la caballería española y l'usu de les armes de fueu decidieron la batalla en favor de los españoles qu'ocuparon [[Uspantán]] y nuevamente marcaron como esclavos a tolos guerreros sobrevivientes. Los pueblos pela redolada tamién se rindieron y n'avientu 1530 remató la conquista de los Cuchumatanes.{{harvnp|Lovell|2005|p=66}} === Requerimientu de Palacios Rubios, encomiendes y repartimientos === {{AP|Requerimientu (historia d'América)}} Hubo tres mecanismo de colonización que los conquistadores españoles utilizaron p'apoderase de les tierres y mano d'obra de los nativos: el [[Requerimientu (historia d'América)|requerimientu de Palacios Rubios]], les [[Encamienta#La encomienda n'América|encamienta]]s y los [[repartimientu d'indios|repartimientu]]s. El [[Requerimientu (historia d'América)|requerimientu de Palacios Rubios]] yera un requisitu llegal previu pa cualquier aición armada de conquista; por esti mecanismu, a los indíxenes riquía lleéndose-y un manifiestu o [[ultimátum]] preparáu pol xurista [[Juan López de Palacios Rubios]]— que se convirtieren al [[cristianismu]] y prauticaren la obediencia a l'autoridá real.<ref name=severu1/> Sicasí, el mecanismu malvóse rápido, llegando a lleese simbólicamente a dellos quilómetros de la próxima aldega a ser tomada. Ensin cuntar que la llectura facer n'español, que nun conocíen los indíxenes, que, seya que non nun taben dispuestos a convertise pol pixín fechu de la llectura d'una carta.<ref name=palacios>{{harvnb|López de Palacios|2010|p=}}</ref><ref name=severu1>{{harvnb|Martínez Peláez|1976|pp=63-65}}</ref> N'otres ocasiones, lleer a unos cuantos indíxenes, a los que se-yos pidía que fueren esplicá-ylo a los sos coterráneos y dábase-yos abondos díes por qu'aceptaren la propuesta; trescurríos los díes, si nun había respuesta, los conquistadores atacaben los poblaos.<ref name=severu1/> N'otres circunstancies, el requerimientu lleer dende los barcos antes d'atracar o dende lo alto de llombes alloñaes de los poblaos y un notariu certificaba que se lleera a los nativos.<ref name=palacios/> La [[Encamienta#La encomienda n'América|encamienta]] y el [[repartimientu d'indios|repartimientu]] fueron sistemes instituyíos por [[Cristóbal Colón]] nes Antilles, recién descubiertes. El repartimientu consistía en partir tierres y grupos d'indíxenes como mano d'obra pa trabayales ente que la encomienda consistía n'apurrir grupos d'indíxenes pa cristianizarlos, que yeren puestos a trabayar como esclavos hasta la so aniquilación.<ref name=severu1/> === Cortés nel Petén === {{AP|Conquista del Petén}} [[Ficheru:Retrato de Hernán Cortés.jpg|miniaturadeimagen|Hernán Cortés, conquistador del imperiu azteca, crució'l Petén nel sieglu {{versalita|xvi}}.]] En 1525, dempués de la [[Conquista de Méxicu|conquista del imperiu azteca]], Hernán Cortés dirixó una espedición per tierra a Honduras y travesó el reinu Itzá no que güei ye'l departamentu de Petén en Guatemala.<ref name=Jones358/> El so oxetivu yera encalorar la rebelión de [[Cristóbal de Olid]], a quien unviara a la conquista d'Hondures y que s'estableciera de forma independiente al llegar a esi territoriu.{{harvnp|Sharer|Traxler|2006|p=761}} La espedición de Cortés cuntaba con cientu cuarenta soldaos españoles, noventa y tres d'ellos montaos, trés mil guerreros mexicanos, cientu cincuenta caballos, una piara de gochos, artillería, municiones y otros suministros. Tamién diba acompañáu de seiscientos portadores maya chontal de Acalán. El 13 de marzu de 1525, los espedicionarios llegaron a orellar norte del llagu Petén Itzá.{{harvnp|Sharer|Traxler|2006|pp=761-762}} En enterándose de que la rebelión de Olid fuera encalorada, Cortés retornó a Méxicu per vía marítima; nun hubo otros contactos formales ente los españoles y los itzaes hasta la llegada de los sacerdotes [[franciscanu|franciscanos]] en 1618, cuando aparentemente la cruz dexada por Cortés inda taba de pies en Nojpetén.<ref name=Jones358>{{harvnb|Jones|2000|p=358}}</ref> Fueron dellos los intentos militares que resultaron infructuosos pa conquistar a los [[lacandones]] —quien permanecieron llibres hasta 1697{{harvnp|Pons Sáez|1997|pp=XIX-XXIX}}— anque los dominicos entamaron pel so llau una conversión pacífica nes Tierres de Guerra» de Tezulutlán. === Los dominicos na Verapaz === {{AP|Capitulaciones de Tezulutlán}} [[Ficheru:Fray Bartolomé de las Casas.jpg|200px|miniaturadeimagen|Frai [[Bartolomé de las Casas]], [[Orde de Predicadores|O.P.]], quien xunto a los flaires Rodrigo de Landa, [[Pedro Angulo|Pedro de Angulo]] y Luis de Cáncer empecipiaron la catequización de les Verapaces en 1542.<ref name=pons1997/>{{harvnp|Hernández|2015|p=120}}]] En payares de 1536, el flaire [[Bartolomé de las Casas]], [[Orde de Predicadores|O.P.]] instalar en [[Santiago de Guatemala]]. Meses dempués l'obispu Juan Garcés, que yera amigu so, convidólu a treslladase a Tlascala. Darréu, volvió treslladase a Guatemala. El 2 de mayu de 1537 consiguió del gobernador llicenciáu Don Alfonso de Maldonado un compromisu escritu ratificáu'l 6 de xunetu de 1539 pol Virréi de Méxicu Don [[Antonio de Mendoza y Pacheco|Antonio de Mendoza]], que los nativos de Tuzulutlán, cuando fueren conquistaos, nun seríen daos n'encomienda sinón que seríen vasallos de la Corona.{{harvnp|Anabitarte|1991|p=107}} Les Cases, xunto con otros flaires dominicos, buscó a cuatro indíxenes cristianos y enseñó-yos cantaraes relixosos onde s'esplicaben cuestiones básiques del Evanxeliu. Darréu encabezó una comitiva que traxo pequeños regalos a los nativos ya impresionó al cacique, que decidió convertise al cristianismu y ser predicador de los sos vasallos, y bautizóse col nome de Juan. Los nativos consintieron la construcción d'una ilesia pero otru cacique llamáu Cobán quemó la ilesia. Juan y los sos homes, acompañáu de Les Cases y Pedro de Angulo, fueron falar colos indíxenes de Cobán y convenciéronlos de les sos bones intenciones.{{harvnp|Anabitarte|1991|p=109}} Les Cases, frai [[Luis de Cáncer]], fray Rodrigo de Llatida y fray Pedro de Angulo, [[Orde de Predicadores|O.P.]] tomaron parte nel proyeutu d'amenorgamientu y pacificación, pero foi Luis de Cáncer quien foi recibíu pol cacique de Sacapulas llogrando realizar los primeros bautizos de los habitantes. El cacique «Don Juan» tomó la iniciativa de casar a una de les sos fíes con un principal del pueblu de [[Cobán]] so la relixón católica.{{harvnp|Anabitarte|1991|p=108-109}} Les Cases y Angulo fundaron el pueblu de [[Rabinal]], y [[Cobán]] foi la cabecera de la doctrina católica. Tres dos años d'esfuerciu'l sistema d'amenorgamientu empezó a tener un ésitu relativu, pos los indíxenes treslladar a terrenos más accesibles y fundáronse llocalidaes a la manera española. El nome de «Tierra de Guerra» foi sustituyíu pol de «Vera Paz» (verdadera paz), denominación que se fixo oficial en 1547.<ref name=pons1997>{{harvnb|Pons Sáez|1997|p=XIX a XXIX}}</ref> === Fundación y tresllaos de la ciudá capital === La ciudá capital de Guatemala foi fundada por [[Pedro de Alvarado]] en 1524 el día de la festividá de Santiago, polo que se-y conoció como [[Santiago de los Caballeros de Guatemala]].<ref name=juarros104>{{harnvb|Juarros|Bailly|1824|p=104}}</ref> Santa Cecilia tamién yera considerada como patrona de la ciudá, porque en 1526 los reis kakchikeles sulevar hasta que fueron finalmente sometíos el día en que se celebra a esta santa de la [[Ilesia católica]].<ref name=juarros104/> El 9 de setiembre de 1541 morrió Pedro de Alvarado y el conceyu nomó nel so llugar a la so vilba, doña [[Beatriz de la Cueva]] como gobernadora; pero solamente pudo ocupar el cargu dos díes, porque'l 11 de setiembre asocedió la llena de la ciudá: fuertes agües afloxaron la tierra de les fasteres más altes del [[Volcán d'Agua]] y dellí producióse un llavuquie qu'afaró con cuanto atopó al so pasu.<ref name=melchor48>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|pp=27-28}}</ref> Nun principiu decidió treslladase la ciudá al valle de Tiangues en [[Chimaltenango]], pero finalmente, l'inxenieru Juan Bautista Antonelli indicó que yera meyor el valle de Panchoy. Escoyéronse como nuevos gobernadores al obispu [[Francisco Marroquín]] y al llicenciáu [[Francisco de la Cueva]], hermanu de Beatriz. Ellos gobernaron hasta'l 17 de mayu de 1542, en que llegó'l llicenciáu Alonso de Maldonado, unviáu del virréi de Méxicu. De resultes de les [[Capitulaciones de Tezulutlán]], el rei [[Carlos I d'España|Carlos I]] promulgó'l 20 de payares de 1542 les [[Lleis Nueves]] que prohibieron la esclavitú de los indíxenes y ordenaron que toos quedaren llibres de los [[Encomienda|encomenderos]] y fueren puestos so la proteición direuta de la Corona.{{harvnp|WDL|1620|p=}} En 1543 treslladóse la ciudá al valle de Panchoy; la nueva ciudá tuvo trazu rectilliniu y apurriéronse terrenos alredor de la plaza central pal conceyu y la catedral; el restu foi pa los vecinos y les órdenes relixoses. L'inxenieru Antonelli tuvo a cargu del trazáu.<ref name=melchor48/> La primera [[Real Audiencia|Audiencia]] que s'estableció nel Reinu de Guatemala foi la «[[Audiencia de les Llendes]]», llamada asina por tar ente les llendes de Nueva España y el Perú. Foi fundada nes [[Lleis Nueves]] de 1542, establecer en Gracias a Dios n'[[Hondures]] y el so primer presidente foi'l llicenciáu don Alonso de Maldonado; el territoriu de l'Audiencia yera [[Yucatán]], [[Chiapas]], Soconusco, [[Centroamérica]] y [[Panamá]]. El 16 de xunu de 1548 treslladóse l'Audiencia a la ciudá de [[Santiago de los Caballeros Antigua Guatemala]], llegando como presidente Alonso López de Cerrato. Hubo munchos problemes ente l'Audiencia de los representantes de la Corona y el conceyu de los conquistadores de Guatemala, al puntu que l'Audiencia foi suprimida en 1565.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=29}} En 1551, la catedral de la ciudá foi invistida con tolos privilexos ya indulxencies de la ilesia de Santiago en Galicia pol papa Julio III.<ref name=juarros104/> Cola nueva «Audiencia de Guatemala» establecida en 1570, empecipióse la dómina colonial puramente dicha, y les autoridaes máximes del Reinu de Guatemala fueron l'arzobispu católicu y el presidente de la Real Audiencia.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=115}} Pela so parte, la ciudá de Santiago de los Caballeros llegó al algamar tal rellumanza, que foi considerada como una de les más belles del [[Nuevu Mundu]].<ref name=juarros104/> === Fundación de Écija cola so Milicia === {{AP|San Carlos Sija}} El [[14 d'avientu]] del añu [[1526]] los [[conquistadores españoles]] dieron en fundar [[San Carlos Sija|Écija]] col so [[Milicia]] pa caltener l'orde de los llugares yá [[Conquista militar|conquistaos]]; norte de [[Guatemala]] y el Sur de [[Méxicu]], d'esa cuenta se continua cola [[Conquista militar|conquista]] fundando El [[Reinu de Guatemala]].<ref name="polu81">{{cita publicación|títulu=Títulu de Alotenango, 1565: Clave p'allugar xeográficamente l'antigua Itzcuintepec pipil|apellíu=Polo Sifontes|nome=Francis|publicación=Antropoloxía y Historia de Guatemala|editorial=Direición Xeneral d'Antropoloxía y Historia de Guatemala, Ministeriu d'Educación|volumen=3, Dómina II|páxines=109–129|editor=Francis Polo Sifontes y Celso A. Lara Figueroa|allugamientu=Ciudá de Guatemala|oclc=605015816|ref=harv|añu=1981}}</ref><ref>[https://books.google.com.gt/books?id=kvU-22-T1lYC&pg=PA412&lpg=PA412&dq=milicia+de+%C3%A9cija&source=bl&ots=JdS9GaSg2y&sig=rBdAlnnknHUw9NhlzXnFnXTZwuE&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjxyta9uLHbAhUDyFkKHVXvBy4Q6AEIWjAK#v=onepage&q=milicia%20de%20%C3%A9cija&f=false Les milicies: formación ya incidencia nel ámbitu rural. La respuesta de Écija y Carmona como exemplos de les estructures de defensa de la Corona]</ref><ref>El Quetzalteco (13 de setiembre de 2014): [https://issuu.com/elquetzalteco/docs/elquetzalteco2988/6 San Carlos Sija yera llamáu Valle de Écija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241211100818/https://issuu.com/elquetzalteco/docs/elquetzalteco2988/6 |date=2024-12-11 }}</ref> == Dómina colonial == {{AP|Capitanía Xeneral de Guatemala}} {{VT|Relixón en Guatemala}} Mientres esti periodu colonial, que duró casi trescientos años, Guatemala foi una [[Capitanía Xeneral de Guatemala|capitanía xeneral]] que de la mesma dependía del [[Virreinatu de la Nueva España]], el modernu [[Méxicu]]. Estender dende la rexón del [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] —agora nel estáu de [[Chiapas]], Méxicu— hasta [[Costa Rica]]. Anque esta rexón nun foi tan rica en minerales y metales como [[Méxicu]] y [[Perú]], destacóse principalmente na producción agrícola, especialmente la caña d'azucre, el cacáu, les maderes precioses y la tinta d'[[añil]] pa tiñir testiles.{{harvnp|Jones|1998|pp=111,132–133,145}} === Sieglu {{versalita|xvii}} === [[Ficheru:Sanhermanopedro.JPG|miniaturadeimagen|200px|[[Pedro de San José de Betancur]]. Misioneru franciscanu canariu en Guatemala y fundador de la [[Orde de los Hermanos Betlemitas|Orde de los Betlemitas]]. Na imaxe, escultura del Santu na [[Cueva del Santu Hermanu Pedro]] al sur de [[Tenerife]].]] ==== Doctrines de nativos guatemalianos ==== {{AP|Catolicismu en Guatemala}} La corona española enfocar na catequización de los indíxenes; les congregaciones fundaes polos misioneros reales nel Nuevu Mundu fueron llamaes «doctrines d'indios» o a cencielles «doctrines».<ref name=vanoss17>{{harvnb|van Oss|1986|p=17-19}}</ref> Orixinalmente, los flaires teníen namái una misión temporal: enseña-y la fe católica a los indíxenes, pa depués dar pasu a parroquies seculares como les establecíes n'España; con esti fin, los flaires teníen d'enseñar los evanxelios y l'idioma español a los nativos.<ref name=vanoss17/> Yá cuando los indíxenes tuvieren catequizaos y falaren español, podríen empezar a vivir en parroquies y a contribuyir col diezmu, como facíen los peninsulares.<ref name=vanoss53>{{harvnb|van Oss|1986|p=53}}</ref> Pero esti plan nunca se llevó a cabu, principalmente porque la corona perdió'l control de les órdenes regulares asina los miembros embarcar p'América.<ref name=vanoss25>{{harvnb|van Oss|1986|p=25}}</ref> Per otra parte, protexíos polos sos privilexos apostólicos p'ayudar a la conversión de los indíxenes, los misioneros solamente atendieron a l'autoridá de los sos priores y provinciales, y non a la de les autoridaes españoles nin a les de los obispos. Los provinciales de les órdenes, de la mesma, namái rindíen cuentes a los líderes del so orde y non a la corona; una vegada establecieren una doctrina, protexíen los sos intereses nella, inclusive en contra de los intereses del rei y de esta forma les doctrines pasaron a ser pueblos d'indios que se quedaron establecíos pa tol restu de la colonia.<ref name=vanoss53/> Les doctrines fueron fundaes a discreción de los flaires, yá que teníen llibertá completa pa establecer comunidaes pa catequizar a los indíxenes, cola esperanza de qu'estes pasaren col tiempu a la xurisdicción d'una parroquia secular a la que se-y pagaría'l diezmu; en realidá, lo qu'asocedió foi que les doctrines crecieron ensin control y nunca pasaron al control de parroquies.<ref name=vanoss53/> L'alministración coleutiva per parte del grupu de flaires yeren la carauterística más importante de les doctrines yá que garantizaba la continuación del sistema de la comunidá en casu finara ún de los dirixentes.{{harvnp|van Oss|1986|p=54}} ==== Eventos asocedíos na ciudá de Santiago de los Caballeros de Guatemala ==== {{AP|Pedro de San José Betancur|José de Pineda Ibarra|Universidá de San Carlos de Guatemala}} [[Ficheru:1a. Universidad.JPG|miniaturadeimagen|200px|Placa conmemorativa de la fundación de la primer universidá de Guatemala, na ciudá de [[Antigua Guatemala|Santiago de los Caballeros]] en 1676.]] Pedro de San José Betancur, o Santu [[Pedro de San José Betancur|Hermano Pedro]], llegó a tierres guatemalianes en 1650 procedente del so natal [[Tenerife]]; al apenes desembarcar sufrió una grave enfermedá, mientres la cual tuvo la primer oportunidá de tar colos más probes y desheredaos. Tres la so recuperación quixo realizar estudios eclesiásticos pero, al nun poder faelo, profesó como terciariu franciscanu nel [[Ilesia de San Francisco (Antigua Guatemala)|Conventu de San Francisco]]. Fundó centros d'acoyida pa probes, indíxenes y vagamundos y tamién fundó la [[Orde de los Hermanos Betlemitas|Orde de los Hermanos de La nuesa Señora de Bethlehem]] en 1656, col fin de sirvir a los probes.<ref name=fumero/> El Santu Hermanu Pedro escribió delles obres, ente elles: ''Instrucción al hermanu De la Cruz'', ''Corona de la Pasión de Xesucristu nuesu bien'' o ''Regles de la Confraternidad de los Betlemitas''.<ref name=fumero>{{harvnb|Fumero|2010|p=}}</ref> Per otru llau, foi'l primer alfabetizador d'América y la Orde de los Betlemitas, de la mesma foi la primera [[orde relixosa]] nacida nel continente americanu. Pedro de San José Betancur foi un home adelantráu al so tiempu, tantu nos sos métodos pa enseñar a lleer y escribir a los analfabetos como nel tratu dau a los enfermos. En 1660 llegó a [[Santiago de los Caballeros de Guatemala]] l'imprentador [[José de Pineda Ibarra]], contratáu polos eclesiásticos guatemalianos. Trabayó n'impresión, encuadernación y en compra y venta de llibros; morrió en 1680, heredándo-y la imprenta al so fíu Antonio, quien la siguió operando hasta la so muerte en 1721.{{harvnp|CVC|s.f.|p=}} El 31 de xineru de 1676 por Real Cédula de Carlos II fundóse la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Real y Pontificia Universidá de San Carlos Borromeo]],{{harvnp|Universidá de San Carlos|2007|p=}} la tercer universidá fundada n'América, onde estudiaron munches figures importantes del país, ente ellos Fray Francisco Ximénez, descubridor del manuscritu [[Popol Vuh]] —y quien amás lo tradució parcialmente al castellán— y el doctor [[José Felipe Flores]], eminente protomédico de Guatemala y médicu personal del rei d'España. Nel arte del sieglu {{versalita|xvii}} sobresalen el maestru pintor Pedro de Liendo<ref name=duncan94>{{harvnb|Kinkead|1985|p=94}}</ref> y el maestru escultor [[Quirio Cataño]].<ref name=duncan94/> ==== Conquista del Petén ==== {{AP|Conquista del Petén}} Los itzaes aguantaren tolos intentos de conquista española dende 1524. En 1622 una espedición militar encabezada pol capitán Francisco de Mirones, acompañada pol flaire franciscanu Diego Delgado, salió de Yucatán; esta espedición convertir nun desastre pa los españoles que fueron masacrados polos itzaes. En 1628 los choles del Enllordié nel sur fueron puestos so l'alministración del gobernador colonial de Verapaz formando parte de la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]]. En 1633 los choles del Enllordié remontáronse infructuosamente contra'l dominiu español. En 1695 una espedición militar que salió de Guatemala, trató de llegar al llagu [[Petén Itzá]]; esta foi siguida por misioneros que salieron de Mérida en 1696, y en 1697 pola espedición de [[Martín de Ursúa y Arizmendi]], que salió de Yucatán y que resultó na derrota final de los reinos independientes del centru de Petén, y la so incorporación nel Imperiu español.{{harvnp|Jones|1998|p=}} ==== Castiellu de San Felipe de Lara ==== {{AP|Castiellu de San Felipe de Lara}} [[Ficheru:Castillo de San Felipe de Lara in Guatemala 01.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Castiellu de San Felipe de Lara]] na desaguada del ríu Duce nel [[llagu de Izabal]]. Foi construyíu por Diego Gómez de Ocampo en 1697 por orde del rei [[Felipe II d'España]] para constrarrestar incursiones de pirates ingleses.]] El [[Castiellu de San Felipe de Lara]] ye una [[Fortaleza (arquiteutura)|fortaleza]] allugada na desaguada del [[Ríu Duce (Guatemala)|ríu Duce]] col [[llagu de Izabal]] nel oriente de [[Guatemala]]. Foi construyida en 1697 por Diego Gómez de Ocampo pa protexer les propiedaes coloniales españoles contra los ataques de los pirates ingleses. El ríu Duce coneuta'l llagu de Izabal col [[mar Caribe]] y tuvo espuestu a repitíos ataques de pirates ente'l sieglu {{versalita|xvi}} y el sieglu {{versalita|xviii}}. El rei [[Felipe II d'España]] ordenó la construcción de la fortaleza pa compensar el pillaje polos pirates. En 2002 foi inscritu na llista tentativa del [[Patrimoniu de la Humanidá]] d'[[UNESCO]].{{harvnp|UNESCO|2002|p=}} === Sieglu {{versalita|xviii}} === ==== Los terremotos de San Miguel ==== {{AP|Terremotu de Guatemala de 1717}} Los terremotos más fuertes que vivió la ciudá de Santiago de los Caballeros antes del so treslláu definitivu en 1776 fueron los [[Terremotu de Guatemala de 1717|terremotos de San Miguel]] en 1717. Nesa dómina, el dominiu de la [[Ilesia católica]] sobre los vasallos de la Corona española yera absolutu y esto facía que cualquier desastre natural fuera consideráu como un castigu divín. Na ciudá, los habitantes tamién creíen que la cercanía del Volcán de Fueu yera la causa de los terremotos; l'arquiteutu mayor Diego de Porres llegó a afimar que los terremotos yeren causáu poles reventazones del volcán.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=103}} El 27 d'agostu hubo una erupción bien fuerte del [[Volcán de Fueu]], que s'estendió hasta'l 30 d'agostu; los vecinos de la ciudá pidieron auxiliu al Santu Cristu de la catedral y a la [[Virxe del Socorru]] que yeren los patronos xuraos contra'l fueu del volcán. El 29 d'agostu salió la [[Virxe del Rosariu]] en procesión dempués d'un sieglu ensin salir y hubo munches más procesiones de santos hasta'l día 29 de setiembre, día de San Miguel; los primeres seísmos pela tarde fueron leves, pero a eso de les 7 de la nueche produció un fuerte temblón qu'obligó a los vecinos a salir de les sos cases; siguieron los temblones y retumbos hasta'l cuatro de la mañana. Los vecinos salieron a la cai y a berros confesaben los sos pecaos, pensando lo peor.<ref name=melchor104>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|104}}</ref> Los [[Terremotu de Guatemala de 1717|terremotos de San Miguel]] estropiaron la ciudá considerablemente, al puntu que'l Real Palaciu sufrió daños en dellos cuartos y parés. Tamién hubo un abandonu parcial de la ciudá, escasez d'alimentos, falta de mano d'obra y munchos daños nes construcciones de la ciudá; amás de numberosos muertos y mancaos.<ref name=melchor104/> Estos terremotos fixeron pensar a les autoridaes en treslladar la ciudá a un nuevu asentamientu menos propensu a l'actividá sísmica; los vecinos de la ciudá opónense rotundamente al treslláu, ya inclusive tomaron el Real Palaciu en protesta al mesmu. A la fin, la ciudá nun se movió d'allugamientu, pero'l númberu d'elementos nel Batallón de Dragones p'abellugar l'orde foi considerable.<ref name=rodriguezg>{{harvnb|Rodríguez Girón|Flores|Garnica|1995|p=}}</ref> Los daños nel palaciu fueron reparaos por Diego de Porres, quien los terminó en 1720; anque hai nicios de qu'hubo más trabayos de Porres hasta 1736.<ref name=rodriguezg/> Los habitantes de la ciudá de Santiago de los Caballeros tarrecíen a los seísmos, pero non tanto como a les epidemies de viruela, una y bones les mesmes asocedíen aproximao cada quince años y provocaben más decesos que los terremotos. Los terremotos yeren responsables, eso sí, del cambéu nel estilu arquiteutónicu de la ciudá y de la perda de pervalibles retablos y pintures.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=109}} ==== Rafael Landívar ==== {{AP|Rafael Landívar}} {{caxa de cita|La Ilesia del Gran P. S. Agustín, nueva á espenses de l'arrogancia de N. Catholico Rei D. Phelipe V (que de Dios gocia) quedó peor, que si tuviera pelos suelos, pos precisen los PPs. de muncha mariña pa baltalos, y de ingenioros arbitrios por que nó apeligren los operarios; á esto amiéstase, que'l Conventu ta inhabitable, y los sos moradóres en rara incomodidad, y probeza suma. con aumentu de dolor vi polos mios güeyos la ruina causada na Ilesia, y Conventu de Nrá. Madre y Sra. de les Mercedres, y nun puedo paras en silenciu quanto asocedió na ruina de la referida Ilesia... Güei ta asitiada la Sacratissima Imaxe na Portería cola Venerable, y Sagrada Imaxe de Xesús Nazarenu, qu'ellí se venera, la que careció; porque anque la Bobeda de la so Capiya ta del tou destruyida, caltúvose de pies.|Agustín de la Caxiga y Rada: ''Curtia rellación del llamentable estragu, que careció esta ciudá de Santiago de guathemala, col terremotu del día quatro de marzu, d'anguaño de 1751.''<ref name=melchor106>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|p=106}}</ref>}} El poeta y sacerdote [[Rafael Landívar]] empecipió la so formación académica a los once años nel Colexu Mayor Universitariu de San Borja, que coles mesmes yera [[seminariu]] [[Xesuites|xesuita]]. En 1744 inscribir na [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Real y Pontificia Universidá de San Carlos]], onde se-y confirió'l grau de [[bachiller]] en [[filosofía]] en 1746, cuando nun cumplía los quince años. Pocu más d'un añu dempués, en mayu de 1747, llogró los graos de llicenciáu en filosofía y maestru. En 1749 treslladar a [[Méxicu]] pa ingresar a la orde relixosa de la [[Compañía de Xesús]] y ordenóse sacerdote en 1755. A la so torna a Guatemala, desempeñóse como rector del colexu San Borja. El 4 de marzu de 1751 un nuevu terremotu arruinó la ciudá de Santiago de los Caballeros, anque los daños nun fueron abondos pa considerar el treslláu de la ciudá.<ref name=melchor106/> En 1767, por cuenta de la [[Pragmática Sanción de 1767|Pragmática Sanción contra los xesuites]] per parte del rei [[Carlos III d'España]], Landívar foi desterráu de les tierres [[América|americanes]] y xunto con tolos sos compañeros d'orde, coló a Méxicu primero, y depués a [[Europa]], instalándose en [[Boloña]], [[Italia]]. Ye ellí onde publicó'l so llibru «Rusticatio Mexicana» (Pelos Campos de Méxicu), en [[llatín]], al igual que la so oración aciaga» na muerte del obispu Figueredo y Victoria, benefactor de la Compañía de Xesús. ==== Les reformes borbóniques ==== {{AP|Reformes borbóniques}} [[Ficheru:Carlos de Borbón, rey de las Dos Sicilias.jpg|200px|miniaturadeimagen|Rei [[Carlos III d'España]], promotor de les reformes borbóniques.]] En 1754, en virtú d'una Real Cédula parte de les [[Reformes Borbóniques]], tolos curatos de les órdenes regulares fueron trespasaos al [[cleru secular]].{{harvnp|Juarros|1818|p=338}} En 1765 publicáronse les reformes borbóniques de la Corona española, que pretendíen recuperar el poder real sobre les colonies y aumentar la recaldación fiscal.{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=110}}<ref name=estrada>{{harvnb|Estrada Herrera|s.f.|pp=3-4}}</ref> Con estes reformes creáronse los estancos pa controlar la producción de les bébores embriagantes, el tabacu, la pólvora, los naipes y el patiu de gallos. La real facienda puyaba l'estancu añalmente y un particular mercar, convirtiéndose asina nel dueñu del monopoliu de ciertu productu. Esi mesmu añu creáronse cuatro subdelegaciones de la Real Facienda en [[San Salvador]], Ciudá Real, [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] y [[León (Nicaragua)|León]] y la estructura políticu alministrativa del [[Reinu de Guatemala]] camudó a quince provincies:<ref name=melchor111>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|p=111}}</ref> Amás d'esta redistribución alministrativa, la corona española estableció una política tendiende a menguar el poder de la [[Ilesia católica]],{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=111}} el cual hasta esi momentu yera práutiques absolutu sobre los vasallos españoles. La política d'amenorgamientu de poder de la ilesia basar na [[Ilustración]].{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=112}} ==== Problemes de la Ilesia católica ==== {{VT|Espulsión de los xesuites}} N'América les rellaciones ente la Corona española y la [[Ilesia católica]] fuéronse sedando nel sieglu {{versalita|xviii}}; pero tamién hubo problemes ente'l [[Cleru#cleru secular|cleru secular]] y el [[Cleru#cleru regular|cleru regular]], yá que se taba [[Secularización|secularizando]] les doctrines del cleru regular. Esto ye, los sacerdotes que nun pertenecíen a les órdenes relixoses y que proveníen de les clases baxes de la sociedá diben quedándose coles parroquies qu'hasta entós pertenecieren a les poderoses órdenes relixoses, conformaes por miembros de les clases elitistes de la sociedá colonial.<ref name=melchor114>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|p=114}}</ref> Nel sieglu {{versalita|xvii}} hubo una puxanza del [[Cleru#cleru secular|cleru secular]], con un aumentu considerable n'ordenaciones sacerdotales que llograron satisfacer la demanda de cures párroco nel Reinu; los [[dominicos]], por casu, perdieron casi toles sos parroquies, sacante les de la Veparaz; pela so parte, los franciscanos y mercedarios fueron desaposiaos de la mayoría de les sos doctrines nel Reinu de Guatemala. Pa 1768, cuando aportó l'arzobispu [[Pedro Cortés y Larraz]] a Guatemala, les poderoses órdenes d'antaño namái teníen al so cargu 34 de les 289 parroquies qu'había na archidiócesis.<ref name=melchor114/> Tres un conflictu fuerte que se produció en Paraguay ente los xesuites y les autoridaes españoles pol control de les misiones, y tres otres enzanques n'Europa, los xesuites fueron espulsaos de los territorios españoles en 1767.<ref name=melchor112>{{harvnb|Melchor Toledo|2011|p=112}}</ref> ==== Los Terremotos de Santa Marta ==== {{AP|Terremotu de Santa Marta}} Pa 1773, el Reinu de Guatemala yera vastu, con una xurisdicción que tomaba más de 2400 quilómetros de llargor, llindada pol [[océanu Atlánticu]] y l'[[océanu Pacíficu]] al sur; tenía trés obispaos [[sufragáneos]], once ciudaes, munches villes y aproximadamente novecientos pueblos, partíos en venticuatro gobierno y alcaldíes mayores qu'apoderaba la [[Real Audiencia|Real, Pretorial Audiencia]], presidida pol presidente, el conseyu y reximientu. Ente les dependencies de l'Audiencia atopábense: los xulgaos de tierres, xulgaos de bienes de difuntos, xulgaos de cruzada, xulgaos de papel selláu y bienes de comunidaes, ordinarios de provincia, tribunal de cuentes, y los de les respeutives rentes reales.<ref name=cadena17>{{harvnb|Cadena|1774|p=17}}</ref> Pela so parte, los criollos guatemalianos oponíen al poder real el Conceyu, que taba compuestu de dos alcaldes ordinarios, trece regidor, procuráu síndicu y mayordomu.<ref name=cadena17/>Y finalmente, el poder eclesiástico —que taba dirixíu pol arzobispu y los superiores de les órdenes regulares— cuntaba con nueve prebendados, cinco dignatario, dos cures rectores, ocho convento relixosos, cinco de monxes, trés de beates y dos colexos.<ref name=cadena17/> El treslláu de la capital provocó que la ciudá de Guatemala perdiera importancia y fuercia política ante les provincios del Reinu de Guatemala, una y bones la [[Ciudá de Guatemala|Nueva Guatemala de la Asunción]] nunca tuvo la guapura y grandor de Santiago de los Caballeros y cuando se declaró la independencia en 1821, la ciudá taba a mediu construyir y nun llogró caltenese como la capital de la [[Federación Centroamericana]].{{harvnp|Melchor Toledo|2011|p=132}} === Sieglu {{versalita|xix}} === [[Ficheru:José Joaquín de Bustamante y Guerra (Museo Naval de Madrid).jpg|miniaturadeimagen|200px|[[José de Bustamante y Guerra]], Capitán Xeneral de Guatemala de 1810 a 1818.{{harvnp|Gómez Carrillo|1886|p=86}}]] La rexón siguió floriando. Industries como les del [[cacáu]] y la [[caña d'azucre]] floriaron mientres tol periodu colonial de Guatemala, creando grandes riqueces y dexando el desenvolvimientu d'otres industries, que'l so puxanza duró hasta finales del sieglu {{versalita|xviii}}. Los últimos decenios del sieglu {{versalita|xviii}} significaron pa la Corona española un inmensu esbardie d'enerxíes humanes y económiques destinaes a soportar y llevar a bon términu repitíos proyeutos bélicos nos que se vio envolubrada. Frutu de celos espansionistes, como de meyores políticu-económicos, asitiaren a España nuna situación bastante difícil: nun yera facederu vencer ante'l poderíu de les potencies vecines, pero facer frente a tales empreses béliques significábalu innumberables sacrificios humanos y económicos.<ref name=hernandez30/> Per otru llau, les sos vastes posesiones d'ultramar yeren de por sí otra gran empresa na que tenía d'invertir asemeyaes enerxíes y recursos, anque de diversa manera; según velar por elles como una pervalible ayalga sobre'l que teníen puestos los güeyos propios y estraños. Aspeutu importante que merecía obligaos desvelos per parte de l'alta burocracia real española, según los esfuercios ya inversiones yá señalaos, yera'l tráficu comercial-marítimu que sostenía la metrópolis y les sos colonies. Per mediu d'él, podía detectase'l pulsu y ritmu de les rellaciones ente dambos continentes. Esa molición real sobre'l caltenimientu y caltenimientu d'una rellación continua nel ámbitu comercial puede esplicase polos factores que la constituyíen, como lo yeren, per un sitiu la riqueza en metales preciosos y materies primes qu'América apurría, según el mercáu de consumu qu'ella mesma significaba pa los xéneros y productos peninsulares. Esi intercambiu, les más de les vegaes desigual pa les colonies ultramarines, suponía un renglón considerable na economía real peninsular. D'ellí la so constante vixilancia y proteición, manifiesta en toa una serie de disposiciones reales que mientres casi tres sieglos guarden una llinia clara de pensamientu: el caltenimientu, en exclusividad, del comerciu coles colonies como daqué inherente ya imaxinable solo pa la Corona española, ensin llegar a contemplar la inxerencia en dicha rellación, d'otres naciones. La guerra sostenida con Inglaterra nos últimos años del sieglu {{versalita|xviii}} plantegó difíciles problemes a esa rellación comercial, una y bones les fuercies ingleses conocíen bien los puntos neurálxicos de la economía española y atacar frontalmente.<ref name="hernandez30" /> ==== Conxuración de Belén ==== [[Ficheru:Casausytorres 23.JPG|miniaturadeimagen|200px|Arzobispu de Guatemala [[Ramón Casaus y Torres]], collaboró col Capitán Xeneral [[José de Bustamante y Guerra]] y opúnxose a los movimientos lliberales independentistes.]] En 1811 [[José de Bustamante y Guerra]] foi nomáu [[Capitanía Xeneral de Guatemala|capitán xeneral de Guatemala]], nuna dómina de gran actividá independentista;{{harvnp|Gómez Carrillo|1886|p=86}}{{harvnp|Gómez Carrillo|1887|p=35}} y primero desenvolvió una política reformista de corte ilustráu. Sicasí, ante la revolución de [[Miguel Hidalgo y Costilla]] y [[José María Morelos]] en [[Méxicu]], preparó tropes en Guatemala y creó'l cuerpu de voluntarios de Fernando VII» y dende el so puestu enfrentar a los constitucionalistas llocales, reprimiendo duramente a los independentistes.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=103}} Tamién s'opunxo a la [[Constitución de Cádiz|constitución lliberal de 1812]].{{harvnp|Gómez Carrillo|1886|p=85}} Dende'l 28 d'ochobre de 1813, y dempués de la eleición del rector de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Real y Pontificia Universidá de San Carlos Borromeo]],<ref name=chaverri58>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=58}}</ref> celebrárense na celda prioral del Conventu de Belén delles xuntes entamaes por frai Juan Nepomuceno de la Concepción al envís de derrocar al capitán xeneral Bustamante y Guerra y llograr la independencia de la rexón.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=103}}<ref name=chaverri58/> En payares hubo otra xunta en casa de Cayetano y Mariano Bedoya, hermanos menores de doña [[María Dolores Bedoya|Dolores Bedoya de Molina]], y cuñaos de [[Pedro Molina Mazariegos]];<ref name=chaverri59/> ente los conxuraos había dellos miembros de los cleros tantu [[cleru regular|regular]] como [[cleru secular|secular]], demostrando l'interés de les distintes faiciones de la [[Ilesia católica]] nel alzamientu contra Bustamante y Guerra.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=104}} El 21 d'avientu de 1813, Bustamante y Guerra, enterar de que nel conventu de Belén axuntábense sediciosos pa intentar una sulevación por una delación de José Prudencio de La Llana,{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=103}} y dictó un autu por que'l capitán Antonio Villar y el so ayudante, Francisco Pulgu, prindaren a los relixosos d'esi monesteriu. Na acometida resultaríen presos dellos conxuraos.<ref name=chaverri58/> Esta resolución foi comunicada pol alcalde del conceyu'l día 24; d'ende alantre, hasta'l siguiente mes, otros resultaríen prindaos.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=104}} Tamién se llibró orde de captura contra'l rexidor [[José Francisco Barrundia]], quien llogró escapar.{{harvnp|Collada|et. al|1988|p=}} Al trate descubiertu, el teniente de dragones Yúdice escribió a Bustamante y Guerra pa pidir la clemencia del rei y da-y nomes de los conxuraos.<ref name=chaverri59>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=59}}</ref>{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=104}} Coles mesmes, Bustamante comisionó al so sobrín. el carmelita frai Manuel de la Madre de Dios, na casa de correos, por qu'abriera toa correspondencia que cayera nes sos manes; tolos prindaos fueron sometíos a xuiciu y condergaos a distintes penes.{{harvnp|Ayala Benítez|2007|p=104}} Bustamante y Guerra dempués denunció al so socesor nomáu Juan Antonio de Tornos, intendente d'Hondures, por supuestos enclinos lliberales y asina llogró la so confirmación nel so puestu por [[Fernandu VII d'España|Fernando VII]] en 1814. Foi destituyíu n'agostu de 1817 y volvió a España en 1819. Esi mesmu añu entró nuevamente a formar parte de la Xunta d'Indies. En 1820 foi compensáu cola Gran Cruz de la Orde Americana d'Isabel la Católica y nomóse-y direutor xeneral de l'Armada hasta 1822. En 1823 foi integrante de la Xunta d'espediciones a América, y un añu dempués, volvió otra vegada a la Direición Xeneral de l'Armada y trabayó nel Ministeriu de Marina de Madrid hasta la so muerte en 1825, siendo'l so cargu militar el de teniente xeneral. ==== Alzamientu de Totonicapán ==== {{AP|Atanasio Tzul|Llevantamientu indíxena de Totonicapán de 1820}} Pa 1820, [[Atanasio Tzul]] yera reconocíu como representante non oficial de les parcialidaes de Linkah, Pachah, Uculjuyub, Chiché y Tinamit en [[Totonicapán]]; nel mesmu añu, cola representación antes descrita y ante l'interés del so pueblu por acabar colos impuestos eclesiásticos y el tributu, Tzul xunió fuercies con Lucas Aguilar y col Alcalde Mayor de Totonicapán, [[Narciso Mallol]]. Xuntos llucharon en contra del poder de la colonia española, remanada pol capitán xeneral del Reinu de Guatemala, l'arzobispu de Guatemala [[Ramón Casaus y Torres]], la élite ladina local y los caciques de Totonicapán, quien taben estremaos del restu de la población indíxena y cuntaben con ciertos privilexos por cuenta del so sofitu a la conquista europea.<ref name=mobil75/> Los tributos reales fueren suprimíos en 1811 poles [[Cortes de Cádiz]], pero fueron impuestos de nuevu pol rei [[Fernandu VII d'España|Fernando VII]].<ref name=mobil75/> La debilidá político y militar del imperiu español, los primeros intentos por una autonomía política y la competencia ente oficiales españoles fueron clave pal ésitu del llevantamientu.<ref name=pollack>{{harvnb|Pollack|2007|p=}}</ref> Asina, diose pasu al refugu del tributu, la remoción del Alcalde Mayor, José Manuel Lara de Arrese y la imposición d'un gobiernu propiu.<ref name=mobil75/> Siquier mientres unos díes ente xunetu y agostu de 1820, Tzul actuó como'l representante más destacáu del gobiernu indíxena,<ref name=pollack/> anque dempués foi azotáu mientres nueve díes<ref name=mobil75/> y encarceláu en Quetzaltenango, dempués de que'l movimientu sufriera una represión a manes d'alredor de mil milicianos ladinos.{{harvnp|Democracia Multicultural|2009|p=}} En marzu de 1821, Tzul foi lliberáu, dempués d'una manifestación d'individuos totonicapenses y de solicitar un indultu.<ref name=mobil75/> Esta sulevación recuérdase especialmente pola imposición de los Reales Atributos, onde Atanasio Tzul púnxose la corona del señor San José y a la so muyer, Felipa Soc, púnxo-y la corona de Santa Cecilia.<ref name="mobil75">{{harvnb|Móbil|1991|p=}}</ref> === La proclamación de la independencia === [[Ficheru:Firma del Acta de Independencia de Centroamérica.jpg|350px|right|miniaturadeimagen|Robla de l'Acta d'Independencia de Centroamérica<br/>15 de setiembre de 1821, pintura de [[Luis Vergara Afumada]].]] En 1818 l'implacable Bustamante dexó'l poder y sustituyólu Carlos Urrutia, un home de calter débil y en que'l so gobierno los independentistes ganaron terrén. En 1820 el rei d'España [[Fernandu VII d'España|Fernando VII]] viose forzáu a restablecer la constitución de 1812, por cuenta de ello implementóse en Centroamérica la llibertá de prensa. Nesi mesmu añu'l doctor [[Pedro Molina Mazariegos]] empezó a publicar ''[[Pedro Molina Mazariegos|L'Editor Constitucional]]'', periódicu nel que se criticó al gobiernu de la colonia, defendiéronse los derechos de los centroamericanos y promovióse la independencia. En Méxicu, la revolución llogró un completu trunfu y al traviés del [[Plan d'Iguala]] declaró la so independencia total d'España'l 24 de febreru de 1821. Esta noticia asoró a les autoridaes españoles de Guatemala y al empar sirvió d'estímulu a la causa independentista. El 9 de marzu, primíu polos lliberales independentistes, el Capitán Xeneral Carlos de Urrutia —personaxe achacaso y débil de calter{{harvnp|Gómez Carrillo|1887|p=35}}— dexó'l puestu por que fuera ocupáu pol subinspector del exércitu [[Gabino Gaínza]], quien recién llegara a Guatemala.{{harvnp|Gómez Carrillo|1887|p=35}} Gainza yera del presto de los independentistes, porque amás de ser un home d'una edá bien avanzada, tamién yera de calter débil y cambiadizu. Sol so mandu Centroamérica esperimentó un baturiciu social de niveles intolerables qu'obligó a la diputación provincial a solicitar a Gainza una xunta p'aldericar la difícil tema de la independencia.{{harvnp|Gómez Carrillo|1886|pp=87-88}} == La Independencia y les Provincies Xuníes del Centru d'América == {{AP|Independencia de Centroamérica}} [[Ficheru:Procer Jose del Valle.jpg|left|miniaturadeimagen|170px|José Cecilio del Valle, redactor de l'acta d'independencia.]] [[Ficheru:Proceresindependenciaguatemala.jpg|200px|miniaturadeimagen|Firma de l'acta de la independencia de Centroamérica'l 15 de setiembre de 1821 nel interior del Palaciu Real. Pintura de Rafael Beltranena.]]Pal añu 1820, la Constitución de Cádiz foi puesta nuevamente en vixencia, por cuenta de los acontecimientos provocaos por [[Rafael del Riego]] nel mes de xineru; amás, se reinstalaron les diputaciones de Guatemala y León el 13 de xunetu d'esi añu. [[José Matías Delgado]] integró la Xunta Consultiva Provincial xunto a [[José Simeón Cañes]], Mariano Beltranena, José Valdez, José Antonio Rivera Cabeza de Vaca, y [[José Mariano Calderón]], previu al establecimientu de la constitución na rexón el 26 d'esi mes.{{harvnp|Monterey|1996| p=58}} Sicasí, pal añu 1821 túvose noticia nel Reinu de Guatemala de la proclamación del [[Plan d'Iguala]] nel [[Virreinatu de Nueva España]] nel mes de febreru, nel cual declarábase la independencia del Imperiu español. Tamién [[Ciudá Real de Chiapas]] declaróse independiente n'agostu. Ante los fechos, [[Gabino Gaínza]], que s'atopaba al mandu de la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], viose primíu polos criollos centroamericanos pa proclamar la independencia de momentu.{{harvnp|Meléndez Chaverri|2000| pp=235-237}} El capitán xeneral Gaínza entós, atendiendo esti llamáu, axuntó una xunta de notables compuesta pol señor arzobispu, diputaos, xefes militares, los prelaos de les órdenes relixoses, y emplegaos de facienda. Naquella xunta presidida pol mesmu Gainza, los presentes externaron con llibertá la so opinión. El señor [[José Cecilio del Valle]] tomó la pallabra y demostró la necesidá y la xusticia de la Independencia, manifestando que, pa proclamala, primero tenía d'oyese'l votu de la Provincies. Sicasí, los criollos que s'axuntaren na Plaza d'Armas pidieron a voces la independencia, y esta foi proclamada esi mesmu día, [[15 de setiembre]] de [[1821]]. Del Valle redautó aquel documentu, según el manifiestu que publicó'l capitán xeneral Gainza sobre la independencia.<ref name=rosa>{{harvnb|Rosa|1882|p=}}</ref> y la formación de la constitución. Tamién se determinó que la eleición de representantes facer poles mesmes xuntes eleutorales qu'escoyera diputaos a les cortes d'España, reparándose les lleis anteriores pal procedimientu de la eleición; que'l Congresu Constituyente axuntárase'l 1º de marzu de 1822; que se caltuviera la [[Catolicismu en Guatemala|relixón católica]] «en tola so integridá y pureza»; y, finalmente, que mientres el país constituyíase, el xefe [[Gabino Gaínza]] siguiría al frente del gobiernu obrando acordies con una Xunta Provisional Consultiva.<ref name=rosa/> Al saber de los socesos en San Salvador, el 27 d'ochobre la Xunta Consultiva nomó a [[José Matías Delgado]] como Intendente de la provincia, por qu'aselara los ánimos y asumiera «el mandu políticu y obrar no militar como lo esixeren les circunstancies».{{harvnp|Monterey|1996| p=68}}<ref name=chaverri251>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=251-253}}</ref> Al so pasu por [[Santa Ana (ciudá d'El Salvador)|Santa Ana]], punxo en llibertá a los Arce, Rodríguez y Lara quien yeren conducíos presos a Guatemala, y al llegar a San Salvador, Barriera dexó'l mandu de la provincia, y les tropes de voluntarios realistes fueron desarmaes y llicenciaes. Los salvadorianos decidieron entamase como Diputación Provincial d'alcuerdu a la Constitución de Cádiz, con Delgado como intendente presidente.<ref name=chaverri251/> === Anexón al Imperiu mexicanu === {{AP|Agustín de Iturbide}} [[Ficheru:Iturbide.jpg|200px|miniaturadeimagen|[[Agustín de Iturbide]]. ]] [[Ficheru:Escudo de las Provincias Unidas del Centro de América.svg|200px|miniaturadeimagen|Escudu de les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]].]] A pesar de la nueva situación política, esistía nes autoridaes de les provincies centroamericanes la indecisión, una y bones unes se avocaban pola independencia total y otres adoptaben el [[Plan d'Iguala]] y la sumisión al [[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu mexicanu]] d'[[Agustín de Iturbide]]. Precisamente, Gaínza supo de la invitación de Iturbide el 27 de payares por que'l Reinu de Guatemala formara, xunto a Méxicu, «un grande imperiu», yá que Guatemala, según reporta [[Alejandro Marure]], «topábase inda impotente pa gobernase por sigo mesma».<ref name=chaverri257>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=257-258}}</ref> Tamién anunciaba l'aproximamientu d'un exércitu de proteición»,<ref name=chaverri257/> que la so misión yera «protexer coles armes..los amantes de la so patria».{{harvnp|López Velásquez|2000| p=93}} Ello ye que la faición anexonista al Imperiu mexicanu, compuesta polos criollos de la ciudá de Guatemala y los miembros de les órdenes regulares de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia católica]],<ref name=martinez306/> deseaben caltener la hexemonía na rexón tres la independencia, y empezaba a imponese en Guatemala, yá que tarrecíen que'l congresu centroamericanu axustáu pol acta d'independencia del 15 de setiembre, que tenía de decidir el puntu d'independencia xeneral y absoluta», fora contrariu a los sos intereses.{{harvnp|López Velásquez|2000|p=77}} Por aciu una consulta a los cabildros abiertos, el 5 de xineru foi decretada l'anexón pola Xunta Consultiva, que quedó eslleida darréu.<ref name=chaverri257/> Sicasí, namái los cabildros de San Salvador y [[San Vicente (ciudá d'El Salvador)|San Vicente]] manifestaron dafechu la so oposición,{{harvnp|Guandique|1962| p=127}} y convertiríense depués en baluarte del partíu lliberal de Centroamérica. Díes antes, y en vista de la situación inestable nes provincies, el gobiernu presidíu por Delgado unviara una invitación a les Provincies de León y Comayagua el 25 d'avientu de 1821 pa xunise a San Salvador y asina formar una especie d'entidá tripartita».{{harvnp|Guandique|1962|p=41 y 137-138}} D'igual manera'l conceyu de San Salvador espresara la so posición de resolver el so destín per mediu d'un congresu nacional centroamericanu, como únicu facultáu pa resolver sobre l'asuntu.{{harvnp|Monterey|1996| p=71}} La ofensiva dende Guatemala pa someter a San Salvador empezó col esplegue de les tropes al mandu del sarxentu mayor [[José Nicolás de Abós y Padilla]], que trabó batalla coles huestes salvadorianes comandaes por [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]], quien trunfó na [[batalla de Llanu L'Espín]]. Otra ofensiva al mandu de Manuel Arzú, a pesar d'aportar a San Salvador, nun pudo consolidar la ocupación. Pa cesar les hostilidaes, roblóse un conveniu'l 10 d'ochobre de 1822 ente representantes salvadorianos y del Imperiu mexicanu, pautu nel que se reconoció la voluntá de les provincies que se sometieren a Méxicu y tamién a les que deseaben suxetar a San Salvador.{{harvnp|Monterey|1996| p=94}} A la fin l'alcuerdu quedó a la discreción Iturbide, quien tomó como disensión la conducta de San Salvador y ordenó el so sometimientu.{{harvnp|Meléndez Chaverri|2000|p=263-265}} [[Vicente Filísola]] comandó les tropes imperiales mexicanes sobre San Salvador, pero'l 12 de payares el gobiernu salvadorianu alcordó la incorporación al Imperiu mexicanu.{{harvnp|Monterey|1996| p=97}} Sicasí, el so cumplimientu fadría efeutivu a condición de que se suspendiera la marcha de los militares, según reconociérase la ereición de la siella episcopal. Amás caltendríen l'armamentu y dependeríen d'un gobiernu central.<ref name=chaverri267>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000| pp=267-268}}</ref> Filísola interpretó esto como una dilación, polo que declaró nula la resolución y reclamó la xurisdicción al Imperiu;<ref name=monterey98>{{harvnb|Monterey|1996| p=98}}</ref> ante los fechos, los salvadorianos declararon nula la incorporación al Imperiu mexicanu y alcordaron la incorporación a los [[Estaos Xuníos]] el 2 d'avientu.<ref name=monterey98/> La declaración nun detuvo a Filísola, que dempués d'ocupar [[Mexicanos]], el 9 de febreru de 1823 tomó San Salvador. Ellí tuvo contautu colos dirixentes salvadorianos, ente ellos Delgado, quien terminó confináu nuna de les sos faciendes. A pesar de los acontecimientos, Iturbide abdicó al tronu'l 19 de marzu, polo que Filísola decidió convocar el congresu establecíu na acta del 15 de setiembre.<ref name=chaverri267/> === Guerra Civil Centroamericana === {{AP|Guerra Civil Centroamericana}} Tres la convocatoria de Filísola, la provincia salvadoriana nomó a los sos representantes. Per San Salvador fueron escoyíos José Matías Delgado y José Antonio Jiménez y Vasconcelos en calidá de diputaos propietarios, y como suplentes Pedro José Cuellar y Juan Francisco Sosa.{{harvnp|Monterey|1996|p=106}} El 24 de xunu de 1823, quedó instalada l'Asamblea Constituyente de Centro América y el mesmu Delgado resultó escoyíu como'l so presidente con un total de trenta y siete voto. La primer sesión llevar a a cabu'l 29 de xunu, y Delgado espresó un discursu qu'en parte reza: Amás, Delgado, xunto a [[José Simeón Cañes]], [[Pedro Molina Mazariegos]], Francisco Flores y Felipe Vega, realizaren el dictame relativu a la independencia absoluta de les provincies del Reinu de Guatemala.{{harvnp|Monterey|1996|p=107}} Pal 1 de xunetu, foi emitida la [[Declaración d'Independencia absoluta de Centroamérica]], que nel so entamu proclama'l nome de «les Provincies Xuníes del Centru d'América...»;{{harvnp|Meléndez Chaverri|2000| p=277-279}} Sicasí, nos nuevos Estaos yera aldericáu'l sistema que rexiría a la nueva república centroamericana, esto ye, ente unu [[federalismu|federal]] o [[centralismu|centralizáu]]. La opinión que prevalecía nes provincies, sacante Guatemala, yera'l sistema federal similar al de los [[Estaos Xuníos]]. El militar ya historiador Manuel Montúfar y Coronado atribuyó al cura Delgado la definitiva adopción d'esti sistema, pos lu acusaba de buscar el beneficiu personal p'alzar la siella episcopal en San Salvador, anque Meléndez Chaverri destacó que l'actitú de los salvadorianos «nes sos lluches llibertaries yera móvil más que suficiente pa l'adopción d'un sistema pol que suañaben dende 1811».<ref name=chaverri279>{{harvnb|Meléndez Chaverri|2000|p=279-281}}</ref> Delgado, [[Pedro Molina Mazariegos]], [[José Francisco Barrundia y Cepeda|José Francisco Barrundia]], y [[Mariano Gálvez]] participaron na redaición de les [[Bases de Constitución Federal|Bases de la Constitución Federal]] publicaes el 17 d'avientu de 1823.{{harvnp|Monterey|1996|p=116}}{{harvnp|Guandique|1962| p=340}} Cola instalación de la [[República Federal de Centro América]], el xeneral salvadorianu [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] quedó escoyíu como'l so presidente pal añu 1825.<ref name=chaverri279/> Pero n'ochobre de 1826 el presidente de la [[República Federal de Centro América]], [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] eslleió'l [[Congresu]] y el [[Senáu]] ya intentu establecer un sistema [[Estáu unitariu|unitariu]] aliándose colos conservadores, polo que se quedó ensin el sofitu del so partíu, el lliberal. D'esta forma empecipió una guerra civil na rexón de la que remaneció la figura dominante del xeneral honduranu [[Francisco Morazán]]. [[Mariano de Aycinena y Piñol]] foi designáu'l 1º de marzu de 1827 como [[Presidente de Guatemala|gobernador del estáu de Guatemala]] pol presidente de la [[Federación Centroamericana|Federación de les Provincies Xuníes del Centru d'América]], [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]]. El so gobernatura foi de índole dictatorial; prohibió la llibertá de prensa y l'ingresu de llibros de tipu lliberal a Guatemala. Tamién decretó la pena de muerte con efeutu retroactivu y formó el decretu ''fatal'' de 1827 pa xuicios sumarios. Como miembru del partíu conservador, restituyó los diezmos obligatorios pal [[cleru secular]] de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia católica]].{{harvnp|González Davison|2008|p=426}} D'esta dómina daten semeyes en miniatura del artista [[Francisco Cabrera (Guatemala)|Francisco Cabrera]] de les dames que pertenecíen al [[Clan Aycinena]].<ref name=llances/> <div align=center style='font-size:0.9en'> '''Dames del Clan Aycinena retrataes por Cabrera na década de 1820'''<ref name=llances>{{harvnb|Martínez Llances|2013|p=114}}</ref> <gallery perrow="4" widths="150px" heights="150px"> Ficheru:Mariajosefapavonyarrivillaga.jpeg|María Josefa Pavón y Arrivillaga Ficheru:Mariamanuelaaycinena.jpeg|María Manuela Aycinena y Piñol Ficheru:Mariamanuelasanchezdeperales.jpeg|María Manuela Sánchez de Perales Ficheru:Mariasanchezperales.jpg|María Petrona Micaela Sánchez de Perales </gallery> </div> === Invasión lliberal de Morazán en 1829 === {{AP|Guerra civil centroamericana|Manuel José de Arce y Fagoaga|Francisco Morazán}} {{VT|Batalla de San Antonio (El Salvador)}} [[Ficheru:Don Francisco Morazan Quezada.JPG|left|200px|miniaturadeimagen|Caudiellu lliberal honduranu [[Francisco Morazán]].]] [[Ficheru:aycinena.jpg|200px|miniaturadeimagen|[[Mariano de Aycinena y Piñol]], gobernador del Estáu de Guatemala en 1829. Yera amás el líder del [[Clan Aycinena]], poderosu grupu del partíu conservador.]] Morazán caltúvose engarrando alredor de San Miguel, ganando a cada pelotón unviáu por Arzú dende San Salvador hasta que dexó al coronel Montúfar al cargu de San Salvador y foi ocupase personalmente de Morazán; cuando l'honduranu dio cuenta de los movimientos de Arzú, salió camín d'Hondures a reclutar más tropes.<ref name=hondurash/> El 20 de setiembre, el xeneral Arzú taba cerca del [[ríu Lempa]] con quinientos homes en busca de Morazán, cuando s'enteró de que les sos fuercies habíen capitulado en [[Mexicanos]] y San Salvador.<ref name=hondurash>{{harvnb|Honduras en llinia|1996|p=}}</ref> Mentanto, Morazán tornó a El Salvador con un exércitu respetable. El xeneral Arzú asonsañando enfermedá fuxó a Guatemala, dexando les sos tropes sol mandu del teniente coronel Antonio de Aycinena. El coronel y les sos tropes colaben con camín de territoriu honduranu, cuando fueron interceptaos polos homes de Morazán en San Antonio. El 9 d'ochobre Aycinena viose obligáu a rindise.{{harvnp|Morazán|1942|p=23}} Cola capitulación de San Antonio, El Salvador quedó finalmente llibre de tropes federales. El 23 d'ochobre, el xeneral Morazán fixo la so entrada trunfal na plaza de San Salvador. Unos díes más tarde, coló n'[[Ahuachapán]], pa entamar l'exércitu con mires a retirar a los conservadores aristócrata y eclesiásticu del poder nel territoriu guatemalianu y enllantar un orde constitucional allegáu a la [[Federación Centroamericana]] que los lliberales naguaben.<ref name=gonzalez4y26>{{harvnb|González Davison|2008|pp=4-26}}</ref> Al enterase d'estos fechos, [[Mariano de Aycinena y Piñol|Mariano de Aycinena]] trató d'axustar con Morazán, pero como esti taba decidíu a acabar cola hexemonía de los aristócrates y eclesiásticos guatemalianos, nun aceptó nengún tratu. Aycinena, al ver que nun consiguía una solución pacífica, escribió a los sos conciudadanos: {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=80%|COMPATRIOTES:<br /> Col mayor sentimientu, veo na necesidá d'anunciavos: que tolos esfuercios del supremu gobiernu nacional, y de les autoridaes del Estáu, pol reestablecimientu de la paz, fueron inútiles: los que lleven la voz y apoderáronse del mandu en S. Salvador, tienen interés n'enllargar la guerra; porque ella sirve á los sos mires personales, ya impórtalos bien pocu la suerte de los pueblos.<br /> Aspirando á la dominación de tola república, y al aumentu de la so propia fortuna, quieren tiñir de sangre'l suelu privilexáu, y destruyir toles fontes de la riqueza de la nación y del propietariu particular.<br /> Si nun fueren estos los principios de la so conducta, yá volveríen á la patria la tranquilidá de qu'antes gociara: yá convendríen en dalgún de tantos trataos de paz que se-yos propunxeron, casi toos ventaxosos pa ellos mesmos; pero los rehúsan, porque de nada cúriense menos que del bien xeneral. |Mariano de Aycinena y Piñol<br />Manifiestu del Xefe d'Estáu a los pueblos<br />27 d'ochobre de 1828{{harvnp|Aycinena y Piñol|1828|p=1}}}} [[Ficheru:Plate_33-_ANTIGUA_GUATIMALA.jpg|miniaturadeimagen|200px|Parque Central de la ciudá d'[[Antigua Guatemala]] mientres la guerra civil de 1829. Reparar que l'antiguu [[Palaciu de los Capitanes Xenerales (Guatemala)|Palaciu de la Capitanía Xeneral]] taba destruyíu y que les sos columnes abellugárense nes construcciones provisionales que se reparen nel grabáu.]] En Ahuachapán, Morazán fixo tolo posible pa entamar un exércitu numberosu. Solicitó al gobiernu d'El Salvador que-y apurriera cuatro&nbsp;mil homes, pero tuvo que conformase con dos&nbsp;mil. Cuando taba en condiciones d'actuar a principios de 1829, unvió una división al mandu del coronel Juan Prem pa entrar en territoriu guatemalianu y tomar el control de [[Chiquimula]]. La orde foi llevada a cabu por Prem a pesar de la resistencia ufiertada pol enemigu. Poco dempués, Morazán movió una pequeña fuercia cerca de la Ciudá de Guatemala sol mandu del coronel Gutiérrez pa forzar al enemigu salir de les sos trincheres y causar la deserción de les sos tropes. Mentanto, el coronel Domínguez, que saliera de la ciudá de Guatemala con seiscientos soldaos d'infantería p'atacar a Prem, enterar de la pequeña fuercia que cuntaba Gutiérrez. Domínguez camudó los sos planes y foise detrás Gutiérrez. Esta oportunidá foi aprovechada por Prem quien se treslladó de Zacapa y atacó a les fuercies de Domínguez, ganándolos el 15 de xineru de 1829. Depués d'esos fechos Morazán ordenólu a Prem que siguiera la so marcha colos mil cuatrocientos homes sol so mandu y ocupara el puestu de San José, cerca de la capital.<ref name=morazan455>{{harvnb|Morazán|1942|pp=4-55}}</ref> Mentanto, el pueblu d'[[Antigua Guatemala]] entamar contra'l gobiernu conservador de Aycinena en Guatemala lo qu'entainó la invasión de Morazán a Guatemala col so Exércitu Proteutor de la Llei»; l'honduranu asitió a los sos homes nel pueblu de [[Pínula]], cerca de la [[Ciudá de Guatemala]]. El 15 de febreru una de les mayores divisiones de Morazán, sol mandu de Cayetano de la Cerda, foi ganada en [[Mixco]] poles tropes federales,<ref name=baronesa>{{harvnb|Baronesa de Wilson|1888|p=}}</ref> polo que Morazán llevantó l'asediu de la ciudá y concentró les sos fuercies na [[Antigua (Guatemala)|Antigua]]. Una división de tropes federales siguiérenlu dende la capital sol mandu del coronel Pacheco, en direición a [[Sumpango]] y [[El Tejar (Guatemala)|Tejar]] col propósitu d'atacalo n'Antigua. Pero Pacheco estendió les sos fuercies, dexando a dalgunos d'ellos en Sumpango. Cuando llegó a San Miguelito el 6 de marzu, con un exércitu más pequeñu, foi ganáu pol xeneral Morazán,<ref name=baronesa/><ref name=morazan455/> Dempués de la victoria de San Miguelito, l'exércitu de Morazán aumentó cuando voluntarios guatemalianos xunir a les sos files. El 15 de marzu, cuando Morazán y el so exércitu taben en camín d'ocupar les sos posiciones anteriores, foi interceptáu poles tropes federales del coronel Prau nel ranchu de Les Llamargues. Morazán, con una posición cimera, entartalló al exércitu de Prado. El campu de batalla quedó llenu de cadabres, presos y armes. Darréu, Morazán movilizar a recuperar les sos antigües posiciones en [[Pínula]] y Aceytuno, y pone-y nuevamente sitiu a la ciudá de Guatemala.<ref name=morazan455/> Aycinena ordenó'l 18 de marzu de 1829 que s'aplicara la pena de muerte a tou aquel qu'ayudara al enemigu, fixo una proclama na qu'invocaba la defensa de la santidá de los altares» y emitió una disposición llegal, pola que los líderes lliberales, ente ellos el doctor [[Pedro Molina Mazariegos]], fueron declaraos enemigos de la patria; con too y con eso, foi derrotáu.<ref name=dicgeo>{{harvnb|Asociación d'Amigos del País|2004|p=}}</ref> El 12 d'abril de 1829 robló'l Conveniu de Capitulación con Morazán y foi unviáu a prisión colos sos compañeros de gobiernu; Morazán, pela so parte, anuló'l documentu'l día 20 del mesmu mes, pos el so principal oxetivu yera esaniciar el poder de los criollos conservadores y la xerarquía de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]] en Guatemala, a quien los crillos lliberales repunaben por haber tao sol so dominiu mientres la colonia española.<ref name=gonzalez4y26/> === Gobiernu de Mariano Gálvez === {{AP|Mariano Gálvez}}[[Ficheru:Map_of_Journey.jpg|miniaturadeimagen|200px|Mapa de Guatemala en 1839. Reparar les fronteres non delimitidas con Méxicu en Yucatán y Chiapas, y que Belize inda yera un asentamientu inglés.{{harvnp|Stephens|Catherwood|1854|p=1}}]] Tres la separación del Imperiu de Iturbide creóse la [[República Federal de Centro América]], con [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] como primer presidente. La República Federal foi una entidá política qu'incluyía a Guatemala, [[Hondures|Comayagua]], El Salvador, [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]]. Pa 1837, nel Estáu de Guatemala empecípiase una llucha armada contra quien gobernaba l'Estáu de Guatemala, lliberal al igual que Francisco Morazán, el doctor [[Mariano Gálvez|José Mariano Gálvez]]. Gálvez, lliberal cultu y progresista, entamara una serie de reformes sociales dirixíes a minar el poder del [[cleru regular]], principal miembru del Partíu Conservador xunto col [[Clan Aycinena]].{{harvnp|González Davison|p=25-35}} Atayó los diezmos, promulgó la llei de divorciu y esanició munchos de los privilexos de los conventos; como yera d'esperase, el [[cleru secular]] —que nun fuera espulsáu en 1829— presentó les reformes non como un ataque contra los intereses económicos de la Ilesia, sinón como una falta a la fe cristiana y asuzó a la población llabradora en contra del gobiernu «[[herexe]]».{{harvnp|González Davison|p=25-35}} Emburriaos poles reformes lliberales y la propaganda conservadora, movimientos insurxentes empecipiar nos montes de Guatemala y [[Rafael Carrera y Turcios]] foi'l máximu dirixente de les mesmes; ente les tropes sulevaes atopábense numberosos indíxenes<ref name=hernandez30>{{harvnb|Hernández de León|1930|p=}}</ref> que llucharon mientres dos años pa consiguir la secesión guatemaliana de la federación, lo cual llogróse en 1838 cola disolución de la federación. Los alzaos empezar per asaltar les poblaciones, ensin dar oportunidá de tener alcuentros coles tropes del gobiernu y arrobinaben la idea de los enemigos de Gálvez, que consistía n'acusalo del envelenamientu de les agües fluviales p'arrobinar el ''roxura morbus'' a la población.{{refn|group=lower-alpha|El gobiernu nun yera'l culpable de tal envelenamientu: la crecedera poblacional y la poca capacidá de la estructura sanitaria de la ciudá contribuyeron al espardimientu de la enfermedá.<ref name=gonzalez2008>{{harvnb|González Davison|2008|p=35}}</ref>}} Esta acusación favoreció a los oxetivos de Carrera, poniendo a una gran parte de la población en contra de Mariano Gálvez y los lliberales; inclusive los mesmos lliberales empezaron a atacar a Gálvez polos sos violentos métodos militares —qu'incluyíen táutiques de tierra esfarrapada en poblaciones alzaes—.{{harvnp|González Davison|2008|p=41}} === Independencia de Los Altos === {{AP|Estáu de Los Altos}} L'área de Los Altos taba poblada mayoritariamente por indíxenes, quien caltuvieren les sos tradiciones ancestrales y les sos tierres nel fríu altiplanu del oeste guatemalianu.<ref name=woodward113>{{harvnb|Woodward|1993|p=113}}</ref> Mientres tola dómina colonial esistieren revueltes en contra del gobiernu español.<ref name=woodward113/> Depués de la independencia, los mestizos y criollos llocales favorecieron al partíu lliberal, en cuantes que la mayoría indíxena yera partidaria de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia católica]] y, poro, conservadora.<ref name=woodward113/> Mientres l'alministración del gobiernu de [[Mariano Gálvez]], Los Altos desaprobaron los cambeos introducíos pol xefe del gobiernu, pero los líderes de la rexón nun fueron conservadores, sinón lliberales que s'oponíen a Gálvez.<ref name=woodward114>{{harvnb|Woodward|1993|p=114}}</ref> Pela so parte, los criollos y ladinos de Los Altos teníen una gran rensía contra los comerciantes de la [[Ciudá de Guatemala]] —los miembros del [[Clan Aycinena]]— quien monopolizaban el comerciu y oponíense rotundamente a la construcción d'un puertu nel [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]] y de una carretera que lu sirviera a Los Altos pa comerciar con países estranxeros direutamente.<ref name=woodward114/> En mayu de 1836, un periódicu de la llocalidá propunxo que se formara un estáu qu'entendiera a les rexones de [[Quetzaltenango (departamentu)|Quetzaltenango]], [[Totonicapán (departamentu)|Totonicapán]], [[Sololá (departamentu)|Sololá]] y [[Suchitepéquez]], que tendría alredor de doscientos mil habitantes y que-yos dexaría mayor llibertá d'aición y meyor representación ante la [[Federación Centroamericana]].<ref name=woodward114/> Al cayer el gobiernu de Gálvez, los representantes criollos de Los Altos aprovecharon pa dixebrase del Estáu de Guatemala el 2 de febreru de 1838. El gobernador Valenzuela nun pudo facer nada al respeutu, y el congresu de la [[Federación Centroamericana]] reconoció al Sestu Tao'l 5 de xunu de 1838 con una xunta de gobiernu provisional compuesta por Marcelo Molina Mata, José M. Gálvez y José A. Aguilar, ente que'l xeneral mexicanu [[Agustín Guzmán]] —antiguu oficial del exércitu de [[Vicente Filísola]] que s'aniciara en [[Quetzaltenango]]— quedó al mandu del exércitu del Estáu.<ref name=woodward114/> La bandera de Los Altos yera un cambéu de la de les Provincies Xuníes del Centru d'América, con escudu nel centru amosando un volcán al fondu y un [[Pharomachrus mocinno|quetzal]] resplandorientu —una ave local que representaba la llibertá— delantre. Foi la primer bandera centroamericana qu'emplegó'l quetzal como símbolu; esta ave dende 1871 forma parte de la [[bandera de Guatemala]]. Finalmente, n'avientu de 1838, Molina foi electu como Gobernador del Estáu, y de momentu empezó a trabayar nel desenvolvimientu del puertu nel Pacíficu y n'ameyorar les rellaciones col gobiernu federal en [[San Salvador]].<ref name=woodward114/> N'ochobre de 1838 Carrera invadió a El Salvador, pero foi ganáu poles fuercies de Morazán. Repuestu, el 13 d'abril de 1839, Carrera tomó por sorpresa la plaza de Guatemala, asitiando nel Gobiernu a [[Mariano Rivera Paz]]. Parte de la población de la ciudá, que sufriera los escesos del trunfu lliberal diez años antes y que taba en contra de les reformes «anticristianas» de Gálvez, sofitó a Carrera. Sicasí, el 29 d'avientu de 1839 foi ganáu en Villa Nueva pol exércitu del xeneral Carlos Salazar Castro, en vista de lo cual foi robláu'l tratáu El Rinconcito, obligando a Carrera a deponer les armes, otorgándo-y el cargu de comandante del distritu de Mita. El 18 de marzu de 1840, siendo'l líder lliberal Morazán el xefe d'Estáu d'El Salvador, este invadió a Guatemala con mil&nbsp;quinientos soldaos pa esaniciar d'una vegada por toes l'amenaza conservadora pa Centroamérica qu'en Guatemala tenía'l so principal baluarte. Morazán apoderóse fácilmente de la capital, yá que Carrera asonsañó una retirada. Cuando los invasores celebraben y empecipiaben el saquéu de la ciudá, Carrera atacar con cuatrocientos soldaos y pieces d'artillería y contrasitió la plaza, trunfando y recuperando la ciudá a otru día, 19 de marzu. El desastre foi tal, que Morazán tuvo que fuxir de Guatemala colos sos más allegaos glayando «¡Que viva Carrera!» pa salvar la vida, mientres los sos soldaos quedaron na ciudá, a mercé de les tropes de Carrera.<ref name=hernandez30/> Poco dempués, Rafael Carrera, al enterase que Los Altos volviera declarase independiente pensando que Morazán lo había derrotáu, dirixó les sos fuercies contra tal Estáu y reincorporar al Estáu de Guatemala en 1840.{{refn|group=lower-alpha|Tres la reincorporación, los principales dirixentes quetzaltecos fueron exhibíos na capital guatemaliana como trofeos de guerra y fueron fusilaos tolos miembros de la Municipalidá de Quetzaltenango; ellos fueron: Eulogio Quezada, Romualdo Briones, Cesareo Arango, Leandro Arango, Silvestre Gonzales, Roberto Molina, Manuel Pivaral, José Ignacio Fernández, José María Fernández, Zacarias Martínez, Pedro Meoño, Benito Escobar, Felipe Hernández, Félix López, Marcelo Pacheco, José María Alvarado, y José Ignacio Paz.<ref name=hernandez30/>}} == El gobiernu conservador de los Trenta Años» == {{AP|Gobiernu conservador de los 30 años|Rafael Carrera y Turcios}} {{VT|Clan Aycinena}} Tando yá nel poder, Rafael Carrera empecipiaría la construcción d'un réxime conservador, revirtiendo les reformes lliberales feches enantes. Los lliberales acusar de ser un militar analfabetu, y dicíase qu'él roblaba col nome «Racaraca», nome pol cual pasaría a ser conocíu polos guatemalianos, anque foi más conocíu por esti nome polos lliberales, quien lo llamaba asina en forma despreciatible, aludiendo al so analfabetismu, ente que polos conservadores, foi más conocíu como «Caudiellu Adoráu de los Pueblos».<ref name=hernandez59>{{harvnb|Hernández de León|1959|p=3}}</ref> Foi un estratega militar, quien venció a El Salvador y Honduras na [[Batalla de L'Arada]]. Los siguientes socesos internacionales condicionaron el gobiernu del xeneral Carrera: la [[Guerra de Secesión de los Estaos Xuníos]], la espansión d'[[Inglaterra]] particularmente en [[Belize]], Roatán n'[[Hondures]] y el Reinu de Mosquitia en Nicaragua, la ocupación militar de [[Méxicu]] polos Estaos Xuníos que dio como resultáu la incorporación a esti país de cerca de 900&nbsp;000 km² mexicanos, la «[[fiebre d'oru]]» en California, y la declaración de [[Nicaragua]] como un Estáu más de los Estaos Xuníos (esclavista y falando inglés), gobernáu por [[William Walker]], y que desencadenó la [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]]. Carrera foi nomáu presidente vitaliciu en 1854 y gobernó Guatemala hasta la so muerte, asocedida'l vienres Santu 14 d'abril de 1865 en siendo envelenáu mientres unes vacaciones en Escuintla.<ref name=hernandez59/> === Colonización belga de 1844 === [[Ficheru:Carte du District de Santo-Thomas (Etat de Guatemala).jpg|200px|miniaturadeimagen|Mapa de la rexón del llagu de Izabal y del distritu de Santu Tomás. La rexón en mariellu correspuende al área que fuera vencida a perpetuidad por Carrera pa la colonia belga.]] En 1844, el distritu de Santo Tomás de Castilla foi colonizáu pola Comunidá de la Unión, patrocinada pola Compañía Belga de Colonización;{{harvnp|Compagnie Belge de Colonisation|1844|p=44}} el gobiernu del Estáu de Guatemala, dirixíu por [[Rafael Carrera]] concediera'l distritu de Santu Tomás a dicha compañía per mediu del decretu de l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Constituyente de Guatemala]] el 4 de mayu de 1843.{{harvnp|Compagnie Belge de Colonisation|1844|p=31}} Los belgues convertir al catolicismu y traxeron consigo a sacerdotes xesuites, que tornaben a Guatemala per primer vegada desque la orde foi espulsada en 1765; sicasí, lo inhóspito de la rexón nun dexó espolletar a la colonia, que sumió en 1850. === Creación de la República de Guatemala === {{AP|Creación de la República de Guatemala}} El 21 de marzu de 1847 roblóse un decretu proclamando a [[Guatemala]] como República soberana ya independiente,{{harvnp|Cámara de Representantes de Guatemala|21 de marzu de 1847|p=}} dixebrándola definitivamente de la [[República Federal de Centro América]], y fíxose llamar «fundador de la Nueva República». Con esta midida Guatemala pudo empecipiar les sos aiciones como Estáu soberanu y entablar rellaciones coles potencies europees. Mientres esti periodu produz La [[Batalla de l'Arada]] y La [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]], lideraos por [[William Walker]]. El 22 d'ochobre de 1851 arrenunció'l presidente [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]] y l'Asamblea Nacional nomó a [[Rafael Carrera]] por que lo sustituyera; Carrera tomó posesión el 6 de payares de 1851.{{harvnp|Woodward|1993|p=}}{{harvnp|Woodward|2002|p=}} === Batalla de l'Arada === {{AP|Batalla de l'Arada|l1=|3=}} El gobernante salvadorianu [[Doroteo Vasconcelos]] dio asilu a los lliberales guatemalianos, ente quien taba [[José Francisco Barrundia]] quien fundó un periódicu p'atacar a Carrera, aprovechando fechos como'l del atentáu del Marimbero. Vasconcelos alimentó, mientres tou un añu a la faición rebalba «El Monte», nel oriente de Guatemala distribuyendo dineru y armes ente los sulevaos. A fines del añu de 1850, Vasconcelos sintióse cansáu d'esta guerra lenta contra Guatemala y decidió obrar abiertamente. Coles mesmes, el mandatariu salvadorianu empecipió una cruzada contra'l réxime conservador de Guatemala, convidando a participar na alianza a Honduras y Nicaragua; pero de dambos gobiernos solo l'honduranu presidíu por [[Juan Lindo]] aceptó participar na invasión. Entrín y non, en Guatemala, onde se conocíen perfeutamente los planes d'invasión na so contra, el presidente de [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]] toma les previsiones necesaries pa enfrentar la situación, mientres l'arzobispu don Francisco de Paula García Peláez ordena nel so archidiócesis rogativas de paz. El día 4 de xineru de 1851 axuntar n'[[Ocotepeque]] los presidentes d'[[Hondures]] y [[El Salvador]], cola cual quedó sellada l'alianza en contra de Guatemala. L'exércitu salvadorianu componer de cuatro&nbsp;mil homes perfeutamente municionados y con sofitu d'artillería; los honduranos pela so parte, aprestaron dos&nbsp;mil homes pa la campaña. El gruesu de les fuercies aliaes asítiase en [[Metapán]], por ser esti unu allugamientu próximu a Honduras y a la frontera guatemaliana. La Batalla de l'Arada llibró'l 2 de febreru de 1851 cerca de la ciudá de [[Chiquimula]] en Guatemala, ente les fuercies de [[Guatemala]] y un exércitu aliáu d'Hondures y El Salvador. La batalla formó parte de la guerra ente'l gobiernu [[Conservadorismu#Conservadorismu en Llatinoamérica|conservador]] de Guatemala contra la coalición [[Lliberalismu|lliberal]] d'El Salvador y Honduras, y foi l'amenaza más patente pa Guatemala de perder la so soberanía como República. El combate resolver con una contundente victoria de les fuercies de Carrera, cola heroica participación del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Batallón Sijeño]] comandáu pol [[Coronel]] [[Fuercies Armaes de Guatemala|Florencio Calderón]], ente otros que selló definitivamente la so hexemonía na rexón.{{harvnp|Hernández de León|1925|p=193}} Pocos meses dempués de [[La Batalla de l'Arada]], el 22 d'ochobre de 1851 arrenunció'l presidente Paredes; l'Asamblea Nacional nomó a Carrera por que la sustituyera, y este tomó posesión de la Presidencia'l 6 de payares de 1851 en solicitando a los representantes que modificaren la Constitución de la República a la so conveniencia.{{harvnp|Hernández de León|1930|p=97}} === Concordatu de 1852 === {{AP|Concordatu de Guatemala de 1852}} [[Ficheru:Carrerayturcios_2014-06-22_09-46.jpg|200px|miniaturadeimagen|Capitán Xeneral [[Rafael Carrera y Turcios]].]] En 1854 establecióse un [[concordatu]] cola [[Santa Sede]], per mediu del cual Guatemala otorgaba la educación del pueblu guatemalianu a les [[cleru regular|órdenes regulares]] de la Ilesia Católica, comprometer a respetar les propiedaes y los monaterios eclesiásticos, autorizaba'l diezmu obligatoriu y dexaba que los obispos censuraren lo que se publicar nel país; en cuenta de ello, Guatemala recibía indulxencies pa los miembros del exércitu, dexaba que quien adquirieren les propiedaes que los lliberales espropiaren a la Ilesia en 1829 caltener, percibía impuestos polo xenerao poles propiedaes de la Ilesia, y tenía el derechu de xulgar coles lleis guatemalianes a los eclesiásticos que perpetaren crímenes.<ref name=ayci1854>{{harvnb|Aycinena|1854|p=}}</ref> El concordatu tuvo vixente hasta la cayida del gobiernu conservador del mariscal [[Vicente Cerna y Cerna]].<ref name=ayci1854/> === Guerra contra los Filibusteros === {{AP|Guerra Nacional de Nicaragua}} [[Ficheru:Mariscalzavala 2014-07-01 20-32.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[José Víctor Zavala]] cuando yera coronel del exércitu conservador guatemalianu. Foi'l comandante de les fuercies guatemalianes mientres la [[Guerra Nacional de Nicaragua|Guerra contra los Filibusteros]]. Algamó'l grau de mariscal.]] El 5 de mayu de 1856, el xeneral [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]], ex-presidente de Guatemala, partió con quinientos homes escontra Nicaragua. El mesmu Carrera y dalgunos de los principales miembros de la sociedá guatemaliana diben na espedición. Los [[Estaos Xuníos]] reconocieren el gobiernu nicaraguanu de [[William Walker]], a lo que tolos gobiernos conservadores de Centro América respondieron mandando exércitos pa derrocar al filibusteru<ref name=hernandez14/> Ye importante enfatizar qu'en 1856, los [[Estaos Xuníos]] inda nun yeren la potencia estranxera qu'en que se convirtieron depués de tar nel bandu vencedor de la [[Primer Guerra Mundial|Primer]] y [[Segunda Guerra Mundial]]); otra manera, taben metanes les convulsiones internes que resultaron na [[Guerra de Secesión d'Estaos Xuníos|Guerra Civil]]. L'entós coronel [[José Víctor Zavala]] incorporar a la columna guatemaliana n'El Salvador, onde s'atopaba entós y [[Francisco Dueñas]], nuevu presidente d'El Salvador movilizó ochocientos homes al frente del xeneral [[Ramón Belloso]].<ref name=hernandez14/> Zavala terminó comandando el continxente de Guatemala mientres la [[Guerra Nacional de Nicaragua]] en 1856, como parte del Exércitu Aliáu Centroamericanu tres la muerte del Xeneral [[Mariano Paredes (Guatemala)|Mariano Paredes]]. Mientres el conflictu, Zavala entró en discordia col comandante xeneral de los aliaos, el salvadorianu Belloso.{{harvnp|Dueñas Van Severen|2006|p=124}} El día 12 d'ochobre de 1856, mientres el [[Destrucción de Granada (Nicaragua)|sitiu de Granada]], Zavala realizó un actu de valentía al travesar la plaza de la ciudá escontra la casa onde s'abellugaben los filibusteros baxu fueu intenso, llogrando arrincar la bandera del enemigu;{{harvnp|Latin American Studies|s.f.|p=}} coles mesmes, Zavala recibió so la so autoridá la ciudá de [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]] el 1 de mayu de 1857, una vegada que [[William Walker]] rindióse.{{harvnp|Dueñas Van Severen|2006|p=140}} {{caxa de cita|anchu=70%|alliniación=center|«Bien conocíos son los sucesos asocedíos en Nicaragua desque, n'ochobre del añu pasáu, unos pocos estranxeros, procedentes de California, apoderar naquella república de l'autoridá, aprovechándose del escosamientu que produxeren la discordia y una enllargada llucha intestina».<br> «Vais defender una causa santa: la causa de la nuesa relixón y de la nuesa raza. A los vuesos hermanos de Costa Rica cupió l'honor d'arramar la primer sangre en defensa de la patria. Vós vais acreditar que, en Guatemala tamos dispuestos a sacrificar tou por ella. Tengo enteru enfotu nel xefe que vos manda y nel vuesu valor y sufrimientu. Yo voi siguivos de cerca, con toos vuesos compañeros si fuera necesariu. Entrín y non, encamiéntovos la más estrecha unión colos vuesos hermanos d'El Salvador, Honduras y Costa Rica pa llevar a cabu la obra común de llanzar del país a los que, ensin derechu dalgunu, vinieron entemecer se nes nueses disenciones y a amenacianos cola más oprobiosa servidume.» |[[Federico Hernández de León]]<ref name=hernandez14>{{harvnb|Hernández de León|14 de mayu de 1959|p=}}</ref>}} === Tratáu Wyke-Aycinena: Convención de llendes de Belize === {{AP|Historia de la frontera de Belize, Guatemala y Méxicu|Tratáu Wyke-Aycinena}} L'área qu'ocupa Belize na península de Yucatán nunca foi ocupada per España o Guatemala, anque España efeutuó delles espediciones d'esploración nel sieglu {{versalita|xvi}} que lu sirvieron de base pa depués reclamar l'área como so;<ref name=woodward308>{{harvnb|Woodward|1993|p=308}}</ref> Guatemala a cencielles heredó esi argumentu pa reclamar el territoriu, magar que nunca unvió espediciones al área depués de la independencia por cuenta de les guerres que se producieron en Centroamérica ente 1821 y 1860.<ref name=woodward308/> Pela so parte, los ingleses establecieren pequeños asentamientu dende mediaos del sieglu {{versalita|xvii}}, principalmente pa bases de bucaneros y depués pa esplotación maderera; los asentamientos nunca fueron reconocíos como colonies britániques anque taben de dalguna forma rexíos pol gobiernu inglés en [[Xamaica]].<ref name=woodward308/> Nel sieglu {{versalita|xviii}} Belize convertir nel principal puntu de contrabandu en Centro América anque depués los ingleses reconocieron la soberanía española de la rexón per mediu de los trataos de 1783 y de 1786, en cuenta de que se terminaren les hostilidaes con España y que los españoles autorizaren a los súbditos de la Corona británica a esplotar les maderes precioses qu'había en Belize.<ref name=woodward308/> Tres la independencia de la rexón centroamericana de la Corona española en 1821, Belize convertir na punta de llanza de la penetración comercial británica nel ismu centroamericanu; cases comerciales ingleses establecer en Belize y empecipiaron unes prósperes rutes comerciales colos puertos caribeños de Guatemala, Honduras y Nicaragua.<ref name=woodward308/> Los lliberales tomaron el poder en Guatemala en 1829 en venciendo y espulsar a los miembros del [[Clan Aycinena]] y el [[cleru regular]] de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]] y empecipiaron un reclamu formal pero infructuoso sobre la rexón beliziana;{{harvnp|Woodward|1993|p=}} esto, a pesar de que per otra parte, [[Francisco Morazán]] —entós presidente de la [[Federación Centroamericana]]— no personal empecipió tratos comerciales colos ingleses, cuantimás el comerciu de caoba. En Guatemala, el gobernador [[Mariano Gálvez]] apurrió delles concesiones territoriales a ciudadanos ingleses, ente ellos la meyor facienda de la Verapaz, [[Salamá|Facienda de San Jerónimo]]; estos tratos británicos fueron aprovechaos por curar párrocos en Guatemala —yá que el [[cleru secular]] nun fuera espulsáu por nun tener propiedaes nin poder políticu— p'acusar a los lliberales d'[[herexía]] y empecipiar una revolución llabradora contra los herexes lliberales y a favor de la verdadera relixón.{{refn|group=lower-alpha|name=abraso|A curar párrocos nun se-yos espulsó, pero sí fueron debilitaos cuando'l gobiernu de Gálvez prohibió'l diezmu obligatoriu.<ref name=gonzalez1552>{{harvnb|González Davison|2008|pp=15-52}}</ref>}}<ref name=gonzalez1552/> Cuando llegó [[Rafael Carrera]] al poder en 1840 depués del trunfu de la revolución, non solamente nun siguió colos reclamos sobre'l territoriu belizianu, sinón qu'estableció un consuláu guatemalianu na rexón pa velar polos intereses de Guatemala nesi importante puntu comercial.<ref name=woodward308/> El comerciu belizianu foi preponderante na rexón hasta 1855, en que los colombianos construyeron un ferrocarril tresoceánicu en Panamá en 1855, dexando que'l comerciu fluyera más eficientemente nos puertos del Pacíficu guatemalianu; a partir d'esti momentu, Belize empezó a tornar n'importancia.<ref name=woodward308/> Cuando s'empecipió la [[Guerra de Castes]] en Yucatán —alzamientu indíxena que dexó miles de colonos europeos asesinaos— los representantes belizianos y guatemalianos poner n'alerta; los refuxaos de Yucatán llegaben fuxendo a Guatemala y a Belize ya inclusive el superintendente de Belize llegó a tarrecer que Carrera —dau la so fuerte alianza colos indíxenes guatemalianos— tuviera favoreciendo les revoluciones indíxenes en Centroamérica.<ref name=woodward308/> Na década de 1850, los ingleses demostraron tener bona voluntá escontra los países centroamericanos: retirar de la Mariña de los Mosquitos en Nicaragua y empecipiaron negociaciones que resultaríen na devolución del territoriu en 1894, tornaron les Islles de la Badea a Honduras ya inclusive axustaron col filibusteru d'Estaos Xuníos [[William Walker]] nun esfuerciu pa evitar qu'esti invadiera Honduras tres apoderarase de Nicaragua.<ref name=woodward309>{{harvnb|Woodward|1993|p=309}}</ref> Y roblaron un tratáu sobre la soberanía de Belize con Guatemala, tratáu que foi reportáu dende entós en Guatemala como'l mayor error del gobiernu conservador de Rafael Carrera.<ref name=woodward309/> Aycinena, como Ministru de Rellaciones Esteriores, esforciárase en caltener rellaciones cordiales cola Corona británica. En 1859, l'amenaza de [[William Walker]] presentóse nuevamente en Centro América; con cuenta de llograr les armes necesaries pa enfrentalo, el réxime de Carrera tuvo que vence-y el territoriu de [[Belize]] al Imperiu Británicu. El 30 d'abril de 1859 celebróse la convención ente los representantes de [[Inglaterra|Gran Bretaña]] y Guatemala pa definir les llendes con [[Belize]], tres la cual emitióse un decretu nel que Guatemala viose favorecida nel artículu séptimu, qu'axusta qu'Inglaterra abriría pola so cuenta una vía de comunicación terrestre de la ciudá de [[Belize]] hasta la ciudá de Guatemala.{{harvnp|Hernández de León|30 d'abril de 1959|p=}} El controversial tratáu Wyke-Aycinena de 1859 tenía dos partes: los primeros seis artículos definíen claramente la frontera Guatemala-Belize y nellos Guatemala reconocía la soberanía inglesa sobre'l territoriu de Belize;<ref name=woodward309/> pela so parte, el séptimu artículu trata sobre la construcción d'un camín escontra la Ciudá de Guatemala, que sería beneficiosu pa dambes partes, yá que Belize perdiera la so importancia comercial dende la construcción del ferrocarril tresoceánicu en Panamá en 1855 y Guatemala precisaba una vía de comunicación eficiente escontra la mariña atlántica. Sicasí, el camín nunca se construyó, primero porque los términos del artículu nun taben claros, lo que llevó a disputes ente guatemalianos n'ingleses sobre l'allugamientu exactu del camín, y depués, tres el derrocamientu de los conservadores en 1871 los lliberales utilizaron l'argumentu de que'l camín nun taba construyíu y dieron el tratáu como nulu.<ref name=woodward310>{{harvnb|Woodward|1993|p=310}}</ref> El tratáu foi ratificáu por Carrera'l 1 de mayu de 1859, ente que'l cónsul d'Inglaterra en Guatemala, Charles Lennox Wyke, viaxó a Gran Bretaña pa llograr la ratificación real, tornando a Guatemala el 26 de setiembre de 1859.<ref name=woodward310/> === Muerte de Carrera y gobiernu de Vicente Cerna === Tres la muerte del xeneral Carrera'l 14 d'abril de 1865{{harvnp|González Davison|2008|p=426}} quedó nel poder interinamente [[Pedro de Aycinena]], hasta que'l mariscal [[Vicente Cerna y Cerna]] foi designáu presidente'l 24 de mayu d'esi añu.<ref name=cerna24>{{harvnb|La Cía. Bacrofft|1889|p=496}}</ref> Cerna siguió cola política conservadora de Carrera y foi reelecto pa otru periodu presidencial que s'empecipió'l 24 de mayu de 1869.<ref name=cerna24/> Pero entós los criollos lliberales alzar n'armes dirixíos por [[Miguel García Granados]] y [[Justo Rufino Barrios]] y llograron derrocar al gobiernu de Cerna el 30 de xunu de 1871.<ref name=cerna24/> == La Revolución Lliberal de 1871 == {{AP|Reforma Lliberal}} [[Ficheru:1866 map of Central America from Une voie nouvelle à tavers l'Amérique Centrale.jpg|miniaturadeimagen|200px|América Central en 1866, pocu dempués de la muerte del xeneral [[Rafael Carrera|Carrera]]. Obsérve que Chiapas y Soconusco yeren inda parte de Guatemala.]] [[Ficheru:Pagojornaleros1890.jpg|miniaturadeimagen|200px|Pagu a xornaleros en Santa Rosa en 1890 d'alcuerdu al [[Reglamentu de Xornaleros]] instituyíu por Barrios.<ref name=martinez306/>]] [[Ficheru:Temporerascafe1875.jpg|200px|miniaturadeimagen|«Temporeres» —[[Reglamentu de Xornaleros|xornaleres]]— nuna finca de café en 1875. Les temporeres diben del altiplanu guatemalianu a trabayar a llugares templaos pa la corte de café tipu arábigu, esto ye d'árbol altu. El capatáz ye'l mozu varón. Fotografía d'[[Eadweard Muybridge]].]] El xeneral [[Justo Rufino Barrios]] impulsó la llamada [[Reforma Lliberal]] de 1871, conxuntamente col xeneral [[Miguel García Granados]] ya intelectuales lliberales como [[Lorenzo Montúfar]] y [[Antonio Batres Jáuregui]], col fin de camudar la economía de los lliberales nel país, ameyorar el so comerciu, ya introducir nuevos cultivos y manufactures que los favorecieren. Mientres esta era'l [[café]] fíxose un cultivu importante pa Guatemala,<ref name=martinez306/> favoreciendo al capital criollu quetzalteco que nun llograra los sos oxetivos mientres l'efímeru [[Estáu de Los Altos Sestu Estáu]]. Tres factores económicos importantes asocedieron nesti periodu: # Introducióse la producción a gran escala del café; esto obedeció a que los terratenientes lliberales d'occidente fueron los principales promotores de la Revolución.<ref name=martinez306/> Coles mesmes, la introducción del ferrocarril foi por causa de la necesidá de tresportar el granu a los puertos del país. # Con cuenta de compensar a los militares que collaboraron cola revolución, espropiáronse les tierres d'indios, que yeren estensiones de tierra onde los indíxenes guatemalianos vivíen dende la dómina colonial.<ref name=iepala54>{{harvnb|IEPALA|1980|p=54}}</ref> Coles mesmes, se instituyeron les rotaciones de los indíxenes ente les propiedaes de los nuevos terratenientes.<ref name=xornaleros/> # Producióse una fuerte inmigración alemana nes Verapaces, que collaboró decididamente na producción del café.<ref name=cambranes282>{{harvnb|Castellanos Cambranes|1992|p=282}}</ref> El capital alemán dio orixe a los llatifundios neocoloniales en Guatemala, convirtiendo los antiguos feudos coloniales en propiedá capitalista,<ref name=cambranes282/> convirtiendo a Guatemala nuna semicoloina del imperialismu alemán de finales del sieglu {{versalita|[[sieglu XIX|xix]]}}.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=288}} Mientres la so xestión entamó un vastu programa de reformes que tomaron, ente otros aspeutos, a la Ilesia, la economía y la educación; establecióse la educación pública gratuita, al traviés d'escueles en tol país, suprimiéndose paralelamente les hermandaes y órdenes relixoses, anque poco s'adelantró na alfabetización de la mayoría de la población indíxena. Fundó'l Bancu Hipotecariu, l'hospital d'Oriente, la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]] y mandó construyir el Campusantu Xeneral de Guatemala y la [[Penitenciaría Central de Guatemala]]. Amás, mientres la so presidencia, en Guatemala tendiéronse les primeres llinies telegráfiques y ferroviaries, roblándose'l contratu pa la construcción del [[Ferrocarril del Norte de Guatemala|Ferrocarril del Norte]].<ref name=vidaurre7>{{harvnb|Vidaurre|1907|p=26}}</ref> Nel orde alministrativu y llegal, promulgáronse'l Códigu Penal, el Militar y el Códigu Fiscal; coles mesmes fueron creaos los departamentos de [[Retalhuleu]] y [[Baxa Verapaz]]. Barrios eslleió l'Asamblea Llexislativa y convocó a una constituyente compuesta namái polos sos allegaos por que promulgaren la [[Constitución de Guatemala de 1879|Constitución de 1879]], fecha a la midida de les sos necesidaes.<ref name=angulo>{{harvnb|Angulo Guridi|1891|p=126}}</ref> y, al añu siguiente, foi reelixíu presidente pa un mandatu de seis años.<ref name=angulo/> Tamién pa da-y apariencia de democracia presentó'l so arrenunciu a l'Asamblea llexislativa en dos causes, que nun foi aceptada en nenguna de los casos.<ref name=angulo/> Mientres el gobiernu de Barrios desaposiar a los indíxenes de les tierres d'indios», que partióse ente los oficiales que lu ayudaron mientres la Reforma Lliberal;<ref name=iepala54/> coles mesmes, decrétase'l «[[Reglamentu de Xornaleros]]», llexislación llaboral qu'asitió a la población indíxena práutiques a la disposición de los intereses de los nuevos hacendados cafetaleros y de los tradicionales.<ref name=martinez306>{{harvnb|Martínez Peláez|2009|p=306}}</ref> El decretu establecía lo siguiente pa los indíxenes: # Quedaron obligaos a trabayar nes finques cuando los dueños precisar y ensin importar onde s'atoparen. # Quedaron baxu tutelar de les autoridaes llocales, quien s'encargaben de velar porque los contingentes d'indíxenes fueren unviaos a les finques. # Quedaron suxetos a la «habilitación»: paga forzada antemanada, endeudadora del trabayador y justificadora de la so unviada a les finques y de la so retención nelles. # Creación del llibretu de xornaleros»: documentu probatorio de la solvencia del trabayador frente al so patronu, y ensin la cual el trabayador taba suxetu al rigos de les autoridaes y de los dueños de finques.<ref name=xornaleros>{{harvnb|Barrios|1887|p=}}</ref> Como resultáu d'esti reglamentu, hubo un notable aumentu de les esportaciones, y activóse l'intercambiu colos países capitalistes; tanto los antiguos conservadores aristócrates como los nuevos terratenientes cafetaleros viéronse beneficiaos con estes midíes. Agora bien, sí hubo un terrateniente conservador que foi atacáu y desaposiáu de los privilexos que gociara mientres el [[Rafael Carrera|gobierno de los 30 años]]: el cleru mayor de la [[Ilesia católica]]. Los lliberales cafetaleros viéronse obligaos a atacar a la Ilesia pol poder qu'esta tenía y pola fuerte oposición que facía a compartir el poder colos lliberales. {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=70%|[[Ficheru:Mapaguatelimites.JPG|miniaturadeimagen|140px|Llendes de Guatemala y Méxicu (1896).{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|1896|p=289}}]]<br/>«Esti conveniu de llendes, col que se remató un llargu periodu de negociaciones y l'ulterior trazáu de la frontera, que foi la so consecuencia, constituyeron pa Guatemala fechos fundamentales na so historia de finales del Sieglu {{versalita|[[sieglu XIX|xix]]}}. Por esti tratáu, Guatemala arrenunció non solamente a aldericar los sos derechos sobre Chiapas y Soconusco, sinón a los derechos mesmos. Cerróse definitivamente la oportunidá pa posteriores reclamos, ensin siquier pidir absolutamente nada a cambéu; esti conveniu cerró herméticamente la puerta a toa posterior reclamación, en virtú de que, al Guatemala vencer Chiapas y Soconusco, arrenunció espresa y categóricamente a toa compensación o indemnización. Este ye un exemplu singular, nos añales del Derechu Internacional, d'un arreglu ente dos países nel qu'unu d'ellos llegó a facer arrogante entrega de les sos posiciones y clausuró definitivamente la puerta de posteriores reclamos, ensin pidir a cambéu absolutamente nada».|Solís Castañeda, 2013}} [[Ficheru:Muertebarrios.jpg|miniaturadeimagen|200px|Muerte del xeneral Barrios na [[Batalla de Chalchuapa]] el 2 d'abril de 1885.{{harvnp|Lavarreda|s.f.|p=79}}]] Per otru llau, Barrios escorrió enconadamente a la oposición, obligando a fuxir a munchos guatemalianos al exiliu;{{harvnp|Lavarreda|s.f.|p=47}} D'alcuerdu al periódicu d'Estaos Xuníos ''[[The New York Times]]'', el terremotu de Guatemala del 3 de setiembre de 1874 foi'l más devastador de los que se rexistraron nesi añu en tol mundu.<ref name=nyt>{{harvnb|The New York Times|20 d'avientu de 1874|p=}}</ref> Non solamente destruyóse dafechu'l pueblu de Parramos,<ref name=llei>{{harvnb|Gobiernu de Guatemala|1883|p=243}}</ref>{{harvnp|Montessus de Ballore|1884|p=}} sinón que bandes de foraxíos armaos con cuchiellos y otres armes punzocortantes intentaron asaltar a los damnificados y roba-yos lo poco que-yos quedaba; afortunadamente, les bandes fueron prindaes pola policía del gobiernu del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] y [[execución sumaria|executaes sumariamente]].<ref name=nyt/> Pa 1881, les rellaciones ente'l presidente [[Justo Rufino Barrios]] y los representantes de la Ilesia Católica ameyoraren y el presidente unvió a [[Ángel María Arroyo]] como ministru plenipotenciario ante la [[Santa Sede]] pa trabayar nun nuevu concordatu, que sustituyera al [[Concordatu de Guatemala de 1852|Concordatu de 1852]].<ref name=alejos>{{harvnb|Alejos-Grau|2008|p=}}</ref> El documentu tuvo llistu'l 2 de xunetu de 1884, pero nun foi aldericáu na Asamblea de 1885 porque nun algamar a ser incluyíu na axenda llexislativa;{{harvnp|Guerra|1886|p=828}} sicasí, tres la muerte del presidente Barrios esi añu'l so socesor, el xeneral [[Manuel Lisandro Barillas Bercián]] yá nun ratificó'l tratáu.<ref name=alejos/> Barrios, quien tenía ambiciones de reunificar [[América Central]], entemetiéndose na política de los países vecinos, principalmente [[Hondures]] y [[El Salvador]], y consiguiendo el sofitu de Méxicu dexando -y incondicionalmente [[Chiapas]] y [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] en 1882,<ref name="mariscal">{{harvnb|Solís Castañeda|2013|p=}}</ref>{{harvnp|Del Cid Fernández|1966|p=429}} llevó a Guatemala a la guerra contra [[El Salvador]] nun intentu d'algamar esti fin pero finó na [[Batalla de Chalchuapa]] el 2 d'abril de 1885 ensin llograr algamar el so cometíu.{{harvnp|Lavarreda|s.f.|p=79}} === Gobiernu de Manuel Lisandro Barillas === {{AP|Manuel Lisandro Barillas Bercián}} Arriendes de l'arrenunciu del presidente [[Alejandro M. Sinibaldi]], provisional qu'exerciera dempués de la muerte violenta del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] en 1885, l'Asamblea Nacional declara que'l segundu designáu a la presidencia de la República asumiera'l poder. La persona señalada yera'l xeneral Manuel Lisandro Barillas. quien llegó nel intre del sepelio del xeneral [[Justo Rufino Barrios]] y esixó a Juan Martín Barrundia —hasta pocos díes antes Ministru de Guerra de Barrios y principal candidatu a quedase na presidencia— que-y fora apurríu'l poder, aduciendo qu'un númberu regular de tropa venía con él, indicándo-y a Barrundia que la tropa taba acantonada a redoma de la ciudá. Primero que Barillas valir d'aquel ardid pa primir pola entrada darréu de la presidencia, ocupaba'l puestu de xefe de políticu de Quetzaltenango. La tropa de la cual falaba nun esistía y asina coló al Palaciu de Gobiernu p'asumir la primer maxistratura de la Nación. Cuando Barrundia entendió'l so error, yá yera tarde; decidió alloñar del país por un tiempu, yá que disponía de los medios necesarios pa ello. Barrundia tornó a Guatemala en 1888, pa finalmente aniciase en Méxicu dende onde publicó folletos en contra del gobiernu de Barillas. Finalmente convocó a eleiciones, que ganó fácilmente. Pa perpetuase nel poder camudó la constitución de la República al so sabor y antoxu y enllargó el mandatu constitucional per espaciu de seis años. Mientres aquel gobiernu fusilar a numberosos enemigos del réxime y espulsóse del país a muncha xente que nun compartía'l pensamientu políticu de Barillas. Dientro de les rebeliones qu'encaloró a sangre y fueu anótase históricamente la de Huehuetenango nel añu de 1887, que-y dio oportunidá de suspender les garantíes constitucionales y eslleir l'[[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Llexislativa]] para depués convocar una Asamblea Constituyente que redautara una nueva constitución afecha a les aspiraciones del gobernante. Tres el derrocamientu del presidente salvadorianu por [[Carlos Ezeta]] n'[[El Salvador]], el designáu a la presidencia salvadoriana, Camilo Álvarez, y numberosos enemigos del nuevu réxime abellugar en Guatemala y solicitaron ayuda al presidente Barillas por que detuviera a los exércitos de Ezeta, que pretendía invadir a Guatemala; la verdadera intención yera recuperar el gobiernu nel so país valiéndose del exércitu guatemalianu. Convencíu polos rumor, les tropes movilizar hasta la frontera, con Camilo Álvarez ente ellos, quien inclusive nomara a los sos ministros. Les tropes guatemalianes yá nun siguieron avanzando. Inclusive, l'exércitu de Ezeta diose'l luxu de retornar a la capital salvadoriana a encalorar un llevantamientu. Yá na frontera, Guatemala siguió ensin mover les sos tropes; y l'asuntu terminó cola intervención de los miembros del Cuerpu Diplomáticu, que roblaron un arreglu de paz, el 21 d'agostu de 1890. Con ironía, los guatemalianos llamaron a esta la guerra del totoposte», yá que solo sirvió pa movilizar granu de maíz molíu (totoposte) p'alimentar tropes que nunca combatieron, lo qu'estropió gravemente la economía del país. Barillas dio beques pa realizar estudios n'Europa a los más sobresalientes estudiantes de medicina de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá Nacional]], y tamién a los lliteratos, como [[Enrique Gómez Carrillo]], a quien-y dio una beca pa estudiar en Madrid.{{harvnp|Torres Espinoza|2007|p=12}} Fundó la Facultá de Medicina d'Occidente<ref>{{cita web|website=Muséu Militar de Guatemala|autor=Muséu del Exércitu|títulu=Manuel Lisandro Barillas|editorial=Exércitu de Guatemala|allugamientu=Guatemala|añu=s.f.|fechaaccesu=7 d'agostu de 2014|url=http://museo.mil.gt/v1/index.php/manuel-lisandro-barillas|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140812100143/http://museo.mil.gt/v1/index.php/manuel-lisandro-barillas|fechaarchivu=12 d'agostu de 2014}}</ref> y el 28 de xunu de 1888, creó la [[Institutu Normal Central pa Señorites Belén|Escuela Normal de Señorites]].{{harvnp|Muñoz de Castro|s.f.|p=}} Tocantes a infraestructura, dexó abandonada la construcción del [[Ferrocarril del Norte de Guatemala|Ferrocarril del Norte]] a pesar de que Barrios dexara un fondu pal mesmu, y sicasí ocupóse na canalización del [[ríu Motagua]], obra que provocó fuertes crítiques de corrupción poles grandes sumas del erariu nacional que s'utilizaron. Mientres el so gobiernu remocicóse'l «Teatro Carrera», que foi rebautizado col nome de Teatru Colón» y foi baltáu en 1923 depués de los daños de los [[Terremotu de Guatemala de 1917|Terremotos de 1917-18]]. Pa 1898, en que s'efectúa'l traspso del poder a Reyna Barrios, el parque central de Guatemala yá cuntaba con allumáu públicu.{{harvnp|Castellanos|2014|p=44:55}} Nes [[Eleiciones xenerales de Guatemala de 1892|eleiciones de 1892]], foi la primer vegada que los partíos fixeron propaganda nos periódicos de la dómina.{{harvnp|Castellanos|2014|p=40:00}} Barillas Bercián foi un casu únicu ente tolos presidentes lliberales que tuvo Guatemala ente 1871 y 1944: él apurrió'l poder al so socesor en forma pacífica.{{harvnp|Castellanos|2014|p=40:00}} === Colonización alemana de la Verapaz === {{AP|Inmigración alemana en Guatemala}} Producióse una fuerte inmigración alemana nes Verapaces, que collaboró decididamente na producción del café.<ref name=cambranes282>{{harvnb|Castellanos Cambranes|1992|p=282}}</ref> La producción de café pa esportación que llevaron a cabu los alemanes basar nun sistema d'orixe feudal impulsáu pol gobiernu lliberal de [[Justo Rufino Barrios]] que nun pretendía ameyorar les condiciones de vida de los llabradores indíxenes sinón que la propiedá comunal indíxena pasara a manes de propietarios privaos qu'atroparen el capital agrícola.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=315}} Ye más, les tierres comunales fueron axudicaes preferiblemente a estranxeros dempués de ser declaraes baldías pos el mesmu Barrios consideraba que «un alemán valía por dosciencos llabradores guatemalianos».{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=326-327}} [[Alta Verapaz]] foi onde los alemanes concentráronse: a fines del sieglu {{versalita|[[sieglu XIX|xix]]}} los finqueros alemanes llegaron a atropar nes sos manes trés cuartes partes de la estensión total de los 8686 km² que tenía'l departamentu. Amás constatóse que los llabradores fuxíen de los sos pueblos pa nun cayer en manes de los finqueros, quien amás de desaposialos de les sos tierres obligar a trabayar nos plantíos y beneficios de café.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=327}} Munchos de los nuevos terratenientes alemanes yeren capitalistes o gociaben de creitos en poderosos bancos o cases comerciales de [[Hamburgu]]. Calcúlase que pa 1898 —añu en que s'empecipió'l gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]]—, los alemanes invirtieren en Guatemala más de cientu venti millones de dólares norteamericanos.{{harvnp|Castellanos Cambranes|1992|p=329}} Pa la esportación del café, los alemanes construyeron el Ferrocarril Verapaz, que foi fundáu'l 15 de xineru de 1894 por aciu la firma d'un contratu por noventa años ente l'estáu de Guatemala. Esti contratu prevía la construcción, caltenimientu y esplotación d'un tramu de ferrocarril ente'l Puertu Fluvial de [[Panzós]] y la paraxa de Pancajché, de trenta milles d'estensión. Amás de les terminales en Panzós y Pancajché, había estaciones en Santa Rosita, [[Santa Catalina La Tinta|La Tinta]], y Papalhá.<ref name=pacifico/> En 1898, reportóse que dada la riqueza del café producíu en [[Cobán]], que nesi entós yera la tercer ciudá más grande de [[Guatemala]], taba ampliándose el ferrocarril dende Panzós hasta esa ciudá.<ref name=pacifico>{{harvnb|La Ilustración del Pacíficu|15 de marzu de 1898|p=206}}</ref> El ferrocarril tuvo n'usu continuu hasta 1965. {{imaxe múltiple |posición_tabla=center |títulu=Cobán na década de 1890 |testu=Na década de 1890, mientres el gobiernu del xeneral [[José María Reyna Barrios]], el reconocíu antropólogu [[Alfred Percival Maudslay]] visitó Cobán y publicó estes fotografíes nel so llibru ''A Glimpse at Guatemala''.{{harvnp|Maudslay|Maudslay|1899|pp=151-160}} |semeya1=A glimpse of Guatemala 151-Ilesia de Coban 1898.png|testu1=Ilesia del parque central|anchu1=250 |semeya2=A glimpse of Guatemala 155-People from Coban 1898.png|testu2=Mercáu|anchu2=230 |semeya3=A glimpse of Guatemala 160-Calvariu de Coban.png|testu3=Ilesia del Calvariu anchu3=230 }} === Colapsu del café de 1897 === {{AP|Esposición Centroamericana|José María Reina Barrios}} En marzu de 1897, coincidiendo col entamu de la Esposición Centroamericana revistir cultura ''[[La Ilustración Guatemaliana]]'' publicó un análisis detalláu de la situación económica de Guatemala.{{harvnp|Saravia|1897|p=233}} Aquel día, los bancos del país presentíen una mala situación y quixeren ameyorar los sos creitos esixendo garantíes fiduciarias, retirando creitos y pasando circulares colo que consiguieron xeneral la llerza ente la población guatemaliana.{{harvnp|Saravia|1897|p=223}} Per otra parte, dellos bancos amontaren considerablemente'l tipu d'interés aprovechando la concesión que teníen del gobiernu pa emitir billetes.{{harvnp|Saravia|1897|p=223}} D'alcuerdu al análisis de ''La Ilustración Guatemaliana'', en marzu de 1897 esistía una paralización completa nos negocios por falta casi absoluta d'efeutivu, situación bien grave que taba empezando a afectar el comerciu, l'agricultura, la industria y demás fontes de riqueza.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} Les causes d'esti seriu problema yeren l'escesivu desenvolvimientu que'l gobiernu de Reina Barrio diera a necesidaes ficticies —esto ye, el embellecimiento de la [[Ciudá de Guatemala]], proyeutu de Acatán y el gastu millonariu na [[Esposición Centroamericana]]— ensin tomar en cuenta'l verdaderu estáu de les cuentes nacionales y pa les que precisó de munchos recursos particulares llograos per mediu de bonos.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} Esta actitú treslladárase a la población polo xeneral, una y bones les families entraren nuna dómina de luxu y vanidá nel que se buscaben coches, caballerizas, llacayos con luxosa llibrea, visites al teatru y otres coses nes que se gastar más de lo que les families teníen d'ingresos; esto resultaba en que s'abusara del creitu y de la especulación.{{harvnp|Saravia|1897|p=222}} Considerábase aquel día que la única solución yera una austeridá completa con un plan d'economíes y l'astención absoluta de too asuelu innecesariu y tarrecíase que se llegara a una bancarrota estatal.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} En resume, nun quedaba saldu dalgunu que pudiera permediar la balanza del comerciu guatemalianu en 1897{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} y encamentábense midíes d'austeridá y que se fixera un empréstamu al llargu plazu axustáu en bones condiciones, y que nun fuera como los qu'hasta entós se fixeron polos gobiernu guatemalianos que non solamente teníen intereses escesivos, sinón que nun yeren alministraos de forma honrada.{{harvnp|Saravia|1897|p=234}} El 10 de marzu, el periódicu opositor ''La República'' publicó que nun esistía gayola ente la población guatemaliana pola realización de la Esposición, a pesar de la majestuosidad de la mesma; felicidá apatía deber a la esmolición polos acontecimientos económicos y políticos de los últimos meses.{{harvnp|La República|10 de marzu de 1897|p=}} N'otru fuerte artículu contra'l gobiernu, acusen de deficiente'l manexu d'agua —la cual llográbase en parte del proyeutu de Acatán— y que se taba utilizando nes fontes de la Esposición dexando ensin suministros a la población de la [[Ciudá de Guatemala]].{{harvnp|La Ilustración Guatemaliana|15 d'abril de 1897|p=252}} Por estes publicaciones, el periódicu foi cerráu temporalmente pol gobiernu de Reina Barrio, anque foi reabiertu pocos meses dempués. Les consecuencies del fracasu de la Esposición fueron considerables pa Guatemala, pos la falta d'inversión internacional dexó al país ensin fondos abondos pa facer frente a los empréstamos fechos pa satisfacer los ambiciosos oxetivos de la Esposición. Per otra parte, cuando Reina Barrios pretendió estender el so mandatu pa resolver la situación, produxérense les [[Revolución quetzalteca|revoluciones de setiembre de 1897]] que desencaderon una serie d'eventos que concluyeron cuando [[Edgar Zollinger]] asesinó al presidente Reina Barrios el 8 de febreru de 1898.{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} Y, finalmente, la delda esterna con bancos ingleses qu'heredó'l socesor de Reina Barrio, el llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]], fizo que se viera obligáu a buscar el sofitu económico y militar de los Estaos Xuníos, con cuenta d'evitar una posible invasión militar inglesa que pretendiera cobrar dicha delda.{{harvnp|Buchenau|1996|p=}} == Primer metá del sieglu {{versalita|xx}} == === Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera === {{AP|Manuel Estrada Cabrera}} [[Ficheru:Manuelestradaretrato.jpg|thumb|175px|left|Llicenciáu Manuel Estrada Cabrera mientres el so cuartu periodu presidencial.<br />Presidente de Guatemala<br />Gobernó ente 1898 y 1920.]] {{caxa de cita|anchu=35%| [[Ficheru:Tr-bigstick-cartoon.JPG|thumb|175px|left|Caricatura de la política del «Gran Garrote» (del inglés «Big Stick») del gobiernu del presidente d'Estaos Xuníos [[Theodore Roosevelt]], que caltuvo a tolos países del Caribe so un dominiu ferrial con cuenta de que la construcción de la [[Canal de Panamá]] asocediera ensin problemes.]] Posiblemente, l'oficial militar más activu de les [[Guerres bananeras]] fuera'l [[Mayor Xeneral]] del [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos]] [[Smedley Butler]]. Butler combatió n'[[Hondures]] en 1903 y emprestó serviciu en Nicaragua de 1909 a 1912; amás, foi condecoráu cola [[Medaya d'Honor]] pola so actuación en [[Veracruz]] en 1914 y recibió otra al valor mientres la represión de la resistencia Cacu» n'[[Haití]] en 1915. En 1935 escribió nel so famosu llibru ''[[La guerra ye un lladroniciu]]'':{{harvnp|Schmidt|1987|p=4}}<ref>{{cita llibru |nome=Patricia|apellíu=Galeana|títulu=Cronología Iberoamericana 1803-1992|editorial=Fondu de Cultura Económica|ubicación= Méxicu|añu=1993|páxina=15}}</ref><ref>{{cita llibru |nome=Gastón|apellíu=García Cantú|títulu=Les invasiones Norteamericanes en Méxicu|editorial=Yera|ubicación=Méxicu|añu=1974|páxina=10}}</ref><ref>{{cita llibru |nome=Gregorio|apellíu=Selser|títulu=Cronología de les Intervenciones Estranxeres n'América Llatina (1776-1945)|editorial=Universidaes: Nacional Autónoma de Méxicu, Obrera de Méxicu y Autónoma Metropolitana-Atzcapozalcoy de Guadalaxara|ubicación= Méxicu|añu=1994-1997-2001|páxina=4}}</ref> ''«Sirví mientres 30 años y cuatro meses nes unidaes más combatives de les Fuercies Armaes d'Estaos Xuníos: na [[Infantería de Marina]]. Tengo la sensación d'actuar mientres tou esi tiempu de bandíu altamente calificáu al serviciu de les grandes empreses de [[Wall Street]] y les sos [[banqueru|banqueros]]. N'otres pallabres, fui un [[pandillero]] al serviciu del [[capitalismu]]. De tal manera, en 1914 afirmé la seguridá de los intereses petroleros en Méxicu, [[Tampico]] en particular. Contribuyí a tresformar a Cuba nun país onde la xente del National City Bank podía birlar tranquilamente los beneficios. Participé na "llimpieza" de [[Nicaragua]], de 1902 a 1912, por cuenta de la firma bancaria internacional Brown Brothers Harriman. En 1916, por cuenta de los grandes azucreros d'Estaos Xuníos, apurrí a la [[República Dominicana]] la "civilización". En 1923 "endreché" los asuntos n'[[Hondures]] n'interés de les [[United Fruit Company|compañíes fruteres estaodunidenses]]. En 1927, en [[China]], afité los intereses de la [[Standard Oil]]. Cuando miro escontra tras pienso que pudi dar a [[Al Capone]] delles suxerencies. Él, como gánster, operó en tres distritos d'una ciudá. Yo, como Marine, operé en trés continentes.»''}} Mientres el gobiernu del primer presidente civil de Guatemala, llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]] (1898-1920), la [[United Fruit Company]] (UFCO) convertir na principal fuercia económico de Guatemala, con grandes concesiones daes pol gobiernu yá que Estrada Cabrera tenía aiciones na compañía, y amás interesába-y llograr el sofitu norteamericanu pa evitar un posible ataque de la flota británica (lo cual yera bien posible por cuenta de les deldes que dexara'l so antecesor, el xeneral Reyna Barrios tres el fracasu de la [[Esposición Centroamericana]]); tocantes a la política esterior de los Estaos Xuníos pa Centro América consistía en caltener gobiernos allegaos y los más pacíficos posible pa facilitar la construcción de la canal interoceánica que primero tuvo planiáu pa Nicaragua, depués en Colombia y d'últimes en Panamá, tres la [[separación de Panamá de Colombia]] esta política económica norteamericana foi conocida como'l «[[Gran Garrote]] de les [[Guerres bananeras]] de [[Teddy Roosevelt]] —presidente de los [[Estaos Xuníos]] nesi entós— y les sos operaciones cuntaron frecuentemente col respaldu militar de los [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos|Marines]] de los Estaos Xuníos.{{harvnp|Buchenau|1996|p=58}} Estes intervenciones béliques fueron realizaes con tanta frecuencia que los Marines crearon y publicaron en 1921 un manual de táutiques y estratexes aplicables a guerres a pequeña escala. Con al respeutive de los países vecinos, Estrada Cabrera tuvo que caltener al marxe a los gobiernos de Méxicu, El Salvador y Nicaragua, que los sos presidentes pretendíen influyir decisivamente en Guatemala, ya inclusive llegaron a intentar invadila en delles oportunidaes.{{harvnp|Buchenau|1996|p=57}} Siguiendo l'estilu de la dómina nun toleró oposición al so gobiernu, escorrió a los sos enemigos políticos y acutó la llibertá de prensa,<ref>{{cita llibru |apellíu=Ortiz R.|nome=Silverio|enllaceautor=Silverio Ortiz|títulu=Reseña histórica de la parte que l'elementu obreru tuvo nel Partíu Unionista|editorial=Inéditu; estractos tán publicaos nel llibru ¡Ecce Pericles! de [[Rafael Arévalo Martínez]]|allugamientu=Guatemala|añu=1922}}</ref>{{harvnp|Arévalo Martínez|1945|p=25-223}} pero a pesar d'esto, ta consideráu como un alministrador eficiente, yá que llogró caltener la economía del país magar que esta viose afeutada por: * La delda colo bancos británicos heredada del gobiernu de [[José María Reyna Barrios]].{{harvnp|Buchenau|1996|p=62}} * La construcción de la [[Canal de Panamá]], que fizo inútil la construcción del ferrocarril interoceánico en Guatemala y provocó tensión colos presidentes [[José Santos Zelaya]] de Nicaragua y [[Porfirio Díaz]] de Méxicu.{{harvnp|Bucheanu|1996|p=64}} * La variabilidá nel preciu del café, principal productu d'esportación de Guatemala mientres los rexímenes lliberales.<ref>{{harvnb|Macías del Real|1898|p=14}}</ref> * Les imposiciones polítiques, económiques y militares de los [[Estaos Xuníos]], [[Inglaterra]] y [[Alemaña]] mientres la [[Primer Guerra Mundial]],<ref>{{Cita noticia|títulu=Eses alloñaes ruines fumientes. Guatemala na Primer Guerra Mundial - Departamentu d'Educación Departamento d'Educación|url=https://educacion.ufm.edu/eses-alloñaes-ruines-fumientes-guatemala-en-la-primer-guerra-mundial/|fecha=12 de payares de 2013|fechaaccesu=21 de xunetu de 2018|periódicu=Departamentu d'Educación|idioma=es-ES}}</ref> y finalmente, * Los terremotos de 1917-18, que destruyeron más de la metá de la Ciudá de Guatemala.<ref>{{Cita noticia|títulu=1917-18: Guatemala afarada por una serie de fuertes temblones|url=https://www.prensalibre.com/hemeroteca/terremoto-en-guatemala-1917-18|fechaaccesu=21 de xunetu de 2018|periódicu=Prensa Libre}}</ref> La UFCO controló más del 40&nbsp;% de la tierra del país, tol ferrocarril y les instalaciones de Puerto Barrio, l'únicu puertu na mariña Atlántica de Guatemala y El Salvador; esta situación caltener hasta 1944. ==== Guatemala: una República Bananera («Banana Republic») ==== [[Ficheru:O. Henry. Cabbages and Kings (1904) cover.jpg|miniaturadeimagen|200px|Cabbages and Kings (Repollos y reis) d'[[O. Henry]], llibru publicáu en 1904, y que popularizó'l términu peyorativu «[[República Bananera]]».<ref name=henry>{{harvnb|Henry|2000|p=}}</ref>]] El términu despreciatible «República Bananera» (del inglés «Banana Republic») frecuentemente utilízase pa describir a pequeños países que son probes y subdesendolcaos y que tienen un gobiernu inestable, con corrupción galopante y una rellación sumisa colos Estaos Xuníos. El términu foi acuñáu pol escritor norteamericanu O. Henry, quien lo utilizó pa describir al imaxinariu país «Anchuria» na so novela «Cabbages and Kings».<ref name=henry/> Henry inspirar no que vio mientres un viaxe a Honduras, que fuera invadida en 1910 pola corporación frutera Cuyamel Fruit, y que tuvo a puntu de dise a la guerra por rivalidaes corporatives cola so vecina, la Guatemala de [[Manuel Estrada Cabrera]], que de la mesma taba controlada pola [[United Fruit Company]]. Otros escritores siguieron utilizando'l términu pa describir a los corruptos países d'América Central y el poder casi absolutu que nos mesmu teníen les fruteres norteamericanes.<ref group=lower-alpha>Ente ellos los ganadores del premiu Nobel de Lliteratura, [[Miguel Ángel Asturias]] (coles sos noveles ''Vientu Fuerte'', ''El papa verde'' y ''[[Los ojos de los enterrados]]''), [[Pablo Neruda]] col so poema ''United Fruit Company'' y [[Gabriel García Márquez]] cola so novela ''[[Cien años de soledad]]''.</ref> ==== Terremotu de San Perfectu ==== {{AP|Terremotu de Guatemala de 1902}} El [[Terremotu de Guatemala de 1902|terremotu de San Perfectu]] asocedió'l 18 d'abril de 1902 pela nueche y tuvo una magnitú envalorada de [[Escala de magnitú pel momento|M_w]] 7,5 nel [[Quetzaltenango|departamentu de Quetzaltenango]].<ref>{{cita llibru |títulu=Principales eventos sísmicos del sieglu XX en Guatemala|autor=INSIVUMEH|añu=s.f.|url=http://www.insivumeh.gob.gt/geofisica/indice%20sismo.htm|fechaaccesu=20 de marzu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080801123208/http://www.insivumeh.gob.gt/geofisica/indice%20sismo.htm|fechaarchivu=1 d'agostu de 2008}}</ref> El terremotu tuvo una duración d'aproximadamente minutu y mediu y foi precedíu de dellos [[Premonitor (sismoloxía)|seísmos premonitores]] y siguíu de munches [[Retruque (sismoloxía)|retruques]]. Ente ochocientes y novecientes persones finaron pol terremotu y hubo daños materiales importantes na estensa zona afeutada. Toles ilesies nel oeste de Guatemala y l'este de [[Chiapas]] sufrieron daños severos o fueron destruyíes.{{harvnp|Rose|s.f.|p=394}} <center> {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | direición = horizontal | títulu = Terremotu de San Perfectu| posición_títulu = enriba | testu = Fotografies de la catástrofe publicaes por Julio Yaquier. | posición = embaxo | semeya1 = Sanperfecto1902 Lacienaga - Copy.jpg| anchu1 = 180 | testu1 = La Barraquera | semeya2 = SanPerfecto1902Espiritusanto.jpg| anchu2 = 180 | testu2 = Ilesia del Espíritu Santu | semeya3 = Sanperfecto1902 Empresaelectrica - Copy.jpg| anchu3 = 180 | testu3 = Empresa Llétrica | semeya4 = Sanperfecto1902 Sannicolas.jpg| anchu4 = 180 | testu4 = Ilesia de San Nicolás }} </center> ==== Erupción del volcán Santa María de 1902 ==== {{AP|Terremotu de Guatemala de 1902}} N'abril de 1902 destruyo Quetzaltenango y una gran parte de la rexón occidental de Guatemala, y depués el 24 d'ochobre d'esi mesmu añu fueron nuevamente afeutaos pola fuerte erupción del volcán Santa María.<ref name=aragon>{{harvnb|Aragón|2013|p=}}</ref> El volcán había estáu inactivu dende la conquista española en 1524 y tenía un conu casi perfeutu de 3768 metros d'altor. La erupción foi más devastadora que'l terremotu, yá que tamién provocó cuantiosos daños nes finques y aldegues aledañas y hai recuentos que'l sable y ceniza tomo a la rexón de [[Chiapas]], en [[Méxicu]].<ref name=aragon/> Calcúlase que la catástrofe provocó cinco mil muertes y miles de pesos en perdes agrícoles y materiales.<ref name=aragon/> ==== Estructura social de Guatemala ==== {{AP|Gobiernu de Manuel Estrada Cabrera (1898-1920)}} [[Ficheru:Cabreracrímenes.jpg|200px|miniaturadeimagen|Caricatura d'A. N. Campos qu'amuesa cómo'l gobiernu de Manuel Estrada Cabrera basar en crímenes de lesa humanidá.{{harvnb|Xunta Llibertadora|1914|p=2}}]] En 1920, el príncipe [[Guillermo de Suecia]] visitó Guatemala y fixo una descripción oxetiva tantu de la sociedá guatemaliana de la dómina como del gobiernu d'Estrada Cabrera nel so llibru ''Between two continents, notes from a journey in Central America, 1920'' —''{{lang|es|Ente dos continentes, notes d'un viaxe a Centro América, 1920}}''—.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=148-209}} El príncipe esplicó la dinámica de la sociedá guatemaliana que reparó indicando qu'anque Guatemala faíase llamar República, cuntaba en realidá con tres clases sociales claramente definíes:{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=152}} # [[Criollos]]: una minoría formáu por families descendientes de los españoles que conquistaron [[Centroamérica]] y que pa 1920 taben al cargu de dambos partíos políticos nel país. Pa esi añu, rellacionárense con estranxeros, principalmente europeos y la gran mayoría d'ellos tenía sangre indíxena na so venes.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=153}} Los criollos dirixíen el país tanto política como intelectualmente, debíu en parte a que la so educación, anque probe pa los estándares europeos de la dómina, yera descomanadamente cimera a la del restu de la población del país, en parte porque solo les families d'abolengu tenín accesu a los partíos políticos nesa dómina,{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=152}} y finalmente, porque eses families controlaben la mayor parte de les tierres cultivables del país.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=153}} # [[Ladín (población)|Ladinos]]: la clase media, constituyida por persones que nacieron del encruz ente nativos, negros y criollos. En 1920 nun teníen poder dalgunu, anque conformaben el gruesu de los grupos d'artesanos, dueños de tiendes, comerciantes y oficiales de baxu rangu nel exércitu.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1920|p=154}} solo nel oriente del país podíen atopase en llabores agrícoles.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1920|p=154}} # Indíxenes: les vasta mayoría de la población. Analfabetos y renuentes a cualquier forma de cambéu, fueron utilizaos nel exércitu poles sos cualidaes, llegando a posiciones de mandos medios, pola so cualidaes de ser renuentes a participar n'actividaes polítiques y el so respetu innatu escontra'l gobiernu y los oficiales.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=154}} En 1920, constituyíen la principal fonte de mano d'obra agrícola y taben en trés grandes categoríes: ## Mozos colonos: vivíen en plantíos. Dábase-yos un pequeñu terrenal por que lu cultivaren pola so cuenta, en cuenta de que trabayaren nos plantíos por ciertos periodos de tiempu.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=154}} ## Mozos xornaleros: trabayadores per día, que yeren contrataos pa trabayar nes finques por un determináu tiempu. Pagábase-yos un salariu diariu.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=154}} En teoría, cada mozu yera llibre de facer col so trabayu lo que quixera, pero en realidá quedaben arreyaos a los plantíos por cuestiones económiques. Nun podíen dise d'un llugar has que nun pagaren tou lo que-y debíen al propietariu de la finca, quien dende'l principiu incentivar a empeñase con él o ella per mediu de creitos y empréstamos d'efeutivu, hasta llegar un puntu en que nun podíen pagar la delda y quedaben nuna posición de servidume.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=155}} Si los mozos fuxíen, los propietarios de les finques podíen facer que los escorrieren y encarcelaren, y tol costu de los gastos de la persecución cargábense-y a la delda del mozu. Per otru llau, si dalgunu refugar a trabayar, yera puestu en prisión ensin más trámite.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=155}} Los pagos diarios yeren extremedamente baxos.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=156}} ## Artesanos independientes: aquellos indíxenes que vivíen nes provincies más remotes y sobrevivíen cultivando maíz, frijol o arroz. El so escedente vender nos mercaos de la comunidá y frecuentemente tresportaben los sos productos a los sos llombos.{{harvnp|Wilhelm of Sweden|1922|p=156}} === Dempués de Estrada Cabrera === [[Ficheru:Tresdobleces.jpg|miniaturadeimagen|200px|La Casa del Pueblu» n'avientu de 1919, al momentu de roblar l'Acta de los Trés Dobleces. Reparar a los líderes conservadores de Guatemala sentaos al mandu de la fotografía.]] [[Ficheru:Central America, the West Indies South America and Portions of the United States and Mexico WDL62.png|miniaturadeimagen|200px|Mapa de rutes de la ''Flota Blanca'' de la [[United Fruit Company]], que tenía'l monopoliu de tresporte de carga y persones dende y escontra Puerto Barrio.]] Tres la [[Selmana Tráxica de 1920|Selmana Tráxica]] que remató cola rindición d'Estrada Cabrera'l 14 d'abril de 1920, el presidente interín [[Carlos Herrera y Luna]] heredó un desorde fiscal, monetariu y bancariu, con inflación galopante; oponer a ratificar dellos contratos con compañíes norteamericanes que roblara Estrada Cabrera y qu'Herrera consideraba lescivos pal país.{{refn|group=lower-alpha|Tres el so derrocamientu n'avientu de 1921 el so socesor, el xeneral [[José María Orellana]] —que fuera xefe del Estáu Mayor de Estrada Cabrera— ratificó toos estos contratos.<ref name=chema>{{harvnb|Molina Calderón|2011|p=}}</ref>}} Ente estos contratos atopábense: * Venta de la Empresa Llétrica, que fuera espropiada a los accionistes alemanes dempués de la [[Primer Guerra Mundial]] * Contratu cola International Railways of Central America (IRCA) —una compañía de la United Fruit Company— pa poner a valir el Contratu Ferrocarrilero Méndez-Williamson de 1908 robláu nel periodu del presidente [[Manuel Estrada Cabrera]]. El contratu yera lescivo pa Guatemala y referíase a facer los arreglos necesarios a efeutu de principiar los trabayos del Ferrocarril, que pondría en comunicación a Guatemala con El Salvador, na ruta Zacapa-Anguiatú—esti postreru, frontera con El Salvador.<ref name=chema/> * Contratu sobre serviciu de lluz, calor y fuercia llétrico con Central America Power Company * Contrato con Washington Serruys, pa la instalación d'una tranvía llétricu * Contratu ente'l Ministeriu de Fomentu y la Compañía All America Cables Incorporated, pal establecimientu na capital d'una oficina pública de cablegrames.<ref name=chema/> Tocantes a la educación, Herrera eslleió la Universidá Estrada Cabrera, que fuera fundada en 1918 y sustituyir coles escueles Facultativad de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá Nacional]], a la que-y dio autonomía pa eleición d'autoridaes. Pero nesi entós apenes había trescientos estudiantes en tola universidá, y l'analfabetismu nel país yera del 93&nbsp;%, debíu principalmente a la llei de xornaleros» qu'instituyera [[Justo Rufino Barrios]] y qu'obligaba a los xornaleros indíxenes a trabayar nes finques, ensin da-yos tiempu pa la so educación. Los gobiernos de Orellana y Chacón entamaron una reforma educativa, otorgando beques nel estranxeru a egresados de la [[Escuela Normal pa Homes]] y otres escueles de maestros del país. ==== El Poder de la United Fruit Company nel gobiernu de Orellana ==== {{VT|United Fruit Company}} [[Ficheru:Orellanaplanamayor.jpg|450px|miniaturadeimagen|center|Xeneral José María Orellana -sentáu al centru- y tras, el Xeneral de División [[San Carlos Sija|José Gabriel Reyes Rodas]] y la so plana mayor nel interior de la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]] en derrocando al presidente [[Carlos Herrera y Luna|Carlos Herrera]] el golpe d'estáu de 1921.]]A mediaos de 1924, los portuarios de Puerto Barrio, claves pa la esportación de banano y pa les importanciones a Guatemala, demandaron la xornada d'ocho hores y aumentu de los sos salarios. La UFCO negar a aceptar y nun venció; los trabayadores entós y fueron a la fuelga, a la cual solidarizáronse tolos trabayadores de les finques de la frutera». La UFCO pidió ayuda al gobiernu, qu'actuó con rapidez: tropes fueron unviaes a imponer l'orde en Barrios; el choque foi brutal, saldándose con muerte y mancaos ente los obreros. La fuelga tardó ventisiete díes, pero la represión llogró acabala: ventidós dirixentes fueron encarcelaos y depués expatriados.{{harvnp|Bauer Paz|1965|p=35}} A finales d'esi añu, los trabayadores de la International Railways of Central America (IRCA) demandaron l'amenorgamientu d'hores de trabayu, l'aumentu de salariu y el respetu pa la so organización Sociedá Ferrocarrilera. Una vegada más, la frutera» (propietaria de la IRCA) negóse rotundamente a aceptar estes demandes y movilizó al gobiernu de Orellana pa reprimir violentamente la fuelga de 5000 trabayadores.{{harvnp|Bauer Paz|1965|p=35}} Un mecanismu llargamente utilizáu pola UFCO yera mercar a precios baxos grandes cantidaes de tierres como una ferramienta pa evitar que surdieren competidores y caltener asina un [[monopoliu]] sobre la [[Alministración de la Producción|producción]] de bananos, inclusive calteniendo estenses zones agrícoles ensin cultivar so sida que [[seca|seques]] o [[furacanes]] obligáben-y a caltener «en reserva grandes estensiones de terrén ensin usar.<ref>{{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=XQ3328eVDwwC&pg=PA43&lpg=PA43|títulu=El silenciu quedó tras: testimonios de la fuelga bananera de 1954|autor=Barahona, Marvin|coleición=Talanquera|editorial=Guaymuras|añu=1994|isbn=9789992633199|páxina=43}}</ref> === Gobiernos de transición === {{AP|Baudilio Palma|Manuel María Orellana Contreras}} Baudilio Palma yera'l [[Ministeriu de Finances Públiques de Guatemala|secretariu de Facienda]] y segundu designáu a la Presidencia del presidente xeneral [[Lázaro Chacón González]]{{harvnp|Prensa Libre|2007|p=}} cuando esti sufrió un derrame cerebral que yá non -y dexó siguir al frente del gobiernu. Entós Palma, n'alcuerdu con tol gabinete, foi designáu pa desempeñar les funciones de presidente de forma interina,<ref name=time>{{harvnb|Time|1931|p=}}</ref> a pesar de ser el segundu designáu na Presidencia de la República yá que el primer designáu, xeneral [[Mauro de León]], foi inducíu a arrenunciar al cargu.{{harvnp|El nuesu Diariu|1930|p=14 d'avientu}} El 13 d'avientu de 1930 el so nomamientu foi aprobáu pola [[Congresu de la República de Guatemala|Asamblea Nacional Llexislativa]] y el 16 d'avientu de 1930 el presidente d'[[Estaos Xuníos]] [[Herbert C. Hoover]] al traviés d'una telegrama aceptó la presidencia de Palma;<ref name=time/> pero'l 17 d'avientu de 1930, unos pocos soldaos y miembros del Partíu Progresista, lideraos por [[Manuel María Orellana Contreras]], aprucieron nel despachu de Palma y esixéron-y el so arrenunciu per escritu. Tres la llucha que se desencadenó, Palma presentó'l so arrenunciu y foi deteníu.<ref>{{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=Nee4NZNBERcC&pg=PA83&lpg=PA83|autor=Barnoya, José|títulu=Los cien años del inseutu editorial=Librerias Artemis Edinter|añu=1996|isbn=9788489452848 |páxina=83|coleición=Historia}}</ref> A los dos díes publicó la noticia nos periódicos, qu'indicaben que los Partíos Lliberales de Guatemala nun taben acordies con el nomamientu de Palma, argumentando que yera'l xeneral De León el primer designáu a la Presidencia y que esto nun foi respetáu por quien nomaron a Palma encargáu de la Presidencia.{{harvnp|El nuesu Diariu|1930|p=18 d'avientu}} El gobiernu de Orellana nun foi reconocíu per Estaos Xuníos y el 31 d'avientu de 1930, l'Asamblea aceptó'l so arrenunciu<ref name=time/> y designó al llicenciáu [[José María Reina Andrade]] como primer designáu a la presidencia y a los [[xenerales de división]] [[San Carlos Sija|José Gabriel Reyes Rodas]] [[Ministeriu de la Defensa Nacional (Guatemala)|Ministru de la Guerra]] y Rodrigo Solórzano. Reina Andrade asumió la presidencia interina pa convocar a unes [[eleiciones]] y el segundu José Reyes como primer designáu, nes que [[Jorge Ubico]] ganó como candidatu únicu nes eleiciones de 1931, asumió'l cargu'l 14 de febreru.{{harvnp|Díaz Romeu|1996|pp=37-42}} === Gobiernu del xeneral Jorge Ubico === {{VT|United Fruit Company}} [[Ficheru:Ubico orellana.jpg|miniaturadeimagen|200px|Presidente [[José María Orellana]] y el so primer designáu a la presidencia, [[Jorge Ubico Castañeda]]. Fotografía de 1922.]] Tres la muerte de José María Orellana, y depués de participar nes eleiciones de 1926, en que perdió contra'l tamién lliberal [[Lázaro Chacón González]], el xeneral [[Jorge Ubico Castañeda]] retirar a la vida privada; pero cola inestabilidá que se dio tres l'arrenunciu del xeneral Chacón a finales de 1930, por enfermedá, y la crisis económica qu'esistía nel país por cuenta de la [[Gran Depresión]] aniciada pola quiebra de la [[Bolsa de Valores de Nueva York]] en 1929, arreyóse nuevamente nel tingláu políticu. N'avientu de 1930, el presidente interín [[Baudilio Palma]] foi derrocáu y asesináu nun golpe militar pol xeneral [[Manuel María Orellana Contreras]], pero'l gobiernu d'esti nun foi reconocíu pol presidente de los [[Estaos Xuníos]], país qu'aquel día yá tenía fuertes inversiones en Guatemala, derivaes de les grandes concesiones daes a les bananeras y a los ferrocarriles mientres el gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]]. L'Asamblea Nacional Llexislativa designó a [[José María Reina Andrade]], quien fuera ministru de Gobernación mientres bona parte del gobiernu de Estrada Cabrera, y esti darréu convocó a eleiciones, a les cualos presentóse Ubico Castañeda como candidatu únicu.{{harvnp|De los Ríos|1948|p=58}} [[Ficheru:Emden1936g.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Kriegsmarine|Marineros alemanes]] desfilando na [[Ciudá de Guatemala]] mientres un viaxe de bona voluntá en 1936.]] Por esi entós, yeren numberosos los países que s'inclinaben por gobiernos autoritarios; esistía'l gobiernu fascista de [[Benito Mussolini]] n'[[Italia]], la dictadura del PRI en [[Méxicu]] y la dictadura imperial de Hirohito en [[Xapón]]. D'esta manera, una vegada nel poder, Ubico Castañeda asumió poderes dictatoriales y métodos d'espionaxe y represión similares a los de Barrios y Estrada Cabrera, y caltuvo una Asamblea llexislativa títere obediente a los sos mandatos. Intelixente, dinámicu y temperamental tenía obsesión por controlar hasta'l más mínimu detalle de la vida de Guatemala,<ref name=sabín18>{{harvnb|Sabino|2007|p=18}}</ref> siendo ún de los sos principales oxetivos foi'l de llograr una reorganización de l'alministración pública, pa lo que nomó a dellos allegaos sos, los llamaos «Ubiquistas», en posiciones claves del gobiernu.{{harvnp|De los Ríos|1948|p=24}} El so gobiernu carauterizar por un esfuerciu por estabilizar les finances del estáu, amenorgando'l gastu públicu: demostró ser un alministrador bien capaz al amenorgar los sueldos de los emplegaos públicos nun 40&nbsp;% pa compensar el déficit del gobiernu. Esta midida nun provocó resistencia, porque se-yos empezar a pagar n'efeutivu en llugar del usu d'unes tarxetes que solo podíen revender n'aceptando fuertes descuentos.<ref name=sabín18/> Tamién fomentó la producción del café mientres la [[Depresión de 1929]] per mediu de la llei de vagancia» y la llei de vialidad» Anque para ellos sometiera a la mayoría indíxena del país a trabayu práutiques forzáu nes finques cafetaleres y nos caminos del país. y tamién poles aiciones d'una policía y poder xudicial implacables en contra del delitu, de la corrupción y de cualquier tipu d'oposición al réxime.<ref name=sabín18/> Finalmente, completó la centralización del poder al esaniciar a los alcaldes popularmente electos por intendentes que yeren nomaos pol mesmu presidente. Gracies a la mano d'obra casi gratuita disponible poles sos lleis, ye significativu'l so impulsu a la construcción d'obra pública, especialmente carreteres, en beneficiu de l'actividá cafetalera, apoderada por inmigrantes alemanes na Veparaz (onde fuera Xefe Políticu) y por terratenientes guatemalianos nel restu del país. Pa la construcción de carreteres emplegó trabayu forzáu d'indíxenes, vixilaos pol cuerpu d'inxenieros del exércitu. Per mediu del decretu 1995 de 1934 atayó les deldes impagables que los xornaleros teníen colos hacendados. Pero pa compensar una potencial escasez de mano d'obra pa les finques, promulgó'l Decretu 1996: «La Llei de Vagancia», que obligaba a tou llabrador que nun tuviera un mínimu de tierres a trabayar cierta cantidá de díes al añu de serviciu d'un hacendado; si esto non podía comprobase, el xornaleru tenía de trabayar gratuitamente nos caminos. [[Ficheru:Felicitaci%2B%C2%A6nHitlerUbico.jpg|100px|miniaturadeimagen|left|Felicitación de Hitler a Ubico.]] Ubico estendió'l so mandatu y convirtióse nel caudiellu del país reelixéndose delles vegaes pos la población que podía votar yeren solo los habitantes de la ciudá capital y delles cabeceres departamentales y estos taben estimaos cola alministración pol ameyoramientu nes sos condiciones de vida.<ref name=sabín22>{{harvnb|Sabino|2007|p=22}}</ref> Anque yera almirador de los gobiernos dictatoriales de [[Benito Mussolini]], [[Francisco Franco]] y [[Adolf Hitler]], caltuvo rellaciones cordiales colos [[Estaos Xuníos]] y puede dicise que'l so alministración caltuvo gracies al monopoliu bananero de la frutera» (la [[United Fruit Company]]). Conforme avanzaron los socesos de la [[Segunda Guerra Mundial]], la política norteamericana y los sos compromisos cola frutera obligar non solamente a declarar la guerra a les [[Potencies de la Exa na Segunda Guerra Mundial|naciones de la Exa]] —[[Alemaña]], [[Italia]] y [[Xapón]]— sinón a dexar l'establecimientu de bases norteamericanes nel Guatemala.{{refn|group=lower-alpha|Hubo trés bases nel país: Nel Aeropuertu «[[Aeropuertu Internacional La Aurora|La Aurora]]» na [[Ciudá de Guatemala]], nel [[Puerto San José|Puertu de San José]] na mariña del Pacíficu, y en [[Puerto Barrio]] nel Caribe.<ref name=sabín22/>}} Ente los beneficios que recibió del gobiernu norteamericanu en cuenta de la so alianza na guerra hubo armamentu modernu pal exércitu y entrenamientu na [[Escuela Politéunica de Guatemala|Escuela Politéunica]] por militares norteamericanos. Ello ye que Mussolini recibió la máxima condecoración del país, la [[Orde del Quetzal]]. Más tarde, Ubico recibió la Orde d'Isabel la Católica de manes del Estáu Español, gobernáu por Franco. [[Ficheru:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|200px|miniaturadeimagen|Xeneral Jorge Ubico Castañeda na so fotografía oficial. 14 de febreru de 1931.]] Mientres el gobiernu del [[Tercer Reich]] (1933-1945) n'Alemaña, en Guatemala había rumores que suponíen que los alemanes na Verapaz queríen establecese como una «nueva Alemaña» cola política [[nazismu|nacional socialista]] de [[Adolf Hitler|Hitler]]. Los alemanes adquirieren terrenos, mazanes, cases y finques gracies a les concesiones de los presidentes lliberales que gobernaron de 1885 a 1920 en Guatemala ,<ref name=mp88>{{harvnb|Martínez Peláez|1977|p=}}</ref> y gociaron de privilexos mientres el gobiernu dictorial del xeneral [[Jorge Ubico]], pero un incidente afectó la esistencia de la comunidá alemana verapacense: en 1935-1936, el [[Tercer Reich]] pidió votar a los sos ciudadanos sobre l'[[Anschluss|anexón d'Austria a Alemaña]] y un barcu alemán fondió en [[Puerto Barrio]] pa efeutuar l'actividá y quien asistieron fueron «fichaos» como simpatizantes del réxime nazi d'[[Adolf Hitler]]. La tensión amontóse cuando s'empecipió la [[Segunda Guerra Mundial]] ente [[Alemaña]], [[Francia]] ya [[Inglaterra]] en 1939 cola invasión alemana a [[Polonia]] y llegó a un puntu críticu cuando [[Xapón]], aliáu de los alemanes, atacó la base militar d'Estaos Xuníos de [[Pearl Harbor]] en Oahu, [[Ḥawai]] el 7 d'avientu de 1941; cuando los Estaos Xuníos ingresaron a la guerra, obligaron al presidente [[Jorge Ubico]] a espulsar a los alemanes de Guatemala ya intervenir toles sos propiedaes.{{harvnp|Dosal|1993|p=}} Los alemanes varones viéronse obligaos a abandonar al so país d'orixe obligaos a ingresar a les files del exércitu alemán. Ubico reprimió fuertemente a la delincuencia cola denominada Llei de Fuga, per mediu de la cual los acusaos de delitos graves yeren executaos extrajudicialmente por orde presidencial. Tamién combatió la corrupción nel Estáu cola creación de la Contraloría Xeneral de Cuentes de la Nación y el Tribunal de Cuentes. Con esto, les cárceles convertir n'elementu disuasor pal robu del erariu públicu. Obligó a l'asamblea llexislativa a decretar una donación de 200&nbsp;000 dólares de la dómina pa la so persona poles sos contribuciones a la patria. En 1944, dempués de más de trece años de ferrial dictadura, el so gobiernu empezó a denotar claros signos de debilidá. Multiplicáronse les manifestaciones de la población na so contra, esixendo'l so arrenunciu. Estes manifestaciones yeren dirixíes principalmente por maestros y por estudiantes de la Universidá Nacional. El 25 de xunu de 1944, mientres l'intre d'una d'estes manifestaciones, resultó muerta la profesora María Chinchilla, lo qu'auníu al «[[Jorge Ubico#La carta de los 311|memorando de los 311]]» y a les presiones populares, dieron llugar al arrenunciu del xeneral Ubico, el 1 de xunetu de 1944 aceptó formalmente arrenunciar al so cargu: Ubico dexó nel poder a un triunviratu militar conformáu polos xenerales [[Federico Ponce Vaides]], Buenaventura Pineda y Sandoval Ariza, a quien sacó del ostracismu en que los caltuvo mientres el so gobiernu y depués partió escontra l'exiliu políticu en Nueva Orleans, onde taba la sede de la [[United Fruit Company]].{{harvnp|De los Ríos|1948|p=138}} == Revolución de 1944 == {{AP|Revolución de 1944}} [[Ficheru:Juntagobierno1944.jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha|Miembros de la xunta revolucionaria de gobiernu que s'instaló'l 20 d'ochobre de 1944. D'esquierda a derecha: capitán [[Jacobo Árbenz Guzmán]], ciudadanu [[Jorge Toriello Garrido]] y mayor [[Francisco Javier Arana]].]] El xeneral Ponce Vaides, solamente tuvo al mandu mientres 110 díes y siguió cola forma de gobernar represiva del so antecesor, dando instrucciones a la policía p'atacar a los sos adversarios. Naquellos díes, ''[[El Imparcial (Guatemala)|El Imparcial]]'' publicó entós fuertes editoriales contra les intenciones de [[Federico Ponce Vaides]] de perpetuase nel poder. Por cuenta de estos acontecimientos, el primeru d'ochobre foi asesináu'l periodista Alejandro Córdova frente a la so residencia na ciudá capital. El crime aceleró los preparativos del movimientu cívicu militar del 20 d'ochobre de 1944.{{refn|group=lower-alpha|Díes dempués, Ponce Vaides y el Direutor de la Policía Nacional, coronel Moisés Evaristo Orozco, fueron acusaos como autores intelectuales del asesinatu.<ref name=sabín24>{{harvnb|Sabino|2007|p=24}}</ref>}} Toos estos acontecimientos terminaron d'encender les pasiones reprimíes per dellos años. Foi'l 20 d'ochobre de 1944, cuando asocedió un llevantamientu popular, onde participaron: abogaos, maestros, obreros, estudiantes universitarios y una parte del Exércitu. La llucha establecer ente la otra parte del Exércitu y la policía que yeren lleales al xeneral Ponce. Depués d'estos socesu espublizóse la noticia de que Ponce Vaides solicitara asilu políticu en Méxicu y el gobiernu fuera tomáu por un triunviratu compuestu por un civil y dos militares: El civil [[Jorge Toriello Garrido]], el mayor [[Francisco Javier Arana]] y el capitán [[Jacobo Árbenz Guzmán]].<ref name=gleijesesjas528>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=528}}</ref> Les principales funciones del gobiernu de transición fueron, derogar los decretos que realizara l'alministración anterior. Convocó a una Asamblea Nacional Constituyente que produció una nueva Carta Magna. Quedó instituyida la Xunta Revolucionaria del 20 d'ochobre de 1944, col propósitu de garantizar a los guatemalianos un marcu constitucional pa llevar a Guatemala a una democracia representativa. Ente los decretos más importantes que robló la Xunta Revolucionaria atópense: <br /> * Decretu Non. 1 Disolución de l'Asamblea Nacional y convocatoria pa eleición de Diputaos pa integrar l'Asamblea Revolucionaria. * Decretu Non. 7 Derógase'l Decretu Non. 1474 dende'l primeru de xineru de 1945, anulando'l serviciu personal (trabayu forzosu) por pagu d'impuestu de vialidad. * Decretu Non. 14 Otorgar autonomía a la Universidá Nacional, que pasa a llamase [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]. === Gobiernu de Arévalo === {{AP|Juan José Arévalo}} [[Ficheru:Juan jose arevalo bermejo large.jpg|200px|miniaturadeimagen|left|Presidente Juan José Arévalo Bermejo, el 15 de marzu de 1945. Fotografía oficial.]] El gobiernu del primer presidente eleutu democráticamente na historia de Guatemala, [[Juan José Arévalo]], estremar poles sos numberoses realizaciones educatives y de beneficiu pa les clases medies urbanes; pero la élite social nun taba conforme col gobiernu arevalista, pos per primer vegada na historia del país la clase media urbana tenía poder y utilizar por que'l gobiernu adoptara midíes en favor de los obreros de la ciudá.<ref name=gleijeses534>{{harvnb|Gleijeses|s.f.|p=534}}</ref> La élite consideraba nocives les reformes sociales y consideraba que yera más fácil facer negocios y dineru —y que yera más seguru pa ellos— vivir nun réxime dictatorial como'l d'Ubico.<ref name=gleijeses534/> El presidente Arévalo Bermejo empecipió'l so gobiernu en 1945, y d'alcuerdu a los historiadores lliberales{{harvnp|Sabino|2007|p=40}} dende'l principiu utilizó un llinguaxe dacuando disociador, qu'empezó a polarizar a la sociedá guatemaliana, causando ente los terratenientes la sensación de que solo yera'l gobernante d'una parte de los guatemalianos. Per otra parte, nel llibru autobiográficu ''Despachu Presidencial'' de Arévalo, reparar que'l gobiernu empecipiar con sanciones a la oposición —al puntu que cada vez que s'abarruntaba una intriga en contra del gobiernu, acutábense les llibertaes civiles, los sospechosos yeren prindaos y depués unviaos al exiliu, intervencionismu económicu del Estáu cola emisión de la ''Llei d'Emerxencia Económica''— y un decidíu sofitu a un movimientu sindicalista acabante surdir.<ref>{{cita llibru |apellíu=Arévalo Bermejo|nome=Juan José|enllaceautor=Juan José Arévalo|títulu=Escritos políticos y discurso|ubicación=Guatemala|editorial=Tip. Nacional|añu=1953}}</ref> Asina entós, les fuercies d'oposición al gobiernu arevalista —''i.e.'', revolucionarios moderaos y «ubiquistas» adulces fueron marxinaes y empezaron a tarrecer la implementación d'un [[socialismu]] nel país. Per otra parte, ye importante destacar que'l presidente Arévalo tomó posesión con poder llindáu, acutáu polos militares, que taben empobinaos pol teniente coronel Arana.{{harvnp|Cardoza y Aragón|s.f.|p=}} El frente de llucha del gobiernu arevalista foi preponderantemente urbanu y, a diferencia del so socesor, nun enfrentó los problemes de la tenencia de la tierra y el trabayu agrícola, a pesar de que la mayoría de la población yera rural ya indíxena, salvu no rellacionao colos trabayadores de l'agricultura tecnificada norteamericana aposentada nes vastes y fértiles rexones de Bananera y Tiquisate. Per otra parte, el réxime revolucionariu, impulsáu y dirixíu por miembros de les capes medies direuta ya indireutamente, fortaleció les posiciones y amontar; esto ye, qu'optó por favorecer a los sectores de la población urbano y ladino que conformen lo que dellos sociólogos llamen «les instancies morales de la sociedá», esto ye, la universidá, los centros d'enseñanza secundaria (que dobló nos primeres 6 años), los tribunales, la burocracia (principalmente la militar), la prensa, les ilesies, los inteleutuales, los profesores y los profesionales universitarios, a los que se englobó al traviés de la colegiación obligatoria. Pela so parte, el sector terrateniente entamóse al traviés de les asociaciones de llabradores, comerciantes, industriales, banqueros, aseguradores y especuladores financieros, etc.{{harvnp|Guzmán-Böckler|1998|p=14}} Los precios del café, principal productu agrícola qu'esportaben los guatemalianos, una y bones el banano yera negociu esclusivu de los norteamericanos, algamaron los precios que perdieren en 1930. Y, anque la beneficiada en primer términu foi la élite cafetalera, hubo una derrama abonda p'abrir nuevos negocios o ampliar los yá esistentes nos rangos sociales entemedios de la capital y de delles cabeceres departamentales. Coles mesmes, mientres el gobiernu de Arévalo hubo considerable espansión de les clases medies urbanes y ladines del país, a les qu'hasta'l sindicalismu recién entamáu favoreció, yá que munchos de los nuevos dirixentes y diputaos obreros salieron de les sos distintes capes.{{harvnp|Guzmán-Böckler|1998|p=15}} Múltiples intrigues y asonadas militares, ente les que sobresal la rebelión militar del 18 de xunetu de 1949 que s'empecipió col asesinatu del teniente coronel [[Francisco Javier Arana]], nun llograron baltar el gobiernu de Arévalo, debíu al fuerte sofitu popular col que cuntaba, tantu asina que non solo llogró rematar el so mandatu sinón qu'inclusive pudo apurrir el poder nun contestu pacíficu y d'eleiciones democrátiques al so socesor, el coronel [[Jacobo Árbenz Guzmán]] quien tenía enclinos revolucionarios más radicales que les de Arévalo.{{harvnp|Guzmán-Böckler|1998|p=15}} === Gobiernu de Jacobo Árbenz === {{AP|Jacobo Árbenz Guzmán}} {{VT|Decreto 900}} [[Ficheru:Jacoboarbenz1950.jpg|200px|miniaturadeimagen|left|Presidente Jacobo Árbenz Guzmán, el día 16 de marzu de 1951.]] Llegó al poder dempués de ganar les eleiciones que se desenvolvieron na República de Guatemala, nel añu de 1950. Foi sofitáu polos partíos Renovación Nacional y Aición Revolucionaria de la Capital y el partíu Integración Nacional de Quetzaltenango. Los obreros, llabradores, maestros y estudiantes diéron-y tol so respaldu, ganando'l procesu eleccionario. En 1950, el 76&nbsp;% de los habitantes teníen menos del 10&nbsp;% de les tierres; ente que un 2,2&nbsp;%, el 70&nbsp;%. La [[United Fruit Company]] yera dueña de más del 50&nbsp;% de les tierres cultivables del país, de les que namái cultivaba'l 2,6&nbsp;%; y los llabradores teníen sueldos miserables. Per otra parte, dende'l gobiernu de [[Manuel Estrada Cabrera]] esistíen monopolios norteamericanos d'empreses subsidiarias de la UFCO y que se dedicaben al tresporte de carga per ferrocarril y vapores, los que salíen de Puerto Barrio, Izabal, puertu controláu pola ''frutera''. Coles mesmes, controlaben la xeneración de la electricidá, los teléfonos y telégrafos del país. Estes empreses nun pagaben nengún tipu d'impuestu pol usu de los recursos nacionales, gracies a les arrogantes concesiones daes por Estrada Cabrera, y ratificaes polos gobiernos de [[José María Orellana]] y [[Jorge Ubico]].<ref name=avi01>{{cita web|autor=Avizora|website=Avizora|títulu=Jacobo Arbenz|añu=2001|allugamientu=Arxentina|fechaaccesu=14 d'agostu de 2014|url=http://avizora.com/publicaciones/biografias/textos/textos_a/0034_arbenz_jacobo.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070724231602/http://avizora.com/publicaciones/biografias/textos/textos_a/0034_arbenz_jacobo.htm|fechaarchivu=24 de xunetu de 2007}}</ref> Nel so discursu inicial dixo:<br /> «El nuesu gobiernu propónse empecipiar el camín del desenvolvimientu económicu de Guatemala, tendiendo escontra los trés oxetivos fundamentales siguientes: (a) convertir el nuesu país d'una nación dependiente y d'economía semicolonial nun país económicamente independiente, (b) convertir a Guatemala de país atrasáu y d'economía predominantemente semifeudal nun país moderno y capitalista; y (c) facer qu'esti tresformamientu llevar a cabu en forma que traiga consigo la mayor elevación posible del nivel de vida de les grandes mases del pueblu».<ref name=avi01/> [[Ficheru:Arbenz y vilanova 1944.jpg|200px|miniaturadeimagen|izquierda|Jacobo Árbenz y la so esposa, María Cristina Vilanova de Árbenz, considerada una de les muyeres más influyentes del país nel sieglu XX. Foi llamada pola so caridá y lideralgu como la «[[Eva Perón]]» de Guatemala.]] Puesto qu'Árbenz yera de tinte izquierdista nacionalista, numberosos autores lliberales indiquen que foi comunista. Árbenz atacó los intereses de los monopolios d'Estaos Xuníos en Guatemala, ente que los miembros del so círculu priváu yeren dirixentes del Partíu Guatemalianu del Trabayu (PGT), que yera'l partíu comunista de Guatemala y el día de la muerte del presidente soviéticu [[Josif Stalin]], el Congresu reparó un minutu de silenciu. Per otra parte, l'ambiente [[Macartismo|macartista]] que se vivía n'[[Estaos Xuníos]] depués de la [[Segunda Guerra Mundial]] y el llabor del personero anticomunista del Departamentu d'Estáu, [[:en:John Puerifoy|John Puerifoy]], quien foi nomáu como embaxador de EE.&nbsp;UU. en Guatemala ente payares de 1953 y xunetu de 1954, y coordinó el sofitu de la CIA al movimientu de Castillo Armas.<ref name=avi01/> Sobre la base del so plan de gobiernu, promulgó'l [[Decretu 900]], pa espropiar los terrenes ociosos de la UFCO el 17 de xunu de 1952<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://old.congreso.gob.gt/archivos/decretos/1952/gtdcx900.pdf|website=Congresu de la República de Guatemala|allugamientu=Guatemala|títulu=Decreto 900|fechaaccesu=13 d'agostu de 2014}} |2=http://old.congreso.gob.gt/archivos/decretos/1952/gtdcx900.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> que creó la posibilidá de ganancia de cultivos pa los trabayadores de campu que nun teníen tierres enantes. Les finques menores de noventa hectárees nun taben afeutaes pola llei, nin les de menos de doscientes hectárees que tuvieren cultivaes, siquier nos sos dos terceres partes. Tampoco les grandes propiedaes en producción, cualesquier fuera'l so tamañu; pero al prohibise'l colonato y l'aparcería, intentábase obligar a los terratenientes a invertir en salarios. Mientres los 18 meses d'aplicación, partir ente 603 y 615 hectárees de tierres privaes; 280 mil hectárees de tierres nacionales; y concediéronse creitos pa sofitar la producción. A la [[United Fruit Company]] (UFCO), que caltenía ensin cultivar el 85&nbsp;% de los sos 220 mil hectárees, espropiáronse-y 156 mil hectárees.{{refn|group=lower-alpha|Un mecanismu llargamente utilizáu pola UFCO yera mercar a precios baxos grandes cantidaes de tierres como una ferramienta pa evitar que surdieren competidores y caltener asina un [[monopoliu]] sobre la [[Alministración de la Producción|producción]] de plátanos, inclusive calteniendo estenses zones agrícoles ensin cultivar so sida que [[seca|seques]] o [[furacanes]] obligáben-y a caltener «en reserva grandes estensiones de terrén ensin utilizar.<ref name=ceh67>{{harvnb|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 67}}</ref>}} Simultáneamente, el gobiernu arbencista empecipió la construcción de la carretera al [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] pa competir contra'l monopoliu del ferrocarril, que taba controláu pola frutera d'Estaos Xuníos por aciu la so empresa [[International Railways of Central America]] (IRCA); amás, empecipió la construcción del puertu «[[Santo Tomás de Castilla]]» onde s'atopaba'l puertu Matías de Gálvez, pa competir con [[Puerto Barrio]], puertu controláu pola UFCO por aciu la so [[United Fruit Company#La Gran Flota Blanca (Great White Fleet)|Great White Fleet]]. Finalmente, empecipiáronse los estudios pa construyir la planta de xeneración «Jurún Marinalá», pa competir cola empresa llétrica en manes de norteamericanos.<ref name=avi01/> === Golpe d'Estáu de 1954 === {{AP|Golpe d'Estáu de 1954|Operación PBSUCCESS|Operación PBFORTUNE|Operación WASHTUB}} == Gobiernu Contrarrevolucionario == {{AP|Carlos Castillo Armas|Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Operación PBSUCESS}} [[Ficheru:Guatemala liberacion 1954 55.jpg|miniaturadeimagen|145px|left|Sellu conmemorativo de la invasión de 1954.]] Rota la Constitución, nun foi difícil echar per tierra'l pautu de transición de mandu alcordáu ente Árbenz y Díaz. Nun hubo capacidá d'aición nin de respuesta política a la turniada contrarrevolucionaria, encabezada pol embaxador Peurifoy, la [[CIA]] y el [[Departamentu d'Estáu]] —empobinaos polos [[John Foster Dulles|hermanos Dulles]]— y el presidente d'Estaos Xuníos [[Dwight Eisenhower]], quien actuaron movíos por intereses más económicos que políticos.<ref name="a">{{cita llibru|author=Cullather, Nick|añu=1999|títulu=Secret History: The CIA's classified account of its operations in Guatemala, 1952-1954|url=https://archive.org/details/secrethistorycia0000cull|editorial=[[Stanford University Press]]|isbn= 0-8047-3311-2|idioma=a}}</ref> N'[[El Salvador]], Carlos Castillo Armas esperaba poder entrar trunfalmente al país. El problema de la entrada trunfal del Exércitu de la Lliberación a la ciudá de Guatemala representaba'l puntu de quebre ente la nueva Xunta de Gobiernu y el caudiellu liberacionista. O más específicamente: ente Castillo Armas y el coronel Monzón, quien con ser fervosu anticomunista y militar esperimentáu nel campu político, guardaba cierta fidelidá a la institución armada. Peurifoy viaxó a [[San Salvador]] a axuntase col líder rebalbu, [[Carlos Castillo Armas]]. Mientres l'alcuentru, Castillo Armas nun tuvo mayor problema pa dexar en claro'l so deséu d'entrar a Guatemala invistíu con amplios poderes personalizaos. Castillo Armas recibió una especie de gabinete de gobiernu, conformáu por abogaos, empresarios y militares, quien roblaron un pautu que puede resumise de la forma siguiente: reconocíase implícitamente el lideralgu de Castillo Armas al reestructurar la Xunta de Gobiernu, dexando la so incorporación, lo mesmo que la del mayor Enrique Trinidá Oliva. Per otru llau, alcordóse combatir a muerte el [[comunismu]], y el [[Movimientu de Lliberación Nacional]] tomó'l control de les instituciones públiques y del orde xurídicu llegal. El 3 de xunetu de 1954, Castillo Armas salía victoriosu, y yera recibíu na [[Ciudá de Guatemala]] colos honores qu'esixera pa sigo, al frente del Exércitu liberacionista.<ref name="a"/> Les primeres aiciones del gobiernu contrarrevolucionario de Carlos Castillo Armas fueron illegalizar al [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]], prohibió les asociaciones, los sindicatos y los partíos políticos, suspendió los programes favorables a los indíxenes y a la clase obrera, impunxo una severa censura, eslleió'l Congresu y empezó una dura persecución en contra de los intelectuales d'izquierda —de quien la mayoría viéronse obligaos a abellugase na Embaxada de [[Méxicu]] pa salir al exiliu, ente quien s'atopaba'l presidente derrocáu [[Jacobo Árbenz Guzmán]]—. Los fondos del Ministeriu d'Educación fueron conxelaos y prohibiéronse tolos llibros consideraos «comunistes»; coles mesmes, empecipiáronse les hostilidaes escontra la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]], que constituyóse como la principal fuercia opositor y vía de denuncia contra los abusos del gobiernu y contra la invasión d'Estaos Xuníos. Pero más importante, derogó la Constitución de 1945 y la Llei de [[Reforma Agraria]], contenida nel [[Decretu 900]], colo cual dexábase ensin efeutu la distribución de la tierra a los llabradores y toles tierres que yá fueren partíes, fueron devueltes a los miembros de los terratenientes del país y a la [[United Fruit Company]].<ref name="a"/> N'emitiendo'l marcu llegal provisional, conocíu como Estatutu Políticu de la República de Guatemala, el 10 d'ochobre de 1954, la xunta militar convocó un plebiscitu, nel que Castillo Armas llogró'l 99,9&nbsp;% del votu favorable. El resultáu casi unánime reflexa l'ausencia d'alternatives, pos nel plebiscitu preguntar a la población si aceptar o non como presidente de la República. El votu foi públicu y obligatoriu, ente que l'escrutiniu foi secretu. Y el actu producir nun clima de terror qu'afectó a los partidarios de Árbenz y los sectores de la oposición d'izquierda polo xeneral. D'esta manera Castillo Armas convertir en presidente de la República pal periodu qu'habría de concluyir el 15 de marzu de 1960, según afitar l'Asamblea Nacional Constituyente, que foi escoyida coles mesmes.{{harvnp|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 100}} A lo último, el nuevu gobiernu alcordó la fusión del Exércitu Nacional de Guatemala col invasor Exércitu de Lliberación, lo cual provocó la indignación dientro de la institución armada, quien foi acusada pola sociedá civil de ser «traidora» y «cobarde». De resultes, la madrugada del 2 d'agostu de 1954, la Compañía de Caballeros Cadetes de la Escuela Militar Guatemaliana, sulevar en contra del gobiernu de [[Carlos Castillo Armas]] y del Exércitu de Lliberación, con mires a recuperar la dignidá de la institución. Esti alzamientu saldar cola rápida derrota del Exércitu representante de la [[CIA]], pero por cuenta de la inesperiencia política y la falta de comprensión de la magnitú de los acontecimientos per parte de los cadetes, que fueron engañaos pol arzobispu de Guatemala, [[Mariano Rossell y Arellano]], quien-yos propunxo una salida pacífica al problema, pero en cuenta de eso, ordenó l'arrestu de tolos alzaos. Por cuenta de esti incidente, la [[Embaxada]] d'[[Estaos Xuníos]] y el [[Movimientu de Lliberación Nacional]], nun perdieron más el tiempu y fundieron dambos Exércitos, sometiendo a los miembros del Exércitu de Guatemala a una fonda «reeducación política», y convirtiéndolo n'antirrevolucionariu, lo cual foi una de les aiciones más determinantes que consolidaríen la contrarrevolución, dando asina una reblagada alantre pa convertir a Guatemala nun país [[anticomunista]].<ref name="a"/> === Execución de les principales reformes de Árbenz === De los proyeutos arbencistas, Castillo Armas solo derogó la reforma agraria darréu dempués de tomar el poder, pero tuvo que rematar la carretera al Atlánticu, so la direición del Inxenieru Juan Luis Lizarralde, Ministru d'Obres Públiques, pola importancia que tenía pa la economía del país; la carretera terminar en 1959, y tres la so finalización asocedió lo qu'Árbenz esperara: el ferrocarril de la UFCO nun pudo competir contra'l tresporte vehicular en camiones. Coles mesmes, y pola mesma razón, siguió colos trabayos de planificación del puertu de Santu Tomás y de la hidroeléctrica [[Institutu Nacional d'Electrificación (Guatemala)#Hidroeléctrica Jurún Marinalá|Jurún Marinalá]], que foi terminada ya inaugurada en 1970.<ref name=ceh96>{{harvnb|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 96}}</ref> A partir del 19 de xunetu de 1954, l'Estáu recuperó les tierres de les finques nacionales que fueren partíes y el 26 del mesmu mes anuló la Llei de [[Decretu 900]], substituyéndola por un nuevu Estatutu Agrariu; coles mesmes, revocóse la entrega en propiedá del 78&nbsp;% de los parcelamientos, que fueron devueltos a los sos antiguos propietarios. Nos departamentos más afeutaos, como Alta Verapaz, Escuintla, Izabal, Baxa Verapaz, Chimaltenango, San Marcos y parte de Quiché, rexistráronse sistemáticos actos de violencia.{{harvnp|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 94}} Mientres esti periodu produciéronse numberosos desallugos y casos de persecución de «llabradores agraristas». Calificábase asina a los llabradores que nos años anteriores entamárense y qu'aportaren a la tierra. Na conceición del nuevu réxime'l agrarismo yera sinónimu de comunismu, y los beneficiarios de la llei yeren asumíos como comunistes.<ref name=ceh95>{{harvnb|CEH: Antecedentes|1999|p=Seición 95}}</ref> Los llabradores tamién recuerden que foi a partir d'esti momentu cuando se reactivó l'antiguu modelu de colonato feudal, impuestu en tiempos de [[Justo Rufino Barrios]] col so «reglamentu de xornaleros» y perfeccionáu mientres el gobiernu de [[Jorge Ubico]] cola so «llei de vagancia» y «llei de vialidad» que garantizaben la disponibilidad de mano d'obra práutiques gratuita pa les finques cafetaleres, principal fonte d'ingresos del país.<ref name=ceh95/> Una vegada nel poder, hai evidencia del baramentu con que'l gobiernu liberacionista dirixó les sos aiciones pa consiguir documentación inherente a eventuales «instrucciones especiales» que mientres los dos gobiernos anteriores» otorgárense pa facilitar los viaxes de «políticos» y «comunistes». Esto diose por cuenta de la imperiosa necesidá norteamericana de consiguir pruebes avera del calter comunista» del réxime derrocáu. La posibilidá de llograr «evidencia documental» cola cual esponer la combalechadura comunista» nos asuntos de Guatemala, fuera definida como ún de los oxetivos primarios per parte de la [[CIA]], qu'unvió a dellos de los sos oficiales a Ciudá de Guatemala mientres diez díes por que coordinaren la creación d'una fuercia de seguridá local esperta nes práutiques usaes pol [[Macartismo]] nos Estaos Xuníos.<ref name=ferreira2014>{{cita web|apellíu=García Ferreira|nome=Roberto|publicación=La onda dixital|títulu=José Manuel Fortuny: un comunista clandestín en Montevideo|fechaaccesu=12 d'agostu de 2014|añu=2014|url=http://www.laondadigital.info/laonda/laonda/503/A4.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140813160215/http://www.laondadigital.info/laonda/laonda/503/A4.htm|fechaarchivu=13 d'agostu de 2014}}</ref> === Asesinatu de Castillo Armas === La nueche del 26 de xunetu de 1957, cuando [[Guatemala]] taba somorguiada nuna pergrave crisis política, [[Carlos Castillo Armas]] foi asesináu na Casa Presidencial, ablayáu con tres disparos de fusil. Al pie del so cadabre atopó un papel escritu a llápiz que dicía: «Nin el poder nin el dineru dan forma al Mundu».<ref name=contrapoder/> El primer sospechosu foi'l soldáu Romeo Vásquez Sánchez, de venticuatro años, quien escribiera nel so diariu «Tol mio sufrimientu va ser apagáu con el sangre d'Armas». Los investigadores sofitar nel diariu que toparon nel so casillero, un cuadiernu con ventitrés páxina nes que falaba de los sos planes: creía que al matar al títere de grupos de poder en Guatemala, Castillo Armas,eso supondría que Arévalo volvería al poder. Taba consciente de que podía morrer, pero nun lu importaba: «soi un mártir y nada tengo que perder» escribió'l mozu, que se suicidó a los pocos minutos de supuestamente matar al presidente.<ref name=contrapoder/> Sicasí, lo absurdo d'esta versión fizo que se duldar de l'autenticidá del supuestu diariu, dando llugar a delles teoríes sobre posibles autores del crime: * [[Rafael Leónidas Trujillo]]: dictador de la [[República Dominicana]], pos Castillo Armas nun-y dio la [[Orde del Quetzal]] que-y ufiertaría depués d'ayudar cola invasión. * Rivales militares de Castillo Armas * El [[Comunismu]] Internacional, en vengación pol derrocamientu de Árbenz.<ref name=contrapoder>{{cita web|url=http://www.contrapoder.com.gt/es/edicion21/cultura/721/|website=Contrapoder|títulu=Trés disparos nuna nueche lluviosa|autor=Sandoval, Marta|añu=2014|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=12 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140202100201/http://www.contrapoder.com.gt/es/edicion21/cultura/721/|fechaarchivu=2 de febreru de 2014}}</ref> == Guerra Civil de Guatemala == {{AP|Guerra Civil de Guatemala}} === La Guerra Fría === {{AP|Guerra Fría}} [[Ficheru:Guerra Fria 1980.png|200px|miniaturadeimagen|Mapa del mundu en [[Guerra Fría]]: en tonos de colloráu los aliaos de la [[XRSS]] y otros países comunistes, y en tonos d'azul la [[OTAN]], los [[Estaos Xuníos]] y los sos aliaos [[capitalistes]]; los puntos coloraos signifiquen guerrilles comunistes y los puntos azules guerrilles anticomunistes. Guatemala apaez n'azul, con un puntu coloráu.]] La [[Guerra Fría]] foi un enfrentamientu políticu, económicu, social, militar, informativu ya inclusive deportivu empecipiáu al rematar la [[Segunda Guerra Mundial]], que'l so orixe soler asítiase en 1947, mientres les tensiones de la [[Posguerra de la Segunda Guerra Mundial|posguerra]], y enllargóse hasta la disolución de la [[Xunión Soviética]]{{refn|group=lower-alpha|Empecipio de la [[Perestroika]] en 1985, [[cayida del muriu de Berlín]] en 1989 y [[Intentu de golpe d'Estáu na Xunión Soviética|golpe d'Estáu na URSS]] de 1991.<ref name=history/>}} ente los bloques [[Historia del capitalismu|occidental-capitalista]] lideráu por [[Estaos Xuníos]], y l'[[Historia del comunismu|oriental-comunista]] lideráu pola Xunión Soviética. Les razones d'esti enfrentamientu fueron esencialmente imperialistes, ideolóxiques y polítiques: cada ún de los dos bloques verdaderamente deseaben enllantar el so modelu de gobiernu en tol planeta y utilizar los recursos de los sos aliaos col menor costu posible.{{refn|group=lower-alpha|Como'l casu de la [[Operación Ajax]] n'Irán que los Estaos Xuníos promovieron p'asegurase'l petroleu d'esi país, o'l golpe d'Estáu de 1954 que la [[United Fruit Company|UFCO patrocinó]] pa derrocar al gobiernu de [[Jacobo Árbenz]] y siguir aprovechando les arrogantes concesiones que-y fixeren los gobiernos guatemalianos de Estrada Cabrera, Orellana y Ubico. Pela so parte, la Xunión Soviética aprovechó los recursos naturales de los sos aliaos ya inclusive realizó invasiones p'asegurase mayores recursos, como la que realizó n'[[Afganistán]] en 1979.<ref name=history/>}} Magar esti enfrentamientu nun llegó a desencadenar una [[guerra mundial]], la entidá y la gravedá de los conflictos económicos, políticos ya ideolóxicos, que se desencadenaron, marcaron significativamente gran parte de la historia de la segunda metá del sieglu {{versalita|xx}} en tol mundu. La Guerra Civil de Guatemala producióse como resultáu direuta d'esti conflictu mundial.<ref name=history>{{harvnb|United States History|s.f.|p=}}</ref> === Gobiernu de Miguel Ydígoras Fuentes === {{AP|Miguel Ydígoras Fuentes}} En 1958, el políticu y militar [[Miguel Ydígoras Fuentes]], un fervosu anticomunista y enemigu políticu de los gobiernos progresistes de [[Juan José Arévalo]] y [[Jacobo Árbenz Guzmán]], llegó al poder en fundando'l Partíu Redención y cuntar col sofitu de sectores derechiegos del exércitu.<ref name=nyt82>{{harnvb|Bird|8 d'ochobre de 1982|p=}}</ref> Mientres el so gobiernu empecipiar con una política de reconciliación y apertura que condució a que munchos exilados retornaren al país, inclusive dellos miembros del [[Partíu Guatemalianu de los Trabayadores]] (PGT), anque la so actividá siempre foi considerada illegal; el movimientu [[sindical]], per otra parte, reactivóse. Sicasí, les traces d'inestabilidá caltener con intrigues, atentaos o protestes sociales y estudiantiles, y la voluntá aperturista llueu se foi cerrando. En 1960 cola llegada de [[Fidel Castro]] al poder en [[Cuba]], Miguel Ydígoras Fuentes rompió les rellaciones diplomátiques que [[Guatemala]] caltenía cola isla por ser Castro un líder marxista, lo que llevó a Ydígoras a consentir l'usu clandestín del territoriu guatemalianu pa sofitar los preparativos Norteamericanos pa la invasión a Cuba, en cuenta de promover la recuperación de [[Belize]] una vegada solucionáu'l problema castrista. Al salir a la lluz esti fechu, la evidente violación a la soberanía nacional amontó'l descontentu internu, lo que motivó qu'en xunetu de 1960 un grupu armáu intentara tomar por asaltu la Base Militar de [[Cobán]], sicasí esto nun foi posible y fueron deteníos. Les tropes anticastristas fueron entrenaes na finca Helvethia en [[Retalhuleu]].<ref>{{cita web|títulu=13 de payares 1960 timonazu de la historia|website=Idea, Analís y Aición|añu=2008|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2013|url=http://opinionpraxis.blogspot.com/2008_11_12_archive.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131004215601/http://opinionpraxis.blogspot.com/2008_11_12_archive.html|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2013}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Guerra Civil de Guatemala|website=El Llatinoamericanu|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2013|añu=s.f.|url=http://marting.stormpages.com/guerragua.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140617081556/http://marting.stormpages.com/guerragua.htm|fechaarchivu=17 de xunu de 2014}}</ref> ==== Rebelión del 13 de payares de 1960 y surdimientu de la guerrilla ==== Ente'l 11 de payares y 12 de payares un grupu d'oficiales concéntrase na [[Ciudá de Guatemala]] col fin de derrocar al gobiernu de Ydígoras, encontándose pola difícil situación de les unidaes militares tocantes a mal tratu y soporte loxísticu deficiente.<ref name=s2110>{{harvnb|Memories|12 de payares de 2010|p=}}</ref> El 13 de payares de 1960, inspiraos y afalaos pol trunfu de la [[Revolución Cubana]], una faición del Exércitu de Guatemala sulevóse coles mires de derrocar el gobiernu de [[Miguel Ydígoras Fuentes]]<ref name=s2110/> y anque fracasaron, abrieron un nuevu tipu de llucha política al formar el [[Movimientu Revolucionariu 13 de Payares]] (MR-13) col fin de derrocar al gobiernu per mediu de les armes y contautaron colos grupos políticos, cuantimás col PGT, pa establecer aliances. La crisis política siguió y el gobiernu abrió munchos lladrales, empecipiándose asina la llucha [[guerrillera]] en Guatemala.<ref>{{cita web|apellíu=Rinze de León, Otto|títulu=Asonada del 13 de payares de 1960|publicación=[[ElPeriódico]]|allugamientu=Guatemala|añu=2013|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2013|url=http://elperiodico.com.gt/es/20130429/cartes/227536/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150511102821/http://elperiodico.com.gt/es/20130429/cartes/227536/|fechaarchivu=11 de mayu de 2015}}</ref> ==== Xornaes Estudiantiles de marzu y abril de 1962 ==== {{AP|Miguel Ydígoras Fuentes}} N'avientu de 1961, Ydígoras Fuentes entamó un fraude eleutoral nos comicios pa escoyer a los diputaos al Congresu de la República. Determinóse que'l 1 de marzu de 1962 tomaríen esos diputaos los sos respeutivos cargos. Los estudiantes universitarios, entamaos na Asociación d'Estudiantes Universitarios (AEU), y los estudiantes d'educación secundaria axuntaos nel Frente Xuníu del Estudiantáu Guatemalianu Entamáu (FUEU) realizaron una protesta'l 1 de marzu d'esi añu y esi mesmu día, los estudiantes realizaron un paru de llabores nes distintes facultaes y escueles de la Universidá, esperdigaes pel centru de la Ciudá. Asitiaron banderes negres nes partes fronteres de los edificios denunciando «la muerte de la democracia». La protesta tuvo efeutu. Nos siguientes díes crecieron les aiciones en contra del réxime, inclusive grandes manifestaciones nes cais de la capital.<ref name=viato12/> Fueron les primeres xornaes de llucha masiva, dende'l golpe contrarrevolucionario de 1954. Los estudiantes, utilizando namái palos, piedres y delles bombes Molotov, detuvieron les meyores de les fuercies públiques. Cuando'l gobiernu cortó la rede telefónica, los estudiantes reaccionaron, ocupando radioemisoras pa tresmitir los sos mensaxes y coordinar asina les sos aiciones. Les protestes estender al interior del país, [[Chiquimula]], [[Jutiapa (conceyu)|Jutiapa]], [[Retalhuleu]], [[San Marcos (San Marcos)|San Marcos]], [[Huehuetenango]] y principalmente a [[Quetzaltenango]], el segundu centru de protesta estudiantil.<ref name=viato12/> Dellos institutos del Estáu fueron violentamente atacaos pola policía. Nesi momentu, el movimientu de mases na capital yá se convirtiera nun retu pal gobiernu. Ydigoras llanzó un comunicáu nel cual atribuyía los disturbios a los [[comunistes]] y llamaba a la población a nun dexar que'l comunismu» volviera ensangrecer» a [[Guatemala]].<ref name=viato12/> La clave pa la permanencia de Ydígoras nel poder fueron les fuercies armaes; los estudiantes y los sos aliaos, taben a puntu de tomar el poder, como lo fixeren na [[Revolución d'Ochobre de 1944]], pero Ydígoras aceptó sustituyir tol so gabinete de ministros namái por militares y ordenó reprimir les protestes. Declaróse l'estáu de sitiu, impúnxose toque de queda y empecipióse la persecución, lo qu'auníu a la falta d'un líder del movimientu popular, dio ventaya a les fuercies de seguridá y terminó per romper la resistencia de la población. Dellos estudiantes fueron ametrallaos o fueron prindaos.<ref name=viato12/> La rebelión popular foi encalorada y a la fin de la revuelta'l saldu yera de decenes de muertos y mancaos, centenares de prindaos y munchos otros espulsaos del país.<ref name=viato12>{{harvnb|Villalobos Viato|8 d'abril de 2012|p=}}</ref> === Golpe d'Estáu (1963) === Tando'l gobiernu de Ydígoras na cuerda fluexa, esti p'aselar los ánimos, autorizó que'l ex-presidente, el socialista [[Juan José Arévalo]], líder alredor de quien s'unificaba tola [[Izquierda política|izquierda]], tornara al país y fuera candidatu pa les eleiciones de 1963, y asina pudiera ser eleutu presidente pal periodu 1964-1970. La cúpula del Exércitu de Guatemala y les clases altes más conservadores de la sociedá opunxéronse rotundamente, tarreciendo la posibilidá de que se repitiera la esperiencia de 1944-1954.<ref>{{cita web|publicación=Blogue de Jorge Palmieri|enllaceautor=Jorge Palmieri|añu=2007|autor=Palmieri, Jorge|formatu=en llinia|títulu=La mio autobiografía|fechaaccesu=14 d'agostu de 2014|url=http://jorgepalmieri.com/2011/11/01/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150109085918/http://jorgepalmieri.com/2011/11/01/|fechaarchivu=9 de xineru de 2015}}</ref> A finales de marzu, los rumores de que Arévalo ingresaría al país arreciaron. El [[29 de marzu]] tolos periódicos del país dieron la noticia nes sos portaes de que Juan José Arévalo taba en [[Guatemala]]. A otru día, na madrugada del 30 de marzu de 1963, [[Miguel Ydígoras Fuentes]] foi derrocáu pol so ministru de Defensa, el coronel [[Enrique Peralta Azurdia]], quien darréu declaró l'estáu de sitiu y, pensando en que'l trunfu eleutoral de Juan José Arévalo yera seguru ya inevitable, anuló les eleiciones de 1963 acusando a Ydígoras de tar a puntu d'apurrir el poder nes manes del enemigu. Ydígoras foi espulsáu del país escontra [[Panamá]]. Con esti [[Golpe d'Estáu]] atayóse la primer oportunidá de reencauzar a Guatemala na vía democrática atayada diba una década.{{harvnp|Melville|Melville|1971|p=48}} === Gobiernu del llicenciáu Julio César Méndez Montenegro === {{AP|Julio César Méndez Montenegro}} Poco tiempu dempués hubo eleiciones democrátiques y resultó eleutu Presidente'l llicenciáu [[Julio César Méndez Montenegro]] en 1966. Como vicepresidente foi eleutu'l reconocíu periodista [[Clemente Marroquín Rojas]]. Anque nun principiu paecía consiguise una democracia tresparente, l'[[Exércitu]], que tuteló'l gobiernu, llanzó una fuerte campaña contra la [[insurxencia]] que rompió en gran parte'l movimientu guerrilleru nel campu y empezó el conflictu civil qu'habría de causar centenares de miles de víctimes. Mientres el so gobiernu estableció'l celeste como'l color de la Bandera Nacional y restablecióse, en 1967, el decretu 2795 promulgáu pol gobiernu del xeneral [[Jorge Ubico Castañeda]] qu'dio a les finques cafetaleres y a les empreses bananeras el permisu pa castigar a los colonos xornaleros: «Van Tar exentos de responsabilidá criminal los propietarios de finques...».<ref>{{cita llibru |apellíu=Galeano|nome=Eduardo|enllaceautor=Les venes abiertes d'América Llatina|títulu=Les venes abiertes d'América Llatina|editorial=Ediciones La Cueva|ubicación=Barcelona|añu=1978|formatu=PDF|url=http://csociales.fmoues.edu.sv/files/les venes abiertes.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150423121116/http://csociales.fmoues.edu.sv/files/les venes abiertes.pdf|fechaarchivu=23 d'abril de 2015}}</ref> El so gobiernu foi controláu polos militares;<ref>{{cita llibru |apellíu=Villagrán Kramer|nome=Francisco|enllaceautor=Francisco Villagrán Kramer|añu=1994|títulu=Biografía política de Guatemala: Los pactos políticos de 1944 a 1970|edición=2^a.|editorial=FLACSO|allugamientu=Guatemala|url=https://books.google.com/books?id=EN3bPgAACAAJ}}</ref> nomó como [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Guatemala|ministru de Rellaciones Esteriores de Guatemala]] al embaxador de Guatemala ante les Naciones Xuníes, llicenciáu [[Emilio Arenales Catalán]]; el llicenciáu Arenales, de la mesma, foi nomáu como presidente de la vigesimotercera [[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]].{{harvnp|Naciones Xuníes|1968|p=}} Mientres el so gobiernu aldericóse dexar les mines de níquel n'[[El Estor]], [[Izabal]] a una empresa canadiana; la concesión foi finalmente dada a la [[EXMIBAL]] pol gobiernu siguiente, el del xeneral Carlos Arana Osorio. Per otra parte, la concesión del ferrocarril pa la [[International Railways of Central America]], que s'empecipió en 1904 mientres el gobiernu del llicenciáu [[Manuel Estrada Cabrera]],<ref name=buchelis>{{harvnb|Bucheli|2008|pp=433-454}}; {{harvnb|Bucheli|Jones|2005|p=}}</ref> llegó al so términu mientres el so gobiernu. La empresa, que tuviera perdes sustanciales depués de la construcción de la carretera al Atlánticu mientres los gobiernos de [[Jacobo Árbenz Guzmán]] y [[Carlos Castillo Armas]], creó exprofesamente un estáu d'insolvencia por que pasara a propiedá del Estáu de Guatemala.{{harvnp|Castellanos Montúfar|2006|p=27}} Al asumir la presidencia, l'[[Exércitu de Guatemala]] —quien yera'l qu'en realidá ostentaba'l poder— nun-y dexó nengún marxe d'aición y los intentos por amenorgar la violencia tantu de la estrema derecha como de la estrema izquierda nun fueron abondes. Ello ye que mientres el so gobiernu la violencia política amontóse: la guerrilla fortaleciérase, lo que llevó al exércitu a implementar una importante campaña contrainsurgente, sobre manera nel oriente del país y na [[Ciudá de Guatemala]]. Un fechu que trescaló a la sociedá guatemaliana mientres esti gobiernu, foi'l secuestru, tortura y asesinatu de la Miss Guatemala de 1958, [[Rogelia Cruz Martínez]] quien se xuniera a la [[guerrilla]] [[izquierdista]] dempués de les xornaes estudiantiles de 1962; foi raptada n'avientu de 1967 poles fuercies gubernamentales, y atopada muerta'l 11 de xineru de 1968 cerca d'una ponte cerca d'[[Escuintla (Escuintla)|Escuintla]], con tarrecibles señales de tortura.<ref>{{cita llibru |títulu=Guatemala: el martiriu d'una reina y la guerra de la vergüenza|apellíu=González Molina|nome=Marta G.|editorial=Novum Pro|isbn=9788493887704|url=http://www.afehc-historia-centroamericana.org/index.php/index.php?action=fi_aff&id=3197|añu=2011}}</ref> El 10 d'avientu de 1964 finó l'arzobispu Rossell y Arellano y foi sustituyíu pol obispu [[Mario Casariego]], primer español n'ocupar el puestu en Guatemala dende 1821. Dende l'entamu de la so xestión acusóse-y de tar al serviciu d'intereses antipopulares, de favorecer a les élites del país y de tar influyíu pol [[Opus Dei]]; el so secretariu priváu siempre foi un miembru de dicha orde conservadora y Casariego frecuentemente visita España pa ordenar a grupos de sacerdotes del Opus Dei. En 1968, el presidente [[Julio César Méndez Montenegro]] solicitó-y que visitara al presidente mexicanu Díaz Ordaz y solicitára-y sofitu nes sos disputes colos xefes militares Arriaga Monte y Arana Osorio. Al tornar a Guatemala en marzu, l'arzobispu foi secuestráu por grupos d'estrema derecha; hubo numberosos grupos de cristianos qu'alzaron les sos oraciones pal apaecimientu del arzobispu; inclusive, el [[papa]] unvió-y una carta y honrólu con delles dignidaes eclesiástiques y el cargu de «Conseyeru de la Sagrada Congregación Consistorial», que-y otorgaba poderes cimeres a los del [[Nunciu Apostólicu]], pos tenía'l derechu de revisar tolos nomamientos d'obispos na rexón. Inclusive, foi nomáu «Príncipe de la Ilesia» y llogró la [[Orde del Quetzal]] cuando foi lliberáu.<ref name=iepala187>{{harvnb|IEPALA|1980|p=187-188}}</ref> El 8 de xunu de 1968, la guerrilla guatemaliana asesinó al embaxador d'[[Estaos Xuníos]] en [[Guatemala]] [[John Gordon Mein]], siendo'l primer embaxador de EE.&nbsp;UU. en ser asesináu mientres sirvía al so país nel estranxeru. Como represalia, l'Exércitu de Guatemala asesinó a dellos dirixentes de les [[Fuercies Armaes Rebeldes]]. Aparentemente, les [[Fuercies Armaes Rebeldes]] (FAR) intentaron secuestralo, pero matar cuando intentaba fuxir.<ref name=hamilton>{{harvnb|Hamilton|2003|p=}}</ref> Ante la meyora de la guerrilla, l'[[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]] tomó midíes drástiques pa entartallala. Les operaciones contra la subversión nel Oriente del país fueron efeutives: destruyéronse los sos depósitos d'armes, les sos llinies de comunicación y suministru. Dende esi entós hasta enfusada la década de 1970 l'actuar de la guerrilla foi casi nulu, llindándose a actos de sabotaxe aisllaos y de poca trescendencia. Ente estos postreros el 27 de febreru de 1970 foi secuestráu'l ministru de Rellaciones Esteriores, [[Alberto Fuentes Mohr]] y el 16 de marzu l'agregáu llaboral de la Embaxada d'Estaos Xuníos, Sean Holly. Les [[Fuercies Armaes Rebeldes]] (FAR) reivindicaron l'autoría de dambos delitos. La [[Institutu Nacional d'Electrificación (Guatemala)#Hidroeléctrica Jurún Marinalá|Hidroeléctrica Jurún Marinalá]] empecipióse y concluyó nel periodu del presidente Julio César Méndez Montenegro; este foi un proyeutu empecipiáu pol Gobiernu del coronel [[Jacobo Árbenz Guzmán]] antes del so derrocamientu en 1954.{{harvnp|Schlesinger|Kinzer|1982|p=25}} Coles mesmes, mientres el so gobiernu construyó la colonia «Primero de Julio» na periferia de la [[Ciudá de Guatemala]] y amás, creóse la estación de televisión d'accesu públicu cola creación de Televisora Nacional de Guatemala, Canal&nbsp;8 que yera la socesora de TGW-Canal 8, que fuera cerrada en 1965. En 1967, l'escritor guatemalianu [[Miguel Ángel Asturias]] llogró'l [[Premiu Nobel de Lliteratura]]. El Gobiernu de Méndez Montenegro mandó a ellaborar un bustu del escritor nel so honor, que s'atopa na [[Biblioteca Nacional de Guatemala]]. === Rexímenes Militares de la Década de 1970 === {{AP|Franxa Tresversal del Norte|Carlos Arana Osorio|Kjell Eugenio Laugerud García|Fernando Romeo Lucas García}} {{VT|EXMIBAL}} [[Ficheru:Guatemala_franja_transversal_del_norte.png|thumb|250px|Rexón llindada, al norte, per una llinia imaxinaria ente'l Vértiz de Santiago en [[Huehuetenango]] y [[Santo Tomás de Castilla|Puertu Santo Tomás de Castilla]] n'[[Izabal]] y, al sur, por [[La Mesilla]] en Huehuetenango y el [[llagu de Izabal]]. Entiende, d'oeste a este, parte de los departamentos de Huehuetenango, [[Quiché (Guatemala)|Quiché]], [[Alta Verapaz]] y Izabal. Tien una superficie aproximada de 15 750 quilómetros cuadraos. Na rexón esisten proyeutos pa esplotar la riqueza de les tierres de la zona y la creación d'una importante rede vial pa facilitar les esplotaciones petroleru y mineru, que fueron fonte de serios enfrentamientos ente'l [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]] y l'[[Exércitu Guerrilleru de los Probes]] mientres la [[Guerra Civil de Guatemala]], especialmente en [[Masacre de Panzós|Panzós]], [[Chisec]] y nes selves del [[Ixcán]] ente 1976 y 1982.]] El [[coronel]] [[Carlos Manuel Arana Osorio]] (1970-1974), del partíu d'[[estrema derecha]], [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Movimientu de Lliberación Nacional]], foi'l primeru d'una llarga serie de xefes de gobiernu militares, que cola escusa de detener l'aición insurxente entamaron dos tales campañes contrahorroristas. En 1970 dos nuevos grupos guerrilleros patrocinaos pola [[Xunión Soviética]] y [[Fidel Castro]], el EGP y la ORPA, intensificaron la insurxencia contra los gobiernos militares. El xeneral Arana taba casáu cola señora Alida España, quien foi la so asesora en cuestiones de seguridá contrainsurgente; poles sos aiciones militares, principalmente nel Oriente de Guatemala conocióse-y como «El Chacal d'Oriente». Les razones de la so eleición como candidatu del partíu fueron la so condición de fervosa [[anticomunista]] y los sos notables trunfos contra la guerrilla nel oriente guatemalianu; mientres el so gobiernu abondaron los grupos [[paramilitares]] d'estrema [[Derecha política|derecha]], empecipiándose un clima de muncha inseguridá y violencia.{{harvnp|Parrinello|2013|p=}} En dexando que los executivos d'empreses mineres práutiques reescribieren la llei de Minería de Guatemala, el gobiernu dio una concesión por cuarenta años pa la esplotación del níquel a la empresa [[EXMIBAL|Esplotaciones y Esploraciones Mineres de Izabal, S.A. (EXMIBAL)]], subsidiaria de la compañía canadiana International Nickel Company (INCO).<ref name=Rakosy/> Mientres el gobiernu de [[Julio César Méndez Montenegro]] aldericóse la posibilidá de dexar les mines de níquel n'[[Izabal]], pero asina'l xeneral [[Carlos Arana Osorio]] empecipió la so xestión el 1º de xunetu de 1970, reabrió'l casu de EXMIBAL y empezó a trabayar pa vence-y la concesión. Numberosos sectores sociales oponer a la mesma, yá que argumentaben que resultaría bien onerosa pal país. Ún de los principales opositores foi la comisión que la [[Universidá de San Carlos de Guatemala|Universidá de San Carlos]] creó p'analizar l'asuntu; ente los miembros de la comisión taba'l llicenciáu [[Óscar Adolfo Mijangos López]], aquel día diputáu nel [[Congresu de la República de Guatemala|Congresu]] y respetáu intelectual guatemalianu.<ref name=ceh11/> Mijangos López opúnxose rotundamente a les condiciones de la concesión que propunxo'l Gobiernu a EXMIBAL; el 13 de febreru de 1971 foi asesináu por desconocíos cuando salía de la so oficina na 4ª avenida de la zona 1 de la [[Ciudá de Guatemala]].<ref name=ceh11>{{harvnb|CEH: Vol.11|1999|p=1}}</ref>{{refn|group=lower-alpha|Mijangos López nun creía fueren atentar contra la so vida, yá que s'atopaba en siella de ruedes dende 1958.<ref name=ceh11/>}} La [[Franxa Tresversal del Norte]] (FTN) foi creada oficialmente mientres el gobiernu del xeneral [[Carlos Arana Osorio]] en 1970, por aciu el Decretu 60-70 nel [[Congresu de la República de Guatemala|Congresu de la República]], pal establecimientu de desenvolvimientu agrariu. De primeres tenía un gran potential agropecuaria y pa la esplotación de maderes precioses, pero depués a partir de 1974, empezar a esplotar petroleu comercialmente nes cercaníes de la FTN arriendes de los descubrimientos realizaos poles petroleres Basic Resources y Shenandoah Oil, qu'operaben conxuntamente nel campu petrolero de Rubelsanto, [[Alta Verapaz]]. El 8 de mayu de 1971, el Gobiernu de Arana Osorio finalmente dio la concesión a EXMIBAL;<ref name=ceh11/> esta cubría 385 quilómetros cuadraos nel área d'El Estor, con una inversión inicial de US$228 millones. La mina, construyida nos montes de los indíxenes Q'eqchi, incluyía un complexu residencial de setecientes cases, numberoses oficines, un hospital, un pequeñu centru comercial, escuela, una cancha de golf y un gran área de procesamientu industrial.<ref name=Rakosy>{{harvnb|Rakosy|2002|p=}}</ref> En 1974, el xeneral [[Kjell Lauguerud García]] ganó al xeneral [[Efraín Ríos Montt]], n'eleiciones presidenciales fraudulentas. Mientres el so gobiernu produció'l [[Terremotu de Guatemala de 1976]] que dexó al país en ruines; a pesar d'acusaciones de corrupción, la reaición del so gobiernu foi altamente capaz pa recuperar al país del desastre. En 1976, cuando Laugerud García llegó a visitar la cooperativa Mayalán nel sector d'[[Ixcán]], Quiché, na [[Franxa Tresversal del Norte]] el cual formárase apenes diez años antes, dixo: «Mayalán ta asitiada nel visu del oru», dexando entever que la Franxa Tresversal del Norte yá nun sería dedicada a l'agricultura nin al movimientu cooperativista, sinón que sería utilizada por oxetivos estratéxicos d'esplotación de recursos naturales.{{harvnp|Solano|2012|p=18}} Tres esa visita presidencial, les compañíes petroleres Basic Resources y Shenandoah Oil realizaron esploraciones en tierres de Xalbal, mui cerca de Mayalán nel [[Ixcán]], onde furaron el pozu «San Lucas» con resultaos infructuoses. Eses esploraciones, qu'abrieron el camín pa futuros esperimentos petroleros n'[[Ixcán]], y el restu de la FTN, tamién fueron el principal motivu pa la construcción de la carretera de terracería que percuerre la Franxa. Shennadoah Oil, l'Institutu Nacional de Tresformamientu Agrariu (INTA) y el Batallón d'Inxenieros del Exércitu coordinar pa construyir esi corredor ente 1975 y 1979, lo qu'a lo postrero dexó que políticos, militares y empresarios poderosos de la dómina apoderar de munches de les tierres onde la riqueza maderera y el potencial petroleru xacíen.{{harvnp|Solano|2012|p=19}} [[Ficheru:GuateQuake1976Patzicia.jpg |miniaturadeimagen|200px|Destrucción en [[Patzicía]] tres el terremotu del 4 de febreru.]] El Gobiernu de Laugerud viose definíu por trés fechos: el [[Terremotu de Guatemala de 1976]], la [[Masacre de Panzós]] y el conflictu diplomáticu por [[Belize]]. El terremotu del 4 de febreru de 1976 afectó un área d'alredor de 30&nbsp;000 km², con una población de 2,5 millones de persones y que dexó cerca de ventitrés mil persones finaes y setenta y siete mil gravemente mancaes. Aproximadamente doscientes ochenta y cinco mil cases fueron destruyíes, dexando a cerca de 1,2 millones de persones ensin llar.{{harvnp|Escuela pa toos|1977|p=49-52}} El departamentu de [[Chimaltenango (departamentu)|Chimaltenango]] foi'l más afeutáu pos rexistró casi catorce mil muertos y munchos pueblos —como [[San Martín Jilotepeque]], por casu— quedaron totalmente en ruines.{{harvnp|Escuela pa toos|1977|p=51}} El seísmu tamién presentó daños al patrimoniu cultural nacional cola destrucción total o parcial de delles ilesies coloniales y dellos edificios históricos.{{harvnp|Bucknam|Plafker|Sharp|1978|pp=170-173}} La respuesta del gobiernu, anque con delles acusaciones de corrupción, foi aplaudida pola población guatemaliana que se vio estimada pol llabor desenvuelta pol xeneral Laugerud. Escontra'l 24 o 25 de mayu de 1978, un continxente militar d'unos trenta soldaos treslladar de Quinich a [[Panzós]], conceyu d'[[Alta Verapaz]] que conlinda con [[El Estor]], onde la minera [[EXMIBAL]] tenía la so planta d'estraición de níquel.<ref name=diariu /> L'Exércitu consideraba que la organización llabradora yera parte activa de la guerrilla. El 29 de mayu de 1978, los llabradores de delles aldegues decidieron realizar una manifestación pública na plaza de Panzós; cientos d'homes, muyeres, neños y neñes indíxenes dirixir a la plaza cargando los sos preseos de trabayu, machetes y palos, pero por causes non esclariaes empecipióse un tirotéu de parte del exércitu que dexó numberosos muertos y mancaos ente los llabradores.<ref name=Ecured>{{harvnb|Ecured|s.f.|p=}}</ref><ref name=diariu>{{harvnb|Diariu de Centro América|2 de xunu de 1978|p=}}</ref> La masacre causó un gran impautu nacional ya internacional.<ref name=Ecured/> === Gobiernu de Lucas García (1978-1982) === {{AP|Fernando Romeo Lucas García}} {{VT|Revolución Sandinista|Matanza na embaxada española de Guatemala|Guerra Civil de Guatemala}} En 1978 los militares siguieron col modelu eleutoral de los años anteriores. La tercer eleición militar foi la del ex&nbsp;ministru de la Defensa, xeneral [[Fernando Romeo Lucas García]] como presidente y la del civil [[Francisco Villagrán Kramer]] como vicepresidente. La eleición diose metanes una crisis política: rompióse l'alianza anticomunista PID-MLN y el primeru pasó a aliase col PR y otros pequeños partíos, colos cualos formó un «Frente Ampliu». Los resultaos de los comicios del 5 de marzu d'esi añu aniciaron una vegada más protestes, violencia y denuncies de fraude. El Congresu prauticó la eleición de segundu grau'l día 13 d'aquel mes, tornando les pruebes de la victoria del coronel Enrique Peralta Azurdia, ex xefe d'Estáu de Guatemala y candidatu del [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|MLN]]. L'enclín a l'astención eleutoral acentuar con un 63,5&nbsp;% de non votantes, resultando nel binomiu eleutoral menos votáu na historia del país, prueba de la poca llexitimidá del modelu militar y del réxime políticu.{{harvnp|CEH: Agudización|1999|p=Seición 362}} So barruntos y señalamientos de fraude eleutoral, [[Fernando Romeo Lucas García]] foi electu presidente y tomó posesión en xunetu de 1978; «a guerra en Guatemala hai que ganala nel monte y na capital» foi la conseña del so gobiernu. Pela so parte, la oposición formada pol movimientu social con dirixentes d'izquierda— promovía que nel país tenía d'impulsase la democracia. Lucas tenía un discursu pocu arteru y magar n'ocasiones dirixir a les mases en q'eqchi', los sos xestos toscos y el so imaxe distante facer paecer un presidente pocu bonable y accesible.{{harvnp|Hurtado|2013|p=}} ==== Trunfu sandinista en Nicaragua ==== {{AP|Revolución Sandinista}} A mediaos de los años 70, parte de los líderes económicos nicaraguanos y los miembros de la [[Ilesia católica]] d'esi país centroamericanu empezar a alliniar en contra del gobiernu d'[[Anastasio Somoza Debayle]]. Formaron un movimientu d'oposición dirixíu por [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]], dueñu del diariu ''[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]'', el mayor del país, y forzaron al gobiernu a realizar dellos cambeos. Pero tres l'asesinatu de Chamorro el 10 de xineru de 1978, desamarróse un gran malestar nel país y en marzu de 1979 les distintes fraiciones del comunista [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] roblaron l'alcuerdu d'unidá; depués, en xunu fixeron el llamamientu a la «Ofensiva Final» y convocaron a una fuelga xeneral. El gobiernu d'Estaos Xuníos de [[Jimmy Carter]] intentó, por aciu la [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA), parar la meyora del FSLN, pero nun llogró sofitu necesariu de los países llatinoamericanos presentes na organización.<ref name="de baldre">{{cita web|website=Via Nica|títulu=La revolución|allugamientu=Nicaragua|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2014|url=https://vianica.com/sp/go/specials/15-la-revolucion-sandinista-nicaragua.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150316143927/https://vianica.com/sp/go/specials/15-la-revolucion-sandinista-nicaragua.html|fechaarchivu=16 de marzu de 2015}}</ref> Finalmente, los [[Estaos Xuníos]] viéronse obligaos a pidi-y l'arrenunciu a [[Anastasio Somoza Debayle]], quien abandonó'l país el martes 17 de xunetu de 1979. [[Francisco Urcuyo Maliaños]], entós Presidente del Congresu Nacional de Nicaragua, foi nomáu presidente y anunció que nun arrenunciaría a la presidencia y que completaría'l periodu hasta en mayu de 1981. Esi mesmu día, los cancilleres del [[Pautu Andín]] —[[Ecuador]], [[Venezuela]] y [[Perú]]— aconceyaos en [[San José de Costa Rica|San José]], [[Costa Rica]], refugaron públicamente la maniobra de Urcuyo, y na mañana del miércoles 18 de xunetu, [[Sergio Ramírez]], [[Alfonso Robelo]], y [[Violeta Barrios de Chamorro]], dexaron [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], [[Costa Rica]], y dirixéronse escontra [[León (Nicaragua)|León]], onde s'axuntaron colos comandantes sandinistas [[Daniel Ortega Saavedra]] y Moisés Hassan Morales, proclamando a León como la nueva capital provisional, y la [[comunidá internacional]] reconocer como'l gobiernu llexítimu de la República.<ref name=gratis /> Urcuyo partió al exiliu en [[Guatemala]]; pela so parte, los sandinistas entraron en [[Managua]] el 19 de xunetu de 1979 poniendo fin a la etapa dictatorial somocista asumiendo les responsabilidaes de gobiernu. Esti trunfu significó A New Hope pa los guerrilleros de Guatemala y [[El Salvador]], que víen agora cómo podíen llograr recursos loxísticos y militares non solamente de Cuba, sinón que tamién de Nicaragua.<ref name=gratis /> ==== Quema de la embaxada d'España ==== {{AP|Matanza na embaxada española de Guatemala}} El xueves 31 de xineru de 1980, el casu de Guatemala atraxo l'atención mundial cola quema de la Embaxada d'España, na que trenta y siete persones fueron quemaes vives, ente elles dellos ciudadanos españoles.<ref>{{cita web|autor=ElPeriódico|títulu=Quema d'embaxada española|publicación=[[elPeriódico]]|añu=31 de xineru de 2012|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2013|allugamientu=Guatemala|url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20120131/opinion/207260|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131030030737/http://www.elperiodico.com.gt/es/20120131/opinion/207260|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2013}}</ref> La movilización en forma de protesta per parte d'un grupu d'indíxenes, col fin de llamar l'atención del mundu sobre les matances qu'en 1980 cometía l'Exércitu guatemalianu n'[[El Quiché]] so les órdenes del xeneral Fernando Romeo Lucas García, foi'l preludiu del casu de la [[Matanza na embaxada española de Guatemala|quema de la Embaxada d'España]].<ref>{{cita web|autor=Diariu La Hora|títulu=Una crónica atanante nel aniversariu de la quema de la Embaxada d'España tres 33 años d'impunidá|publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2013|añu=31 de xineru de 2013|url=http://www.lahora.com.gt/index.php/nacional/guatemala/reportajes-y-entrevistas/172731-una-cronica-atanante-en-l%27aniversariu-de-la%20quema-de-la%20embaxada-de-espana-tres-33-anos-de-impunid%C3%A1-|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131207080514/http://www.lahora.com.gt/index.php/nacional/guatemala/reportajes-y-entrevistas/172731-una-cronica-atanante-en-l%27aniversariu-de-la|fechaarchivu=2013-12-07}}</ref> [[España]] ruempe les rellaciones diplomátiques con Guatemala.{{harvnp|Perspeutiva Militar|2007|p=1}} Poco dempués de los socesos de la Embaxada d'España, en febreru de 1980 a iniciativa del Comité d'Unidá Llabradora (CUC) convocóse una masiva xunta en Iximché (Tecpán, [[Chimaltenango]]), p'analizar la situación del país. Nella participaron numberoses organizaciones, ente elles la Coordinadora Nacional Indíxena, la Federación de Trabayadores de Guatemala, el Frente «Robin García» y el Comité «Pro Justicia y Paz». D'esa xunta salió'l documentu «''Los pueblos indíxenes de Guatemala ante'l Mundu»'', declaración política que plantegaba reivindicaciones étniques xunto con otres de calter políticu, de denuncia de la represión, la esclusión económica, la igualdá y el respetu cultural.{{harvnp|CEH: Agudización|1999|p=Seición 386}} L'ambiente insurreccional aumentó los efeutos alarmantes d'esti movimientu ensin precedentes, constituyéndose nun oxetivu de les aiciones represives empobinaes contra'l sector social rural.{{harvnp|CEH: Agudización|1999|p=Seición 387}} Tanto la toma de la Embaxada d'España como la fuelga de los cañeros de la Mariña Sur, dambes promovíes por activistes del CUC, marcaron el cumal del clima de baturiciu políticu y social de la dómina; amás, amosaron la llinia converxente escontra la que s'emponer tanto'l movimientu social como la insurxencia. Esto fixo más evidente, cuando'l 1 de mayu de 1980 el Conseyu Nacional d'Unidá Sindical (CNUS), que se convirtiera na exa de dichu movimientu, llamó a «instaurar un Gobiernu revolucionariu, democráticu, y popular» y a «derrocar al réxime luquista», conseñes que fueron secundaes polos grupos insurxentes.<ref name=ceh388>{{harvnb|CEH: Agudización|1999|p=Seición 388}}</ref> Nesa ocasión fueron secuestraos trenta y dos participantes cerca del Parque Centenariu. Los cadabres de ventiocho d'ellos apaecieron torturaos díes dempués.<ref name=ceh388/> ==== Atentaos guerrilleros contra bienes del Estáu ==== {{AP|Guerra Civil de Guatemala}} Mientres el gobiernu de Lucas García la espiral de violencia siguió aumentando hasta algamar niveles inimaxinables. El gobiernu concentró los sos esfuercios n'aniquilar al enemigu internu, llindándose non solo a combatir a la guerrilla sinón atacando sistemáticamente al movimientu social y a la población nes árees de fuerte presencia guerrillera, principalmente les más alloñaes de la ciudá de Guatemala.<ref name=ceh360>{{harvnb|CEH: Agudización|1999|p=Seición 360}}</ref> Nel Gobiernu de Lucas García la estratexa contrainsurgente concentrar n'esaniciar al movimientu social tanto urbanu como rural, que creciera sensiblemente mientres los años previos, según combatir a la guerrilla.<ref name=ceh360/> El terror que se desamarró mientres esti Gobiernu desestructuró toles organizaciones sociales, polítiques y profesionales esistentes. L'alministración de la xusticia tamién se vio fuertemente afeutada por ello: xueces y abogaos fueron asesinaos al envís de paralizar dafechu a la xusticia y toa aición de proteición de los derechos humanos. En nengún otru periodu executáronse tantos xueces y abogaos, especialmente, aquellos que dieren trámite a recursos d'exhibición personal o que dictaren resoluciones contrarios a los intereses del Gobiernu; ante esta represión otros xueces y abogaos optaron por plegar se a les imposiciones del Executivu pa l'aplicación de la xusticia. Les constantes violaciones a los derechos humanos llevaron al arrenunciu del vicepresidente de la República [[Francisco Villagrán Kramer]] en 1981, siendo sustituyíu pol coronel Óscar Mendoza Azurdia.{{harvnp|CEH: Agudización|1999|p=Seición 363}} {{caxa de cita|«Cadáver degollaos colgaos de les piernes ente los fierros retorcigañaos de vehículos desfechos, cuerpos informes ente vidrios y fragmentos de cañes d'árboles per toos llaos provocar cola esplosión terrorista que solmenó'l corazón de la ciudá ayeri a les 9:35 hores. Reporteros d'El Gráficu que pudieron llegar al sitiu mesmu de la esplosión segundos dempués del terrorífico estallíu atopar con una escena verdaderamente infernal na 6ª avenida y 6ª cai convertida nun xigantescu fornu. Los reporteros guardaron, tamién, el dramáticu auxiliu de los mancaos dalgunos de suma gravedá como un home que perdió dafechu la pierna izquierda dende la zanca que yeren baldrayos de piel.»|Tomáu de ''El Gráficu'', 6 de setiembre de 1980<ref>{{cita web|títulu=Bombazu nel Palaciu Nacional|apellíu=Figueroa|nome=Luis|website=Blogue de Lluis Figueroa|añu=2011|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2014|url=https://web.archive.org/web/20111001000000*/http://luisfi61.com/2011/11/29/bombazu_palaciu_nacional/}}</ref>}} Pero la guerrilla nun yera un rival que se amilanara fácilmente: el 5 de setiembre de 1980 diose un [[ataque terrorista]] del [[Exércitu Guerrilleru de los Probes]] frente al [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]] col enfotu de disuadir al pueblu guatemalianu d'asistir a una manifestación de sofitu al gobiernu del xeneral Lucas García que taba planiada pal domingu 7 de setiembre nel Parque Central. Nesi ataque morrieron seis adultos y un neñu por causa de la esplosión de dos bombes allugaes nun vehículu;<ref name=viudes>{{cita web|autor=Asociación de Vilbes de Militares|títulu=Guatemala, viudes y güérfanos que dexó'l comunismu|publicación=La otra memoria histórica|añu=5 d'avientu de 2011|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=10 d'ochobre de 2013|url=http://laotramemoriahistorica.lacoctelera.net/post/2011/12/05/guatemala-viudes-y-güerfanos-dexo-comunismu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131207183644/http://laotramemoriahistorica.lacoctelera.net/post/2011/12/05/guatemala-viudes-y-güerfanos-dexo-comunismu|fechaarchivu=7 d'avientu de 2013}}</ref> hubo un númberu indetermináu de mancaos y cuantiosos daños materiales non solo nes obres d'arte del Palaciu Nacional, sinón qu'en munchos de los edificios redoma.<ref name=prensalibre80>{{harvnb|Prensa Libre|6 de setiembre de 1980|p=}}</ref>{{harvnp|Perspeutiva Militar|2007|p=1}} La guerrilla tamién atacó la terminal de los autobuses Galgos, y a un bus de la empresa Fortaleza, matando a un mecánicu.<ref name=prensalibre80 /> Les organizaciones guerrilleres xustificaben estes aiciones argumentando qu'afectaben, per un sitiu, los intereses económicos del Estáu y de los sectores granibles, y pol otru, que frayaben al Exércitu: * <o>Exércitu Guerrilleru de los Probes</o>: «Destruyir infraestructura col conceutu de dicir vamos destruyir la infraestructura del país, pa estropiar el país, eso non. Siempres tenía una esplicación... en rellación a la guerra que tábamos viviendo y en rellación al momentu tácticu que para qué díbamos volar esta ponte, sí lo díbamos a volar por que el Exércitu nun pasara y por que nun siguiera cola so barbarie... pa corta-y la meyora y la retirada... Pero lo que ye de Nentón pal norte, la carretera cerróse [finales de 1981 entamu de 1982], nun entraba l'Exércitu, nun entraba nenguna autoridá, taben cortaos los postes de telegrafía que yeren los medios de comunicación qu'habíen amás de la carretera».{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 250}} «Al cortar la enerxía que llegara al cuartel (del Exércitu) cortábase la enerxía de tola población, creando descontentu ente'l pueblu. Dempués, esos sabotaxes xeneralizar pa ''provocar yá un descontrol total en tol país y dir preparando condiciones pa pasar a un periodu casi de pre-insurrección''.{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 244}} * <o>Fuercies Armaes Rebeldes</o>: «Escorremos el torgamientu de la coordinación, comunicación y movilización de les fuercies enemigues, per un sitiu, y pol otru'l torgamientu del desenvolvimientu de los procesos granibles qu'impulsen les clases dominantes». Per otra parte, a finales de 1981 y principios 1982, la guerrilla quemó alredor de venticuatro municipalidad de los trenta y ún que tien el departamentu de [[Huehuetenango]],{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 233}} y trenta y tres rexistros civiles fueron destruyíos en tola república. Estos fechos perxudicaron a la población porque quemaron los llibros oficiales, y por dalgún tiempu nun se tenía onde rexistrar nengún fechu civil.{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 234}} ==== Atentaos guerrilleros contra bienes particulares ==== {{AP|Guerra Civil de Guatemala}} {{VT|Ciudá de Guatemala}} L'ataque contra oxetivos financieros, comerciales y agrícoles se nincrementó, una y bones los grupos guerrilleros consideraben a eses instituciones como «[[reaccionariu|reaccionarios]] [[burgués|burgueses]]» y «millonarios esplotadores» que colabaran col gobiernu xenocida» de Lucas García. Estos fueron dellos ataques: * Carro bomba qu'estropio tamién les instalaciones d'otres instituciones financieres nacionales y transnacionales; les perdes causaes con esti atentáu fueron mayores de Q&nbsp;300&nbsp;000.{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 253}} * Sabotaxe a les instalaciones de la refinería [[Texaco|TEXACO]] na carrera al [[Puerto San José|Puertu de San José]], [[Escuintla (conceyu)|Escuintla]]por considerar que la TEXACO taba manipoliando los precios de los combustibles y reprimiendo a los sos trabayadores.{{harvnp|CEH: Vol. IV|1999|p=Seición 254}} * Ataque contra edificios recién construyíos: Cámara d'Industria, Torre Panamericana (onde funcionaba'l Bancu del Café) y Centru Financieru del Bancu Industrial||Carro bomba que dexaron vidreres dafechu estrozaes. * Carro bomba que resultó na parcial baltadera d'una de les torres del Centru Financieru del Bancu Industrial; el Bancu nun reparó los vidros de los pisos cimeros, pero les instalaciones fueron reacondicinadas y siguieron funcionáu. ==== Entamu de tierra esfarrapada ==== {{AP|Masacres en Guatemala|Guerra Civil de Guatemala|Xenocidiu guatemalianu}} Pa compensar la puxanza de la ofensiva guerrilla tres el trunfu de la Revolución Sandinista en Nicaragua en 1979, el gobiernu de Lucas García empecipió la ofensiva de «Tierra Afarada» na rexón onde operaba'l [[Exércitu Guerrilleru de los Probes]], en Quiché. Diéronse entós intensos ataques a poblaciones civiles que resultaron en masacres rexistraes pol informe de ''Recuperación de la Memoria Histórica (REMHI)''{{harvnp|Informe REMHI|s.f.|p=1}} y los informes de la [[Comisión pal Esclarecimiento Históricu]].<ref name=ceh1>{{harvnb|CEH: Agudización|1999|p=1}}</ref> L'informe REMHI indicó que «la mayoría de les masacres rexistraes [...] correspuenden al Departamentu de Quiché (263); síguenlu [[Alta Verapaz]] (63), Huehuetenango (42), [[Baxa Verapaz]] (16) [[Petén]] (10) y [[Chimaltenango]] (9)»,<ref name="REMHI, nota 10">{{harvnb|REMHI|1998|p=}}</ref> pero tamién apaecen n'otros departamentos. «Dempués d'ochobre de 1981 hai más testimonios de masacres y caracterícense por un patrón más indiscrimináu»,<ref name="REMHI, Tomu 2, capítulu3">{{harvnb|REMHI|1998|p=}}</ref> lo que suxer que «dempués d'esa fecha les masacres fueron más importantes, taben planiaes con mayor premeditación y llevaron a cabu una destrucción más global de les comunidaes, en congruencia cola gran ofensiva desenvuelta pol Exércitu a partir de Chimaltenango escontra grandes árees del Altiplanu».<ref name="REMHI, Tomu 2, capítulu3"/> Xunto cola quema y destrucción de les cases, les tortures, otomíes masives y les captures de la población apaecieron en más de la metá de los ataques. Los enterramientos en fueses comunes, de cutiu escavaes poles mesmes víctimes, descríbense tamién nuna parte importante de los testimonios; estos enterramientos clandestinos en fueses comunes fueron utilizaos munches vegaes como una forma de despintar les pruebes de los asesinatos. N'otres ocasiones les masacres dar nel marcu d'operativos a gran escala con gran esplegue de fuercies militares y sofitu de l'aviación que bombardeó eses zones. Siquier una de cada nueve comunidaes analizaes sufrió bombardeos acomuñaos a masacres, yá fora nos díes anteriores o dempués del bombardéu; les rexones más bombardiaes fueron les comunidaes del área ixil y Sacapulas en Quiché, delles zones de Baxa Verapaz y de Huehuetenango.<ref name=rehmi/> Dempués del ataque lo más frecuente foi que la xente fuxera (40&nbsp;%) como forma de defender la so vida, yá fora al monte, al exiliu o a otra comunidá; una de cada seis aldegues que sufrieron masacres quedó dafechu esfarrapada.{{refn|group=lower-alpha|Dende finales de 1980 l'Exércitu aplicó la denominada estratexa de tierra esfarrapada. En delles comunidaes de la rexón los militares obligaben a tolos vecinos a abandonar les sos cases y concentrase na cabecera municipal so control militar. Unes families obedecíen; otres, abellugar nel monte. A la población maya k'iche' que s'abellugó nel monte, l'Exércitu identificar cola guerrilla. Someter a un cercu militar, a continuos ataques que imposibilitaron la so alimentación, agospiamientu y asistencia médica. Estes poblaciones permanecieron ente unu y dos años nos montes de la contorna de les sos comunidaes, pa movese dempués escontra les Guacamayas, onde quedaron aisllaes pola persistencia del asediu militar. Munches persones morrieron de fame.{{harvnp|CEH: Caso Non. 77|1999|p=}}}} ==== Comunidaes de población en resistencia ==== {{AP|Comunidaes de Población en Resistencia}} Nengún sector foi más afeutáu pola violencia mientres los años de la Guerra civil de Guatemala que la población llabradora; la guerra dexó nel campu un saldu de muertes y destrucción ensin precedentes, xenerando ente otres reaiciones la fuga masiva de miles de llabradores guatemalianos. Nel periodu 1981-82, nel que más de cuatrocientos pueblos y aldegues fueron afaraes y miles de guatemalianos asesinaos, la reaición de los sobrevivientes atrapaos ente dos fueos —les fuercies del exércitu y les d'elementos guerrilleros de la [[URNG]]— foi fuxir, o ponese sol control del Exércitu forzaos a participar en patrullar de autodefensa civil (PAC) o reasitiaos nes aldegues modelu», onde fueron concentraos. Unos cincuenta mil persones totalmente quitaes escapar a zones selváticas del departamentu del Quiché unos na Sierra Ixil, y otres nel Ixcán, fronterizu con Méxicu— pasando esos años escondíos del mundu esterior y fora de control gubernamental formando mínimos grupos urbanos que depués formaron les [[Comunidaes de Población en Resistencia]] (CPR).{{harvnp|Comisión Interamericana de Derechos Humanos|1994|p=Introducción}} Étnicamente les CPR del Ixcán yeren na so gran mayoría k'iches ente que nes comunidaes de la Sierra yeren mayoritariamente ixiles, siendo'l restu chajuleños, cotzaleños y k'iches, según ladinos.{{harvnp|Comisión Interamericana de Derechos Humanos|1994|p=Introducción}} [[Ficheru:FTNprojects.jpg|miniaturadeimagen|620px|center|Allugamientu de proyeutos gubernamentales y de masacres nel área de la [[Franxa Tresversal del Norte]]. Reparar el campu petrolero de Atzam que s'atopa operativu en Ixcán.]] ==== Represión contra la Universidá de San Carlos ==== Mientres los gobiernos militares de los años setenta, caltúvose la tensión ente'l gobiernu y la universidá, que llegó al so puntu álgido en 1978, mientres les protestes masives que se producieron pa protestar pol alza del pasaxe al tresporte urbanu de la [[Ciudá de Guatemala]]. L'Asociación d'Estudiantes Universitarios tuvo un papel protagonista nes protestes, pero esto traxo la persecución de los sos líderes y l'asesinatu del secretariu xeneral de dicha asociación [[Oliverio Castañeda de León]], el 20 d'ochobre d'esi añu. A tan solu quince díes del asesinatu de Castañeda de León, foi sumíu'l so socesor, Antonio Ciani García, y nos siguientes dieciocho meses recibieron amenaces casi tolos dirixentes estudiantiles y profesores universitarios con vinculaciones polítiques (inclusive colos partíos llegales). Quien nun fixeron casu y siguieron coles sos actividaes de protesta, morrieron o fueron secuestraos. En 1979 hubo dellos ataques contra prestíos miembros de la Universidá, incluyendo l'asesinatu d'[[Alberto Fuentes Mohr]], el dirixente estudiantil y sindical Ricardo Martínez Solórzano. Manuel Lisandro Andrade Roca, secretariu xeneral de la Universidá nel periodu de [[Saúl Osorio Paz]] y dirixente estudiantil mientres les xornaes de 1962, l'ex alcalde de la capital [[Manuel Colom Argueta]]. Na Universidá, el rector [[Saúl Osorio Paz]], dempués de los ataques a los sos colegues y amenaces contra la so persona, empezó a vivir na rectoría, protexíu por brigaes estudiantiles del partíu universitariu FRENTE. Nun casu ensin precedentes, el rector dirixó la Universidá dende la clandestinidá por casi dos años, al estremu de ser obligáu a salir del país.<ref>{{cita llibru |apellíu=Aguilera Peralta|nome=Gabriel|nome2=Jorge|apellíu2=Romero Imery|añu=1981|títulu=Dialéutica del terror en Guatemala|ubicación=San José|editorial=EDUCA}}</ref> === Golpe d'Estáu del 23 de marzu de 1982 === {{VT|Efraín Ríos Montt}} {{caxa de cita|«Frente a la crisis política, social y económica que nició y que caltién nel poder a un grupu de guatemalianos ensin escupulicios, l'Exércitu decidió reconducir a Guatemala escontra'l camín de la verdadera democracia qu'esixen tolos sectores de la población».|Lionel Sisniega Otero<br />Excandidato a vicepresidente pol [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|MLN]]<br />23 de marzu de 1982<ref name=elpais823/>}} El 23 de marzu de 1982, Lucas García foi depuestu por un [[golpe d'estáu]] lideráu por oficiales medios del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]]. Nes primeres comunicaciones,<ref name=pais82p>{{harvnb|El País|1982|p=Primer plana}}</ref> indicóse que'l golpe d'Estáu militar foi dirixíu por un grupu d'oficiales nuevos» del [[Fuercies Armaes de Guatemala|Exércitu de Guatemala]], que'l so oxetivu sería «acabar cola corrupción». Los sulevaos tomaron el control de la [[Ciudá de Guatemala]] y llograron que'l xeneral Lucas García rindir a los militares qu'hores antes arrodiaren el [[Palaciu Nacional de la Cultura (Guatemala)|Palaciu Nacional]].<ref name=elpais823>{{harvnb|El País|1982|p=3}}</ref> En rindiéndose, Lucas García foi conducíu so escolta militar al aeropuertu, pa ser espulsáu del país; apenes media hora antes terminárase'l plazu dau polos sulevaos por que'l presidente Lucas apurriérase pacíficamente, y les tropes tomaren posiciones pa un posible asaltu al palaciu, asitiáu nel centru de la ciudá.<ref name=pais82p/>{{refn|group=lower-alpha|Ríos Mont fuera candidatu de la Democracia Cristiana guatemaliana nes eleiciones de 1974, y entós aseguró que sacara más votos que'l xeneral Eugenio Laugerud García, pero'l Congresu designó presidente a esti postreru, que yera candidatu de los sectores oficiales.<ref name=elpais823/>}} Mentanto, les cais de Ciudá de Guatemala tuvieron tomaes por carros blindaos, vehículos con ametralladores y un gran esplegue de soldaos n'uniforme de campaña. Les cais de Guatemala quedaron ayeri ermu, y tanto tiendes como establecimientos cerraron les sos puertes. El ganador de les eleiciones d'unes selmanes antes, xeneral Aníbal Guevara, taba de vacaciones en Miami'l día del golpe d'Estáu y nun pudo facer nada pa defender la so postura.<ref name=pais82p/> Tres la salida de Lucas García, los xefes de los sulevaos pidieron la comparecencia nel palaciu del xeneral Ríos Montt y del candidatu a la vicepresidencia pol partíu [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|Movimientu de Lliberación Nacional]] nes pasaes eleiciones, Lionel Sisniega Otero.<ref name=pais82p/> Daquella, Ríos Montt yera dirixente de la ilesia evanxélica «El Verbu»; nun s'atopaba d'alta nel exércitu, pero gociaba de prestíu ente los oficiales mediu que lu recordaben na so etapa como direutor de la [[Escuela Politéunica (Guatemala)|Escuela Politéunica]], que lo consideraben honestu y aparente pal cargu.<ref name=car13>{{cita publicación|apellíu=Carrera|nome=Margarita|títulu=El xeneral Ríos Montt|añu=2013|url=http://www.prensalibre.com/opinion/general-Rios-Montt_0_890910926.html|publicación=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141123023552/http://www.prensalibre.com/opinion/general-Rios-Montt_0_890910926.html|fechaarchivu=23 de payares de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141123023552/http://www.prensalibre.com/opinion/general-Rios-Montt_0_890910926.html|archivedate=2014-11-23|fechaaccesu=2018-10-14}}</ref> Los golpistes desconocíen, aparentemente, la so nueva filiación relixosa y la so entrega a dicha actividá.<ref name=car13/> Una vegada montada la xunta de gobiernu, conformáu pel xeneral Ríos Montt, el xeneral Horacio Maldonado Shaad y el coronel Francisco Luis Gordillo —quien depués partipó en política col so propiu partíu políticu, el Movimientu Emerxente de Concordia (MEC), y foi parte de la Comisión Nacional de Reconciliación en 1990— anunció que convocaría nueves eleiciones, pero nun precisó la fecha. La xunta anunció que va ellaborar un plan de trabayu que va ser presentáu al pueblu lo antes posible».<ref name=elpais823/> La Xunta de Gobiernu eslleió'l Congresu y abolió la Constitución tres el trunfu del golpe.<ref name=elpais823/> N'abril de 1982, en cadena nacional de televisión, Ríos Montt declaró una amnistía por que la izquierda subversiva dexara les armes. Tres la escasa respuesta al so pidimientu, el 9 de xunu Río Montt se autoproclamó Xefe d'Estáu y anuló al xeneral Héctor Maldonado Schaad y al Coronel Francisco Luis Gordillo Martínez del poder, ente que concentra a tolos elementos del exércitos nos cuarteles cercanos a la capital, onde fuelguen per un mes.<ref name=hernan2013>{{cita web|apellíu=Hernández|nome=Oswaldo|añu=2013|títulu=Tribunales de fueru especial: La xusticia que foi de los xenerales|fechaaccesu=28 d'abril de 2013|website=Plaza Pública|allugamientu=Guatemala|url=http://www.plazapublica.com.gt/content/la%20xusticia-que-fue-de-los%20xenerales|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150302162419/http://www.plazapublica.com.gt/content/la|fechaarchivu=2015-03-02}}</ref> El 30 de xunu de 1982, Ríos Montt dixo nun discursu televisáu que'l gobiernu daba cuenta de qu'había guatemalianos que por medrana a ser asesinaos nun fixeron usu de l'amnistía y que por esta razón el gobiernu diba combatir a la subversión con xuicios abiertos, dafechu xustos, al empar que con enerxía y con rigor. Informó que para tal efeutu estableciera «tribunales de fueru especial» que cumpliríen con esti propósitu y declaró qu'a partir d'esi momentu había pena de muerte por fusilamiento, pa los que secuestraren, provocaren quemes, y atacaren y estropiaren instalaciones de defensa. Finalmente, anunció qu'a partir del 1º. de xunetu quedaba establecíu en tol país l'estáu de sitiu, y que diba movilizar tropes pa combatir a la subversión, pa empecipiar yá la batalla final».<ref name=hernan2013/> Los Tribunales de Fueru Especial, dirixíos por funcionarios desconocíos, civiles o militares, nomaos pol Presidente, y que xulgaron y condergaron, de forma drástica y rápida, de manera paralela al Organismu Xudicial a más de quinientes persones culpaes de pretender esforciar les instituciones xurídiques, polítiques, económiques y sociales del país yeren un órganu xudicial suxetu al Poder Executivu y específicamente al ministeriu de la Defensa, entós a cargu del xeneral [[Óscar Humberto Mejía Víctores]].<ref name=hernan2013/> Tres la visita de la Corte Interamericana de Derechos Humanos a finales de 1982, Ríos Montt decidió suspender toles execuciones a pena de muerte esistentes, ensin que se diera a conocer el nome de los condergaos, tomando en cuenta delles suxerencies del organismu internacional de derechos humanos.<ref name=hernan2013/> Ente'l martes 22 de febreru y el 4 de marzu de 1983, seis condergaos a muerte fueron noticia mundial: Héctor Adolfo Morales López, los hermanos Walter Vinicio y Sergio Roberto Marroquín González, Carlos Subuyuj Cuc, Pedro Raxón Tepet y Marco Antonio Gonzálezfueron fusilaos apenes unos díes antes de la visita del papa [[Xuan Pablo II]] a Guatemala, y a pesar d'este pidiera indulxencia pa los condergaos.<ref name=hernan2013/> === Gobiernu de Óscar Humberto Mejía Víctores === {{AP|Óscar Humberto Mejía Víctores}} {{caxa de cita|«Si pá{{refn|group=lower-alpha|«Pá»: los Estaos Xuníos<ref name=carlin/>}} y ma{{refn|group=lower-alpha|«Ma»: el [[bloque soviéticu]]<ref name=carlin/>}} dicen que yo tengo que facer daqué, facer porque si non, ¡CASTÍGUENME!; si non, ¡NUN ME DAN DE COMER!»|[[Efraín Ríos Montt]], al referise a los papeles d'Estaos Xuníos y la Xunión Soviética en Guatemala<ref name=carlin>{{cita publicación|nome=John|apellíu=Carlin|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/05/11/actualidad/1368283196_614466.html|títulu=El “apartheid” más bederre|publicación=El País|añu=2013|fechaaccesu=2 de xineru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140808113547/http://internacional.elpais.com/internacional/2013/05/11/actualidad/1368283196_614466.html|fechaarchivu=8 d'agostu de 2014}}</ref>}} Ríos Montt foi derrocáu'l 8 d'agostu de 1983 por un golpe d'Estáu executáu pol xeneral Mejía Víctores, el so ministru de Defensa, quien empecipió la transición escontra los rexímenes democráticos nel país. Mejía Víctores xustificó'l so golpe, diciendo que «los fanáticos relixosos» abusaben de les sos posiciones nel gobiernu y tamién debíu «a la corrupción oficial». Siete persones finaron mientres el golpe. La conciencia nos Estaos Xuníos sobre'l conflictu en Guatemala, y la so dimensión étnica, amontar cola publicación en 1983 del rellatu autobiográficu ''[[Llámome Rigoberta Menchú y asina me nació la conciencia]]'' qu'escribiera Rigoberta Menchú col sofitu de los altos xefes de la [[Unidá Revolucionaria Nacional Guatemaliana]].<ref group=lower-alpha>[[Rigoberta Menchú]] sería gallardoniada en 1992 col [[Premiu Nobel de la Paz]] pol so trabayu a favor d'una xusticia social más amplia y la inclusión de los pueblos indíxenes de Guatemala y de tol mundu nos asuntos tocantes al so propiu futuru; anque de casualidá, esi añu cumplíense quinientos años del descubrimientu d'América.</ref> El 12 d'agostu de 1983, tres un añu y once díes d'esistencia, el Gobiernu derogó la llei de los Tribunales de Fueru Especial, en publicando'l decretu 93-83. Les demandes en contra de tolo qu'executaren los Tribunales de Fueru Especial, sicasí, fueron aumentando de tonu. Finalmente, en xunetu de 1984, Mejía Víctores decretó l'indultu total por aciu el decretu-llei 74-84.<ref name=hernan2013/> Mejía Víctores sofitar nun Estatutu Fundamental de Gobiernu (Decreto Llei 11-86) redautáu pol abogáu Manuel de Jesús Girón Tánchez y convocó a una Asamblea Nacional Constituyente. Y mientres l'asamblea deliberaba sobre una nueva Constitución, el Gobiernu dio marcha al plan de «Reasentamiento militarizado de la población movida» ya implementóse un proyeutu militar pa la transición. Y como inda taba en marcha la [[Guerra Civil de Guatemala|Guerra Civil]] executen andar el plan «Firmeza 83», col cual afitó'l control sobre la población civil y fortaleció a les [[Patrulles de Autodefensa Civil]].<ref name=s219xunetu>{{cita publicación|autor=Sieglu 21|url=http://www.s21.com.gt/opinion/2010/07/09/oscar-humberto-mejia-victores|títulu=Óscar Humberto Mejía Víctores|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2010|publicación=Siglo 21|allugamientu=Guatemala|añu=9 de xunetu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131020142720/http://www.s21.com.gt/opinion/2010/07/09/oscar-humberto-mejia-victores|fechaarchivu=20 d'ochobre de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020142720/http://www.s21.com.gt/opinion/2010/07/09/oscar-humberto-mejia-victores|archivedate=2013-10-20}}</ref> Tamién punxo en marcha los planes de campaña «Realcuentro Institucional 84» y «Estabilidá Nacional 85», con fuerte énfasis políticu pa empobinar la transición, pero sigue col hostigamiento y eliminación selectiva de dellos dirixentes populares, ente ellos el catedráticu universitariu Santiago López Aguilar.<ref name=s219xunetu/> Mientres el gobiernu de Mejía Víctores nació'l [[Grupu de Sofitu Mutuu (Guatemala)|Grupu de Sofitu Mutuu]] (GAM) lideráu por [[Nineth Montenegro]]<ref name=s219xunetu/> y tamién cobró una fuercia considerable la Coordinadora d'Estudiantes d'Educación Media (CEEM) —formada por estudiantes del [[Institutu Nacional Central pa Homes]], l'[[institutu Normal Central pa Señorites Belén]] y l'Institutu Rafael Aqueche<ref group=lower-alpha>Pa 1985, les élites retirárense d'estos institutos educativos alcontraos nel Centru Históricu de la Ciudá de Guatemala y los estudiantes de los mesmos agora yeren de les árees medies y baxes de la ciudá.</ref>— la cual entamó masives protestes en setiembre de 1985 en contra de l'alza de los precios de los tresportes públicos. Siquier diez persones morrieron na Ciudá de Guatemala na folada de disturbios urbanos más estensos dende les protestes contra'l gobiernu de [[Fernando Romeo Lucas García]] n'agostu de 1978. Los disturbios empecipiar con manifestaciones populares contra l'alza del preciu del tresporte públicu pero depués xeneralizáronse contra la situación económica que vivía'l país nesi momentu. Tamién, la nueche del 3 de setiembre la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]] foi ocupada militarmente y díxose que nel so interior atopó un polígonu de tiru soterrañu y propaganda subversiva.<ref>{{cita publicación|autor=El País|títulu=10 muertos en Guatemala na protesta contra la xubida de precio|publicación=El País|añu=1985|ubicación=Madrid, España|url=https://elpais.com/diario/1985/09/05/portada/494719202_850215.html|páxina=2|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402163149/https://elpais.com/diario/1985/09/05/portada/494719202_850215.html|fechaarchivu=2 d'abril de 2015}}</ref> A la fin, como parte de la solución del procesu diose un bonu estudiantil por que los estudiantes d'educación primaria y media tresportárense gratuitamente nos buses urbanos, y promovióse a los estudiantes por decretu. Mientres estos disturbios fixeron la so apaición grupos entamaos de pandilleros d'árees marxinales de la Ciudá de Guatemala, quien se presentaríen darréu como les [[Mara (peada)|maras]] y que tuvieron influyíes pol estilu de baille [[breakdance]] que llevaben a Guatemala los mozos deportaos de los Estaos Xuníos. == Torna al sistema democráticu == {{AP|Procesu democráticu de Guatemala nel sieglu XXI}} === Gobiernu de Vinicio Cerezo Arévalo === {{AP|Marco Vinicio Cerezo Arévalo}} Cerezo Arévalo llegó al poder dempués de [[Guerra Civil de Guatemala|trenta años de gobiernos autoritarios]], nun clima de guerra civil, desemplegu, desabastecimiento, perda de divises polos gastos militares, escasez de combustibles, aislamientu internacional y polo xeneral tolos síntomes d'una fonda [[recesión]] económica. Depués del so toma de posesión, en xineru de 1986, la presidente Cerezo anunció que les sos prioridaes seríen terminar la violencia política y establecer el gobiernu de llei. Les reformes incluyeron nueves lleis del ''[[hábeas corpus]]'' y amparu (proteición ordenada por tribunal), la creación d'un comité llexislativu de derechos humanos, y l'establecimientu en 1987 de la Oficina del Procurador de Derechos Humanos. La Corte Suprema tamién entamó una serie de reformes pa lluchar contra la corrupción y ameyorar la eficacia de sistema llegal.{{harvnp|CEUR|1990|p=3}} En 1979, la moneda guatemaliana, el [[Quetzal (moneda)|quetzal]] cotizar a un dólar d'Estaos Xuníos; pero pa finales del 1985 el tipu de cambéu yera de [[Quetzal (moneda)|Q]]&nbsp;1,47 por dólar, en 1987 yera de Q&nbsp;2,53 y yá pa 1990 cayera a Q&nbsp;5,57 por dólar; esti fenómenu impactó desigualmente a la sociedá: per un sitiu, pa los productores d'artículos cada cambéu del tipu de cambéu ye rápido tresferida al consumidor, por aciu la revaluación de los precios; pol otru, la gran mayoría trabayadora de la población nun tien un mecanismu similar de compensación y la devaluación resulta nuna erosión constante de los sos ingresos.{{harvnp|CEUR|1990|p=5}} Estos cambeos tuvieron basaos nel enfoque económicu neolliberal qu'indica que al xerarquizar el prestu de les necesidaes, racionando l'usu de los sos escasos recursos, xenérase una llibertá d'eleición pa los consumidores; sicasí, el resultáu foi la llimitación de la capacidá adquisitiva de los mesmos.{{harvnp|CEUR|1990|p=5}} Col entamu del gobiernu de [[Marco Vinicio Cerezo Arévalo]] en 1986, empecipiáronse tamién invasiones de terrenes como nun s'habíen vistu antes na historia de la [[Ciudá de Guatemala]];{{harvnp|CEUR|1990|p=4}} con invasiones de Villa Llobos I y II en Villa Nueva —qu'aquel día yá yera parte de la zona metropolitana de Guatemala— en 1988, terrenes nos Campos del Roosevelt nes cercaníes del hospital del mesmu nome na zona 11 en 1989 y de terrenales baldíos na colonia Bethania, zona 7, Santa Elisa na zona 18, Ciudá Peronia y terrenes nel rellenu sanitariu de la zona 3, anque esti postreru foi desallugáu violentamente pol pelotón antimotines de la policía en 1990.{{harvnp|CEUR|1990|p=4}} El gobiernu foi fuertemente criticáu pola so falta de voluntá pa investigar o escorrer casos de violaciones a los derechos humanos. El so gobiernu sufrió dellos intentos de golpe d'Estáu: en mayu de 1988 el primer intentu de golpe d'Estáu contra'l gobiernu punxo n'alerta a la cúpula del Exércitu y dio como resultáu qu'espulsaren y marxinaren a dellos oficiales de la institución.<ref name=rd04>{{cita publicación|títulu=D tou un pocu: una vida de golpes|url=http://www-old.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|autor=Revista D|publicación=[[Prensa Libre]]|allugamientu=Guatemala|añu=2004|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150307233425/http://www-old.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|fechaarchivu=7 de marzu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150307233425/http://www-old.me.gatech.edu/hu/Press/Press03/revista.htm|archivedate=2015-03-07|fechaaccesu=2018-10-14}}</ref> Un añu dempués, en 1989, entamóse otra intentona per parte de tres grupos —los espulsaos y marxinaos l'añu anterior y otros cuatro n'activu.<ref name=rd04/> Los últimos dos años del gobiernu de Cerezo tamién fueron marcaos por problemes d'enfrentamientos políticos y de fuelgues gremiales, particularmente la de los maestros, quien reclamaben aumentos salariales. Per otru llau, la CEPAL señala al gobiernu de Cerezo por llograr la única crecedera permanente nos últimos cincuenta años de Guatemala, xubiendo d'una recesión de -2&nbsp;% del PIB na dómina de la guerra a un +4&nbsp;% de crecedera del PIB cuando apurrió'l mandu en 1991. El gobiernu de Cerezo foi'l primeru depués de dictadures y fraudes militares, polo que'l retu más importante consistió nel establecimientu de la institucionalidad democrática, amás d'enfrentar la problemática de la guerra, pa lo cual Cerezo promovió, non solo pa Guatemala, sinón en Centroamérica, los [[Alcuerdu de Esquipulas|Alcuerdos de Esquipulas I y II]], qu'establecieron el Procedimientu pa buscar la Paz Firme y Duradero. A l'alministración de Cerezo y la Democracia Cristiana atribúyese-y la institucionalidad democrática, la modernización económica según apurras significativos na etapa democrática que s'empecipió cola so alministración. === Gobiernu de Jorge Serrano Elías === {{AP|Jorge Serrano Elías}} El 11 de payares de 1990 fixéronse eleiciones parllamentaries y presidenciales. Dempués d'una votación de desempate, [[Jorge Antonio Serrano Elías|Jorge Serrano]] asumió la presidencia'l 14 de xineru de 1991, completando asina la primer transición d'un gobiernu civil electu democráticamente a otru.{{harvnp|Serrano Elías|2012|p=85}} Como'l so partíu, el Movimientu d'Aición Solidaria (MAS) ganó solo 18 de los 116 asientos del Congresu, Serrano robló una débil alianza colos Demócrates Cristianos y la Xunión del Centru Nacional (UCN). El resultáu de l'alministración de Serrano foi mistu. Tuvo ésitu en consolidar el control civil sobre l'exércitu, reemplazando dellos oficiales y persuadiendo al exércitu pa participar nos diálogos de paz cola URNG. Dio'l pasu, políticamente impopular, de reconocer la soberanía de Belize. El gobiernu de Serrano revirtió l'esmuza económicu qu'heredó, amenorgando la inflación y reforzando una crecedera real.{{harvnp|Serrano Elías|2012|p=169}} El 25 de mayu de 1993, Serrano eslleió illegalmente'l [[Congresu de Guatemala|Congresu]] y la [[Corte Suprema de Xusticia de Guatemala|Corte Suprema]] y trató d'acutar les llibertaes civiles, según afirmaba pa lluchar contra la corrupción. El «[[Serranazo|autogolpe]]» fracasó por cuenta de protestes unificaes y fuertes pola mayoría d'elementos de la sociedá guatemaliana, la presión internacional, y la imposición del exércitu sobre les decisiones del Tribunal de la Constitucionalidá, que gobernó contra l'intentu de golpe.<ref>Revista Unvio ''[http://www.envio.org.ni/articulo/789] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213203224/http://www.envio.org.ni/articulo/789 |date=2019-02-13 }}''</ref> Ante esta presión, Serrano fuxó'l país. Nesta inestabilidá y según ordenar la Carta Magna de Guatemala, el vicepresidente [[Gustavo Espina]] asume la presidencia'l 1 de xunu de 1993, pero ye primíu a arrenunciar el 5 de xunu del añu en cursu.<ref>[http://www.economicexpert.com/a/Gustavo:Adolfo:Espina:Salguero.html Gustavo Adolfo Espina Salguero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029210425/http://www.economicexpert.com/a/Gustavo:Adolfo:Espina:Salguero.html |date=2013-10-29 }}. Economic experts.com</ref> === Gobiernu de Ramiro de León === {{AP|Ramiro de León Carpio}} El 5 de xunu de 1993, el Congresu, acordies cola constitución de 1985, escoyó al procurador de Derechos Humanos, [[Ramiro de León Carpio]], pa completar el periodu presidencial de Serrano Elías. De León, nun yera un miembru de nengún partíu políticu y escarecía d'una base política, pero gociaba d'un fuerte sofitu popular, llanzó una ambiciosa campaña anticorrupción pa «purificar» el Congresu y la Corte Suprema, esixendo los arrenuncios de tolos miembros de los dos cuerpos.<ref name=ramiro>{{cita web|url=http://www.deguate.com/artman/publish/personaxes_presi/Ramiro-de-Leon-Carpio.shtml|títulu=Presidentes de Guatemala|fechaaccesu=16 de xunetu de 2011|autor=De Guate|fecha=12 de setiembre de 2004|website=deguate.com}}</ref> A pesar de la resistencia considerable del Congresu, la presión presidencial y popular condució a un alcuerdu en payares de 1993 ente l'alministración y el Congresu, Entemediáu pola Ilesia Católica. Esti paquete de reformes constitucionales foi aprobáu pol referéndum popular el 30 de xineru de 1994. N'agostu de 1994, un nuevu Congresu foi electu pa completar el periodu non vencíu. Controláu polos partíos anticorrupción —el FRG, encabezáu pol exgeneral Ríos Montt, y el centru derechiegu Partíu d'Avanzada Nacional (PAN)— el nuevu Congresu intentó alloñar de la corrupción que caracterizó a los sos precursores. Sol gobiernu de De León, el procesu de paz, agora cola participación de les Naciones Xuníes, tomó la nueva vida. El gobiernu y la URNG roblaron alcuerdos sobre derechos humanos (marzu de 1994), el reestablecimientu de persones movíes (xunu de 1994), esclarecimiento históricu (xunu de 1994), y derechos indíxenes (marzu de 1995). Tamién fixeron un progresu significativu sobre un alcuerdu socioeconómicu y agrariu.<ref name=ramiro/> === Gobiernu d'Álvaro Arzú (1996-2000) === {{AP|Álvaro Arzú}} Les eleiciones nacionales pa presidente, el Congresu, y oficines municipales fueron sosteníes en payares de 1995. Con casi venti partíos que compiten na primer ronda, la eleición presidencial llegó hasta un desempate'l 7 de xineru de 1996 nel cual el candidatu del PAN, [[Álvaro Enrique Arzú Irigoyen|Álvaro Arzú]] ganó a [[Alfonso Antonio Portillo Cabrera|Alfonso Portillo]] del FRG solamente por un 2&nbsp;% de los votos. Arzu ganó por cuenta de la so fuercia na Ciudá de Guatemala, onde sirviera antes como alcalde, amás del área urbana circundante. Portillo ganó en tolos departamentos rurales sacante [[El Petén]]. So l'alministración de Arzú, concluyéronse les negociaciones ente'l gobiernu y la URNG, n'avientu de 1996, el gobiernu robló los alcuerdos de paz, que terminaben un conflictu de 36 años. La situación de los derechos humanos tamién ameyoró mientres el gobiernu de Arzú, y tomáronse midíes p'amenorgar la influyencia de los militares n'asuntos nacionales. ==== Privatización de GUATEL ==== La empresa Telecomunicaciones de Guatemala (TELGUA) foi creada cuando la empresa estatal (GUATEL) foi vendida en 1997 pol gobiernu de Arzú a la empresa Luca por 701 millones de dólares;<ref name=az00/> Luca, de la mesma, vendió la mayoría de les aiciones de la compañía a la empresa Teléfonos de Méxicu (TELMEX), que dirixe'l consorciu dende xineru de 2000. Pa poder privatizar la empresa, el gobiernu anterior modificó la Llei de Compres y Contrataciones del Estáu, que torgaba la venta de GUATEL;<ref name=az00/> amás, constituyó una empresa privada con fondos del Estáu —Telecomunicaciones de Guatemala— a la cual treslladó los activos de la telefónica estatal. Yá como tal, empecipió la negociación.<ref name=az00>{{cita publicación|apellíu=Arrazola|nome=Carlos|títulu=Privatización de telefonía "lesiva pal país"|allugamientu=Nicaragua|publicación=La Prensa|añu=2000|fechaaccesu=25 de xunu de 2015|url=http://www.laprensa.com.ni/2000/06/09/internacionales/732987-privatizacin-detelefona-lesiva|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150625170205/http://www.laprensa.com.ni/2000/06/09/internacionales/732987-privatizacin-detelefona-lesiva|fechaarchivu=25 de xunu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150625170205/http://www.laprensa.com.ni/2000/06/09/internacionales/732987-privatizacin-detelefona-lesiva|archivedate=2015-06-25}}</ref> Los funcionarios del gobiernu qu'axustaron la venta de la empresa telefónica, fueron el ministru de Comunicaciones, [[Fritz García-Gallont]], y el xerente de TELGUA Fredy Guzmán. == Sieglu {{versalita|xxi}} == {{AP|Proceso democráticu de Guatemala nel sieglu XXI}} === Gobiernu d'Alfonso Portillo (2000-2004) === {{AP|Alfonso Portillo|Efraín Ríos Montt}} Alfonso Antonio Portillo Cabrera gobernó [[Guatemala]] del 14 de xineru de 2000 al 14 de xineru de 2004. Mientres el so gobiernu, empezó a esnudar el réxime de privilexos del poder económicu formal en Guatemala depués de la firma de los Alcuerdu de Paz de 1996 —principalmente los de los productores d'azucre, pollu, cementu y cerveza—,<ref name=j14>{{harvnb|Juárez|s.f.|p=}}</ref> pero la so llexitimidá como presidente foi minada pola reputación internacional del líder del so partíu políticu, el xeneral [[Efraín Ríos Montt]] —a quien se comparaba col xeneral chilenu [[Augusto Pinochet]]— y la esistencia d'un Estáu estructuralmente corruptu ya ineficiente en Guatemala.<ref name=g03>{{cita web|apellíu=Gutiérrez|nome=Edgar|títulu=El retu de la democracia en Guatemala|cita=Edgar Gutiérrez yera'l ministru de Rellaciones Esteriores de Guatemala en 2003.|url=http://www.jornada.unam.mx/2003/07/29/029a1mun.php?origen=index.html&fly=2|fechaaccesu=13 de marzu de 2015|ubicación=Méxicu, D.F.|añu=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150313195155/http://www.jornada.unam.mx/2003/07/29/029a1mun.php?origen=index.html&fly=2|fechaarchivu=13 de marzu de 2015}}</ref> A la fin del so gobiernu, tenía nel so contra a los miembros d'esi poder político, que tenía una influyencia aplastante nos mercaos, los medios de comunicación masiva y nos grupos de la sociedá civil en Guatemala.<ref name=g03/> Esta influyencia quedó de manifiestu cuando Portillo foi desaposiáu d'inmunidá al ser removíu como diputáu del [[Parllamentu Centroamericanu]] —cargu que-y correspondía como ex-presidente— y darréu encarceláu y enjuicidado en Guatemala. === Gobiernu d'Óscar Berger Perdomo (2004-2008) === {{AP|Óscar Berger Perdomo|Proceso democráticu de Guatemala nel sieglu XXI}} [[Ficheru:%C3%93scar_Berger_Perdomo_2005.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Óscar Berger Perdomo]], presidente de Guatemala de 2004 a 2008.]] [[Ficheru:Stan 2005-10-04 1723Z.jpg|miniaturadeimagen|200px|Imaxe satelital del [[Furacán Stan]] tomada'l 4 d'ochobre de 2005, poco primero de tocar tierra en Centroamérica.{{harvnp|EFE|2005|p=}}]] [[Ficheru:GeorgeW%26LauraBush_visits_Oscar%26WendyBerger,_Guatemala,_2007March12.jpg|miniaturadeimagen|200px|Visita del presidente d'Estaos Xuníos [[George W. Bush]] a Guatemala el 12 de marzu de 2007. D'esquierda a derecha: [[Wendy de Berger]], primer dama de Guatemala, presidente Berger, presidente Bush y [[Barbara Bush]], primer dama de los Estaos Xuníos.]] Recibió la banda presidencial el 14 de xineru de 2004 y tomó posesión pa un mandatu cuatrienal con un discursu inaugural nel que prometió un trabayu siguíu del so Executivu pa fortalecer les instituciones del Estáu de Derechu y lluchar contra la impunidá de los corruptos y los violentos. Al entamu del so gobiernu empecipió una persecución en contra d'ex funcionarios del réxime d'[[Alfonso Portillo]], que llevantó una alta mira de que'l gobiernu desmantelaría la estructura corrupta del Estáu pero como esa reforma nun s'entamó, al cabu de pocos meses el nivel d'aceptación del mandatariu ente'l públicu esbarrumbóse.{{harvnp|FUNDADESC|2006|p=}} N'ochobre de 2005, Guatemala sufrió ún de los peores desastres naturales de la so historia. El pasu por [[Centroamérica]] del [[furacán Stan]], que les sos consecuencies seríen más bederres que les producíes años tras pol [[Furacán Mitch|Mitch]], semó'l caos nel país, causando centenares de víctimes mortales y de sumíos, según una incalculable cifra de damnificados. Tal foi'l grau de destrucción xeneráu, que Berger declaró l'estáu de calamidá pública».{{harvnp|EFE|2005|p=}}{{harvnp|SEGEPLAN|2006|p=2}} Mientres el so gobiernu realizaron obres importantes como la construcción de delles autopistes de [[Guatemala]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070821171123/http://dca.gob.gt:85/archivu/060131/nacpag3.htm Óscar Berger inaugura trabayos en carretera El Ranchu-Guatemala]</ref> y la remodelación del [[Aeropuertu Internacional La Aurora]].{{harvnp|Reynolds|2008|p=}} pero tamién asocedieron serios fechos qu'afayaron el grau de corrupción de dellos de les sos funcionaris: el [[Casu PARLACEN]],<ref name="Figueroa">{{cita web|apellíu=Figueroa|añu=2007|nome=Javier|website=Derechos.org|títulu=Carta abierta al Presidente de Guatemala Óscar Berger Perdomo|url=http://www.derechos.org/nizkor/guatemala/doc/figueroa1.html|fechaarchivu=6 de setiembre de 2008|cita=Yá fora de Guatemala, Javier Figueroa unvió una carta abierta al presidente Berger en marzu de 2007, onde faía series acusaciones en contra d'ésti y la so familia. Sicasí, les acusaciones nun fueron confirmaes y nin el presidente nin los sos familiares fueron llevaos a xuiciu arriendes de dicha carta.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080906120224/http://www.derechos.org/nizkor/guatemala/doc/figueroa1.html}}</ref> {{harvnp|El Faru|2010|p=}} el Casu de tomar de la cárcel de Pavón,{{harvnp|Prensa Libre|2006|p=}}<ref name=oliva/> la quiebra de los bancos del Café{{harvnp|Pérez|2006|p=}} y de Comerciu{{harvnp|Martínez|2007|p=}} y el robu millonariu nel Aeropuertu La Aurora.<ref name=uni2006>{{cita publicación|autor=L'Universal|publicación=L'Universal|allugamientu=Méxicu|añu=2006|fechaaccesu=26 de febreru de 2015|títulu=Millonariu Robu n'aeropuertu de Guatemala|url=http://www.eluniversal.com.mx/internacional/51504.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070603094333/http://www.eluniversal.com.mx/internacional/51504.html|fechaarchivu=3 de xunu de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070603094333/http://www.eluniversal.com.mx/internacional/51504.html|archivedate=2007-06-03}}</ref><ref name=oliva>{{cita web|apellíu=Oliva Alonzo|nome=Roberto|títulu=Sicario de pescuezu blancu: La Operación Pavu Real|añu=2010|allugamientu=Guatemala|website=Blogue de Llabrando nel Mar|url=http://arandoenelmarolivalonzo.blogspot.com/2010/08/la-operacion-pavo-real.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150224235450/http://arandoenelmarolivalonzo.blogspot.com/2010/08/la-operacion-pavo-real.html|fechaarchivu=24 de febreru de 2015}}</ref> El 12 d'avientu de 2006, les [[Naciones Xuníes]] y el Gobiernu de Guatemala roblaron l'Alcuerdu relativu a la creación d'una [[Comisión Internacional Contra la Impunidá en Guatemala]] ([[CICIG]]), que, tres l'aprobación de la Corte de Constitucionalidá en mayu de 2007, foi ratificáu darréu pol Congresu de la República'l 1.° d'agostu de 2007. Surdió asina la CICIG como un órganu independiente de calter internacional, que la so finalidá ye sofitar al Ministeriu Públicu, la Policía Nacional Civil y a otres instituciones del Estáu tantu na investigación de los delitos cometíos por integrantes de los cuerpos illegales de seguridá y aparatos clandestinos de seguridá, como polo xeneral nes aiciones que tiendan al esmantelamientu d'estos grupos.<ref name=cicigman>{{harvnb|CICIG|2012|p=}}</ref> Finalmente, la competitividá que fomentó'l gobiernu d'[[Alfonso Portillo]] pa compensar los monopolios guatemalianos d'azucre, cerveza, cementu y productos avícoles foi revertida pol gobiernu de Berger; con éses con Berger diose un retrocesu en cuanto al puestu de competitividá de Guatemala.{{harvnp|Carbayeda|2009|p=17}} === Gobiernu d'Álvaro Colom Caballeros (2008-2012) === {{AP|Álvaro Colom Caballeros}} En 2008 tomó'l cargu [[Álvaro Colom Caballeros]] del [[partíu políticu]] de [[centru izquierda]] [[Unidá Nacional de la Esperanza]] (UNE) en ganándo-y a [[Otto Pérez Molina]] con una ventaya de 5,36&nbsp;%, según la cifres del tribunal eleutoral. Foi ún de los 2 candidatos n'algamar la [[segunda vuelta]] de la [[Eleiciones xenerales de Guatemala (2007)|eleición presidencial de Guatemala]] el [[9 de setiembre]] de 2007 xunto al candidatu del [[Partíu Patriota]], [[Otto Pérez Molina]].{{harvnp|BBC|2007|p=}} En marzu de 2008, la incursión de cárteles mexicanos en Guatemala fíxose evidente cuando once narcotraficantes morrieron na madrugada del 26 de marzu al paecer nuna disputa pol control del territoriu, según la hipótesis de la fiscalía; ente los finaos taba Juan José León Ardón, ún de los delincuentes más buscaos pola policía guatemaliana y conocíu como «Juancho León» o «míster J».{{harvnp|Elías|27 de marzu de 2008|p=}} Siguiendo'l procedimientu axustáu nel artículu 14 del Alcuerdu sobre l'establecimientu de la CICIG, el 24 de marzu de 2009, el ministru de Rellaciones Esteriores de Guatemala solicitó, per mediu d'una carta personal empobinada al secretariu xeneral de les Naciones Xuníes, la prórroga del mandatu de la CICIG por otros dos años. La prórroga foi confirmada'l 15 d'abril de 2009 cuando [[Ban Ki-moon]] unvió una respuesta personal al ministru de Rellaciones Esteriores, polo que la CICIG siguió trabayando hasta'l 4 de setiembre de 2011 p'ayudar al Estáu, y el so mandatu estendióse dende entós. En mayu de 2009 el Gobiernu de Colom enfrentó la so mayor prueba, conocíu como'l [[Casu Rosenberg]], depués del asesinatu del abogáu [[Rodrigo Rosenberg Marzano]] y que esti dexara un videu póstumu nel qu'acusaba al presidente, a la so esposa y a funcionarios de Banrural d'ordenar la so muerte.{{harvnp|Brice|Ahmed|2009|p=}} El gobiernu ver nuna situación difícil, pero llogró caltenese nel poder y finalmente la [[CICIG]] presentó un polémicu reporte final nel qu'indicó que Rosenberg entamó'l so propiu asesinatu depués de cayer en depresión tres l'asesinatu de la so amiga, Marjorie Musa, unes selmanes antes de la so muerte. N'agostu de 2010, cinco suboficiales de la [[Guardia Civil]] española y trés inspeutores del Cuerpu Nacional de Policía de dichu país desarticularon en Guatemala l'antigua cúpula de Gobernación del gobiernu de Berger, a que los sos miembros acusar d'asesinatos, secuestros y blanquéu de dineru.<ref name=c10>{{cita publicación|apellíu=Cervero|añu=2010|nome=José Luis|títulu=La Guardia Civil desarticula l'antigua cúpula d'Interior de Guatemala|url=http://www.gaceta.es/noticias/la-guardia-civil-desarticula-la-antigua-cupula-de-interior-de-guatemala-16082010-1222.html|fechaaccesu=6 de marzu de 2015|ubicación=Madrid, España|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150306223601/http://www.gaceta.es/noticias/la-guardia-civil-desarticula-la-antigua-cupula-de-interior-de-guatemala-16082010-1222.html|fechaarchivu=6 de marzu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150306223601/http://www.gaceta.es/noticias/la-guardia-civil-desarticula-la-antigua-cupula-de-interior-de-guatemala-16082010-1222.html|archivedate=2015-03-06}}</ref> Guatemala ordenara la busca internacional y captura ya ingresu en prisión de, siquier, dieciocho altos funcionarios de la Policía Nacional Civil (PNC) y del ex-ministru de Gobernación, Carlos Vielmann, el exdireutor xeneral de la PNC, Erwin Sperisen, al subxefe, Javier Figueroa, y al ex-xefe de la División d'Investigación de la Policía Nacional, Soto Diéguez.<ref name=c10/> Les pesquises de los investigadores españoles apuntaben a la posibilidá de que dalgún de los axentes guatemalianos intervendría na execución de cientos de persones.<ref name=c10/> Pela so parte, nun se citó al ex-presidente Óscar Berger.<ref name=c10/> El cantante arxentín [[Facundo Cabral]] presentar na [[Ciudá de Guatemala]] el martes 5 de xunetu de 2011 nel Expocenter del Grand Tikal Futura Hotel y el xueves 7 presentar nel Teatru Roma de la ciudá de [[Quetzaltenango]], onde cerró interpretando'l cantar ''Nun soi d'equí, nin soi d'allá''. Foi [[Asesinatu|asesináu]] el 9 de xunetu de 2011 alredor de les {{esd|5:20 a. m.}}, na Ciudá de Guatemala, víctima d'un atentáu aparentemente empobináu al [[empresariu]] Henry Fariñas<ref name=plcabral>{{cita publicación|autor=Prensa Libre|url=http://www.prensalibre.com/noticias/xusticia/violencia-henry-farrina-facundo_cabral_0_514748623.html|títulu=Lo que se sabe de Henry Fariña, blancu d'ataque onde morrió Facundo Cabral|publicación=Prensa Libre|allugamientu=Guatemala|fecha=10 de xunetu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203064247/http://www.prensalibre.com/noticias/xusticia/violencia-henry-farrina-facundo_cabral_0_514748623.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2013}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Xefe de Gobernación: Nun hai teoría d'ataque direutu a Facundo Cabral|website=Emisores Xuníes|allugamientu=Guatemala|añu=9 de xunetu de 2011|fechaaccesu=5 de marzu de 2015|url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/xefe-de-gobernacion-nun%20hai-teoria-d%27ataque%20direutu-facundo-cabral-0|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110815204208/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/xefe-de-gobernacion-nun|fechaarchivu=2011-08-15}}</ref><ref>{{cita publicación|apellíu1=Del Cid|nome1=M.|apellíu2=Castiellu|nome2=M.|url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20110710/pais/197955/|títulu=Fariñas ye xerente del club nocherniegu Elite|publicación=ElPeriódico|añu=10 de xunetu de 2011|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=5 de marzu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140703174008/http://www.elperiodico.com.gt/es/20110710/pais/197955/|fechaarchivu=3 de xunetu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703174008/http://www.elperiodico.com.gt/es/20110710/pais/197955/|archivedate=2014-07-03}}</ref> el cual conducía al cantautor y al so representante al [[Aeropuertu Internacional La Aurora]] dende l'hotel onde s'agospiaba, pa siguir en [[Nicaragua]] cola so xira de presentaciones.<ref>{{cita web|autor=EFE|títulu=Unos sicarios asesinen al cantautor arxentín Facundo Cabral en Guatemala|website=20 Minutos.es|añu=9 de xunetu de 2011|ubicación=España|url=http://www.20minutos.es/noticia/1106166/0/facundo-cabral/asesináu/guatemala/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131109081123/http://www.20minutos.es/noticia/1106166/0/facundo-cabral/asesináu/guatemala/|fechaarchivu=9 de payares de 2013}}</ref> === Gobiernu de Otto Pérez Molina === {{VT|Caso de La Llinia en Guatemala|Casu Cooptación del Estáu en Guatemala|Caso Redes en Guatemala}} [[Ficheru:Renuncia Ya-41.jpg|200px|miniaturadeimagen|Manifestación del 30 de mayu de 2015, esixendo l'arrenunciu del [[Presidente de Guatemala|presidente]] [[Otto Pérez Molina|Otto Pérez]]]] Al llegar al poder, el gobiernu de Pérez Molina privatizó la Empresa Portuaria Quetzal n'[[Escuintla (departamentu)|Escuintla]] el miércoles de la primera [[Selmana Santa en Guatemala|Selmana Santa]] que pasaron como gobernantes. Dempués, la vicepresidente [[Roxana Baldetti]] asitió a Claudia Méndez Asencio como intendente d'Aduanes na [[Superintendencia d'Alministración Tributaria de Guatemala]] (SAT). Conforme avanzaba'l so gobiernu, Pérez Molina intervieno ''de facto'' la SAT y asitió a militares nes aduanes, aduciendo que yera p'aumentar la recaldación y frenar el contrabandu.<ref name=rodrip>{{cita web|apellíu=Rodríguez Pellecer|nome=Martín|añu=17 d'abril de 2015|títulu=El final del proyeutu políticu del Partíu Patriota|website=Blogue Númada|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=18 d'abril de 2015|url=https://nomada.gt/el-final-del%20proyeutu-politico-del%20part%C3%ADu%20patriota/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150419003530/https://nomada.gt/el-final-del|fechaarchivu=2015-04-19}}</ref> Darréu, el Gobiernu de Pérez Molina quixo privatizar la recaldación nes aduanes contratando a una empresa arxentina, pero la oposición ciudadana frenar.<ref name=rodrip/> Cuando'l PP tomó les riendes del gobiernu, en 2012, la presencia de Baldetti Elías reafitó'l papel de poder del xeneral retiráu Luis Francisco Ortega Menaldo{{refn|group=lower-alpha|name=Menaldo|A Ortega Menaldo considérase-y herederu del xeneral y ex-presidente [[Carlos Manuel Arana Osorio]] quien yera'l so suegru y lo catapultó nes esferes de la intelixencia militar na década de 1970. Ortega Menaldo, col rangu de capitán, formar nel Centru Rexonal de Telecomunicaciones, meyor conocíu como La Rexonal, mientres el gobiernu de Arana (1970-1974). En 1980, tomó'l mandu del acabante crear Departamentu de Seguridá ya Investigaciones Especiales del Ministeriu de Finances, que se convirtió n'otru frente de «batalla» contrainsurgente, pero coles mesmes sentó les bases de les redes de contrabandu. Col gobiernu de Cerezo (1986-1990), l'entós ministru de la Defensa, Héctor Gramajo, nomar xefe de la Direición d'Intelixencia Militar en 1987, ente que'l xeneral Manuel Callejas —consideráu'l xefe de La Cofradería— asumió como xefe d'Estáu Mayor de la Defensa. Nellos, Gramajo sofitar pa compensar la influencia la llinia dura del Exércitu (Oficiales d'El Monte) aliada al partíu d'estrema derecha [[Movimientu de Lliberación Nacional (Guatemala)|MLN]] y contener los intentos de golpe d'Estáu xestaos nesi periodu de gobiernu. Col sofitu de la [[CIA]], Ortega Menaldo fundó la Escuela d'Intelixencia Militar en 1987, tuvo na nómina de la CIA y trabayó estrechamente cola [[Alministración pal Control de Drogues|DEA]].<ref name=Solanu22abril/>}} en Guatemala, dada la cercanía ente dambos y que se consolidó mientres el gobiernu de [[Jorge Serrano Elías]].<ref name=Solanu22abril/> Consideráu como l'herederu del lideralgu na corriente militar conocida como la Cofradería», Ortega Menaldo operaría tres bambalinas los filos de la política nacional, daqué que nun foi demostráu, pero que se rumora persistentemente nel país.<ref name=Solanu22abril/> Con éses les dos figures emblemátiques nel actual gobiernu —Pérez Molina y Baldetti Elías— resultaríen de l'alianza ente los dos principales corrientes militares surdíes mientres la [[Guerra Civil de Guatemala]]: el Sindicatu» y la Cofradería». Pero l'apaición de Luis Mendizábal —propietariu de la Boutique Emilio, onde s'axuntaben los miembros de la Llinia— según la investigación de la CICIG, confirmó cómo la tercera corriente del exércitu tamién s'asitió dientro del gobiernu: la del xeneral retiráu Marco Tuliu Espinosa Contreras, un xeneral de la Fuercia Aérea, quien s'asitió mientres el gobiernu d'[[Álvaro Arzú]] pa mover a les otres dos mientres el periodu que duró esa alministración. Pela so parte, el comerciante y miembru de la comunidá de inteligencia Luis Mendizábal ye una figura qu'apaez en momentos coyunturales de la historia de Guatemala dende'l Gobiernu de [[Fernando Romeo Lucas García]].<ref name=Solanu22abril>{{harvnb|Solano|22 d'abril de 2015|p=}}</ref> El gobiernu del Partíu Patriota pasó por una constante crisis de recaldación fiscal dende 2012, carauterizada pol incumplimientu de les metes de recaldación alcordaes ente la SAT y el gobiernu. La recaldación nes aduanes baxó en 2013 de Q&nbsp;15,8 millardos a Q&nbsp;15,3 millardos, y se desaceleró en 2014; lo mesmo asocedió col Impuestu al Valor Agregáu (IVA) sobre les importaciones. Les fiendes fiscales nestos años xuben a unos Q&nbsp;7 mil millones, que fueron suplíos por aciu la emisión de bonos del tesoru y la contratación de empréstamos, amontando la delda pública. La crisis financiera llevó al gobiernu a contemplar la creación de nuevos impuestos a la telefonía, cementu y actividaes mineres pa financiar el presupuestu 2015, de los cualos el primeru foi suspendíu provisionalmente pola Corte de Constitucionalidá.<ref>{{cita web|autor=Partíu Socialista Centroamericanu|añu=6 de mayu de 2015|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|títulu=¡Qu'arrenuncie YÁ'l gobiernu del Partíu Patriota!|website=Albedrío|ubicación=Guatemala|url=http://www.albedrio.org/htm/otrosdocs/comunicaos/psoca-016.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150507143748/http://www.albedrio.org/htm/otrosdocs/comunicaos/psoca-016.html|fechaarchivu=7 de mayu de 2015}}</ref> En setiembre de 2014 el capitán retiráu Byron Lima Oliva, quien taba en prisión dende diba quince años na cárcel de Pavoncito, condergáu pol asesinatu del obispu [[Juan José Gerardi]], foi prindáu cuando la CICIG afayó que controlaba dicha prisión y que tenía práutiques'l control del sistema penitenciariu de Guatemala.<ref name=xornada>{{cita publicación|apellíu=Martínez|nome=Sanjuana|títulu=Enxuicien en Guatemala a Byron Lima Oliva, l'asesín del obispu Gerardi|allugamientu=[[UNAM]]|publicación=La Xornada|añu=14 de setiembre de 2014|url=http://www.jornada.unam.mx/2014/09/14/politica/013n1pol|fechaaccesu=30 d'abril de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150430225344/http://www.jornada.unam.mx/2014/09/14/politica/013n1pol|fechaarchivu=30 d'abril de 2015}}</ref> Les investigaciones demostraron que Lima Oliva entraba y salía al so antoxu en vehículos blindaos y con escolta; cuando foi prindáu y lleváu a la torre de tribunales pa declarar xunto col direutor de presidios —Edgar Josué Camargo— y otros prindaos dixo una y otra vez que yera amigu del presidente [[Otto Pérez Molina]]. La CICIG informó que Lima Oliva crearía un imperiu de dellos millones de dólares por dedicase al control de la prisión y cobrar hasta dolce mil dólares pola venta de tresllaos de prisión.<ref name=xornada/> Nun yera la primer vegada que lo prindaben por tar arreyáu n'actos ilícitos: en febreru de 2013 foi prindáu fuera de la cárcel cuando diba nun vehículu blindáu y con escolta.<ref name=xornada/> N'abril de 2015, nel gobiernu guatemalianu aldericábase solicitar a la [[Organización de les Naciones Xuníes]] una prórroga de dos años al mandatu de la CICIG.<ref>{{cita web|apellíu=Font|nome=Juan Luis|website=Contrapoder|títulu=L'agonía del gobiernu|fechaaccesu=19 d'abril de 2015|añu=19 d'abril de 2015|allugamientu=Guatemala|url=http://contrapoder.com.gt/2015/04/19/la-agonia-del%20gobiernu/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150420031156/http://contrapoder.com.gt/2015/04/19/la-agonia-del|fechaarchivu=2015-04-20}}</ref> El 16 d'abril, un casu de corrupción nes aduanes de [[Guatemala]] foi afayáu pola CICIG en 2015. La investigación de la CICIG arreyó a dellos altos funcionarios del Gobiernu del xeneral retiráu [[Otto Pérez Molina]], incluyendo'l secretariu priváu de la vicepresidencia, el capitán retiráu Juan Carlos Monzón.<ref>{{cita publicación|apellíu=Véliz|nome=Rodrigo|títulu=El Casu SAT: el legáu de la intelixencia militar|añu=17 d'abril de 2015|allugamientu=Guatemala|publicación=Centro de Medios Independientes de Guatemala|fechaaccesu=22 d'abril de 2015|url=http://cmiguate.org/el casu-sat-el legáu-de-la intelixencia militar/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el casu-sat-el legáu-de-la intelixencia militar/|fechaarchivu=22 d'abril de 2015}}</ref> Monzón atopar en [[Seúl]], [[Corea del Sur]], acompañando a la vicepresidente, [[Roxana Baldetti]], a quien-y foi conferíu un doctoráu ''honoris causa'' nesa ciudá pol so trabayu social, cuando s'enteró de los cargos contra él y entamó la fuga. El 9 de mayu d'esi añu Baldetti Elías presentó'l so arrenunciu al cargu, y tres dellos díes de cambeos y eleiciones nel congresu, el maxistráu de la [[Corte de Constitucionalidá de Guatemala]] [[Alejandro Maldonado Aguirre]] foi designáu como'l décimu cuartu [[vicepresidente de Guatemala]]. El 21 d'agostu de 2015 la CICIG y el Ministeriu Públicu xiraron una orde de captura contra la ex vicepresidente [[Roxana Baldetti]] y una solicitú de antejuicio contra'l presidente Pérez Molina polos delitos de confechu pasivu, asociación ilícita y casu especial de defraundación aduanera; evidencies llograes mientres los operativos del 16 d'abril demostraron que Juan Carlos Monzón nun yera'l líder de la rede de defraducación aduanera llamada «[[Casu de La Llinia en Guatemala|La Llinia]]», sinón que lo seríen el presidente y l'ex vicepresidente.{{harvnp|Ruano|21 d'agostu de 2015|p=}} El 2 de setiembre de 2015 arrenunció a la Presidencia de la República depués de ser desaforáu pol Congresu un día antes,<ref>{{cita web|títulu=Arrenuncia'l presidente Otto Pérez|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/arrenuncia-el presidente-otto-perez|obra=Prensa|editorial=Prensa Libre|idioma=ES|fecha=3 de setiembre de 2015|fechaaccesu=3 de setiembre de 2015}}</ref> y el 3 de setiembre presentar a la Torre de Tribunales pa enfrentar la so primer audiencia pol [[Casu de La Llinia en Guatemala|casu de La Llinia]].{{harvnp|Prensa Libre|3 de setiembre de 2015|p=}} === Gobiernu de transición d'Alejandro Maldonado Aguirre === {{AP|Alejandro Maldonado Aguirre}} El 3 de setiembre, el llicenciáu Alejandro Maldonado Aguirre, vicepresidente de Guatemala, foi juramentado como'l nuevu presidente de la República tres l'arrenunciu de Pérez Molina. Maldonado Aguirre, de 79 años, convertir nel primer ciudadanu en sirvir como vicepresidente y presidente de Guatemala nel mesmu periodu ensin ser electu —enantes el llicenciáu [[Ramiro de León Carpio]] fuera designáu presidente en 1993.{{harvnp|elPeriódico|3 de setiembre de 2015|p=}} === Gobiernu de Jimmy Morales === {{AP|Jimmy Morales|Jafeth Cabrera Franco|Williams Mansilla|Lucrecia Hernández Mack}} [[Ficheru:Toma de posesión de Presidente guatemalteco (23759293853).jpg|200px|miniaturadeimagen|Toma de posesión de Jimmy Morales, 14 de xineru de 2016.]] Morales y Cabrera juramentaron al cargu de Presidente y vicepresidente de la República respeutivamente, el 14 de xineru de 2016 nel teatru Miguel Ángel Asturias.{{harvnp|Prensa Libre|1 de mayu de 2016|p=}} == Ver tamién == * * [[:Categoría:Anexos:Historia de Guatemala|Anexos:Historia de Guatemala]] * [[Guatemala]] * [[Guatemalianos|Guatemalianos pernomaos]] * [[Historia Territorial de Guatemala]] * [[Presidentes de Guatemala]] * [[Escoyeta de Lleis de la República de Guatemala]] == Notes == {{llistaref|group=lower-alpha}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == {{Refcomienza|2}} * {{cita llibru |apellíu=Alejos-Grau|nome=Carmen José|títulu=Teología n'América Llatina|volume=3|editor=Saranyana, José Ignacio|isbn=9788495107473|edición=ilustrada|editorial=Iberoamericana|añu=2008|url=https://books.google.com/books?id=IcLd9DU_LiUC&pg=PA173&lpg=PA173}} * {{cita llibru |apellíu=Anabitarte|nome=Héctor|añu=1991|títulu=Grandes Personaxes. Bartolomé de las Casas editorial=Labor|publicación=Edición Colaborativa del 75 Aniversariu|isbn=84-335-7100-1}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=qn4rAAAAYAAJ&pg=RA1-PA126&lpg=RA1-PA126|autor=Angulo Guridi, Alejandro|títulu=Temas políticos: exame comparativu críticu de les constituciones de Hispanoamérica, Brasil y Haití|añu=1891|editorial=Cervantes}} * {{cita publicación|nome=Magda|apellíu=Aragón|títulu=Cuando'l día volvióse nueche; la erupción del volcán Santa María de 1902|publicación=Revista Estudios Dixital|númberu=1|allugamientu=Guatemala|editorial=Escuela d'Historia, Universidá de San Carlos|añu=2013|url=http://sitios.usac.edu.gt/revistahistoria/index.php?id=60|fechaaccesu=7 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141108040852/http://sitios.usac.edu.gt/revistahistoria/index.php?id=60|fechaarchivu=8 de payares de 2014}} * {{cita llibru |nome=Luis Ernesto|apellíu=Ayala Benítez|títulu=La Ilesia y la independencia política de Centro América: "El casu d'El Estáu d'El Salvador" (1808-1833)|volume=9|coleición=Storia Ecclesiastica|editorial=Tesi gregoriana|url=https://books.google.com/books?id=GWpXSQfF0_gC&pg=PA104&lpg=PA104|añu=2007|isbn=9788878391024}} * {{cita llibru |url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat|apellíu=Aycinena|nome=Pedro de|enllaceautor=Pedro de Aycinena|títulu=Concordatu ente la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala|editorial=Imprenta La Paz|añu=1854|allugamientu=Guatemala|idioma=Llatín y Español}} * {{cita llibru |autor=Baronesa de Wilson|títulu=Americanos célebres|url=http://www.lehman.cuny.edu/ciberletras/v05/martin.html|ubicación=Barcelona, España|editorial=Socesores de N. Ramírez y C.|añu=1888}} * {{cita publicación|apellíu=Barrios|nome=Justo Rufino|títulu=Decreto númberu 177: Reglamentos de xornaleros|publicación=[[El Guatemalianu]]|allugamientu=Guatemala|añu=1877|fechaaccesu=8 de mayu de 2015|url=http://leygt.blogspot.com/2013/11/reglamentu-de-xornaleros.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150508213952/http://leygt.blogspot.com/2013/11/reglamentu-de-xornaleros.html|fechaarchivu=8 de mayu de 2015}} * {{cita llibru |apellíu=Bauer Paz|nome=Alfonso|enllaceautor=Alfonso Bauer Paiz|url=http://ufdc.ufl.edu/UF00078500/00001/52x?vo=3|títulu= Compilación de lleis llaborales de Guatemala de 1872 a 1930|editorial=Centru d'Estudios Económicos y Sociales, [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]|añu=1965|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819084343/http://ufdc.ufl.edu/UF00078500/00001/52x?vo=3|fechaarchivu=19 d'agostu de 2014}} * {{cita web|autor=BBC|títulu=Guatemala heads for run-off vote|publicación=BBC News|añu=2007|ubicación=Inglaterra|fechaaccesu=18 de xunetu de 2012|ref=harv|idioma=en|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6986834.stm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090201225350/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6986834.stm|fechaarchivu=1 de febreru de 2009}} * {{cita publicación|apellíu=Bird|nome=David|url=http://www.nytimes.com/1982/10/08/obituaries/xeneral-ydigoras-of-guatemala-bay-of-pigs-figure-is-dead-at-86.html|publicación=The New York Times|fecha=8 d'ochobre de 1982|títulu=Xeneral Ydígoras of Guatemala, Bay of Pigs figure is dead at 86|allugamientu=Nueva York|idioma=en}} * {{cita publicación|url=http://www.jstor.org/stable/40973712|títulu=Reviewed Work: The Ruins of Zaculeu, Guatemala by Richard B. Woodbury, Aubrey S. Trik, John M. Dimick, Charles Weer Goff, William C. Root, T. Da-y Stewart, Nathalie F. S. Woodbury|apellíu=Borhegyi|nome=Stephan F.|enllaceautor=Stephan F. de Borhegyi|publicación=Boletín Bibliográficu d'Antropoloxía Americana|volume=17|númberu=2|añu=1954|idioma=en|editorial=Pan American Institute of Geography and History}} * {{cita web|apellíu=Brice|apellíu2=Ahmed|nome=Arthur|nome2=Saeed|títulu=Guatemala rejects allegations of role in lawyer's death|website=CNN|fechaaccesu=12 de mayu de 2009|añu=2009|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/americas/05/12/guatemala.videu.slaying|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090515175624/http://www.cnn.com/2009/WORLD/americas/05/12/guatemala.videu.slaying|fechaarchivu=15 de mayu de 2009}} * {{cita publicación|apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|añu=2008|títulu =Multinational Corporations, Totalitarian Regimes, and Economic Nationalism: United Fruit Company in Central America, 1899-1975| idioma=en|publicación =Business History|volume=50| númberu=4| doi =10.1080/00076790802106315}} * {{cita publicación|apellíu=Bucheli|nome=Marcelo|máscaraautor=1|apellíu2=Jones|nome2=Geoffrey|añu=2005|títulu=The Octopus and the Generals: the United Fruit Company in Guatemala|publicación=Harvard Business School Case|númberu=9–805–146|url=http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146|idioma=en|fechaaccesu=3 de febreru de 2015|urlarchivu=https://archive.today/20121210075609/http://harvardbusinessonline.hbsp.harvard.edu/b01/en/common/item_detail.jhtml?id=805146|fechaarchivu=10 d'avientu de 2012}} * {{cita publicación|apellíu=Buchenau|nome=Jürgen|títulu=In the Shadow of the Giant, the Making of Mexico's Central America Policy (1876-1930)|idioma=en|editorial=Univ of Alabama|url=https://books.google.com/books/about/In_the_Shadow_of_the_Giant.html?id=ly_N4C8JGdIC|edición=Vintage Intl.|allugamientu=Alabama|añu=1996|ISBN=0-8173-0829-6}} * {{cita publicación |apellíu =Bucknam|nome =R.C.|idioma=en|nome2=George|apellíu2=Plafker|nome3=R.V.|apellíu3=Sharp |títulu=Fault movement (afterslip) following the Guatemala earthquake of February 4, 1976 | publicación=Geology |volume=6 |númberu=3 |añu=1978|doi=10.1130/0091-7613}} * {{cita llibru |url=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Curtiu_Descripci%C3%B3n_de_la_Noble_Ciudá_de_Santiago_de_los Caballeros_de_Guatemala.pdf|títulu=Curtiu descripción de la noble ciudá de Santiago de los Caballeros de Guatemala y puntual noticia de la so llamentable ruina causada d'un violentu terremotu'l día ventinueve de xunetu de 1773|apellíu=Cadena|nome=Felipe|editorial=Oficina d'Antonio Sánchez Cubillas|añu=1774|allugamientu=Mixco, Guatemala}} * {{cita web|url=http://es.wikisource.org/wiki/Llei_13_creaci%C3%B3n_de_la_Rep%C3%BAblica_de_Guatemala|títulu=Creación de la República de Guatemala|autor=Cámara de Representantes de Guatemala|añu=21 de marzu de 1847|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=14 d'agostu de 2014}} * {{cita publicación|apellíu=Cardoza y Aragón|nome=Luis|enllaceautor=Luis Cardoza y Aragón|publicación=Páxina de la lliteratura guatemaliana|títulu=Diez años de primavera nel país de la eterna dictadura|fechaaccesu=20 d'agostu de 2014|añu=s.f.|url=http://www.literaturaguatemalteca.org/aragon14.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060621002433/http://www.literaturaguatemalteca.org/aragon14.htm|fechaarchivu=21 de xunu de 2006}} * {{cita publicación|url=http://newmedia.ufm.edu/gsm/index.php?title=Castellanosvidayobra|títulu=Vida y obra de José María Reyna Barrios|nome=Lorena|apellíu=Castellanos|publicación=[[Universidad Francisco Marroquín]]|añu=2014|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=3 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141103050109/http://newmedia.ufm.edu/gsm/index.php?title=Castellanosvidayobra|fechaarchivu=3 de payares de 2015}} * {{cita publicación|apellíu=Castellanos Cambranes|nome=Julio|títulu=500 años de llucha pela tierra. Estudios sobre propiedá rual y reforma agraria en Guatemala|volume=1|capítulu=5. Enclinos del desenvolvimientu agrariu nel sieglu XIX y surdimientu de la propiedá capitalista de la tierra en Guatemala|allugamientu=Guatemala|editorial=FLACSO|añu=1992|url=http://www.flacsoandes.edu.ec/libros/digital/53099.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924013605/http://www.flacsoandes.edu.ec/libros/digital/53099.pdf|archivedate=2015-09-24|fechaaccesu=2021-11-07}} * {{cita publicación|editorial=PDGH|publicación=Coleición Rescate de la Memoria Histórica de Personar|títulu=Manuel Colom Argueta|apellíu=Castellanos Montúfar|nome=Sagrario|añu=2006|url=http://biblioteca.oj.gob.gt/digitales/42567.pdf|allugamientu=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006090429/http://biblioteca.oj.gob.gt/digitales/42567.pdf|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006090429/http://biblioteca.oj.gob.gt/digitales/42567.pdf|archivedate=2014-10-06|fechaaccesu=2021-11-09}} * {{cita publicación|url=http://ceur.usac.edu.gt/pdf/Boletin/Boletin_CEUR_09.pdf|títulu=Invasiones de tierres (1986-1990) Un encha popular en tiempos de democracia|autor=CEUR|publicación=Boletín del CEUR, Universidá de San Carlos de Guatemala|númberu=9|añu=1990|fechaaccesu=27 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141018024106/http://ceur.usac.edu.gt/pdf/Boletin/Boletin_CEUR_09.pdf|fechaarchivu=18 d'ochobre de 2014}} * {{cita publicación|apellíu=Cifuentes Anléu|nome=Edgar|títulu=Los Calendarios Gregoriano y Maya|url=http://fisica.usac.edu.gt/calendario/calendario.pdf|fecha=30 d'abril de 2002|editorial=Escuela de Física de la Universidá de San Carlos de Guatemala|allugamientu=Guatemala|páxina=6|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060515153143/http://fisica.usac.edu.gt/calendario/calendario.pdf|fechaarchivu=15 de mayu de 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060515153143/http://fisica.usac.edu.gt/calendario/calendario.pdf|archivedate=2006-05-15|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=xKBsCQAAQBAJ|títulu=The esoteric codex: Astrological texts|apellíu=Clayton|nome=Arthur|editorial=Lulu|añu=2015|isbn=9781312935754|idioma=en}} * {{cita llibru |apellíu=Collada|nome=Carmen|apellíu2=''et. al''|títulu=Centro América|volume=Tomo 2|añu=1988|ubicación=Méxicu|editorial=Institutu d'Investigaciones Dr. José Mena Luis Mora|id=isbn 9686173749}} * {{cita web|url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/m/mcolussi-274.html|títulu=La corrupción como una nueva "plaga bíblica": estratexa de manipulación mediática|apellíu=Colussi|nome=Marcelo|fecha=23 de payares de 2015|fechaaccesu=30 de payares de 2015|website=Albedrío|ubicación=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151130063200/http://www.albedrio.org/htm/articulos/m/mcolussi-274.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}} * {{cita llibru |autor=CEH: Antecedentes |enllaceautor=Comisión pal Esclarecimiento Históricu |títulu=Causes y oríxenes del enfrentamientu armáu; antecedentes inmediatos (1944-1961) |publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia |añu=1999 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |fechaaccesu=20 de setiembre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506054225/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/ante.html |fechaarchivu=6 de mayu de 2013 }} * {{cita llibru |autor=CEH: Agudización|máscaraautor=1|títulu=Agudización de la Violencia y Militarización del Estáu (1979-1985)|publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia|añu=1999|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/agud.html|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506054258/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap1/agud.html|fechaarchivu=6 de mayu de 2013}} * {{cita llibru |autor=CEH: Vol.11|máscaraautor=1|títulu=Ejecución estraxudiciales de Manuel Colom Argueta y Alberto Fuentes Mohr|publicación=Guatemala: memoria del silenciu editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia|añu=1999|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/amiesto1/vol1/non65.html|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/amiesto1/vol1/non65.html|fechaarchivu=6 de mayu de 2013}} * {{cita llibru |autor=CEH: Vol. IV|máscaraautor=1|editorial=Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana de la Meyora de la Ciencia|añu=1999|títulu=Atentaos contra sedes municipales|publicación=Guatemala: memoria del silenciu|url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol4/muni.html|fechaaccesu=20 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130506082212/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/cap2/vol4/muni.html|fechaarchivu=6 de mayu de 2013}} * {{cita web|autor=CICIG|website=[[CICIG]]|añu=2012|allugamientu=Guatemala|títulu=Mandatu|url=http://cicig.org/index.php?page=mandatu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120319180014/http://cicig.org/index.php?page=mandatu|fechaarchivu=19 de marzu de 2012}} * {{cita llibru |títulu=Colonisation du district de Santu-Thomas de Guatemala par la Communauté de l'Union|apellíu=Compagnie Belge de Colonisation|publicación=Collection de renseignements publiés ou recueillis par la Compagnie|editorial=Orixinal held and digitised by the British Library|añu=1844|idioma=francés|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santu_Thomas.jpg}} * {{cita web|url=http://www.conamigua.gob.gt/plan-denomin%C3%A1u-alianza-pa-la%20prosperid%C3%A1-del-triangulo-norte-de-america-central-presenten-pa-tundir-problematica-migratoria/|títulu=Plan denomináu Alianza pa la prosperidá del Triángulu Norte d'América Central presenten pa desaniciar problemática migratoria|autor=CONAMIGUA|fecha=s.f.|website=Conamigua.gob.gt|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=30 de payares de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151130150250/http://www.conamigua.gob.gt/plan-denomin%C3%A1u-alianza-pa-la|fechaarchivu=2015-11-30}} * {{cita llibru |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:Appleton%27s_Guide_to_Mexico.djvu/9|títulu=Appleton's guide to Mexico, including a chapter on Guatemala, and a complete English-Spanish vocabulary|apellíu=Conkling|nome=Alfred R.|enllaceautor=Alfred R. Conkling|allugamientu=Nueva York|editorial=D. Appleton and Company|añu=1884|idioma=en}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=mHxaBAAAQBAJ|títulu=Art and society in a highland Maya community: the altarpiece of Santiago Atitlán|idioma=en|apellíu=Christenson|nome=Allen J.|editorial=University of Texas Press|añu=2010|isbn=9780292789838}} * {{cita web|autor=CVC|fecha=s.f.|url=http://cvc.cervantes.es/artes/ciudades_patrimonio/antigua/personalidaes/pineda.htm|títulu=L'Antigua Guatemala. José de Pineda y Ibarra|website=Centru virtual Cervantes|fechaaccesu=27 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130308022721/http://cvc.cervantes.es/artes/ciudades_patrimonio/antigua/personalidaes/pineda.htm|fechaarchivu=8 de marzu de 2013}} * {{cita llibru |apellíu=De los Ríos|nome=Efraín|enllaceautor=Efraín De los Ríos|títulu=Ombres contra Homes editorial=Fondu de la Cultura de la Universidá de Méxicu|ubicación=Méxicu|añu=1948|edición=3^a}} * {{cita llibru |títulu=Possible Coup in Guatemala|añu=1983|autor=Defense Intelligence Agency|capítulu=Section 3|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB32/docs/doc25.pdf|coleición=National Security Archive Electronic|volume=32|editorial=[[National Security Archive]]|ubicación=George Washington University}} * {{cita llibru |apellíu=Del Cid Fernández|nome=Enrique|títulu=Grandeces y miseries de la vida diplomática|url=https://books.google.com/books?id=rWtKAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Barrios|editorial=Exércitu de Guatemala|añu=1966|allugamientu=Guatemala|páxina=429}} * {{cita web|autor=Democracia Multicultural|url=http://democraciamulticultural.blogspot.com/2009/05/atanasio-tzul.html|website=Democracia Multicultural|títulu=Atanasio Tzul|añu=2009|fechaaccesu=15 de setiembre de 2010}} * {{cita publicación|autor=Diariu de Centro América|publicación=[[Diariu de Centro América]]|títulu=Entrevista a Walter Overdick, alcalde de Panzós|fecha=2 de xunu de 1978|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|nome=Guillermo|apellíu=Díaz Romeu|títulu=Del réxime de Carlos Herrera a la eleición de Jorge Ubico|publicación=Historia xeneral de Guatemala. 1993-1999|allugamientu=Guatemala|editorial=Asociación d'Amigos del País|volume=5|añu=1996|url=http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/guatemala/elections-and-events-19001943.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150112225429/http://libraries.ucsd.edu/locations/sshl/resources/featured-collections/latin-american-elections-statistics/guatemala/elections-and-events-19001943.html|fechaarchivu=12 de xineru de 2015}} * {{cita llibru |títulu=Diccionariu históricu biográficu de Guatemala|allugamientu=Guatemala|autor=Asociación d'Amigos del País editorial=Amigos del País|añu=2004|isbn=99922-44-01-1}} * {{cita llibru |apellíu=Dosal|nome=Paul J.|títulu=Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala 1899-1944|idioma=en|allugamientu=Wilmington|editorial=Scholarly Resources |añu=1993}} * {{cita llibru |apellíu=Drew|nome=David |añu=1999 |títulu=The Lost Chronicles of the Mayan Kings |url=https://archive.org/details/lostchroniclesof0000drew|editorial=[[University of California Press]] |allugamientu=Los Angeles|ref=harv|idioma=n'enllaz rotu|1={{cita llibru |apellíu=Dueñas Van Severen|nome=J. Ricardo|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:p9bqEn00wJQJ:www.sica.int/centro_documentacion/inst/sgsica/La%2520Invasi%25C3%25B3n%2520Filibustera%2520de%2520Nicaragua%2520y%2520la%2520Guerra%2520Nacional.pdf|títulu=La invasión filibustera de Nicaragua y la Guerra Nacional|añu=2006|editorial=Secretaría Xeneral del Sistema de la Integración Centroamericana SG-SICA}} |2=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3Ap9bqEn00wJQJ%3Awww.sica.int%2Fcentro_documentacion%2Finst%2Fsgsica%2FLa%2520Invasi%25C3%25B3n%2520Filibustera%2520de%2520Nicaragua%2520y%2520la%2520Guerra%2520Nacional.pdf |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita web|autor=Ecured|títulu=Masacre de Panzós|publicación=Ecured|allugamientu=Cuba|fecha=s.f.|fechaaccesu=8 de mayu de 2010|url=http://www.ecured.cu/index.php/Masacre_de_Panz%C3%B3s|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150115050524/http://www.ecured.cu/index.php/Masacre_de_Panz%C3%B3s|fechaarchivu=15 de xineru de 2015}} * {{cita publicación|apellíu=Elías|nome=José|títulu=El "narcu" llibra la so guerra en Guatemala|publicación=El País|añu=27 de marzu de 2008|ubicación=Madrid|fechaaccesu=5 de marzu de 2015|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2008/03/27/actualidad/1206572406_850215.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150307221033/http://internacional.elpais.com/internacional/2008/03/27/actualidad/1206572406_850215.html|fechaarchivu=7 de marzu de 2015}} * {{cita web|url=http://www.almanaqueept.org/index.php/llibros/finish/13-1977/2261-terremotu-en-guatemala|autor=Escuela pa toes publicación=Páxina del Almanaque Escuela pa Toes fecha=1977|títulu=Terremotu en Guatemala|fechaaccesu=5 de payares de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141105172023/http://www.almanaqueept.org/index.php/llibros/finish/13-1977/2261-terremotu-en-guatemala|fechaarchivu=5 de payares de 2014}} * {{cita publicación|autor=elPeriódico|url=http://elperiodico.com.gt/2015/09/03/pais/alejandro-maldonado-xura-como-49-presidente-de-la-republica-de-guatemala/|títulu=Alejandro Maldonado Xura como 49 presidente de la República de Guatemala|fecha=3 de setiembre de 2015|fechaaccesu=3 de setiembre de 2015|publicación=ElPeriódico|allugamientu=Guatemala|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150903215441/http://elperiodico.com.gt/2015/09/03/pais/alejandro-maldonado-xura-como-49-presidente-de-la-republica-de-guatemala/|fechaarchivu=3 de setiembre de 2015}} * {{cita web| fecha=s.f.| url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm| títulu=Ancient Guatemala| editorial=Authentic Maya| nome=Mary| apellíu=Esquivel de Villalobos| idioma=en| fechaaccesu=29 d'abril de 2007| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm| fechaarchivu=23 de mayu de 2007}} * {{cita publicación|url=http://www.fuac.edu.co/recurso_web/descargas/grafia/borbon.pdf|títulu=Marco y propósitos xenerales de les Reformes Borbóniques|apellíu=Estrada Ferrera|nome=Fabiola|editorial=Fundación Universidá Autónoma de Colombia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150727222406/http://www.fuac.edu.co/recurso_web/descargas/grafia/borbon.pdf|fechaarchivu=27 de xunetu de 2015}} * {{cita web|apellíu=Fumero|nome=Pedro|url=http://www.eldia.es/2010-04-11/sur/7-Xenes-aborigenes-Santu-Hermanu-Pedro.htm|publicación=El Día|ubicación=España|añu=2010|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2014|títulu=Gen aboríxenes nel Santu Hermanu Pedro|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141026103711/http://www.eldia.es/2010-04-11/sur/7-Xenes-aborigenes-Santu-Hermanu-Pedro.htm|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Gleijeses|nome=Piero|títulu=Shattered Hope: The Guatemalan Revolution and the United States, 1944-1954. |url=https://archive.org/details/shatteredhopegua0000pier|editorial=[[Princeton University Press]]|allugamientu=Nuevu Jersey, Estaos Xuníos|añu=1991|idioma=en}} * {{cita publicación|apellíu=Gleijeses|nome=Piero|máscaraautor=1|títulu=The Death of Francisco Arana: a turning point in the Guatemalan Revolution|url=http://www.latinamericanstudies.org/guatemala/francisco-arana.pdf|publicación=Journal of Latin American Studies|volume=22|idioma=en|ubicación=Inglaterra|añu=s.f.}} * {{cita llibru |apellíu=Gómez Carrillo|nome=Agustín|enllaceautor=Agustín Gómez Carrillo|títulu=Estudio históricu de l'América Central|edición=3.^a|ubicación=Madrid|editorial=Imprenta de Hernando|añu=1886|páxines=240|url=https://archive.org/details/estudiohistric00agus}} * {{cita llibru |apellíu=Gómez Carrillo|nome=Agustín|máscaraautor=1|títulu=Elemento de la historia de Centro-América|editorial=Tip. d'Arenales|ubicación=Guatemala|añu=1887|url=https://archive.org/details/elementosdelahis00gmuoft}} * {{cita llibru |apellíu=Gómez Carrillo|nome=Agustín|máscaraautor=1|títulu=Compendio de la historia de l'América Central|url=https://archive.org/stream/compendiodehistoria00agusguat|añu=1892|ubicación=Madrid|editorial=Imprenta de la vilba de Hernando}} * {{cita llibru |apellíu=González Davison|nome=Fernando|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4}} * {{cita llibru |apellíu=Grube|nome=Nikolai|títulu=Los mayes. Una civilización milenaria|añu=2006|editorial=Tandem Verlag GmbH: Ullmann & Könemann|isbn=978-3-8331-1959-0}} * {{cita llibru |apellíu=Guandique|nome=José Salvador|títulu=Presbíteru y Doctor José Matías Delgado|añu=1962 |editorial=Direición Xeneral de Publicaciones ya Impresos}} * {{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=g0AXAAAAYAAJ&pg=PA828&lpg=PA828|títulu=Ley emitíes pol gobiernu democráticu de la República de Guatemala y pola Asamblea Nacional constituyente y llexislativa|apellíu=Guerra|nome=Viviano|volume=Tomo IV|añu=1886|editorial=Tip. de Pedro Arenales}} * {{cita llibru |apellíu=Guzmán-Böckler|nome=Carlos|enllaceautor=Carlos Guzmán-Böckler|títulu=La Fuelga de Dolores que conocí cola mio xeneración (1947-1977)|editorial=Universitaria|allugamientu=Guatemala|añu=1998}} * {{cita llibru |apellíu=Henry|nome=O.|enllaceautor=República Bananera|títulu=Cabbages and Kings|idioma=en|añu=2000|editorial=Project Gutenberg|formatu=ebook|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014|url=http://www.gutenberg.org/files/2777/2777-h/2777-h.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131103164609/http://www.gutenberg.org/files/2777/2777-h/2777-h.htm|fechaarchivu=3 de payares de 2013}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=ulTnBgAAQBAJ|títulu=Bartolomé de las Casas (españoles eminentes)|apellíu=Hernández|nome=Bernal|editorial=Penguin Random House|ubicación=España|añu=2015|isbn=9788430617340}} * {{cita publicación|apellíu=Hernández de León|nome=Federico|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El Capítulu de les Efemérides: Convención de llendes con Belize|publicación=Diariu [[La Hora (Guatemala)|La Hora]]|allugamientu=Guatemala|añu=30 d'abril de 1959}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|máscaraautor=1|títulu=El llibru de les efemérides: Capítulos de la Historia de l'América Central|editorial=Tip. Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|volume=Tomo I|añu=1925|url=https://books.google.com/books?id=4a8WAAAAYAAJ&focus=searchwithinvolume&q=L'Arada}} * {{cita llibru |apellíu=Hernández de León|nome=Federico|máscaraautor=1|títulu=El llibru de les efemérides|volume=Tomo III|editorial=Tip. Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|añu=1930}} * {{cita web|autor=Honduras en llinia|url=http://www.honduras.com/history/morazan.html|títulu=Francisco Morazán|website=fondures.com|añu=1996|fechaaccesu=1 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120805195708/http://www.honduras.com/history/morazan.html|fechaarchivu=5 d'agostu de 2012}} * {{cita publicación|url=http://www.elperiodico.com.gt/es//pais/28239|añu=2013|títulu=Lo que namái Romeo Lucas García pudo escaecer|apellíu=Hurtado|nome=Paola|publicación=elPeriódico|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140821104035/http://www.elperiodico.com.gt/es//pais/28239|fechaarchivu=21 d'agostu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140821104035/http://www.elperiodico.com.gt/es//pais/28239|archivedate=2014-08-21}} * {{cita llibru |autor=IBAR|url=https://books.google.com/books?id=dMg-AQAAMAAJ|títulu=Boletín de la Oficina internacional de les repúbliques americanes|idioma=en|númberu=30|añu=1910|editorial=International Bureau of the American Republics}} * {{cita llibru |autor=IEPALA|títulu=Guatemala, un futuru próximu|editorial=Artigrafía; Institutu d'Estudios Políticos p'América Llatina y Africa|ubicación=Madrid|url=https://books.google.com/books?id=1xFMbBqjzmsC|añu=1980|páxines=242|isbn=9788485436101}} * {{cita llibru |apellíu=Jones|nome=Grant D.| añu=1998|títulu=The Conquest of the Last Maya Kingdom|url=https://books.google.co.uk/books?id=PeOWl54Mt7UC|editorial=[[Stanford University Press]]|allugamientu=Stanford, California, EE. XX.|isbn=978-0-8047-3522-3|oclc=9780804735223|idioma=en}} * {{cita web|apellíu=Juárez|nome=Edgar|títulu=La lleición d'Alfonso Portillo|website=Fala Guate|fecha=s.f.|url=http://hablaguate.com/articles/14703-la-leccion-de-alfonso-portillo|fechaaccesu=28 de febreru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150228050425/http://hablaguate.com/articles/14703-la-leccion-de-alfonso-portillo|fechaarchivu=28 de febreru de 2015}} * {{cita llibru |títulu=Bien noble y bien lleal ciudá de Santiago de los Cabelleros de Goathemala (L'Antigua) 1543-1773 (pequeña esquisa histórica, que pa escribir d'ella nun van algamar los sieglos|apellíu=Juárez y Aragón|nome=J. Fernando|allugamientu=Guatemala|editorial=Tip. Nacional|añu=1971|url=http://searchworks.stanford.edu/view/125649}} * {{cita llibru |apellíu=Juarros|nome=Domingo|enllaceautor=Domingo Juarros|títulu=Compendio de la historia de la Ciudá de Guatemala|añu=1818|editorial=Ignacio Beteta|allugamientu=Guatemala|url=https://archive.org/stream/compendiodelahis21juar#page/n3/mode/2up}} * {{cita llibru |apellíu=Juarros|nome=Domingo|máscaraautor=1|apellíu2=Bailly|nome2=Jacques|añu=1824|títulu=A Statistical and Commercial History of Guatemala|url=https://books.google.com/books?id=kHk9AAAAcAAJ|idioma=en}} * {{cita llibru |autor=Xunta Llibertadora|títulu=Rede page: Via Crucis of a Central American Republic. Victims of the President of Guatemala|añu=1914|url=https://archive.org/stream/redpageviacrucis00junt#page/n1/mode/2up|editorial=Xunta Llibertadora|allugamientu=[[Nueva York]]|idioma=en}} * {{cita publicación|url=https://books.google.com/books?id=UVx-MJytTFYC|títulu=Estudio Del Reinu de Guatemala: Homenaxe Al Profesor S.D. Markman|volume=309|idioma=en|publicación=Publicaciones de la Escuela d'Estudios Hispanu-Americanos de la Universidá de Sevilla|apellíu=Kinkead|nome=Duncan Theobald|editorial=CSIC Press|añu=1985|isbn=9788400060114}} * {{cita llibru |editorial=Guate360°|añu=s.f.|url=https://books.google.com/books?id=rT88HRY7N3EC|apellíu=Lavarreda|nome=Carlos|títulu=El Reformador Justo Rufino Barrios}} * {{cita llibru |autor=La Cía. Bacrofft|url=https://books.google.com/books?id=x-FHAAAAIAAJ&pg=PA496&lpg=PA496|títulu=Manual de rellaciones comerciales ya industriales de los Estaos Xuníos cola América española|añu=1889|editorial=La compañía Bacrofft}} * {{cita llibru |url=http://www.latinamericanstudies.org/filibusters/Bandera-Cubana-Filibustera.pdf|autor=Latin American Studies|añu=s.f.|publicación=latinamericanstudies.org|títulu=Guerra de Nicaragua contra los filibusteros|fechaaccesu=18 de xunetu de 2014|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100713090332/http://www.latinamericanstudies.org/filibusters/Bandera-Cubana-Filibustera.pdf|fechaarchivu=13 de xunetu de 2010}} * {{cita publicación|autor=La Ilustración del Pacíficu|títulu=El Ferrocarril Verapaz|añu=15 de marzu de 1898|volume=II|númberu=38|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/lailustra238unseguat#page/210/mode/2up|allugamientu=Guatemala|editorial=Siguere, Guirola y Cía}} * {{cita publicación|autor=La República|añu=10 de marzu de 1897|títulu=La Esposición|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/390/mode/2up|allugamientu=Guatemala|volume=I|númberu=16|editorial=Síguere, Guirola y Cía.}} * {{cita llibru |títulu=Guide to the ruins of Mixco Viejo: Ceremonial Center and Fortified Town of the Maya Indians - Pokomam Group|url=https://books.google.com/books?id=lDlrAAAAMAAJ|allugamientu=Guatemala|fecha=s.f.|idioma=en|apellíu=Lehmann|nome=Henri|apellíu2=McIntyre|nome2=Andrew|apellíu3=Kuh|nome3=Edwin|editorial=Piedra Santa}} * {{cita publicación|apellíu=Limón Aguirre|nome=Fernando|añu=2008|títulu=La ciudadanía del pueblu chuj en Méxicu: Una dialéutica negativa d'identidaes editorial=El Colexu de la Frontera Sur – Unidad San Cristóbal de las Casas|ubicación=San Cristóbal de Les Cases, Méxicu|url=http://www.ciesas.edu.mx/proyeutos/relaju/cd_relaju/Ponencies/Mesa%20Valladares-Castro/LimonAguirreFernando.pdf|fechaaccesu=15 de setiembre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120722210906/http://www.ciesas.edu.mx/proyeutos/relaju/cd_relaju/Ponencies/Mesa%20Valladares-Castro/LimonAguirreFernando.pdf|fechaarchivu=22 de xunetu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722210906/http://www.ciesas.edu.mx/proyeutos/relaju/cd_relaju/Ponencies/Mesa%20Valladares-Castro/LimonAguirreFernando.pdf|archivedate=2012-07-22}} * {{cita web|apellíu=López de Palacios|nome=Juan|añu=2010|añu-orixinal=1512|url=https://web.archive.org/web/20030815000000*/http://www.ciudadseva.com/textos/otros/requeri.htm|títulu=Requerimientu de Palacios Rubios|website=Ciudá Seva|fechaaccesu=26 de xunu de 2015}} * {{cita llibru |apellíu=López Velásquez|nome=María Eugenia|títulu=San Salvador na Anexón Centroamericana al Imperiu del Septentrión|añu=2000|editorial=Direición de Publicaciones ya Impresos|isbn=99923-0-040-X}} * {{cita llibru |apellíu=Lovell|nome=W. George|añu=2000 |capítulu=The Highland Maya |editor=Richard E.W. Adams y Murdo J. Macleod (eds.) |títulu=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas, {{nowrap|Vol. II}}: Mesoamerica, {{nowrap|part 2}} |allugamientu=Cambridge, Inglaterra |editorial=[[Cambridge University Press]] |idioma=en|páxines=392–444|isbn=0-521-65204-9 |oclc=33359444}} * {{cita publicación|url=https://books.google.com/books?id=LapGAQAAQBAJ|páxina=20|volume=271|publicación=The Civilization of the American Indian Series|títulu=Strange Lands and Different Peoples: Spaniards and Indians in Colonial Guatemala|idioma=en|apellíu=Lovell|nome=W. George|autor2=Swezey|nome2=William R.|autor3=Kramer|nome3=Wendy|apellíu4=Lutz|nome4=Christopher H.|editorial=University of Oklahoma Press|añu=2013|isbn=9780806151168}} * {{cita llibru |apellíu=Martínez Peláez|nome=Severo|enllaceautor=Severo Martínez Peláez|títulu=La patria del criollu. Ensayu d'interpretación de la realidá colonial guatemaliana|edición=4ª|editorial=EDUCA|ubicación=San José|añu=1976}} * {{cita llibru |apellíu=Martínez Peláez|nome=Severo|máscaraautor=1|títulu=La Patria del Criollu: ensayu d'interpretación de la realidá colonial guatemaliana|url=https://books.google.com/books?id=RcrtDXh6PBQC&pg=PA306&lpg=PA306|editorial=[[Duke University Press]]|añu=2009|isbn=9780822392064|páxines=xlix y 306}} * {{cita llibru |apellíu=Martínez Peláez|nome=Severo|máscaraautor=1|títulu=Racismu y analís históricu de la definición del Indiu Guatemalianu|allugamientu=Guatemala|añu=1977|url=https://books.google.com/books/about/Racismu_y_an%C3%A1lisis_hist%C3%B3ricu_en_la_def.html?id=fT0LAQAAIAAJ|editorial=FCCEEUSAC}} * {{cita publicación |apellíu=Masson |nome=Marilyn A. |añu=2012 |títulu=Maya collapse cycles |publicación=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=109 |númberu=45 |páxines=18237–18238 |editorial=National Academy of Sciences |url=http://www.jstor.org/stable/41829886 |jstor=41829886 |issn=1091-6490 |ubicación=Washington, D.C., EE.XX. |idioma=en |ref=harv |cita=suscripción riquida }} * {{cita llibru |apellíu=Maudslay|nome=Alfred Percival|enllaceautor=Alfred Percival Maudslay|títulu=A glimpse at Guatemala, and some notes on the ancient monuments of Central America|apellíu2=Maudslay|nome2=Anne Cary|allugamientu=[[Londres]]|idioma=en|editorial=John Murray|añu=1899|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Glimpse_at_Guatemala.pdf}} * {{cita llibru |títulu=Kaqchikel Chronicles: The Definitive Edition|url=https://books.google.com/books?id=AF5fAgAAQBAJ|apellíu=Maxwell|nome=Judith M.|apellíu2=Hill II|nome2=Robert M.|editorial=University of Texas |idioma=en|añu=2010|isbn=9780292788220}} * {{cita publicación|apellíu=Melchor Toledo|nome=Johann Estuardo|títulu=L'arte relixoso de l'Antigua Guatemala, 1773-1821; crónica de la emigración de les sos imáxenes|publicación=tesis doctoral n'Historia del Arte|editorial=UNAM|añu=2011|ubicación=Méxicu|url=http://132.248.9.195/ptd2012/febreru/0677645/0677645_A1.pdf|fechaaccesu=10 de payares de 2014}} * {{cita llibru |apellíu=Meléndez Chaverri |nome=Carlos |títulu=José Matías Delgado, Prócer Centroamericanu |añu=2000 |editorial=Conseyu Nacional pa la Cultura y l'Arte|ubicación=San Salvador|isbn=99923-0-057-4}} * {{cita llibru |apellíu=Melville|nome=Thomas|apellíu2=Melville|nome2=Marjorie|títulu=Guatemala - Another Vietnam?|url=https://archive.org/details/guatemalaanother0000melv|editorial=Penguin Books|añu=1971|ubicación=EE.XX.|idioma=en}} * {{cita publicación|autor=Memories|títulu=Memories del 13 de payares de 1960|añu=12 de payares de 2010|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2013|url=http://www.s21.com.gt/opinion/2010/11/12/memories-13-payares-1960|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131005182022/http://www.s21.com.gt/opinion/2010/11/12/memories-13-payares-1960|fechaarchivu=5 d'ochobre de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005182022/http://www.s21.com.gt/opinion/2010/11/12/memories-13-payares-1960|archivedate=2013-10-05}} * {{cita llibru |apellíu=Móbil|nome=José A.|títulu=100 Personaxes Históricos de Guatemala|url=https://books.google.com/books/about/100_personaxes_hist%C3%B3ricos_de_Guatemala.html?id=vchqAAAAMAAJ|editorial=Serviprensa Centroamericanu|allugamientu=Guatemala|añu=1991}} * {{cita publicación|publicación=Prensa Libre|apellíu=Molina Calderón|nome=José|allugamientu=Guatemala|títulu=José María Orellana y el Quetzal|añu=2011|fechaaccesu=26 de xunetu de 2014|url=http://prensalibre.com/economia/Jose-Maria-Orellana-quetzal_0_533346664.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110811233232/http://prensalibre.com/economia/Jose-Maria-Orellana-quetzal_0_533346664.html|fechaarchivu=11 d'agostu de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811233232/http://prensalibre.com/economia/Jose-Maria-Orellana-quetzal_0_533346664.html|archivedate=2011-08-11}} * {{cita llibru |apellíu=Monterey|nome=Francisco J.|títulu=Historia d'El Salvador, Anotaciones Cronolóxiques 1810-1842|añu=1996 |editorial=Universitaria}} * {{cita llibru |títulu=Testamentu y memories|cita=Testamentu y memories del xeneral Francisco Morazán: discursos y artículos relativos al héroe. Publicación conmemorativa del primer centenariu de la so muerte|apellíu=Morazán|nome=Francisco|enllaceautor=Francisco Morazán|editorial=Talleres Tip. Nacionales|allugamientu=Honduras|añu=1942|añu-orixinal=1842|ref=harv|páxines=60|url=https://books.google.com/books/about/Testamentu_y_memories_del xeneral_Franci.html?id=Cew8AQAAIAAJ}} * {{cita llibru |apellíu=Montessus de Ballore|nome=F. de|títulu=Temblores y erupciones volcániques en Centro-América|editorial=Francisco Sagrini|añu=1884|ubicación=San Salvador|url=https://books.google.com/books?id=QbRXAAAAMAAJ}} * {{cita web|publicación=Google books|títulu=Portafolio del Institutu Normal Central pa Señorites Belén|apellíu=Muñoz de Castro|fechaaccesu=6 de setiembre de 2014|fecha=s.f.|url=https://sites.google.com/site/portafoliodesaramunozdecastro/home/el%20mio-perfil-1/institutu-normal-central-pa-senoritas-belen-|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141007010854/https://sites.google.com/site/portafoliodesaramunozdecastro/home/el|fechaarchivu=2014-10-07}} * {{cita llibru |autor=Naciones Xuníes|enllaceautor=Organización de les Naciones Xuníes|publicación=United Nations biografies|títulu=Emilio Arenales Catalán (Guatemala) elected president of the twenty-third session of the General Assembly|idioma=en|fechaaccesu=12 d'agostu de 2014|añu=1968|url=https://web.archive.org/web/20010301000000*/http://www.un.org/ga/55/president/bio23.htm}} * {{cita web|autor=NICH|url=http://www.nichbelize.org/ia-archaeology/late-postclassic.html|fecha=s.f.|títulu=Institutu of Archeology: Late Postclassic|website=National Institute of Culture and History|allugamientu=Belmopán|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150727193246/http://www.nichbelize.org/ia-archaeology/late-postclassic.html|fechaarchivu=27 de xunetu de 2015}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=8cBpAgAAQBAJ|títulu=The Oxford Handbook fo Mesoamerican Archeology|apellíu=Nichols|nome=Deborah L.|apellíu2=Pool|nome2=Christopher A.|editorial=[[Oxford University Press]]|ubicación=Estaos Xuníos|idioma=en|añu=2012|isbn=9780199875009}} * {{cita publicación|autor=El nuesu Diariu|títulu=Noticies de primera plana|enllaceautor=Federico Hernández de León|allugamientu=Guatemala|añu=1930|publicación=El nuesu Diariu}} * {{cita publicación|títulu=Carlos Manuel Arana Osorio|apellíu=Parrinello|nome=Danilo|publicación=elPeriódico|añu=2013|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2013|url=https://web.archive.org/web/20130601000000*/http://www.elperiodico.com.gt/es/20130803/opinion/232122/}} * {{cita web|url=http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=1679|títulu=Atanasio Tzul|apellíu=Pollack|nome=Aaron|website=AFEHC|fechaaccesu=15 de setiembre de 2010|añu=2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100625235633/http://afehc-historia-centroamericana.org/index.php?action=fi_aff&id=1679|fechaarchivu=2010-06-25}} * {{cita llibru |apellíu=Pons Sáez|nome=Nuria|añu=1997|títulu=La conquista del Lacandón|ubicación=Méxicu|editorial=[[UNAM]]|isbn=968-36-6150-5|páxines=XIX a XXIX}} * {{cita publicación|autor=Prensa Libre|títulu=Avalancha terrorista en contra de la manifestación de mañana; poder públicu y tresporte extraurbano blancos d'ataque|publicación=[[Prensa Libre]]|añu=6 de setiembre de 1980|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|autor=Prensa Libre|máscaraautor=1|publicación=Prensa Libre|añu=2007|url=http://www.prensalibre.com/pl/2007/agostu/15/179759.html|títulu=Economía pa Toos: Bancu Agrícola Hipotecariu de 1894|allugamientu=Guatemala|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201090355/http://www.prensalibre.com/pl/2007/agostu/15/179759.html|archivedate=2008-12-01|fechaaccesu=2024-06-14}} * {{cita publicación|autor=Prensa Libre|máscaraautor=1|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/xusticia/perez-molina-presentárase-ante-el xuez-diz-el so-abogáu|títulu=Pérez Molina presentaráse ante'l xuez diz el so abogáu|fecha=3 de setiembre de 2015|fechaaccesu=3 de setiembre de 2015|publicación=Prensa Libre|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación|autor=Prensa Libre|máscaraautor=1|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/llogros-del gobiernu-segun-jimmy-morales-y-cinco-verdad-a-medies|títulu=Llogros del Gobiernu, según Jimmy Morales, y cinco verdad a medies|fecha=1 de mayu de 2016|fechaaccesu=1 de mayu de 2016|publicación=Prensa Libre|allugamientu=Guatemala}} * {{cita publicación |apellíu=Pugh |nome=Timothy W. |nome2=Leslie G. |apellíu2=Cecil |añu=2012 |títulu=The contact period of central Petén, Guatemala in color |publicación=Faculty Publications |volume=Artículu 6 |url=http://scholarworks.sfasu.edu/sca/6/ |editorial=Stephen F. Austin State University |allugamientu=Nacogdoches |idioma=en }} * {{cita web|website=MAC: Mines and communities|títulu=Victimization - the EXMIBAL Story|apellíu=Rakosy|nome=Betsy|añu=2002|fechaaccesu=17 de setiembre de 2014|idioma=en|url=http://www.minesandcommunities.org/article.php?a=7057|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006082651/http://www.minesandcommunities.org/article.php?a=7057|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014}} * {{cita publicación|apellíu=Reents-Budet|nome=Dorie|títulu=Cerámica maya|volume=V|númberu=28|añu=1997|ubicación=Méxicu|editorial=Raigaños}} * {{cita llibru |nome=Rafael|apellíu=Reyes|títulu=Nociones d'Historia d'El Salvador|allugamientu=San Salvador, El Salvador|editorial=Francisco Sagrini|añu=1885}} * {{cita publicación |autor=REMHI |títulu=Guatemala, Nunca Más. Informe REMHI |url=http://www.odhag.org.gt/html/PIES4A.HTM |añu=1998 |editorial=ODHAG |6= |fechaaccesu=24 de xunetu de 2015 |allugamientu=Guatemala |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193830/http://www.odhag.org.gt/html/PIES4A.HTM |archivedate=2016-03-04 }} * {{cita publicación|autor=REMHI|máscaraautor=1|títulu=Guatemala, Nunca Más. Informe REMHI|url=http://www.odhag.org.gt/html/TOMO2C3.HTM|añu=1998|editorial=ODHAG|páxina=nota 10|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007084014/http://www.odhag.org.gt/html/TOMO2C3.HTM|archivedate=2018-10-07}} * {{cita llibru |apellíu=Rivera Doráu|nome=Miguel|títulu=El pensamientu relixosu de los antiguos mayes|url=https://archive.org/details/elpensamientorel0000rive|añu=2006|coleición=Paradigmes|ubicación=Madrid|editorial=Trotta|isbn=978-84-8164-871-3}} * {{cita llibru |apellíu=Carbayeda|nome=Gilberto|editorial=DIGUSAC|títulu=La situación del consumidor, los niveles de competitives y el so impautu económico y social en Guatemala|añu=2009|allugamientu=Guatemala|url=http://www.usac.edu.gt/archivos/aipn3gilbertoinfofinal.doc|fechaaccesu=28 de febreru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150228190012/http://www.usac.edu.gt/archivos/aipn3gilbertoinfofinal.doc|fechaarchivu=28 de febreru de 2015}} * {{cita publicación|apellíu=Rodríguez Girón|nome=Zoila|títulu=El real palaciu d'Antigua Guatemala: arqueoloxía y propuesta de rehabilitación|apellíu2=Flores|nome2=José Alejandro|apellíu3=Garnica|nome3=Marlen|publicación=Simposio d'investigaciones arqueolóxiques en Guatemala|añu=1995|editor=Laporte, L.P; Escobedo, H.|editorial=Muséu Nacional d'Arqueoloxía y Etnoloxía, versión dixital|allugamientu=Guatemala|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110914213628/http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|fechaarchivu=14 de setiembre de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110914213628/http://www.asociaciontikal.com/pdf/41.95_-_Zoila_et_al.pdf|archivedate=2011-09-14|fechaaccesu=2018-10-14}} * {{cita llibru |apellíu=Rosa|nome=Ramón|títulu=Biografía de don José Cecilio del Valle|allugamientu=Tegucigalpa|editorial=Tip. Nacional|añu=1882|url=https://books.google.com/books?id=aepqAAAAMAAJ}} * {{cita publicación|apellíu=Rose|nome=William Ingersol|url=https://books.google.com/books?id=xZp0mS_QWHMC|títulu=Natural Hazards in El Salvador|idioma=en|publicación=Geological Society of America|añu=s.f.|fechaaccesu=7 de payares de 2014}} * {{cita publicación|url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/|títulu=CICIG: Otto Pérez participó en "La Llinia"|allugamientu=Guatemala|fecha=21 d'agostu de 2015|fechaaccesu=21 d'agostu de 2015|apellíu=Ruano|nome=Jessica|publicación=Guatevisión|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/|fechaarchivu=21 d'agostu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/|archivedate=2015-08-21}} * {{cita llibru |apellíu=Sabino|nome=Carlos|enllaceautor=Carlos Sabino|títulu=Guatemala, la historia callada (1944-1989) Tomu I: Revolución y Lliberación|editorial=Fondu de Cultura Económica|allugamientu=Guatemala|añu=2007|isbn=9789992248522}} * {{cita publicación|apellíu=Saravia|nome=José Miguel|añu=1897|títulu=Situación económica|publicación=[[La Ilustración Guatemaliana]]|url=https://archive.org/stream/ilustracionguate00guat#page/376/mode/2up|allugamientu=Guatemala|volume=I|númberu=16|editorial=Síguere, Guirola y Cía.}} * {{cita publicación|apellíu=Schlesinger|nome=Stephen|apellíu2=Kinzer|nome2=Stephen|añu=1982|idioma=en|títulu=Bitter Fruit: The Untold Story of the American Coup in Guatemala|publicación=The David Rockefeller Center Series on Latin American Studies|allugamientu=Cambridge|editorial=Harvard University Press|url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/hispanic_american_historical_review/v080/80.3dosal.pdf|isbn=0-385-14861-5|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150630153509/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fhispanic_american_historical_review%2Fv080%2F80.3dosal.pdf|fechaarchivu=30 de xunu de 2015}} * {{cita llibru |apellíu=Schoultz|nome=Lars|añu=1998|títulu=Beneath the United States|url=https://archive.org/details/beneathunitedsta00scho|idioma=en|allugamientu=Cambridge|editorial=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0674922761}} * {{cita llibru |apellíu=Sharer|nome=Robert J. |enllaceautor=Robert Sharer|apellíu2=Traxler|nome2=Lloa P. |añu=2006 |títulu=The Ancient Maya |url=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|edición=6ª|allugamientu=Stanford, CA |editorial=Stanford University Press|isbn=0-8047-4817-9 |oclc=57577446|ref=harv|idioma=en}} * {{cita llibru |apellíu=Solano|nome=Luis|títulu=Contextualización histórica de la Franxa Tresversal del Norte (FTN)|editorial=Centru d'Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala|añu=2012|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014|ref=harv|url=http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141113172058/http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|fechaarchivu=13 de payares de 2014}} * {{cita web|apellíu=Solís Castañeda|nome=Sara|url=http://www.iripaz.org/listado_docs/politica_esterior/cuestion-limitrofe.html|website=Institutu de Rellaciones Internacionales ya Investigaciones pa la Paz|títulu=La cuestión estremera territorial guatemaliana nel sieglu XIX: casos de Chiapas, Soconusco y Belize|añu=2013|fechaaccesu=28 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141123094002/http://www.iripaz.org/listado_docs/politica_esterior/cuestion-limitrofe.html|fechaarchivu=23 de payares de 2014}} * {{cita web|autor=Sputnik|url=http://mundo.sputniknews.com/robles/20150427/1036832386.html|títulu=Rusia apuesta por invertir n'América Llatina como nunca antes|fecha=2015|fechaaccesu=30 de payares de 2015|website=Sputnik news|ubicación=Rusia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150720025358/http://mundo.sputniknews.com/robles/20150427/1036832386.html|fechaarchivu=20 de xunetu de 2015}} * {{cita llibru |apellíu=Stephens|nome=John Lloyd|apellíu2=Catherwood|nome2=Frederick|títulu=Incidents of travel in Central America, Chiapas, and Yucatan|url=https://archive.org/details/incidentstravel00cathgoog|idioma=en|editorial=Arthur Hall, Virtue and Co.|añu=1854|ubicación=Londres}} * {{cita publicación|autor=The New York Times|publicación=[[The New York Times]]|títulu=Earthquakes. A record of the shocks in 1874-the thirty days of terror in Guatemala|fecha=20 d'avientu de 1874|url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9502Y3DA173DE43BBC4851DFB467838F669FDE|allugamientu=Nueva York|fechaaccesu=7 d'avientu de 2015|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151207232719/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9502Y3DA173DE43BBC4851DFB467838F669FDE|fechaarchivu=7 d'avientu de 2015}} * {{cita publicación|autor=Time|añu=1931|títulu=Died. Xeneral Lazaro Chacon, 56, President of Guatemala|idioma=en|ubicación=EE.XX.|fechaaccesu=25 de xunu de 2015|url=http://time.com/time/magazine/article/0,9171,741436,00.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070815091216/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,741436,00.html|fechaarchivu=15 d'agostu de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070815091216/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,741436,00.html|archivedate=2007-08-15}} * {{cita llibru |apellíu=Torres Espinoza|nome=Enrique|títulu=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|editorial=Artermis y Edinter|allugamientu=Guatemala|añu=2007|isbn=9789992261569}} * {{cita web|autor=UNESCO|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1761/|website=UNESCO World Heritage Center|títulu=Castle of San Felipe de Lara|añu=2002|fechaaccesu=23 d'agostu de 2012|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070626023007/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1761/|fechaarchivu=26 de xunu de 2007}} * {{cita publicación|autor=Universidá de San Carlos|editorial=Universitaria|títulu=Documentu d'información xeneral sobre la ''Universidá de San Carlos|allugamientu=Guatemala|fechaaccesu=23 d'agostu de 2013|añu=2007|url=http://www.usac.edu.gt/archivos/acercadeculturaorganizacionalusac.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120516115223/http://www.usac.edu.gt/archivos/acercadeculturaorganizacionalusac.pdf|fechaarchivu=16 de mayu de 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516115223/http://www.usac.edu.gt/archivos/acercadeculturaorganizacionalusac.pdf|archivedate=2012-05-16}} * {{cita llibru |títulu=Catholic Colonialism: A Parish History of Guatemala, 1524-1821|apellíu=van Oss|nome=Adriaan C.|idioma=en|url=https://books.google.com/books?id=apazT06Y15cC|añu=1986|editorial=Cambridge University Press|allugamientu=Cambridge}} * {{cita llibru |apellíu=Villacorta Calderón|nome=José A.|url=https://books.google.com/books?id=qF88AQAAIAAJ|títulu=Prehistoria y historia d'Antigua|editorial=Tip. Nacional|añu=1938|allugamientu=Guatemala}} * {{cita llibru |apellíu=Vidaurre|nome=Adrián|títulu=Paralelu ente dos alministraciones: apuntes pa la historia|enllaceautor=Adrian Vidaurre|url=https://books.google.com/books?id=Ct1qAAAAMAAJ&pg=PA26&lpg=PA26|editorial=Tip. Sánchez y de Guise|allugamientu=Guatemala|ref=harv|añu=1907}} * {{cita publicación|apellíu=Villalobos Viato|nome=Roberto|títulu=Protestes contra Ydígoras Fuentes|url=http://especiales.prensalibre.com/revistad/2012/04/08/historia.shtml|publicación=Revista D|editorial=Prensa Libre|fecha=8 d'abril de 2012|fechaaccesu=15 de marzu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120413174819/http://especiales.prensalibre.com/revistad/2012/04/08/historia.shtml|fechaarchivu=13 d'abril de 2012}} * {{cita web|autor=WDL|url=http://www.wdl.org/es/item/515/|títulu=Espejo de la cruel y horrible tiranía española perpetada nos Países Baxos pol tiranu, el duque d'Alba, y otros comandantes del rei Felipe II|website=World Digital Library|añu=1620|fechaaccesu=25 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201225642/http://www.wdl.org/es/item/515/|fechaarchivu=2014-02-01}} * {{cita llibru |autor=Wilhelm of Sweden|enllaceautor=Guillermo de Suecia|url=https://archive.org/stream/journeycentral00wilhrich|títulu=Between two continents, notes from a journey in Central America, 1920 |añu=1922|idioma=en|editorial=Y. Nash and Grayson, Ltd.|ubicación=Londres}} {{reftermina}} == Bibliografía adicional == {{refcomienza}} * {{cita llibru|url=http://www.cicig.org/uploads/documents/2015/informe_financiamiento_politicagt.pdf|títulu=Informe: El financiamiento de la política en Guatemala|añu=2015|autor=CICIG|editorial=[[CICIG]]|allugamientu=Guatemala}} * {{cita llibru |apellíu=Del Cid Fernández|nome=Enrique|títulu=Grandeces y miseries de la vida diplomática|url=https://books.google.com/books?id=rWtKAAAAMAAJ|editorial=Exércitu de Guatemala|añu=1966|allugamientu=Guatemala|páxines=745}} * {{cita llibru |apellíu=Milla y Vidaurre|nome=José|enllaceautor=José Milla y Vidaurre|apellíu2=Gómez Carrillo|nome2=Agustín|títulu=Historia de l'América Central; dende'l descubrimientu del país polos españoles (1502) hasta la so independencia d'España (1821)|editorial=Tip. Nacional|allugamientu=Guatemala|añu=1905|url=https://archive.org/stream/historiadelaame01machgoog}} * Historia Xeneral de Guatemala, 1999, several authors isbn 84-88622-07-4. * I, Rigoberta Menchu: An Indian Woman in Guatemala. (1984). {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{refcomienza}} * {{Commonscat|History of Guatemala}} * {{Commons|Guatemala#Famous Immigrants|Inmigrantes famosos}} * {{cita web|url=http://tierra.free-people.net/paises/pais-historia-de-guatemala.php|publicación=Tierra Free People|títulu=Detallada historia de Guatemala|fechaaccesu=5 de payares de 2014}} * {{cita web|url=http://www.deguate.com/artman/publish/historia.shtml|títulu=Historia de Guatemala al traviés de los años|publicación=De Guate|fechaaccesu=5 de payares de 2014}} * {{cita web|url=http://hoyenlahistoriadeguatemala.org/|títulu=Güei na historia de Guatemala|añu=2016|allugamientu=Guatemala|website=Güei na historia de Guatemala|fechaaccesu=26 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181211082534/http://hoyenlahistoriadeguatemala.org/|fechaarchivu=2018-12-11}} * Documental fílmico de ''The Field Museum'' sobre Guatemala mientres el gobiernu de [[Jorge Ubico]] en 1934: *#[https://m.youtube.com/watch?v=ZGaquzNnQoQ Parte 1]: [[United Fruit Company]] n'[[Izabal]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=nTcnoWunCW0 Parte 2]: [[Antigua Guatemala]], [[Chinautla]], [[Chichicastenango]] y [[Llagu de Atitlán]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=BCLTuvZN7Rs Parte 3]: Finca cafetalera de [[Inmigración alemana en Guatemala|propietarios alemanes]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=GEQ_BzZzkHA Parte 4]: [[United Fruit Company]] en Tiquisate * Documental fílmico de Guatemala mientres el gobiernu de [[Juan José Arévalo]]: *#[https://m.youtube.com/watch?v=TqaE1rB7YYQ Parte 1]: [[Ciudá de Guatemala]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=Tc3HftyJklY Parte 2]: [[Llagu de Atitlán]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=fsfYo5kSPDg Parte 3]: [[Chichicastenango]], [[El Quiché]], y [[Llagu de Atitlán]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=kFMJAMaFBsg Parte 4]: [[El Quiché]], Vistes aérees de Guatemala, [[Ciudá de Guatemala]], [[Aeropuertu Internacional La Aurora]] y [[Alta Verapaz]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=Trn-6q8Fv4Y Parte 5]: [[Alta Verapaz]], Travesía [[ríu Polochic]]-[[llagu de Izabal]]-[[Ríu Duce (Guatemala)|ríu Duce]], [[Livingston (Guatemala)|Livingston]] ya instalaciones de la [[United Fruit Company]] en [[Puerto Barrio]] *#[https://m.youtube.com/watch?v=ONiYExKr9_I Parte 6]: [[International Railways of Central America|IRCA]]: Viaxe de Bananera a Palín *#[https://m.youtube.com/watch?v=sbx3XkMk5W8 Parte 7]: IRCA: Viaxe Palín-Retalhuleu-Ciudá de Guatemala * Documental fílmico ''[http://villagt.com/terremotu-en-guatemala-1976.html Terremotu en Guatemala de 1976] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Terremotu en Guatemala de 1976 |2=http://villagt.com/terremotu-en-guatemala-1976.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}: Documental sobre los efeutos del terremotu que solmenó a Guatemala el 4 de febreru de 1976. * Documental fílmico ''[http://www.youtube.com/watch?v=FG6fh9M8wdc Nin unu vivu: Traxedia na Embaxada d'España en Guatemala]'': Documental sobre los fechos asocedíos el 31 de xineru de 1980 na Embaxada d'España en Guatemala. Presenta entevistes colos principales participantes, ente sobrevivientes y periodistes que cubrieron los fechos. {{reftermina}} {{Tradubot|Historia de Guatemala}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Guatemala]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] i1r7x8qutxtl1or45f8j7jsphlqcz9t 0 155517 4775528 4773523 2026-11-03T13:39:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 29 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775528 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Francisco Macías Nguema''', que'l so nome real yera '''Mez-m Ngueme''' {{nym}} foi unu de los primeros políticos de [[Guinea Ecuatorial]], primer [[presidente]] democráticu post-colonial del país, de [[1968]] a [[1979]]. Poco dempués d'asumir la presidencia, estableció una ferrial [[dictadura]] que se caracterizó pola intensa represión y horror infundido a la población. Escareció d'una ideoloxía política definida, anque militó nun nacionalismu radical y allabó públicamente la figura d'[[Adolf Hitler]].<ref name=hitler>{{cita publicación |títulu=El dictador tresformó al so país nun "campu de concentración"|url=https://elpais.com/diario/1979/08/11/internacional/303170401_850215.html|fechaaccesu=13 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=11 d'agostu de 1979}}</ref><ref name=crono>{{cita web |apellíos1=Lacosta|nome1=Xavier|títulu=Cronología de Guinea Ecuatorial: 1950 / 1979 De la independencia al xuiciu contra Macías|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/Lacosta2.htm|fechaaccesu=7 d'avientu de 2016}}</ref><ref name=tensión>{{cita web |apellíos1=Lacosta|nome1=Xavier|títulu=España - Guinea, 1969: la estratexa de la tensión|url=http://www.angelfire.com/sk/guineaecuatorial/lacosta1.htm|fechaaccesu=4 de febreru de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=MACÍAS QUERÍA TAR ESCOLTÁU POLA GUARDIA CIVIL|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19690330;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=30;month=03;year=1969;page=0008;id=0000409036;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1969/196903/19690330/NE19690330-0008.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=3 d'abril de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=30 de marzu de 1969}}</ref> Na so dictadura averar al [[bloque soviéticu]] y declaróse formalmente [[marxista]],<ref name=hitler /> autodefiniéndose un «marxista hitlerianu».<ref name=caden>{{cita llibru |apellíos1=Caden|nome1=Cynthia|títulu=GUINEA ECUATORIAL EL AUSCHWITZ D'ÁFRICA|url=http://www.alerta360.org/seiciones/terror/guinea_ecuatorial.pdf|fechaaccesu=6 d'avientu de 2016}}</ref> Al instaurar la so dictadura, impunxo un partíu únicu obligatoriu al que denominó [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores Partíu Únicu Nacional de Trabayadores]] (PUNT). En 1979 foi derrocáu por aciu un [[Golpe d'Estáu en Guinea Ecuatorial de 1979|golpe d'estáu]] lideráu por [[Teodoro Obiang]], siendo xulgáu y executáu pocu dempués. == Biografía == === Primeros años === Nació'l [[1 de xineru]] de [[1924]]<ref name="2a65d841">[http://www.bioko.net/guineaespanola/1968/19681011_01.pdf Revista ''La Guinea Ecuatorial''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522164916/http://www.bioko.net/guineaespanola/1968/19681011_01.pdf |date=2021-05-22 }}, númberu 1.630, ochobre-payares de 1968, páxina 24, Depósitu Llegal: F.P.-10-1959 (PDF).</ref><ref name=datbio>{{cita web |autor1=[[ABC (periódicu)|Diariu ABC]]|títulu=Edición del 4 d'ochobre de 1968|fechaaccesu=1 de febreru de 2017|páxina=45|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1968/10/04/045.html}}</ref> nel senu d'una familia llabradora probe. Pertenecía al grupu étnicu [[fang]], y aportaría a un líder [[Tribalismu|tribal]] importante.<ref name=sexu>{{cita publicación |apellíos1=BODJEDI|nome1=ENÈNGE|títulu=El sexu y la violencia: el casu de Masié Nguema Biyogo|fecha=2010|fechaaccesu=27 de febreru de 2017|url=http://www.raco.cat/index.php/Orafrica/article/view/225168/306400}}</ref> Nacíu como '''Mez-m Ngueme''' (otres fontes citen que'l so nome de nacencia foi '''Masié Me Nguema'''),<ref name=sexu /><ref name=azotáu /><ref name=mvv>{{cita llibru |apellíos1=Nze Nfumu|nome1=Agustín|enllaceautor=Agustín Nze Nfumu|títulu=Macias, Verdugo O Victima|fecha=2006|isbn=1411683242, 9781411683242|url=http://es.calameo.com/read/0000169470754d8b13051|fechaaccesu=25 de xunetu de 2017}}</ref> Macías Nguema yera fíu d'un famosu médicu bruxu,<ref name=analís>{{cita publicación|autor1=Álvaro Rodríguez Núñez.|títulu=L'ANTIGUA GUINEA ESPAÑOLA: ANALÍS Y PERSPECTIVES.|páxines=22 y 23|url=http://www.cmeyanchama.com/Documents/Guinee/trabajoceseden_Seminariu.pdf|fechaaccesu=27 de xunu de 2016}}</ref> caníbal<ref name=sexu /> y posesor del evú, una ''sustancia del mal'' bien tarrecida ente los fang.<ref name=sexu /><ref name=azotáu /> Los padres de Francisco Macías teníen otros trés fíos<ref name=mvv /> y yeren figures importantes del clan fang ''Esangui'' (conocíos tamién como "gorilas") y yeren naturales del distritu d'[[Oyem]], en [[Gabón]].<ref name=sexu /> Productu de les fechorías del padre de Macías, este y el restu del clan Esangui fueron espulsaos polos demás fang gaboneses (quien fueren víctimes del clan Esangui, a quien calificaben de criminales) a la [[Guinea Española]], col oxetivu (según los mesmos fang que-yos espulsaben) de que fueren rehabilitaos polos colonu españoles.<ref name=sexu /> El clan Esangui establecer nel [[Distritu de Mongomo]], en que les sos selves la influyencia colonial española yera mínima entós daquella,<ref name=sexu /> y onde Macías nació nel pobláu de [[Nsegayong]]. El so padre estableció un templu de ''Bweti a Njobe'', en que la so iniciación según la tradición oral fang unu de los hermanos de Macías foi [[Sacrificiu humanu|sacrificáu]] pol so padre, siendo [[Inmolación|inmoláu]].<ref name=azotáu /><ref name=ndowe>{{cita llibru |títulu=Retazo de la hestoria del pueblu ndowe|fecha=2012|páxina=48|url=http://es.calameo.com/read/00066122577b7b943y134|fechaaccesu=27 de marzu de 2017}}</ref> Esto debió a que'l ''Bweti a Njobe'' practicáu polos fang esixía güesos humanos pa llograr el poder político.<ref name=azotáu /> L'asesinatu del so hermanu dexó un trauma sicolóxicu permanente en Macías.<ref name=azotáu /><ref name=ndowe /><ref name=fortean>{{cita publicación |títulu=Strange Statesmen|publicación=Fortean Times|fecha=1 d'agostu de 2017|url=https://www.pressreader.com/uk/fortean-times/20170801/281586650628830|fechaaccesu=5 de payares de 2017}}</ref> De toes formes, Macías (al ser l'hermanu menor) foi fechu sufrir constantemente polos sos hermanos.<ref name=mvv /><ref name=af>{{cita web |apellíos1=af Klinteberg|nome1=Robert|títulu=Equatorial Guinea-Macías Country|url=http://www.opensourceguinea.org/2016/08/klinteberg-robert-f-equatorial-guinea.html|idioma=inglés|fecha=1978|fechaaccesu=30 de xunetu de 2017}}</ref> Yera, según los sos familiares, un neñu difícil, cobarde y retraído a quien-y disgustaba rellacionar se cola xente, pero que tenía ambiciones de grandor.<ref name=mvv /> Na so infancia y mocedá tuvo delles vegaes en cantu de la muerte por causa de la [[tuberculosis]], pero foi tratáu afechiscamente y llogró siempre salvase.<ref name=mvv /> Sicasí, toes estes esperiencies fixéron-y carecer de [[tanatofobia]].<ref name=mvv /> La [[Guardia Colonial de los territorios españoles del Golfu de Guinea|Guardia Colonial]] española, sicasí, nun tardó n'enfusase na selva y empezar a apelar a métodos violentos pa consiguir la sumisión y civilización de los indíxenes, munchos de los cualos fueron esclavizaos y mandaos a trabayar en finques de cacáu y café.<ref name=sexu /> Estos métodos incluyíen torturar, tullir y asesinar a los aldeanos fang.<ref name=sexu /><ref name=blogue /> Un líder destacáu d'estos episodios foi [[Julián Ayala]].<ref name=sexu /> A los nueve años, Macías vio al so padre siendo cutíu mortalmente por un alministrador colonial local, cuando trataba d'usar el so títulu de xefe tribal p'axustar meyores salarios pa la so xente. Macías quedó güérfanu una selmana dempués, cuando la so madre suicidóse, dexándolo a él y a 10 hermanos a la so suerte.<ref name=fortean /> Depués d'esto Macías foi rescatáu al pie d'otros mozos fang (nuevamente coles mires de civilizar) y criáu por unos españoles pudientes.<ref name=blogue /> Educar nuna escuela católica<ref name=tiranu>{{cita publicación |títulu=Francisco Macías, un tiranu frutu del colonialismu español|url=https://elpais.com/diario/1979/08/05/internacional/302652002_850215.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=5 d'agostu de 1979}}</ref> (perteneciente a les misiones),<ref>{{cita web |títulu=Francisco Macias Nguema, unique miracle of Equatorial Guinea.|url=http://historyofafricaotherwise.blogspot.cl/2011/11/francisco-macias-nguema-unique-miracle.html|idioma=inglés|fecha=11 de payares de 2011|fechaaccesu=10 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170731034748/http://historyofafricaotherwise.blogspot.cl/2011/11/francisco-macias-nguema-unique-miracle.html|fechaarchivu=2017-07-31}}</ref> pero polo xeneral la so formación académica foi escasa,<ref name=murcia /> cuntando solo con educación primaria.<ref name=paraísu>{{cita llibru |títulu=Les Puertes del Paraiso|autor=Francisco Pascual de la Parte|editorial=Lulu.com|isbn=1409222365, 9781409222361|páxina=418|url=https://books.google.cl/books?id=pTxaAgAAQBAJ&pg=PA418&lpg=PA418&dq=union+bubi+constitucion&source=bl&ots=XMXYsh4v2S&sig=ixNae82EY4Geq20I78Xix35Y2fc&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwj-gIH-k-3SAhUDhpAKHceXBk0Q6AEIMTAE#v=onepage&q=union%20bubi%20constitucion&f=false|fechaaccesu=23 de marzu de 2017}}</ref> Macías consideraba, según les sos propies pallabres, que los estudios nun-y llevaríen a nenguna parte.<ref name=mvv /> Na so etapa escolar camudó'l so nome de nacencia pol de '''Francisco Macías'''<ref name=af /><ref name=bio>{{cita web |títulu=Biografia de Francisco Macías Nguema|url=http://www.cmeyanchama.com/Documents/Guinee/Francisco_Macias_Nguema.pdf|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2016}}</ref> depués de ser bautizáu polos misioneros católicos españoles,<ref name=sexu /><ref name=blogue /> y aprendió l'[[idioma español]] (la so llingua materna yera l'[[idioma fang|fang]]).<ref name=dab>{{cita llibru |títulu=Dictionary of African Biography|fecha=2012|editorial=OUP USA|isbn=0195382072, 9780195382075|páxina=458|url=https://books.google.cl/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA3-PA458&lpg=RA3-PA458&dq=francisco+macias+nguema+desafiáu&source=bl&ots=1zek8quASu&sig=C1wAuleOC9XonTI4JlIhzxNNEKE&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiMk6K5g7vTAhVKC5AKHcI1Bks4ChDoAQhBMAY#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20desafiáu&f=false|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}</ref> Na so adolescencia trabayó como criáu pa unos colonos españoles tamién pudientes, siendo calificáu como servicial y obediente, lo cual valió-y les burlles y el maltratu per parte d'otros fang non cristianizaos.<ref name=sexu /><ref name=blogue /> Naquella dómina Macías amosaba un [[complexu d'inferioridá]] (sobremanera intelectual) al respeutive de los españoles, y créese que por esta razón ''españolizó'' el so nome.<ref name=sexu /> Tamién trabayó como [[vendedor ambulante]].<ref name=mvv /> === Funcionariu de l'alministración colonial === En 1938 entró a trabayar a l'alministración colonial<ref name=bio /> (a pesar de suspender tres veces l'exame de serviciu civil,<ref name=Pariah>{{cita web |fecha=6 de payares de 2005|títulu=The Pariah President: Teodoro Obiang is a brutal dictator responsible for thousands of deaths. So why is he treated like an elder statesman on the world stage?|url=http://www.dangardner.ca/Featnov605.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080612161320/http://www.dangardner.ca/Featnov605.html|fechaarchivu=12 de xunu de 2008|editorial=The Ottawa Citizen|apellíu=Gardner|nome=Dan}}</ref> pudiendo aprobalo a la cuarta gracies al favoritismu de les autoridaes coloniales).<ref name=af /><ref name=vavel>{{cita web|títulu=Guinea Ecuatorial: l'olvidu español n'África|url=https://www.vavel.com/es/politica/303413-guinea-ecuatorial-l'olvidu-espanol-en-africa.html|fecha=16 de payares de 2013|fechaaccesu=4 d'avientu de 2016}}</ref><ref name=africa2>{{cita llibru |apellíos1=Mereth|nome1=Martin|títulu=África|fecha=2011|editorial=Intermón Oxfam Editorial|isbn=8484525953, 9788484525950|url=https://books.google.cl/books?id=a_JpQURiWyYC&pg=PT149&lpg=PT149&dq=CLA+ESANGUI&source=bl&ots=7_0-_Om0gy&sig=_jOnrx848Ik5i9A5QtWSGlOGKu4&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiL79_gwInTAhWJgJAKHSPWD_8Q6AEILDAE#v=onepage&q=CLA%20ESANGUI&f=false|fechaaccesu=4 d'abril de 2017}}</ref> Llogró'l diploma d'auxiliar alministrativu,<ref name=cap5>{{cita web |autor1=ASODEGUE|títulu=Historia de Guinea - Macías|url=http://www.asodegue.org/hdojmc05.htm|fechaaccesu=8 d'avientu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220528195948/http://www.asodegue.org/hdojmc05.htm|fechaarchivu=2022-05-28}}</ref> estatus col que cuntaben aquellos funcionarios non diplomaos de la Escuela Cimera Indíxena, onde Macías nun llograra entrar.<ref name=buale>{{cita llibru |apellíos1=Buale Borikó|nome1=Emiliano|títulu=El llaberintu guineanu|fecha=1989|editorial=Editorial IEPALA|url=https://books.google.cl/books?id=ds1l3XGv1F0C&pg=PA98&lpg=PA98&dq=escuela+cimera+indigena+de+santa+isabel&source=bl&ots=6w6NKg_H4L&sig=-S70yC2if9kCb_xvMO99D8ZXukw&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiL7J_S2qbSAhWIGZAKHeCMCwUQ6AEIHjAB#v=onepage&q=escuela%20superior%20indigena%20de%20santa%20isabel&f=false|fechaaccesu=23 de febreru de 2017}}</ref> En 1944 entró a trabayar nel Serviciu Forestal de [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]], y un añu dempués foi destináu al Departamentu d'Obres Públiques de [[Mbini|Rio Benito]].<ref name=bio /> Volvió darréu a Bata y trabayó como [[catequista]] pal cleru católicu local.<ref name=buale /> Nesi momentu conoció a la que sería la so primer esposa.<ref name=buale /> Ganó l'apreciu del cleru y gracies a esto pudo entrar a trabayar nel Serviciu d'Obres Públiques de Bata.<ref name=buale /> Tamién se fixo propietariu d'una finca pal cultivu de café,<ref name=cap5 /> y en 1947 dexó l'alministración colonial pa dedicase a esos llabores.<ref name=bio /> En 1950 llogró'l estatus de [[Guinea Española#Población|desafiáu]].<ref name=cap5 /><ref name=dab /><ref>{{cita llibru |apellíos1=Meredith|nome1=Martin|títulu=The State of Africa: A History of the Continent Since Independence|fecha=2011|editorial=Simon and Schuster|isbn=0857203894, 9780857203892|url=https://books.google.cl/books?id=jNZ6srograIC&pg=PT270&lpg=PT270&dq=francisco+macias+nguema+desafiáu&source=bl&ots=ZFWP4t2Nst&sig=9GFdh5Aryuzuq8jm719zaq81cRo&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjmzP6eg7vTAhXBWpAKHcnnC8IQ6AEIWzAI#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20desafiáu&f=false|fechaaccesu=24 d'abril de 2017}}</ref> En 1951 ingresó nuevamente a l'alministración colonial, cuando foi nomáu delegáu alministrativu del gobiernu nel [[distritu de Mongomo]].<ref name=bio /> Trabayó amás a partir d'esi mesmu añu como traductor pal alministrador colonial de [[Mongomo]].<ref name=cap5/> Nesti puestu foi acusáu polos nativos de tar al serviciu de los blancos, lo cual fíxo-y ganar se enemistaes.<ref name=mvv /> Sicasí, apuntóse a que l'actitú de llealtá de Macías na so adolescencia y mocedá escontra los colonos tratar d'una maniobra fríamente calculada pa llograr los sos oxetivos personales:<ref name=mvv /> {{cita|Mientres el tiempu en que tuvi trabayando colos españoles, nun llegaron a pegame nunca, nun recibí nin un solu insultu nin castigu. Yo nunca ofendí al blancu mientres lu tuvi d'amu. Cuando un blancu mandábame a llimpiar el so [[retrete]], yo facer ensin protestar y dempués llavábame les manes... Yo supi engañar al blancu, supi ser inferior.|Declaraciones de Macías.<ref name=mvv />}} En [[1960]], concedíu l'estatutu de provincia a los Territorios Españoles del Golfu de Guinea, foi nomáu alcalde de [[Mongomo]] poles autoridaes coloniales españoles, desempeñando'l cargu hasta 1964.<ref name=sultanatu>[http://eprints.ucm.es/10952/1/TFM_Paula_Garcia_jun_2010.pdf Guinea Ecuatorial: de colonia a sultanatu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203654/http://eprints.ucm.es/10952/1/TFM_Paula_Garcia_jun_2010.pdf |fecha=2016-03-03 }}, Paula García Ascanio, 2010</ref> Yera consideráu un funcionariu oportunista.<ref name=occidente /> Foi unu de los fundadores de la [[Idea Popular de Guinea Ecuatorial]] (IPGE), partíu qu'abandonó en 1963 por diferencies ideolóxiques.<ref name=bio /> Foi un funcionariu lleal a l'alministración colonial, y enxamás entró en contautu colos nacionalistes guineanos exiliaos.<ref name=gustav>{{cita publicación |apellíos1=Nerín|nome1=Gustav|enllaceautor=Gustau Nerín|autor2=[[Universidá Federal d'Integración Llatinoamericana]]|títulu=FRANCISCO MACÍAS: NUEVU ESTÁU, NUEVU RITUAL|fecha=2016|url=http://e-spacio.uned.es/fez/eserv/bibliuned:Endoxa-2016-37-5035/Francisco_Macias_nuevu_estáu.pdf|fechaaccesu=22 de febreru de 2017}}</ref> Al respeutive d'esto, Macías defenderíase diciendo que prefería lluchar pola independencia dende l'interior del sistema, amosando una falsa actitú de sumisión pa engañar al ''enemigu''.<ref name=mvv /> Macías consideraba la llucha direuta como infructuosa y peligrosa.<ref name=mvv /> Aprobáu l'Estatutu d'Autonomía pa Guinea Ecuatorial en [[1963]], desígnase-y vicepresidente del gobiernu autónomu de [[Guinea Ecuatorial]] (presidíu por [[Bonifacio Ondó Edu]]) en [[1964]],<ref name=tiranu /> cargu qu'ocuparía hasta la so llegada a la presidencia en 1968. Paralelu al so cargu de vicepresidente tamién se desempeñó como Conseyeru (ministru) d'Obres Públiques<ref name=murcia /> y diputáu de l'[[Asamblea Xeneral de Guinea Ecuatorial|Asamblea Llexislativa]].<ref name=bio /><ref>{{cita publicación |títulu=Constitúyese, per vegada primera, l'Asamblea Xeneral de Guinea Ecuatorial|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1964/05/14/048.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=14 de mayu de 1964}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=CONSTITUYÓSE LA PRIMER ASAMBLEA XENERAL DE GUINEA|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1971/06/01/pagina-6/32677023/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=14 de mayu de 1964}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=LOS CONSEYEROS DE GOBIERNU DE LA GUINEA ECUATORIAL|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1968/10/10/pagina-10/32678319/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=22 de mayu de 1964}}</ref> Mientres esta dómina Macías militó nel [[Movimientu de Xunión Nacional de Guinea Ecuatorial]] (MUNGE), anque en ciertu momentu empezó a alloñase del [[neocolonialismu]] representáu por esti partíu y a avanzar hasta posiciones [[nacionalista|nacionalistes]],<ref name=murcia /> estableciendo rellaciones con líderes nacionalistes como [[Atanasio Ndongo]].<ref name=murcia /> A pesar d'esto, nunca arrenunció a los sos importantes cargos nel gobiernu autónomu. Na so etapa como funcionariu colonial foi condecoráu cola Orde d'África<ref>{{cita publicación |títulu=Condecoraciones daes con ocasión del 1 d'ochobre|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1965/10/01/026.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=1 d'ochobre de 1965}}</ref><ref name=arrollador>{{cita publicación |títulu=EL TRUNFU DE FRANCISCO MACÍAS SOBRE BONIFACIO ONDO FOI, AL PAECER, ARROLLADOR|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1968/10/02/pagina-7/34342620/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=2 d'ochobre de 1968}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Francisco Maclas, virtual presidente de la República de Guinea|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19681002;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=02;month=10;year=1968;page=0001;id=0000408287;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196810/19681002/NE19681002-0001.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=14 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=2 d'ochobre de 1968}}</ref> y la [[Orde del Méritu Civil (España)|Medaya al Méritu Civil]].<ref name=mengue>{{cita publicación |apellíos1=Mengue|nome1=Clarence|autor2=[[Universidá d'Alcalá]]|títulu=EL CONTESTU COLONIAL Y POSCOLONIAL NA NARRATIVA HISPANU-GUINEANA|fecha=2014|url=http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/22582/Tesis%20de%20Clarence%20Mengue.pdf?sequence=1|fechaaccesu=23 de febreru de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=El collar del méritu civil al presidente electu de Guinea|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1968/10/01/012.html|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=1 d'ochobre de 1968}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Condecoraciones daes pol Xefe d'Estáu con ocasión del 1° d'ochobre|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1968/10/01/039.html|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=1 d'ochobre de 1968}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=CONCESIÓN DE CONDECORACIONES CON MOTIVU DEL DÍA DEL CAUDIELLU»|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1976/12/28/pagina-7/34342544/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=1 d'ochobre de 1968}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Nació un nuevu país hispanu|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19681013;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=13;month=10;year=1968;page=0004;id=0000408344;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196810/19681013/NE19681013-0004.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=18 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=13 d'ochobre de 1968}}</ref> El so ascensu como funcionariu colonial destacáu producióse yá que los españoles consideráben-y lleal y manipulable, por cuenta de la so escasa educación y axilidá mental.<ref name= fang>{{cita llibru |apellíos1=Bartrop|nome1=Paul|títulu=A Biographical Encyclopedia of Contemporary Genocide: Portraits of Evil and Good|fecha=2012|editorial=ABC-CLIO|isbn=031338679X, 9780313386794|páxina=195|url=https://books.google.cl/books?id=55NPpA6EvyMC&pg=PA195&lpg=PA195&dq=francisco+macias+nguema+tribal&source=bl&ots=lb4rGwE-sj&sig=VS2IsWNzF8h3j_P7j8dzccb7zMA&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwja7NiimJPTAhWJPpAKHTtoCLgQ6AEIWjAL#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20tribal&f=false|fechaaccesu=7 d'abril de 2017}}</ref><ref name=africa2 /><ref name=burning>{{cita web |títulu=FRANCISCO MACIAS NGUEMA. The mad man from Equatorial Guinea.|url=http://theburningsplint.blogspot.cl/2010/01/francisco-macias-nguema-mad-man-from.html|fecha=19 de xineru de 2010|fechaaccesu=7 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170408082136/http://theburningsplint.blogspot.cl/2010/01/francisco-macias-nguema-mad-man-from.html|fechaarchivu=2017-04-08}}</ref><ref name=feared>{{cita web |apellíos1=Tromsen|nome1=David|títulu=10 Normal Things That Were Feared And Despised By Tyrannical Rulers|url=http://listverse.com/2015/09/05/10-normal-things-that-were-feared-and-despised-by-tyrannical-rulers/|idioma=inglés|fecha=5 de setiembre de 2015|fechaaccesu=15 d'abril de 2017}}</ref> Macías volvió tar en contautu colos sos raigaños tribales nesti periodu, siendo nuevamente miembru destacáu del clan Esangui.<ref name=bruxu>{{cita publicación |títulu=Teodoro Obiang, el bruxu de Mongomo|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1988/04/03/pagina-8/33735523/pdf.html?search=del%204%20a el%207%20de%20agostu%20mac%C3%ADas|fechaaccesu=22 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=21 de payares de 1993}}</ref> Foi destináu pol Conseyu de Vieyos fang pa dirixir los primeros pasos de la etnia na independencia.<ref name=bruxu /> === Representante nacionalista y candidatu presidencial === Participó na [[Conferencia Constitucional de Guinea Ecuatorial de 1967|Conferencia Constitucional de Madrid de 1967-1968]], preparatoria de la [[Constitución de Guinea Ecuatorial de 1968|Constitución de 1968]], onde se caracterizó poles sos intervenciones marcadamente nacionalistes y [[anticolonialista|anticolonialistes]],<ref name=murcia /> presentándose como daquién que nun tarrecía enfrentase al gobiernu español.<ref>{{cita publicación |títulu=INFORME SOBRE LA CRISIS EN GUINEA ECUATORIAL|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1968/10/10/pagina-5/33582486/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=9 d'abril de 1969}}</ref> Mientres la Conferencia tamién fixo ver la so almiración por [[Adolf Hitler]] declarando que “África ye llibre gracies a Hitler”.<ref name=crono /> En celebrándose dos sesiones de dicha Conferencia Constitucional en [[Madrid]], quedó claro que s'otorgaría la independencia a Guinea Ecuatorial, ensin prorrogase l'Estatutu d'Autonomía. Macías (quién participó na conferencia como militante del [[Movimientu Nacional de Lliberación de Guinea Ecuatorial]], MONALIGE, partíu d'Atanasio Ndongo)<ref name=murcia /> tuvo en contra de la Constitución de 1968, denunciándola ante [[Naciones Xuníes]] como una maniobra per parte d'España pa caltener la so influyencia sobre la ex colonia.<ref name=sultanatu /> Fixo campaña a favor de la opción ''Non'' pal [[Referéndum sobre la Constitución de Guinea Ecuatorial en 1968]].<ref name=sultanatu /><ref name=cola>{{cita web |autor1=[[Joaquín Mbomío Bacheng]]|títulu=La llarga Marcha de Macías|url=http://guinea-ecuatorial.net/ms/main.asp?cd=nin2398|fecha=13 d'ochobre de 2003|fechaaccesu=2 d'abril de 2017}}</ref> Antes, inclusive abogara pola non realización d'esti referéndum.<ref>{{cita publicación |títulu=España pide a los políticos guineanos que superen les sos reñedielles|url=http://hemeroteca.sevilla.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1968/07/19/027.html|fechaaccesu=14 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=19 de xunetu de 1968}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Desalcuerdu ente políticos guineanos nel comité de descolonización|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1968/07/18/035.html|fechaaccesu=16 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=18 de xunetu de 1968}}</ref> Productu de la so oposición a la Constitución (finalmente aprobada), entró en conflictos colos líderes del MONALIGE y finalmente dexó'l partíu.<ref>{{cita publicación |títulu=España pide a los políticos guineanos que superen les sos reñedielles (continuación)|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1968/07/19/028.html|fechaaccesu=17 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=19 de xunetu de 1968}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Nun hai unidá ente los políticos...|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19680719;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=19;month=07;year=1968;page=0001;id=0000408003;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196807/19680719/NE19680719-0001.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=18 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=19 de xunetu de 1968|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221227074100/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19680719;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=19;month=07;year=1968;page=0001;id=0000408003;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196807/19680719/NE19680719-0001.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaarchivu=2022-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221227074100/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19680719;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=19;month=07;year=1968;page=0001;id=0000408003;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196807/19680719/NE19680719-0001.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|archivedate=2022-12-27}}</ref> Pal procesu d'[[independencia de Guinea Ecuatorial]], foi escoyíu por un grupu de cuadros guineanos constituyíos nel "Secretariáu Conxuntu" (grupu establecíu mientres la Conferencia Constitucional so la coordinación d'[[Antonio García-Trevijano]]), pa encabezar un proyeutu nacionalista, siendo propuestu por esti grupu candidatu a la presidencia de la futura república, ensin adscripción a nengún partíu. Esta coalición eleutoral ([[Idea Popular de Guinea Ecuatorial]]) presentar a les [[Eleiciones xenerales de Guinea Ecuatorial de 1968|eleiciones]] y fixo qu'algamara la Presidencia de la nueva República de [[Guinea Ecuatorial]] n'ochobre de [[1968]], tres una segunda vuelta na que compitió col otru candidatu importante, [[Bonifacio Ondó Edu]], quien fuera presidente del anterior gobiernu autónomu. P'aquel entós, Macías yá nun profesaba la relixón católica, y yera bien críticu de la Ilesia.<ref name=piñar>{{cita web|autor1=[[Blas Piñar]]|títulu=“Escritu pa la Hestoria”: La independencia de Guinea (Capítulu 12)|url=http://www.alertadigital.com/2012/04/20/escritu-pa-la hestoria-la independencia-de-guinea-capitulo-12/|fecha=20 d'abril de 2012|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016}}</ref> === Presidencia === Dempués d'asumir la presidencia del nuevu Estáu, caltuvo una política moderao y bonu rellaciones con España.<ref>{{cita publicación|apellíos1=Martínez Carreres|nome1=José|títulu=Balance de la descolonización africana. Problemes y desafío ante'l sieglu XXI|fecha=2000|páxina=166|url=http://revistas.um.es/analeshc/article/viewFile/57301/55191|fechaaccesu=14 d'agostu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180820061411/http://revistas.um.es/analeshc/article/viewFile/57301/55191|fechaarchivu=2018-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180820061411/http://revistas.um.es/analeshc/article/viewFile/57301/55191|archivedate=2018-08-20}}</ref> Sicasí, sometióse-y a una desestabilización per parte del almirante [[Luis Carrero Blanco]], vicepresidente del [[Gobiernu español]]. Ente otres maniobres desestabilizadoras, baleráronse les arques de los dos únicos bancos qu'había en Guinea: El Bancu Esterior d'España y el Bancu de Creitu, polo que'l nuevu gobiernu nun podía pagar a los funcionarios.<ref name=crono /> El nuevu Estáu nun disponía de moneda propia nin de bancu nacional, y siguía en circulación la [[peseta]] española. Amás, el nuevu Estáu diba utilizar los presupuestos aprobaos pol Estáu Español (la [[metrópolis]]) pa les dos provincies africanes, biañales, según los alcuerdos de transición roblaos. Pero [[España]] negar a cumplir esos alcuerdos, acusando Macías a España de crear un bloquéu económicu<ref name="crono" /> y declarando que nun acataría la "impuesta per España" [[Constitución de Guinea Ecuatorial de 1968|Constitución de 1968]].<ref name="crono" /><ref name="eburi" /> Macías tamién sintió rensía cuando'l gobiernu español nun unvió l'ayuda armamentística y l'avión presidencial qu'él solicitara.<ref name="africa">{{cita llibru |títulu=Historia xeneral d'España y América. 19,2. La dómina de Franco, Volume 2;Volume 19|fecha=1987|isbn=8432123595, 9788432123597|páxina=332|autor=[[Luis Suárez Fernández]]|fechaaccesu=31 de marzu de 2017}}</ref> A principios de 1969, Macías realizó una xira per tol país onde amenació a los españoles y animó a los sos siguidores a lluchar contra ellos.<ref name="eburi" /><ref name="gustav" /><ref name="sirvíu">{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Febreru de 1969: dos provincies españoles sol terror|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/11481/febreru-de-1969-el terror-esta-sirvíu|fecha=5 de xunetu de 2007|fechaaccesu=29 d'abril de 2017}}</ref> Toa esta situación traducir nuna [[Crisis diplomática ente España y Guinea Ecuatorial de 1969|crisis diplomática ente España y Guinea Ecuatorial]], que terminó na evacuación de cuasi tola población española (alredor de 7500 persones) per parte del gobiernu español<ref name="occidente">{{cita web |apellíos1=Falcón|nome1=Juan Antonio|títulu=GUINEA ECUATORIAL: EL PAÍS ONDE OCCIDENTE PERDIÓ LA DIGNIDÁ|url=http://www.otromundoesposible.net/guinea-ecuatorial-el-pais-onde-occidente-perdio-la dignidá/|fecha=27 de xunu de 2007|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2016}}</ref><ref>{{cita web |títulu=El Xefe d'Estáu español refugó una absurda acusación de Macías contra la Guardia Civil|url=http://linz.march.es/Documentu.asp?Reg=r-11063|idioma=9 d'abril de 1969|fechaaccesu=20 de febreru de 2017}}</ref> y la retirada de les tropes de la [[Guardia Civil]] destinaes nel país.<ref name="ndongo">{{cita web|autor1=[[Donato Ndongo-Bidyogo]]|títulu="El derrocamientu de Macías. La cayida del tigre"|url=http://www.asodegue.org/xunetu3009.htm|fecha=30 de xunetu de 2009|fechaaccesu=24 de setiembre de 2016}}</ref> Tamién s'ordenar la entrega de toles armes que tuvieren los colonos,<ref name="tensión" /> armamentu que darréu Macías apurriría a les sos Mocedaes.<ref name="sexu" /> Los colonos españoles tamién tuvieron d'abandonar tolos bienes que teníen nel país.<ref name="africa2" /><ref>{{cita publicación |títulu=Situación xurídica de les propiedaes españoles en Guinea|url=https://elpais.com/diario/1979/08/24/internacional/304293613_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=24 d'agostu de 1979}}</ref><ref>{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Marzu de 1969. La suerte de les families españoles abandonaes en Guinea|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/13999/marzu-de-1969-la suerte-de-les families-espanolas-abandonaes-en-guinea|fecha=16 de xunu de 2008|fechaaccesu=29 d'abril de 2017}}</ref> Antes de la evacuación masiva de los colonos, establecióse un duru [[toque de queda]],<ref name="pistola">{{cita publicación |títulu=Españoles en Guinea Ecuatorial: descolonización a punta de pistola|url=https://www.elmundo.es/la-aventura-de-la-historia/2016/01/12/5693dd5cca4741d7618b4627.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El Mundo (España)|El Mundo]]|fecha=12 de xineru de 2016}}</ref><ref>{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Febreru de 1969 - el caos y la indefension de 300.000 españoles|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/12029/febreru-de-1969-el caos-y-la-indefension-de-300000-espanoles|fecha=25 de setiembre de 2007|fechaaccesu=9 de febreru de 2017}}</ref><ref>{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Febreru de 1969. Notes pa la llei de la memoria histórica|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/12503/febreru-de-1969-notes-pa-la llei-de-la memoria-historica|fecha=14 de payares de 2007|fechaaccesu=9 de febreru de 2017}}</ref> por aciu el cual les Mocedaes en Marcha con Macías (organización xuvenil del réxime) salíen a amedranar a los colonos españoles residentes en [[Malabu|Santa Isabel]] y [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]].<ref name="pistola" /> La Guardia Nacional guineana asitió barreres y controles nos caminos.<ref>{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=318|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}</ref> Nesos díes, tanto guineanos como españoles tarrecíen pola so seguridá; nun s'allegaba al trabayu nin a otres ocupaciones diaries. Les cais empezaron a tar demasiáu puerques, y decayeron los servicios.<ref name="crono" /> Mientres esti periodu, dellos países africanos espresaron al gobiernu español la so esmolición pola situación.<ref name="africa" /> En faciendo frente a un supuestu [[Intentu de golpe d'estáu en Guinea Ecuatorial de 1969|intentu de golpe d'Estáu]] el [[5 de marzu]] de [[1969]], encabezáu por [[Atanasio Ndongo]], Macías (quién responsabilizó a España de la intentona golpista y calificó a esta como "imperialista y colonialista")<ref name=murcia>{{cita llibru |autor1=Mansueto Nsí Owono - Okomo|títulu=EL PROCESU POLÍTICU DE GUINEA ECUATORIAL|fecha=2014|editorial=edit.um|isbn=978-84-695-9920-4|fechaaccesu=1 de payares de 2016}}</ref><ref name=civil /> declaró'l [[estáu d'emerxencia]], arrestó a aproximao 200 persones<ref>{{cita llibru |apellíos1=Landsford|nome1=Tom|títulu=Political Handbook of the World 2012|fecha=2012|editorial=SAGE|isbn=1608719952, 9781608719952|páxina=437|url=https://books.google.cl/books?id=d33MfEFXvW8C&pg=PA437&lpg=PA437&dq=FRANCISCO+MACIAS+NGUEMA+FRENCH+INTERESTS&source=bl&ots=CvYkowzyrk&sig=vfEVtwSn01N7OpDgl2b8MRcChQc&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwig6OH08bDTAhUHHZAKHaPHA3c4ChDoAQgwMAY#v=onepage&q=FRANCISCO%20MACIAS%20NGUEMA%20FRENCH%20INTERESTS&f=false|fechaaccesu=21 d'abril de 2017}}</ref> ya instauró una dictadura ferrial,<ref name=civil /><ref>[http://hemeroteca.abcdesevilla.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1969/03/09/031.html Macías instaura una verdadera dictadura en Guinea Ecuatorial], diariu ''ABC'', 09/03/1969, páxina 31 y [http://hemeroteca.abcdesevilla.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1969/03/09/031.html páxina 32].</ref><ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1969/03/09/023.html Macías asume'l poder absoluto en Guinea Ecuatorial], diariu ''ABC'', 09/03/1969, páxina 23.</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Una supuesta intriga, en 1969, sirvió al dictador pa empecipiar l'estermín de la oposición|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=8 d'agostu de 1979|url=https://elpais.com/diario/1979/08/08/internacional/302911203_850215.html}}</ref> na qu'él mesmu s'autoproclamó Presidente Vitaliciu en [[1972]],<ref name=piñar /><ref name=hrw>[https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/bhr0709spwebwcover_0.pdf Bien engrasado. Petroleu y derechos humanos en Guinea Ecuatorial.] [[Human Rights Watch]], 2009.</ref><ref name=d1972>{{cita web |apellíos1=Macías Nguema|nome1=Francisco|autor2=[[Wikisource]]|títulu=Ley Constitucional Númberu 1 -1972 (Guinea Ecuatorial)|url=https://es.wikisource.org/wiki/Llei_Constitucional_N%C3%BAmero_1_-1972_(Guinea_Ecuatorial)|idioma=castellanu|fecha=14 de xunetu de 1972|fechaaccesu=26 d'abril de 2017}}</ref> proclamando una [[Constitución de Guinea Ecuatorial de 1973|nueva Constitución]] al añu siguiente. Sol so [[dictadura|gobierno dictatorial]] nunca se celebraron [[eleiciones]] llibres. N'ochobre de 1973, a pesar d'ostentar la presidencia de forma vitalicia, convocó a [[Eleiciones presidenciales de Guinea Ecuatorial de 1973|eleiciones presidenciales]] onde foi l'únicu candidatu, siendo oficialmente escoyíu con un 99% de los votos.<ref name=murcia /><ref name=gustav /> Aquellos que votaron en contra de la so candidatura fueron na so mayoría encarcelaos.<ref name=murcia /> Nunes [[Eleiciones parllamentaries de Guinea Ecuatorial de 1973|eleiciones parllamentaries]] celebraes pocu dempués, el PUNT llogró la totalidá de votos y escaños na [[Asamblea Nacional (Guinea Ecuatorial)|Asamblea Nacional Popular]].<ref name=mvv /> Esi mesmu añu una misión de la [[ONX]] foi espulsada del país.<ref name=ikuska /><ref>{{cita llibru |apellíos1=Jessup|nome1=John|títulu=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945-1996|fecha=1998|editorial=Greenwood Publishing Group|isbn=0313281122, 9780313281129|páxina=441|url=https://books.google.cl/books?id=hP7jJAkTd9MC&pg=PA441&lpg=PA441&dq=nsegayong+guinea&source=bl&ots=PGyqdWc9-T&sig=Hn5vaIUGUQigOd28hhBt6DTXUXM&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjjqcWw5JXTAhVLG5AKHWftBlAQ6AEIRDAH#v=onepage&q=nsegayong%20guinea&f=false|fechaaccesu=8 d'abril de 2017}}</ref> La presencia de les [[Fuercies Armaes de Guinea Ecuatorial|Fuercies Armaes]] na vida pública aumentó dramáticamente.<ref name=estética>{{cita llibru |apellíos1=Otabela|nome1=Joseph-Désiré|títulu=Ente Estética Y Compromisu. la Obra de Donato Ndongo-bidyogo|fecha=2009|isbn=8436258258, 9788436258257|url=https://books.google.cl/books?id=W8wxxvF30GQC&dq=mocedaes+en+marcha+con+macias&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=23 de marzu de 2017}}</ref> Prohibió en 1970 tolos partíos políticos y nel so llugar estableció como [[partíu únicu]] el [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores]] (PUNT).<ref name=cuba /> La so decisión de fundar un partíu únicu deber a la influyencia tanto [[franquista]] como de los rexímenes [[comunista|comunistes]] orientales.<ref name=gustav /> Al añu siguiente Macías asumió personalmente tolos poderes del estáu<ref name=crono /><ref name=civil /><ref name=piñar /> y dictó un decretu-llei que sancionaba cualquier ofiensa a la so persona cola pena de muerte y establecía fuertes sanciones pa quien fueren condergaos por delitos de rebelión o por intentar derrocar al Gobiernu.<ref name=caden /><ref>{{cita web |apellíos1=Macías Nguema|nome1=Francisco|autor2=[[Wikisource]]|títulu=Ley Númberu 1 -1971 (Guinea Ecuatorial)|url=https://es.wikisource.org/wiki/Llei_N%C3%BAmero_1_-1971_(Guinea_Ecuatorial)|idioma=castellanu|fecha=18 d'ochobre de 1971|fechaaccesu=26 d'abril de 2017}}</ref> La redaición d'esti decretu atribúyese-y al asesor de Macías, [[Antonio García-Trevijano]].<ref name=crono /><ref name=guiesp>{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=L'horror guineano, l'horror español|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/18450/l'horror guineano-l'horror-espanol|fecha=7 de xunu de 2010|fechaaccesu=8 de marzu de 2017}}</ref> Esi mesmu añu fueron derogaos dellos artículos de la Constitución de 1968,<ref>{{cita web |apellíos1=Macías Nguema|nome1=Francisco|autor2=[[Wikisource]]|títulu=Decreto Númberu 115 -1971 (Guinea Ecuatorial)|url=https://es.wikisource.org/wiki/Decreto_N%C3%BAmero_115_-1971_(Guinea_Ecuatorial)|idioma=castellanu|fechaaccesu=26 d'abril de 2017|fecha=7 de mayu de 1971}}</ref><ref name=usade>{{cita web |autor1=[[Departamentu d'Estáu d'Estaos Xuníos]]|títulu=Equatorial Guinea (11/03)|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/equatorialguinea/35731.htm|fechaaccesu=27 d'abril de 2017}}</ref> y en marzu foi albortáu otru supuestu intentu de [[golpe d'estáu]],<ref>{{cita publicación |títulu=Santa Isabel: DESARTICULACIÓN D'otru INTRIGA CONTRA EL GOBIERNU GUINEANU|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1971/06/01/pagina-49/34305509/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=13 de mayu de 1971}}</ref> el cual desencadenó na destitución de dos ministros y la [[desapaición forzada]] de delles persones.<ref name=guiesp /> A midida que la so dictadura diba cobrándose más víctimes y cerrándose al esterior, asumió, amás de la presidencia vitalicia, los cargos de ministru de Defensa, [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y Cooperación Internacional de Guinea Ecuatorial|Asuntos Esteriores]], Xusticia y Finances.<ref name=debanderas>{{cita web |títulu=La “Incontinencia Oratoria” na so máxima espresión: Delles frases de los tristemente célebres dictadores africanos|url=https://blogdebanderas.com/2012/09/18/la-incontinencia-oratoria-en-la so-maxima-expresion-delles frases-de-los-tristemente-celebres-dictadores-africanos/|fecha=18 de setiembre de 2012|fechaaccesu=21 de febreru de 2017}}</ref> Tamién se fixo nomar Mayor Xeneral del exércitu a pesar de nun ser nunca militar nin tener formación d'oficial.<ref name=d1972 /><ref name=debanderas /><ref>{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=319|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}</ref> Tamién-y cupió'l dudosu honor de ser declaráu ''"Líder d'Aceru"'',<ref name=debanderas /> "Maestru d'Educación, Ciencia, Cultura y Artes Tradicionales",<ref name=d1972 /><ref name=debanderas /> "Únicu Milagru de Guinea Ecuatorial",<ref name=debanderas /> "Gran Líder Popular Revolucionariu de Guinea Ecuatorial",<ref name=uned /> "Fundador Máximu del Estáu Guineanu",<ref name=uned /> "Xefe Supremu de la Revolución Guineana",<ref name=debanderas /> "Primer Trabayador del Pueblu Trabayador de Guinea Ecuatorial",<ref name=debanderas /> "Padre de tolos neños revolucionarios",<ref name=gustav /> “Honorable y Gran Collaciu”<ref>{{cita publicación|autor1=Embaxada de Guinea Ecuatorial nel Reinu Xuníu|títulu=Historia|url=http://embassyofequatorialguinea.co.uk/es/history/|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170307203748/http://embassyofequatorialguinea.co.uk/es/history/|fechaarchivu=2017-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170307203748/http://embassyofequatorialguinea.co.uk/es/history/|archivedate=2017-03-07}}</ref> y más títulos nacíos de los sos delirios de grandor. En total, Macías axudicóse más de 50 títulos.<ref name=debanderas /> Tamién aseguró tener poderes sobrenaturales,<ref name=iberia>{{cita web|autor1=[[Donato Ndongo-Bidyogo]]|títulu="El derrocamientu de Macías. La cayida del tigre"|url=http://www.asodegue.org/xunetu3009.htm|fecha=30 de xunetu de 2009|fechaaccesu=24 de setiembre de 2016}}</ref> sometiéndose frecuentemente a sesiones de bruxería.<ref name=puma>{{cita publicación |títulu=La fuxida del puma sanguinario|url=https://elpais.com/diario/1979/08/14/internacional/303429603_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=14 d'agostu de 1979}}</ref> Los sos supuestos poderes yeren otra forma d'apavorar a la población.<ref name=africa2 /><ref name=burning /><ref name=massatrocity /> Na so presidencia, Guinea Ecuatorial va recibir el desafortunáu apellativu de ''[[Campu de concentración d'Auschwitz|Auschwitz]] africanu'',<ref name="caden" /> y va destacar poles numberoses execuciones polítiques y asesinatos masivos. L'ex-presidente del gobiernu autónomu, [[Bonifacio Ondó Edu]], tres meses dempués de la independencia, foi bilordiáu, deteníu y asesináu na [[Prisión Sablera Negra]], mientres Macías topar en [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]], la capital de la zona continental de Guinea Ecuatorial. La represión contra los partidarios de Bonifacio Ondó empezó n'avientu de 1968.<ref name="crono" /><ref>{{cita publicación |títulu=MaIabo: Cuasi tolos guineos pasaron poles celdes de Macías|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/14/pagina-15/33437516/pdf.html?search=Guinea%20Ecuatorial|fechaaccesu=13 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=19 d'agostu de 1979}}</ref><ref name="navidá">{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Navidad de 1968: la esplosiva soledá de Macías|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/10958/navidá-de-1968-la soledá-de-macias|fecha=13 d'abril de 2007|fechaaccesu=29 d'abril de 2017}}</ref> Otros funcionarios, ente los que s'atopaba'l vicepresidente del gobiernu de coalición, [[Edmundo Bossio]], se ''suicidaron'' mientres se topaben deteníos.<ref name="suicidios">{{cita publicación |títulu=Macías xustificaba los asesinatos por apaliamientos como "suicidios"|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=9 d'agostu de 1979|url= https://elpais.com/diario/1979/08/09/internacional/302997603_850215.html}}</ref> La [[Comisión Internacional de Xuristes]] denunció severamente al Gobiernu de Macías por liquidar « dafechu ensin piedá a los sos oponentes políticos».<ref>{{cita publicación |títulu=Denuncia al presidente guineanu por "liquidar" ensin piedá a los sos opositores|url=https://elpais.com/diario/1978/12/20/internacional/282956413_850215.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=20 d'avientu de 1978}}</ref> El réxime de Macías tamién foi condergáu pol [[Conseyu Mundial d'Ilesies]],<ref name="page31">{{cita llibru |títulu=The Trial of Macias in Equatorial Guinea|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html|editorial=[[Comisión Internacional de Xuristes]]|páxina=31|autor=Alejandro Artucio}}</ref> por [[Naciones Xuníes]],<ref name="crono" /> la [[Organización de la Unidá Africana]],<ref>{{cita publicación |títulu=El nuevu réxime guineanu nun controla tol país|url=https://elpais.com/diario/1979/08/08/internacional/302911202_850215.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=8 d'agostu de 1979}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=La OUA conderga la tiranía de Macías Nguema|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1979/07/20/009.html|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=20 de xunetu de 1979}}</ref> [[Amnistía Internacional]]<ref name="crono" /><ref name="amnistía">{{cita publicación|títulu=Guinea yá nun ye de Macías|url=http://archivo.elperiodico.com/ed/19790805/pag_001.html?search_Testu=francisco%20macias%20nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico de Catalunya]]|fecha=5 d'agostu de 1979|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124133241/https://archivo.elperiodico.com/ed/19790805/pag_001.html?search_Testu=francisco%20macias%20nguema|archivedate=2021-01-24}}</ref><ref>{{cita llibru |títulu=The Living Church, Volume 178|fecha=1979|editorial=Morehouse-Gorham Company|url=https://books.google.cl/books?id=413kAAAAMAAJ&pg=RA3-PA26&lpg=RA3-PA26&dq=FRANCISCO+MACIAS+GERMAN+WOMAN&source=bl&ots=vywLl6Ueks&sig=YKyDQds5H2SQCvVCabNJqGgO62s&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwje65GMhKDTAhVCIJAKHVD1AzQQ6AEIaTAO#v=onepage&q=FRANCISCO%20MACIAS%20GERMAN%20WOMAN&f=false|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}</ref> (la cual pidió a la [[Organización de la Unidá Africana|OUA]] que primiera a Macías)<ref>{{cita publicación |títulu=Amnistía Internacional pide a la OUA que prima a Macías|url=https://elpais.com/diario/1978/10/11/internacional/276908411_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=11 d'ochobre de 1978}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Once años de dictadura arruinaron a Guinea Ecuatorial|url=https://elpais.com/diario/1979/08/05/internacional/302652003_850215.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=5 d'agostu de 1979}}</ref> y la [[Comisión Europea]].<ref name="Pariah" /> Amnistía Internacional declaró que'l réxime de Macías atopar ente los "más brutales ya impredicibles del mundu".<ref name="prince">{{cita llibru |autor1=Robert H. Jackson, Carl Gustav Rosberg|títulu=Personal Rule in Black Africa: Prince, Autocrat, Prophet, Tyrant|fecha=1982|editorial=ilustrada|isbn=0520041852, 9780520041851|páxina=248|url=https://books.google.cl/books?id=GNSDSgQijaQC&dq=most+brutal+and+unpredictable+in+the+world+macias+nguema&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}</ref> El gobiernu de Macías siempre refugó toes estes denuncies internacionales.<ref>{{cita publicación |autor1=[[Conseyu Económicu y Social de les Naciones Xuníes]]|títulu=ESTUDIO SOBRE LA SITUACIÓN DE LOS DERECHOS HUMANOS EN GUINEA ECUATORIAL|fecha=12 de febreru de 1980|páxina=4|url=http://www.cmeyanchama.com/Documents/Guinee/G8010640.pdf|fechaaccesu=14 de xunetu de 2017}}</ref> Mientres esta dómina, fueron asesinaos gran parte de los políticos que llucharen pola independencia del país.<ref name=cuba /> N'esaniciando a la oposición política, el so réxime empezó a escorrer a la [[Ilesia católica]], percibida como otra oposición,<ref name=hrw /><ref name=espeyu>{{cita web |apellíos1=Orts|nome1=Vicente|títulu=Francisco Macias Nguema, l'espeyu de Teodoro Obiang|url=http://suite101.net/article/francisco-macias-nguema-l'espeyu-de-teodoro-obiang-a41379#.V92SjjXhBdj|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161014002116/http://suite101.net/article/francisco-macias-nguema-l'espeyu-de-teodoro-obiang-a41379#.V92SjjXhBdj|fechaarchivu=14 d'ochobre de 2016}}</ref> aboliendo la [[llibertá de cultu]].<ref name=civil>{{cita publicación |apellíos1=Mba Ncony|nome1=Diosdado|títulu=La Sociedá Civil en Guinea Ecuatorial. Un enfoque analíticu|fecha=2009-2010|url=http://www.icnl.org/research/library/files/Equatorial%20Guinea/ESTUDIO%20DE%20LA%20SOCIEDÁ%20CIVIL%20-%20joint.pdf|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2016}}</ref> Suprimió amás la [[llibertá d'espresión]] (tomando'l control de la prensa y la radio),<ref>{{cita web|autor1=Hotel Magno Suites|títulu=Historia de Malabo|url=http://www.magnosuites.com/vive-malabo/hestoria-de-malabo/|fechaaccesu=1 d'avientu de 2016}}</ref><ref>{{cita web |autor1=History World|títulu=HISTORY OF EQUATORIAL GUINEA|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad38|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}</ref> el [[derechu d'asociacion]], la [[llibertá de movimientu]] (siendo necesaria una autorización gubernamental pa transitar pel país,<ref name=mvv /><ref name=pueblos>{{cita publicación|apellíos1=Morales Solís|nome1=Miguel Ángel|títulu=Guinea Ecuatorial, de colonia a Estáu con derechu|publicación=Revista Pueblos|fecha=2 de marzu de 2009|url=http://www.revistapueblos.org/old/spip.php?article1529|fechaaccesu=30 de payares de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729050800/http://www.revistapueblos.org/old/spip.php?article1529|archivedate=2017-07-29}}</ref> amás del fechu de que los caminos taben llenos de puestos de control)<ref name=af /> y la [[llibertá de prensa]].<ref name=civil /> La represión de Macías afectó inclusive a los sos partidarios: 10 de los 12 ministros del so primer gabinete, según dos tercios de los diputaos de l'[[Asamblea Nacional (Guinea Ecuatorial)|Asamblea Nacional]] escoyida en 1968, siquier dos docenes d'oficiales del exércitu y axentes de policía y dellos funcionarios públicos, fueron asesinaos.<ref name=africa2 /><ref name=massatrocity /><ref name=suicidios /><ref name=ikuska>{{cita web |títulu=Biografía de Francisco Macías Nguema|url=http://www.ikuska.com/Africa/Historia/biografias/m/macias_francisco.htm|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016}}</ref><ref>{{cita llibru |añu=2008|títulu=The World Today Series: Africa 2012|url=https://archive.org/details/africa20120000dick|editorial=Stryker-Post Publications|isbn=978-1-61048-881-5|allugamientu=Lanham, Maryland|apellíu=Dickovick|nome=J. Tyler}}</ref><ref>{{cita web |títulu=The Curious Bonds of Oil Diplomacy|url=http://www.thirdworldtraveler.com/Weapons/Oil_Diplomacy_MAK.html|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}</ref> Na [[nuechebona]] de 1975 Macías ordenó la execución d'alredor de 150 opositores al so réxime. Los soldaos (vistíos con traxes de [[Pá Noel]]) fusilar nel estadiu de fútbol de Malabo, ente que nos amplificadores reproducía la cantar "Those Were the Days" de [[Mary Hopkin]].<ref name=caden /><ref name=Pariah /><ref name="Cronjé1976">{{cita llibru |añu=1976|títulu=Equatorial Guinea, the forgotten dictatorship: forced labour and political murder in central Africa|url=https://books.google.co.uk/books?redir_esc=y&id=8GN0AAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=christmas|editorial=Anti-Slavery Society|isbn=978-0-900918-05-6|autor=Suzanne Cronjé}}</ref> Supuestamente esta era un de los cantares favoritos de Macías.<ref>{{cita publicación |apellíos1=Smoltczyk|nome1=Alexander|títulu=Torture and Poverty in Equatorial Guinea|url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/rich-in-oil-poor-in-human-rights-torture-and-poverty-in-equatorial-guinea-a-434691.html|fechaaccesu=14 d'abril de 2017|axencia=[[Der Spiegel]]|fecha=2006}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos1=Vidal|nome1=Bill|títulu=The Aztec|fecha=2010|editorial=Random House|isbn=1409064948, 9781409064947|páxina=233|url=https://books.google.cl/books?id=jrV33AGk_rkC&pg=PA233&lpg=PA233&dq=francisco+macias+nguema+pop+tunes&source=bl&ots=yoaJHo1t_X&sig=vlVrWux1fW0sksdJqEmWYwCnzn0&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjdwqigiqDTAhWFEpAKHScTCWoQ6AEISTAJ#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20pop%20tunes&f=false|fechaaccesu=14 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos1=Koch|nome1=Christian|títulu=Osama Van Halen and the 50 Cent dictator|url=https://www.theguardian.com/music/2010/jan/16/osama-ipod-guardian-guide|fechaaccesu=15 d'abril de 2017|axencia=[[The Guardian]]|fecha=16 de xineru de 2010}}</ref><ref name=polpot>{{cita web |apellíos1=Wallace|nome1=Hunter|títulu=Black History Month 2014: Papa Macías, The Pol Pot of Africa|url=http://www.occidentaldissent.com/2014/02/06/black-history-month-2014-the-pol-pot-of-africa/|idioma=inglés|fecha=6 de febreru de 2014|fechaaccesu=15 d'abril de 2017}}</ref><ref name= ro>{{cita publicación |títulu=Blestemul numit Francisco Macias Nguema|url=http://anonimus.ro/2017/02/blestemul-numit-francisco-macias-nguema/|fechaaccesu=5 de payares de 2017|axencia=[[Anonymous]]|fecha=10 de febreru de 2017|idioma=rumanu}}</ref> Macías reprimió con gran durez a la población, que foi considerada sospechosa de militar na so contra. Nos sos discursos, Macías amenaciaba frecuentemente a los sos adversarios,<ref name=gustav /> ya inclusive dacuando llegaba a faltar a los sos propios ministros.<ref name=gustav /> Les [[paramilitar]]es "Mocedaes en Marcha con Macías" (enantes conocíes como "Milicia Popular Revolucionaria", y basaes nes [[Sturmabteilung]] nazis)<ref name=sexu /> exercieron un papel importante nel aparatu represor durante'l réxime de Macías,<ref name=sultanatu /><ref>http://www.didacticamultimediacr.com/EST_SOC_CR/atles/span_htm/eqguinea.htm {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.didacticamultimediacr.com/EST_SOC_CR/atles/span_htm/eqguinea.htm |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> destacar polos sos brutales aiciones de [[coaición]]. Macías reprimió especialmente a aquellos que pertenecíen a la etnia bubi en [[Bioko]], acomuñaos con riqueza relativa y educación.<ref>{{cita publicación|fecha=11 de mayu de 2007|títulu=Coup plotter cares life in Africa's most notorious jail|url=http://news.independent.co.uk/world/africa/article2530772.ece|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071229043459/http://news.independent.co.uk/world/africa/article2530772.ece|fechaarchivu=2007-12-29|editorial=The Independent|apellíu=Sengupta|nome=Kim|fechaaccesu=2018-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071229043459/http://news.independent.co.uk/world/africa/article2530772.ece|archivedate=2007-12-29}}<br>{{cita publicación|fecha=18 de mayu de 2007|títulu=True hell on earth: Simon Mann cares imprisonment in the cruellest jail on the planet|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-455635/True-hell-earth-Simon-Mann-cares-imprisonment-cruellest-jail-planet.html|fechaaccesu=17 d'abril de 2016|editorial=The Daily Mail|apellíu=Wansell|nome=Geoffrey}}</ref> La etnia [[fang]] nun tardó n'invadir la [[Isla de Bioko]],<ref name="pag319">{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=319|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=25 de marzu de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos1=Aixelà|nome1=Yolanda|títulu=La reflexón postcolonial en contestos urbanos d'alta diversidá cultural: La so aplicación al casu africanu de Malabo (Guinea Ecuatorial)|páxina=8|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}</ref><ref name="deshonor">{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=12 d'ochobre de 1968 - El deshonor en Guinea|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/9942/12-de-ochobre-de-1968-el deshonor-en-guinea|fecha=10 de payares de 2006|fechaaccesu=29 d'abril de 2017}}</ref> y reprimióse duramente'l movimientu [[Separatismu|separatista]] bubi.<ref name="crono" /><ref>{{cita llibru |apellíos1=Minahan|nome1=James|títulu=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|fecha=2009|editorial=ABC-CLIO|isbn=0313344973, 9780313344978|páxina=826|url=https://books.google.cl/books?id=jfrWCQAAQBAJ&pg=PA826&lpg=PA826&dq=francisco+macias+nguema+separatist&source=bl&ots=j_o-gIkqoF&sig=ljYRbGkXCkTVMgs-owfo8KavQR0&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwj888KS0r7TAhXLGZAKHcXHB90Q6AEIaDAN#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20separatist&f=false|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}</ref> La isla foi fuertemente militarizada y el gobiernu fomentó los vexames físicos a los sos habitantes.<ref>{{cita web |autor1=[[Xustu Bolekia Boleká]]|títulu=Estáu y poder en Guinea Ecuatorial|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/poder.htm|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2017}}</ref> Macías tamién sentía un odiu importante contra los [[Isla d'Annobón|annoboneses]] (debíu al ciñu qu'estos sentíen per España), y en 1973 prohibió que s'unviara ayuda pa encalorar una epidemia de [[cólera]] na [[Isla d'Annobón|Isla de Pagalú]],<ref name="cap7" /> productu de la cual finaron un centenar de persones.<ref name="mvv" /> L'añu anterior decretárase l'aislamientu de la isla y la reclusión de la so población por non votar mayoritariamente a Macías nes eleiciones de 1968.<ref name="crono" /><ref name="paraísu" /> La etnia [[Ndowé]] foi igualmente reprimida.<ref>{{cita web|títulu=FRANCISCO MACÍAS NGUEMA Y LOS NDOWE|url=http://www.raimonland.net/foru/index.php?showtopic=3056|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita web |apellíos1=Evita Ika|nome1=Rafael|títulu=Rafael Evita Ika: DENUNCIA “EL DIABÓLICU PLAN DE LLIMPIEZA ÉTNICA CONTRA LOS NDÔWÉ EN GUINEA ECUATORIAL”|url=http://tiraniaecuatoguineana.blogspot.cl/2012_03_01_archive.html|fecha=1 de marzu de 2012|fechaaccesu=7 de mayu de 2017}}</ref> Impúnxose l'usu cotidianu del [[Idioma fang]] (magar nun ser la llingua oficial),<ref name="elefante">{{cita llibru |apellíos1=Muakuku Rondo Igambo|nome1=Fernanado|títulu=Conflictos étnicos y gobernabilidad / Ethnic conflicts and governance: Guinea Ecuatorial|fecha=2006|editorial=Editorial Cumio|isbn=8496357384, 9788496357389|páxina=80|url=https://books.google.cl/books?id=XJAvDgAAQBAJ&dq=union+bubi+constitucion&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=23 de marzu de 2017}}</ref> y se illegalizaron tolos idiomes pertenecientes a minoríes étniques,<ref name="elefante" /> amás de ser seriamente penalizáu l'[[idioma español]].<ref>{{cita publicación|autor1=Gloria Nistal Rosique|títulu=EL CASU DEL ESPAÑOL EN GUINEA ECUATORIAL|páxina=74|url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf|fechaaccesu=24 de xunetu de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026105600/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos1=Díaz Navarro|nome1=Inmaculada|títulu=Lliteratures hispanoafricanas: realidaes y contestos|fecha=2015|editorial=Verbum Editorial,|páxina=371|url=https://books.google.cl/books?id=haYJCgAAQBAJ&pg=PA371&lpg=PA371&dq=francisco+macias+nguema+prensa+espa%C3%B1fola&source=bl&ots=6bunPGUwHy&sig=OLz-rfQ6Uj23tDhMdNWZAAMmJ_c&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiVuMX_7ujTAhWHCpAKHWX-AUI4FBDoAQgfMAA#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20prensa%20espa%C3%B1fola&f=false|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación|apellíos1=Piedrafita|nome1=Belén|títulu=Agustín Nze: «En Guinea Ecuatorial l'español ye innegociable»|url=http://www.fundeu.es/noticia/agustin-nze-en-guinea-ecuatorial-el-espanol-ye-innegociable-2613/|fechaaccesu=16 de mayu de 2017|axencia=La Voz Llibre|fecha=22 d'avientu de 2009}}</ref> La Constitución de 1973 establecía un [[estáu unitariu]], colo cual toles etnies minoritaries quedaron marxinaes.<ref name="reflex">{{cita llibru |apellíos1=Casadey Jarai|nome1=Cristian|títulu=Guinea Ecuatorial: Cavilgues|páxina=32|url=https://books.google.cl/books?id=-dHRVIjfqHkC&pg=PA32&lpg=PA32&dq=1973+guinea+ecuatorial+estáu+unitariu&source=bl&ots=WqE3OSbCAJ&sig=zAYfAnQiCBqrOpyPDpLh0og_0Dk&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiqm4PEq-vTAhXFi5AKHZyaD98Q6AEIMjAC#v=onepage&q=1973%20guinea%20ecuatorial%20estáu%20unitariu&f=false|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}</ref> La represión de les etnies minoritaries y el consiguiente predominiu de la etnia [[fang]] fixeron de la dictadura de Macías un réxime marcadamente [[Tribalismu|tribalista]].<ref name="murcia" /><ref name="sirvíu" /><ref name="uncle">{{cita web |títulu=If you think this one's bad you should have seen his uncle|url=http://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3610187/If-you-think-this-ones-bad-you-should-have-seen-his-uncle.html|idioma=inglés|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Ente'l tribalismu y la democracia|url=https://elpais.com/diario/1988/03/13/internacional/574210803_850215.html|fechaaccesu=21 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=13 de marzu de 1988}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Pol Decretu Númberu 115 –1971 de Mayu de 1971 oficializábase la instauración de la primer dictadura«nguemista» na República de Guinea Ecuatorial.|publicación=Sàngo à Mboka|fecha=1 d'ochobre de 2011|númberu=31|páxina=2|url=https://es.scribd.com/document/91737027/Sango-a-Mboka-Compilacion-de-los-numeros-31-al-40|fechaaccesu=2 de mayu de 2017}}</ref> Les continues y graves violaciones de los [[derechos humanos]] cometíes pol réxime de Macías provocaron l'[[exiliu]] escontra los países vecinos ([[Nixeria]], [[Camerún]] y [[Gabón]]) y [[Europa]] ([[España]] y [[Francia]]) de más d'un terciu de la población total del país (alredor de 150.000 persones).<ref name=sabemos>{{cita web|títulu=Obiang: el Presidente Fundador sacrificar de nuevu|url=http://sabemos.es/2015/11/13/obiang-el presidente fundador-sacrificar de-nuevu_9048/|fecha=13 de payares de 2015|fechaaccesu=17 de setiembre de 2016}}</ref><ref name="time20aug1979">{{cita publicación |títulu=Despot's Fall |fecha=20 d'agostu de 1979 |axencia=[[Revista TIME]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,947351,00.html?promoid=googlep |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101210034719/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,947351,00.html?promoid=googlep |fechaarchivu=2010-12-10 |fechaaccesu=2021-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210034719/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,947351,00.html?promoid=googlep |archivedate=2010-12-10 }}</ref> Pa 1973, yá partiera al exiliu un 25% de la población del país.<ref name=occidente /><ref name=carloso>{{cita publicación |apellíos1=Oyono|nome1=Carlos|autor2=[[Universidá de Granada]]|títulu=La conflictologia politica y la xusticia social en Guinea Ecuatorial|fecha=2015|páxina=14|url=https://hera.ugr.es/tesisugr/24749011.pdf|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}</ref> El país sufrió productu d'esto una [[fuga de celebros]] de la que nun se recuperó, yá que los inteleutuales y profesionales calificaos fueron el principal blancu. L'investigador de derechos humanos Robert af Klinteberg, nun estudiu de 1978 qu'esaminó la represión del réxime en detalle, calificó esta situación como una política de "regresión cultural apostada". L'investigador cifró nel so estudiu'l númberu d'exiliaos en siquier 101.000 persones, un 47% d'una población calculada en pocu más de 215.000 persones pol [[Bancu Mundial]].<ref>[https://www.scribd.com/document/87904103/Equatorial-Guinea-macias-Country-klinteberg Robert af Klinteberg, "Equatorial Guinea--Macias Country: The Forgotten Refugees," Geneva, International University Exchange Fund, 1978.]</ref><ref>[http://data.worldbank.org/country/equatorial-guinea World Bank, "Equatorial Guinea," World Development Indicators; see download file.]</ref> Un informe de la [[Revista TIME]] en 1979 suxirió que'l porcentaxe de población que buscaba exiliase pudo algamar el 70%, basándose na estimación de población total realizada pol Bancu Mundial esi añu.<ref name=time20aug1979 /> Macías bautizó a los guineanos qu'abandonaron el país como "los que se fuguen ensin motivu".<ref name = opulencia>{{cita web |apellíos1=Ávila Lloréu|nome1=Juan Tomás|títulu=RUINOSA OPULENCIA (I) HESTORIA RECIÉN DE GUINEA ECUATORIAL|url=https://www.altairmagazine.com/voces/guinea-ecuatorial|fechaaccesu=12 de marzu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170304115613/https://www.altairmagazine.com/voces/guinea-ecuatorial|fechaarchivu=2017-03-04}}</ref> Nel exiliu, constituyéronse dellos grupos d'oposición, como l'[[Alianza Nacional pa la Restauración Democrática]] (ANRD). Macías siempre despreció a la oposición exiliada y calificar de "lladrones".<ref name=mvv /> Estos grupos d'oposición de xemes en cuando intentaron derrocar a Macías, pero fracasaron por cuenta de traiciones de los mesmos arreyaos o de los gobiernos de los países en que s'exiliaben.<ref name=mvv /> Ente la oposición nel exiliu nun había coordinación, sinón que cada unu actuaba pola so cuenta.<ref name=mvv /> El númberu de muertos so la dictadura de Macías depende de les fontes que se consulten, pero establecióse ente 20.000 y 50.000 (siendo esta postrera la cifra más consensuada),<ref name=occidente /> o, dichu otra manera, ente un 6% y un 15% d'una población aproximada d'unes 350.000 persones, siendo esta cifra proporcionalmente mayor a la cantidá de víctimes de los [[nazis]] n'Europa.<ref name=Pariah /><ref>{{cita web |títulu=CONOZA A TEODORO OBIANG, DICTADOR DE GUINEA ECUATORIAL|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2012/08/conoza-teodoro-obiang-dictador-de.html|fecha=24 d'agostu de 2012|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2016}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Francisco Macias Nguema - Global Security|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/africa/gq-presdent-macias.htm|idioma=inglés|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}</ref> Delles fontes cifren el númberu de muertos inclusive en 80.000 persones.<ref name=análisis /><ref name=ro /><ref name=coomil>{{cita publicación |apellíos1=Latorre Remón|nome1=José Antonio|autor2=[[Universidá Nacional d'Educación a Distancia]]|títulu=LA COOPERACIÓN MILITAR ESPAÑOLA EN GUINEA ECUATORIAL: PRIMER MISIÓN NEL ESTERIOR NA RECIÉN HESTORIA DE LES FAS ESPAÑOLES|fecha=Xunu de 2013|url=http://e-spacio.uned.es/fez/eserv/bibliuned:master-IUGM-PSD-Jalatorre/Latorre_Remon_Jose_Antonio_TFM.pdf|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}</ref><ref name=massatrocity /><ref>{{cita llibru |títulu=Africa: An Encyclopedia of Culture and Society [3 volumes]: An Encyclopedia of Culture and Society|fecha=2015|editorial=ABC-CLIO|isbn=1598846663, 9781598846669|páxines=405|url=https://books.google.cl/books?id=YjoVCwAAQBAJ&pg=PA405&lpg=PA405&dq=francisco+macias+nguema+china+soviet+union&source=bl&ots=fKowX4Appf&sig=RMkkfQtfgaK_C-xUuASIqDutGds&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjug6TtkazTAhVCHpAKHXaeB1YQ6AEIRjAF#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20china%20soviet%20union&f=false|fechaaccesu=17 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Equatorial Guinea -- History|url=http://www.psp-ltd.com/ekvator_stat_eng.htm#anchor1|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}</ref> Al rematar la so dictadura, un 60% de los guineanos pasara pola cárcel o tenía un pariente muertu pol réxime.<ref name=matances>{{cita publicación |títulu=Macías caltién que desconocía les matances en Guinea Ecuatorial|url=https://elpais.com/diario/1979/09/27/internacional/307231207_850215.html|fechaaccesu=7 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=27 de setiembre de 1979}}</ref> Per otru llau, el númberu de sumíos cifróse nunos 10.000,<ref name=sabemos /> ente qu'alredor de 40.000 persones fueron condergaes a trabayos forzaos.<ref>{{cita web |títulu=Guinea Ecuatorial|url=http://static.digischool.nl/sp/Landeninfo/GuinEcEs.htm|fechaaccesu=21 de setiembre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161021063913/http://static.digischool.nl/sp/Landeninfo/GuinEcEs.htm|fechaarchivu=2016-10-21}}</ref> El trabayu forzáu decidir por decretu presidencial y aumentó el númberu d'exiliaos.<ref name=occidente /> Les víctimes de Macías incluyíen a ciudadanos de toles edaes, hasta neños y ñácaros,<ref name=matances /><ref name=particular>{{cita publicación |títulu=Un campu d'estermín particular|url=https://elpais.com/diario/1979/08/18/internacional/303775209_850215.html|fechaaccesu=8 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=18 d'agostu de 1979}}</ref><ref name=ñácaru>{{cita publicación |títulu=Edición del Domingo 5 d'Agostu de 1979|url=http://archivo.elperiodico.com/ed/19790805/pag_005.html?search_Testu=francisco%20macias%20nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico de Catalunya]]|fecha=5 d'agostu de 1979}}</ref> yá que la persecución del réxime abasnaba families enteres.<ref name=Pariah /><ref name=familia>{{cita publicación |títulu=Guinea: Tirón del cobertor|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1976/10/30/020.html|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=30 d'ochobre de 1976}}</ref> Nes cárceles, los presos yeren brutalmente [[tortura]]dos.<ref name=particular /> Durante'l réxime aportaron a asesinaes diariamente ente 50 y 60 persones.<ref name=murcia /><ref name=lunesministros>{{cita publicación |títulu=Golpe d'Estáu en Guinea|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=2&path=5079536&presentacion=pagina&idBusqueda=219040&idImagen=50424515|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[La Hoja del Lunes]]|fecha=7 d'agostu de 1979}}</ref> Con frecuencia entamaben execuciones y [[xuiciu sumarísimu|xuicios sumarísimos]] públicos.<ref name=gustav /><ref>{{cita web |títulu=THE WORLD'S MOST RESPECTABLE CRIMINAL|url=http://dangardner.ca/the-worlds-most-respectable-criminal/|idioma=inglés|fecha=2005|fechaaccesu=15 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170416044726/http://dangardner.ca/the-worlds-most-respectable-criminal/|fechaarchivu=2017-04-16}}</ref> Esisten casos de presos políticos que cavaron la so propia tumba y metiéronse nella.<ref name=mvv /><ref name=af /> Pa 1976, yá cuasi nun quedaben nel país opositores a Macías, pero la represión siguió.<ref name=gustav /> Unu podía ser víctima del terror dictatorial non solo por motivos políticos, sinón tamién por celu, vengación personal, envidia o diversión.<ref name=mvv /><ref>{{cita web |apellíos1=Nerín i Abá|nome1=Gustav|enllaceautor=Gustau Nerín|autor2=Centru d'Estudios Africanos|títulu=L'antigua África Española: evolución de Guinea Ecuatorial.|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/hisguinea.htm|fechaaccesu=6 d'abril de 2017}}</ref> Ún de los castigos más leves pa un disidente yera ser confináu a la so aldega.<ref>{{cita web |apellíos1=Ávila|nome1=Juan Tomás|títulu=Masié volvió, vive Obiang|url=http://guinguinbali.com/index.php?lang=es&mod=news&task=view_news&cat=11&id=4314|fecha=15 d'abril de 2'15|fechaaccesu=6 de mayu de 2017}}</ref> Siendo'l xuez principal del país, Macías condergó personalmente a muerte a munches persones.<ref name=mvv /><ref>{{cita web|títulu=Xenocidios N'Hestoria|url=http://www.elenciclopedista.com.ar/xenocidios-en-historia/|fechaaccesu=20 de mayu de 2017}}</ref> Con frecuencia, formábense "Tribunales Revolucionarios" formaos por xente del PUNT y les Mocedaes.<ref name=cola /> En 1976, unos 25.000 trabayadores del cacáu [[nixeria]]fuéronnos sacupaos del país pol gobiernu de Nixeria productu de les amenaces y los ataques físicos a estos trabayadores per parte de les fuercies del gobiernu de Macías,<ref name=occidente /> que yá empecipiaren en 1970 incluyendo l'asesinatu de cuasi un centenar de nixerianos por reivindicaciones llaborales.<ref name=braceros>{{cita publicación |apellíos1=Liniger-Goumaz|nome1=Max|enllaceautor=Max Liniger-Goumaz|títulu=La cuestión bracera. Cientu cincuenta años de busca de mano d'obra en Guinea Ecuatorial|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}</ref> Macías ordenó que les sos Mocedaes atacaren la embaxada nixeriana con sede en Malabo.<ref>{{cita web |autor1=La Web de les Biografíes|títulu=Macías Nguema, Francisco (1924-1979).|url=http://www.mcnbiografias.com/app-bio/do/show?key=macias-nguema-francisco|fechaaccesu=4 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Murray Steele, 'Equatorial Guinea', in Encyclopedia of African History, ed. Kevin Shillington, vol. 1, 3 vols (New York: Fitzroy Dearborn, 2005), 833–37.|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/murray-steele-equatorial-guinea-in.html|fechaaccesu=23 d'abril de 2017}}</ref> Les rellaciones ente dambos países fueren siempre tirantes: yá en 1969 prohibiérase l'usu del [[Aeropuertu de Santa Isabel]] a los aviones de la [[Cruz Bermeya]] nel contestu de la [[Guerra de Biafra]].<ref name=navidá /><ref name=eburi /> Los 25.000 trabayadores yeren la principal base de les esportaciones del país y los únicos competentes p'alministrar los plantíos de cacáu.<ref name=occidente /> Les finques de cacáu fueron espropiaes y pasaron a l'alministración estatal. Sicasí, esti negociu terminó afaráu por cuenta de la poca mano d'obra disponible, los pocos recursos económicos y les poques conocencies.<ref name=occidente /> Estableciéronse los [[trabayos forzaos]] pa reemplazar a la mano d'obra nixeriana,<ref name="sultanatu" /><ref name="occidente" /> obligando'l gobiernu a tolos guineanos mayores de 15 años a trabayar nos plantíos de cacáu estatales, en condiciones d'esclavitú y práuticamente ensin salariu.<ref name="cuba" /> Unes 26.000 persones fueron afeutaes por estes polítiques,<ref name="caden" /><ref>{{cita llibru |apellíos1=Marcovitz|nome1=Hal|títulu=Dictatorships|fecha=2011|editorial=ABDO Publishing Company|isbn=1617840777, 9781617840777|páxina=115|url=https://books.google.cl/books?id=at92AgAAQBAJ&dq=macias+nguema+subversive&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=26 d'abril de 2017}}</ref> conocíes como ''trabayos revolucionarios''.<ref name="caden" /> Sicasí, los nuevos trabayadores al nun tener nengún tipu d'esperiencia llograron una producción mediocre, menguando dramáticamente.<ref name="mvv" /><ref name="caden" /> Miles de persones residentes na [[Rexón Continental (Guinea Ecuatorial)|Rexón Continental]] fueron deteníes y treslladaes por fuercia a la [[Isla de Bioko]], onde s'atopaben les finques de cacáu,<ref name="mvv" /><ref name="caden" /><ref name="junius">{{cita llibru |apellíos1=Rodríguez|nome1=Junius|títulu=Slavery in the Modern World: A History of Political, Social, and Economic Oppression [2 volumes]: A History of Political, Social, and Economic Oppression|fecha=2011|editorial=ABC-CLIO|isbn=1851097880, 9781851097883|url=https://books.google.cl/books?id=N70GiNB8aQ4C&pg=PA263&lpg=PA263&dq=francisco+macias+nguema+he+estopped+paying+the+military&source=bl&ots=O3ryxcEAa4&sig=cOyXAOuAeoXFyfyQA5MqCVGaaGg&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwixq-zIhpvTAhVDkpAKHYBDCcIQ6AEIQTAE#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20he%20estopped%20paying%20the%20military&f=false|fechaaccesu=11 d'abril de 2017}}</ref> ensin tener nenguna posibilidá de volver.<ref name="mvv" /> Macías inclusive obligó a ciertos funcionarios gubernamentales a trabayar el cacáu.<ref name="mvv" /> Los castigos por mal trabayu y galbana incluyíen palices, violaciones, racionalización del alimentu y execuciones.<ref name="junius" /> Cuasi la única remuneración que los trabayadores recibíen yera una ración mensual d'arroz, aceite de palma y pexe afumao, que nun algamar pa suplir les faltes alimentarias.<ref name=carena>{{cita llibru |autor1=Fernando Muakuku Rondo Igambo|títulu=Pobreza, desenvolvimientu y globalizacion nel sur del sur|fecha=2003|editorial=Carena Editores|isbn=8496357996, 9788496357990|url=https://books.google.cl/books?id=ToIwDgAAQBAJ&pg=PT22&lpg=PT22&dq=francisco+macias+capitalista&source=bl&ots=w7wuQn9tYd&sig=6HV0BYomvAgXYy34x2twbSAZ3Ok&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjtpOvp4ZvXAhUKgJAKHaDCDQEQ6AEIWDAL#v=onepage&q=francisco%20macias%20capitalista&f=false|fechaaccesu=1 de payares de 2017}}</ref> Tamién se daben los trabayos forzaos en finques de cultivu d'alimentos, y los afeutaos nun podíen aportar a los productos que surdíen del so propiu esfuerciu, una y bones toos ellos yeren prindaos poles autoridaes llocales y treslladaos a los almacenes del Presidente (que recibíen el nome de "Factoríes Estatales").<ref name="mvv" /> Al cayer en desgracia la industria del cacáu, el gobiernu viose obligáu a recurrir a los llabradores particulares, pero estos escasamente recibíen la so paga pol cacáu apurríu al gobiernu.<ref name="mvv" /> Munchos funcionarios gubernamentales corruptos vendíen el cacáu pola so cuenta pa beneficiu personal, de llombu de Macías.<ref name="mvv" /> El [[Bancu Africanu de Desarrollu]] (BAFD) propunxo a Macías la renovación de delles hectárees pa una meyor producción, pero aquellos alcuerdos nun se pondríen en práutica hasta dempués del derrocamientu del dictador.<ref name="mvv" /> Si un "trabayador revolucionariu" nun allegaba a trabayar un día a la so respeutiva finca coleutiva (en casu de que tuviera llibre, yá que los presos tamién trabayaben nes finques),<ref name="mvv" /> yera darréu deteníu.<ref name="mvv" /> Munchos d'ellos teníen de caminar quilómetros dende les sos cases pa llegar.<ref name="mvv" /> Esi mesmu añu (1976), producióse un [[Intentu de golpe d'estáu en Guinea Ecuatorial de 1976|intentu de golpe d'estáu]] que desamarró una gran represión. El sector [[madereru]] tamién acabó afaráu, menguando dramáticamente el so nivel de producción.<ref name=mvv /> La docilidad de Macías provocó que les empreses estranxeres encargaes de la esplotación maderera nun pudieren realizar los sos llabores afechiscamente.<ref name=mvv /> La industria [[Minería|minera]] cayó en desgracia pola mesma inercia del réxime, que negábase a que s'esplotaren los recursos mineros, una y bones aquello según Macías daría llugar a que los imperialistes robárense les riqueces del país.<ref name=mvv /> De toes formes, en 1976 creóse una empresa estatal minera,<ref name=mvv /> la cual nun rindió frutos en gran parte por cuenta de la corrupción del so direutor, Cándido Montoya, quién engañó a Macías pal so arriquecimientu personal.<ref name=mvv /> Tol aparatu represivu del estáu ecuatoguineanu (exércitu, guardia presidencial y milicies populares) taben controlaos de manera absoluta pola familia y los parientes de Francisco Macías y por otros miembros de la so cla, el llamáu ''cla Esangui'',<ref name=vavel /><ref name=africa2 /><ref>{{cita publicación|apellíos1=Aixelà|nome1=Yolanda|títulu=La reflexón postcolonial en contestos urbanos d'alta diversidá cultural|páxines=8-9|url=https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/2310/1/CIEA7_17_AIXEL%C3%80_La%20reflexi%C3%B3n%20postcolonial%20en%20contestos%20urbanos.pdf|fechaaccesu=14 d'agostu de 2017}}</ref> de [[Mongomo]]. Lo mesmo asocedía cola alministración pública.<ref name=occidente /> Durante'l réxime de Macías, predominó'l [[nepotismu]]<ref name = opulencia /><ref>{{cita llibru |títulu=Percorríu morfogenético de la obra novelística de José Fernando Siale Djangany|fecha=2015|editorial=Verbum Editorial|páxines=62|url=https://books.google.cl/books?id=rWYDCwAAQBAJ&dq=francisco+macias+nguema&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=31 de marzu de 2017}}</ref> y el [[clientelismu]].<ref name=jtal>{{cita publicación |apellíos1=Ávila Lloréu|nome1=Juan Tomás|autor2=[[Universidá d'Ottawa]]|títulu=Revisiones lliteraries na era poscolonial y dixital|fecha=2015|url=https://www.ruor.uottawa.ca/bitstream/10393/32950/1/Ismail_Heba_2015_thesis.pdf|fechaaccesu=7 d'abril de 2017}}</ref> Los sobrinos y hermanos de Macías cuntaben con considerable poder económicu, social y políticu.<ref name=mvv /> Arriendes d'ello, la etnia [[fang]] adquirió gran poder. De toes formes, los fang nun taben llibres de cayer so la represión del réxime.<ref name=crono /> Los funcionarios y militares que formaben l'alministración pública yeren polo xeneral xente poco instruyida.<ref name= cm2>{{cita publicación |apellíos1=Mengue|nome1=Clarence|títulu=Lectura del espaciu en Los poderes de la torbonada de Donato Ndongo Bidyogo.|fecha=2004|fechaaccesu=2 de mayu de 2017}}</ref> Xubir nel aparatu alministrativu yera peligrosu en cuenta de positivu, yá que al atropar demasiáu poder, un funcionariu podía cayer en desgracia.<ref name=mvv /> Esto asocedió, por casu, col Vicepresidente [[Miguel Eyegue]] y el so hermanu [[Ángel Masié Ntutumu|Ángel Masié]], ministru del Interior. Los ministerios pasaron a tener un rol puramente testimonial, a tal puntu que nun disponíen de presupuestu y les sos sedes fueron cerraes.<ref name=africa2 /> Macías faltaba siempre a los sos ministros, y estos nun podíen quexase.<ref name=mvv /> Sicasí, esquitábense tratando d'igual forma a los sos subordinaos.<ref name=mvv /> Los más allegaos al dictador nun s'atrevíen a reprocha-y la so llocura, y aquellos que lo facíen pagaben cola muerte.<ref name=mvv /> En contraste, hubo personalidaes que manipoliaron y alimentaron la mente alteriada de Macías pal so beneficiu personal.<ref name=mvv /> Munchos funcionarios cometieron crímenes en nome de Macías que'l dictador nunca autorizara.<ref name=mvv /> Ello ye que nel interior de les cárceles l'autoridá de Macías nun exercía muncha influyencia,<ref name=mvv /> yá qu'estos yeren en dellos casos espacios aparentes pa simples axustes de cuentes ente xente vidueño de poder.<ref name=mvv /> Ente les munches aiciones paranoiques del presidente Macías hai que señalar la prohibición d'usar la pallabra ''intelectual'' en 1973<ref name=espeyu /> o la destrucción de les embarcaciones en 1978 (prohibió la [[Pesca comercial|pesca]],<ref>{{cita web |añu=2007|títulu=Equatorial Guinea Background Info|url=http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/africa/equatorial-guinea/essential?a=culture|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070309031011/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/africa/equatorial-guinea/essential?a=culture|fechaarchivu=9 de marzu de 2007|editorial=Lonely Planet}}</ref> causando la devastación de la industria pesquero) pa evitar la fuxida de la población al traviés del mar.<ref name=crono /><ref name=Pariah/> L'únicu camín pa salir del país pola [[Rexón Continental de Guinea Ecuatorial|Rexón Continental]] foi mináu,<ref name="Roberts, Adam page 20" /> y tamién s'instalaron fosos con llances en puntos cercanos a les [[Frontera ente Gabón y Guinea Ecuatorial|fronteres con Gabón]] y [[Frontera ente Camerún y Guinea Ecuatorial|Camerún]], colos cualos la xente morría enartada.<ref name=matances /> "Africanizó" el so nome como '''Masie Nguema Biyogo Ñegue Ndong''' en [[1976]], dempués d'esixir lo mesmo al restu de la población.<ref name=espeyu /> Tamién rebautizó la isla de [[Fernando Po]] como isla Francisco Macías.<ref name=bioko>{{cita publicación |títulu=Fernando Po camuda de nome|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=10&path=5079542&presentacion=pagina&idBusqueda=228349&idImagen=50424611|fechaaccesu=10 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico Mediterráneo]]|fecha=14 d'agostu de 1979}}</ref> Amás rebautizó col so propiu nome les pontes, cais, escueles, puertos, hospitales y demás obres públiques importantes.<ref name=mvv /><ref name=bioko /> El so propósitu yera tar omnipresente na vida guineana, y pensaba que'l so nome tenía de ser consideráu santu.<ref name=mvv /> Les condiciones aportaron a tan nefastes (llegar a prohibir melecines y alimentos traíos d'Europa) qu'hasta la so propia esposa fuxó del país. Desenvolvió un estremáu [[cultu de la personalidá]]. La so política d'[[antiintelectualismu]] viose reflexáu na educación: ente 1969 y 1976, unos 75 profesores o funcionarios d'educación fueron executaos, ente ellos trés de los sos ministros. Tamién centenares de maestros fueron despidíos, lo qu'obligó'l zarru de cientos d'escueles.<ref name=espeyu /> El sistema educativu del país tresformar nun aparatu d'adoutrinamientu ideolóxicu pa la población infantil. El sistema educativu del país denominóse oficialmente ”Educación política, popular y revolucionaria”.<ref name=mvv /><ref>{{cita web|apellíos1=Sabater|nome1=Jordi|títulu=PAYASOS Y BISARMES (1)|url=http://www.guinea-ecuatorial.net/pop_print_mail.asp?cd=re&item=nin5733|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}</ref> El maestru que nun enseñara a los neños “la llinia política y conseñes revolucionaries” sería darréu espulsáu y xulgáu.<ref name=sultanatu /> Aquellos estudiantes que non memorizaran toos y cada unu de los títulos axudicaos a Macías, nun podíen pasar el cursu.<ref name=debanderas /><ref name=aguirre>{{cita llibru |apellíos1=Aguirre|nome1=Pedro|títulu=Historia mundial de la megalomanía: Almaresíes, desvaríos y fantasíes del cultu a la personalidá na política|fecha=2014|editorial=Penguin Random House Grupu Editorial Méxicu|isbn=6073123558, 9786073123556|url=https://books.google.cl/books?id=USzQAwAAQBAJ&dq=FRANCISCO+MACIAS+NGUEMA+xefes+de+pobláu&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}</ref> Dacuando, el ministru d'educación o'l mesmu Macías asistíen a les escueles p'adoutrinar a los estudiantes.<ref name=gustav /> Productu de too esto, naquellos años formar en Guinea Ecuatorial toa una xeneración d'[[illetráu|illetraos]].<ref>{{cita publicación|títulu=GENOCIDE / MASS KILLINGS AFTER 1950|páxina=17|url=http://adst.org/wp-content/uploads/2012/09/Genocide-and-Mass-Killing-Reader.pdf|fechaaccesu=11 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180219131135/http://adst.org/wp-content/uploads/2012/09/Genocide-and-Mass-Killing-Reader.pdf|fechaarchivu=2018-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219131135/http://adst.org/wp-content/uploads/2012/09/Genocide-and-Mass-Killing-Reader.pdf|archivedate=2018-02-19}}</ref> N'abril de 1972 dellos profesores y alumnos del [[Colexu Nacional Enrique Nvó Okenve]] fueron asesinaos depués de que nel centru estudiantil apaeciera una semeya de Macías colos güeyos arrincaos y una lluria al pescuezu.<ref name=crono /> La Cárcel de Bata yera popularmente conocida como "La Universidá" por cuenta de la gran cantidá de profesores ellí recluyíos,<ref name=derek>{{cita llibru |apellíos1=Jones|nome1=Derek|títulu=Censorship: A World Encyclopedia|fecha=2001|editorial=Routledge|isbn=1136798641, 9781136798641|url=https://books.google.cl/books?id=gDqsCQAAQBAJ&pg=PA744&lpg=PA744&dq=francisco+macias+nguema+catholic&source=bl&ots=_5KS2mMo2P&sig=Vcm0o5QfMkvVtoKNg1WVZz18fDk&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwib4afyrpbTAhXBlZAKHYYbClkQ6AEIYTAN#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20catholic&f=false|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}</ref> como foi'l casu de [[Rafael Upiñalo]] (unu de los más importantes líderes inteleutuales opositores). Los llibros de testu que databen de la dómina colonial fueron quemaos públicamente,<ref name=derek /><ref>{{cita llibru |apellíos1=De Baets|nome1=Antoon|títulu=Responsible History|fecha=2008|editorial=Berghahn Books|isbn=1845458788, 9781845458782|páxina=62|url=https://books.google.cl/books?id=pnbUWEYuMSsC&pg=PA62&lpg=PA62&dq=francisco+mac%C3%ADas+nguema+burnt&source=bl&ots=uWFyPWAg2-&sig=PsA4_JZugQ7M9iNvZRapptEZgT4&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjZiY2rnpvTAhWFHpAKHbmrD9EQ6AEIczAO#v=onepage&q=francisco%20mac%C3%ADas%20nguema%20burnt&f=false|fechaaccesu=11 d'abril de 2017}}</ref> y la historia del país foi reescrita (munches vegaes falseada) según la visión del réxime.<ref name= morgan>{{cita web |apellíos1=N'gom|nome1=M'Baré|autor2=[[Universidá Estatal Morgan]]|títulu=THE MISSING LINK: AFRICAN HISPANISM AT THE DAWN OF THE MILLENIUM|url=http://www.libraries.rutgers.edu/rul/projects/arachne/vol1_1ngom.html|idioma=inglés|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}</ref><ref name=statement>{{cita publicación|apellíos1=Ngom|nome1=Mbare|títulu=African Hispanic literature: Identity and National Discourse|fecha=2001|páxines=20 a 22|url=http://www.afrst.illinois.edu/news/archive/seminar/documents/sem-ngom-2001.pdf|fechaaccesu=20 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151228190609/http://www.afrst.illinois.edu/news/archive/seminar/documents/sem-ngom-2001.pdf|fechaarchivu=2015-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151228190609/http://www.afrst.illinois.edu/news/archive/seminar/documents/sem-ngom-2001.pdf|archivedate=2015-12-28}}</ref> Los [[becariu|becarios]] que fueren a España a estudiar fueron quitaos de la nacionalidá ecuatoguineana y munchos d'ellos fueron asesinaos al tornar al país.<ref name=crono /> Munchos tamién permanecieron n'España pero ante l'abandonu d'esti país, tuvieron de vivir en males condiciones, ensin contautu coles sos families y con estatus d'[[Apátrida|apátridos]].<ref>{{cita llibru |apellíos1=Andres-Suárez|nome1=Irene|títulu=Migración y lliteratura nel mundu hispánicu|fecha=2004|editorial=Verbum Editorial|isbn=847962597X, 9788479625979|páxina=119|url=https://books.google.cl/books?id=KgEJDgAAQBAJ&pg=PA119&lpg=PA119&dq=guinea+ecuatorial+estudios+en+l'estranxeru+macias&source=bl&ots=jeNu8aMSVE&sig=o-eD_BepOLP9QO01jt6CFupXbx4&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwixtPaL6ujTAhWGFpAKHQ8RCRQ4ChDoAQhQMAg#v=onepage&q=guinea%20ecuatorial%20estudios%20en%20el%20estranxeru%20macias&f=false|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}</ref><ref name=migra>{{cita publicación|apellíos1=Aixelá|nome1=Yolanda|títulu=ENTE LES DICTADURES Y EL PETROLEU: LES MIGRACIONES TRANSNACIONALES DE GUINEA ECUATORIAL|fecha=2011|páxina=85|url=http://www.revistaandaluzadeantropologia.org/uploads/raya/n3/yolanda.pdf|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Macías nun cesa de faltar a España y al Gobiernu|url=http://3.bp.blogspot.com/-xgC1xBrfVrA/O9PayLmlmpI/AAAAAAAAdeA/fyOYr75oOEk/s1600/Leandro+Mbomio+-+Front+anti+Macias+1979.jpg|fechaaccesu=22 de mayu de 2017|axencia=[[La Verdá (España)|La Verdá]]|fecha=16 de marzu de 1979}}</ref> La razón que Macías pudo tener pa escorrer a los inteleutuales foi'l complexu d'inferioridá qu'estos-y producíen, dada la escasa formación académica del dictador.<ref name=burning /><ref name=jtal /><ref>{{cita web |títulu=Loony Dictators #3 Francisco Macías Nguema: President of the Dachau of Africa|url=https://steemit.com/politics/@unrealisback/loony-dictators-3-francisco-macias-nguema-president-of-the-dachau-of-africa|fechaaccesu=5 de payares de 2017}}</ref> Tamién pudo debese a que Macías rellacionó a los inteleutuales col fallíu golpe d'estáu de 1969.<ref name=mvv /> La educación, la ciencia y la teunoloxía yeren consideraes símbolos d'imperialismu.<ref name=derek /> Primero que'l réxime controlara totalmente el sistema educativu, los fíos de disidentes políticos yeren quitaos del so [[derechu a la educación]].<ref name=guiesp /> En contraste, un grupu privilexáu de persones incondicionalmente lleales al réxime tuvo la oportunidá d'estudiar n'otros países socialistes.<ref name=gustav /><ref name=cola /><ref name=migra /><ref name=FAM>{{cita publicación |autor1=Frente Anti-Macías|títulu=Guinea Ecuatorial. Una dictadura despintada|url=https://es.scribd.com/doc/121627432/Frente-Anti-Macias-and-Lliga-dels-Drets-dels-Pobles-Sabadell-Guinea-Ecuatorial-Una Dictadura Despintada-Informe-F-A-M-Barcelona-Lliga-dels-Dret|fechaaccesu=4 de xunetu de 2017}}</ref> Les escueles del país yeren gratuites.<ref name=autodeterminacion>{{cita web|autor1=Diariu Rombe|títulu=FRANCISCO MACIAS NGUEMA SOFITÓ EL DERECHU A L'AUTODETERMINACIÓN D'OTROS PUEBLOS|url=http://diariorombe.es/francisco-macias-nguema-sofitu-derechu-la-autodeterminacion-otros pueblos/|fecha=16 d'abril de 2016|fechaaccesu=16 de mayu de 2017}}</ref> Antes del entamu de les clases, acaldía los alumnos teníen de recitar allabancies a Macías.<ref name=mvv /> Lo mesmo asocedía antes del entamu de los partíos de fútbol.<ref name=mvv /> Tola [[Cultura de Guinea Ecuatorial|cultura del país]], incluyendo por casu la [[música popular]] ("Cantares revolucionarios", llenes d'allabancies al dictador),<ref name=mvv /> debía glorificar al réxime.<ref name=mvv /><ref name=gustav /> Macías supervisaba minuciosamente lo que s'emitía nes radios.<ref name=mvv /> La [[Lliteratura de Guinea Ecuatorial n'español|producción lliteraria]] foi prohibida, polo que munchos autores tuvieron de desenvolver la so carrera nel exiliu.<ref name=morgan /><ref name=statement /><ref>{{cita llibru |apellíos1=Tillis|nome1=Antonio|títulu=Critical Perspectives on Afro-Latin American Literature|fecha=2012|editorial=Routledge|isbn=1136662553, 9781136662553|páxina=142|url=https://books.google.cl/books?id=14qoAgAAQBAJ&dq=FRANCISCO+MACIAS+NGUEMA+FRENCH+INTERESTS&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}</ref> Esti grupu d'autores, conocíu como la "Xeneración Perdida",<ref name=estética /><ref>{{cita publicación |títulu=Hispania|fecha=3 de setiembre de 1993|volume=76|númberu=3|páxina=414|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}</ref> foi lideráu, ente otros, por [[Donato Ndongo-Bidyogo]].<ref>{{cita web|títulu=Lliteratura y Opresión: cultura y resistencia en Guinea Ecuatorial|url=https://spanport.wisc.edu/events/2017/lecture-donato-ndongo-bidyogo|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}</ref> Los [[Estadística|estadísticos]] tamién fueron bien reprimíos,<ref name=africa2 /> y de resultes, xeneráronse escasos datos económicos sobre Guinea Ecuatorial mientres la década de los setenta.<ref name=hrw /> Cuando'l direutor del Institutu d'Estadística publicó datos demográficos consideraos demasido baxos por Macías, foi tullíu por que "aprendiera a cuntar".<ref name=africa2 /><ref name=allgov>{{cita web |títulu=Dictator of the Month: Teodoro Obiang Nguema of Equatorial Guinea|url=http://www.allgov.com/news/us-and-the-world/dictator-of-the-month-teodoro-obiang-nguema-of-equatorial-guinea?news=843015|idioma=inglés|fecha=25 de xunetu de 2011|fechaaccesu=20 d'abril de 2017}}</ref> Per otru llau, hubo un puntu en que tou aquel qu'usara gafes (símbolu d'inteleutualismu) yera asesináu.<ref name=uncle /><ref name=what>{{cita web |autor1=WhatCulture|títulu=Francisco Macias Nguema - Equatorial Guinea|url=http://whatculture.com/history/10-most-brutal-african-dictators?page=10|fechaaccesu=6 d'abril de 2017}}</ref> Polo xeneral, cualquier guineanu profesional, cualificáu o educáu representaba un peligru.<ref name=caden /> Escontra'l final del mandatu de Macías, solamente dos médicos y menos d'una docena de graduaos d'escueles téuniques atopar nel país.<ref name=feared /><ref name=massatrocity>{{cita web |autor1=World Peace Foundation|títulu=Equatorial Guinea - Mass Atrocity Endings|url=https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/equatorial-guinea/|fecha=7 d'agostu de 2015|fechaaccesu=7 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180910163306/https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/equatorial-guinea/|fechaarchivu=2018-09-10}}</ref> {{cita| “Los denominaos intelectuales representen los mayores problemes con que s'atopa l'África de güei. Tán polucionando el nuesu clima cola so cultura estranxera”|Macías sobre los intelectuales.<ref name=debanderas /><ref name=jtal />}} Macías tamién consideraba a los [[madereru|madereros]] (que nes eleiciones de 1968 sofitaren a Bonifacio Ondó) como'l so enemigos, y taba convencíu de que deseaben derrocalo.<ref name=tirón>{{cita publicación |títulu=Guinea: Tirón del cobertor|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1976/10/30/025.html|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=30 d'ochobre de 1976}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Demagogia presidencial|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1969/04/09/049.html|fechaaccesu=13 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=9 d'abril de 1969}}</ref> Macías calificar públicamente como asesinos y lladrones.<ref name=crono /> Col inmensu deterioru del país, medios de comunicación masivos como la televisión y los periódicos (por falta de papel o según otres fontes por prohibición de Macías)<ref name=crono /><ref name=burning /> dexaron de funcionar.<ref name=gustav /> Inclusive les radios tuvieron fuera de serviciu mientres llargu tiempu, puediendo depués ser reparaes por téunicos estranxeros.<ref name=mvv /> Los pocos medios de comunicación esistentes (na so mayoría radios) yeren controlaos pol gobiernu, a tal puntu que cualquier noticia tenía de ser revisada y aprobada pol mesmu Macías antes de ser publicada.<ref>{{cita web |autor1=[[Televisión Española]]|títulu=Archivo Tarreza - Aventures televisives en Guinea|url=https://www.rtve.es/alacarta/videos/archivos-tarreza/archivos-tarreza-aventures-televisives-guinea/1670206/|fecha=18 de xineru de 2013|fechaaccesu=26 de marzu de 2017}}</ref> Macías cerró tolos medios opositores.<ref name=derek /> Antes de la desapaición de los periódicos, esistía un periódicu únicu llamáu “Unidá de Guinea Ecuatorial”.<ref>{{cita publicación|apellíos1=González Echegaray|nome1=Carlos|títulu=HISTORIA DE LA PRENSA EN GUINEA ECUATORIAL NEL SIEGLU XX CIEN AÑOS DE PUBLICACIONES PERIODICAS|páxina=14|url=https://static.cambridge.org/resource/id/urn:cambridge.org:id:binary:20161006142641579-0756:S026667311500001X:S026667311500001Xsup001.pdf|fechaaccesu=20 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170420144754/https://static.cambridge.org/resource/id/urn:cambridge.org:id:binary:20161006142641579-0756:S026667311500001X:S026667311500001Xsup001.pdf|fechaarchivu=2017-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420144754/https://static.cambridge.org/resource/id/urn:cambridge.org:id:binary:20161006142641579-0756:S026667311500001X:S026667311500001Xsup001.pdf|archivedate=2017-04-20}}</ref> El suministru de lletricidá yera cortáu cada vez que Macías abandonaba la capital,<ref name=uncle /><ref name=marcianos>{{cita publicación|títulu=Cuatro de los dictadores más llocos na hestoria|url=http://marcianosmx.com/cuatro-de-el dictadores-mas-llocos-en-la hestoria/|fechaaccesu=2 de mayu de 2017}}</ref> y el dictador prohibió l'usu de llubrificantes na planta d'enerxía de Malabo, asegurando que podía caltener la xeneración de lletricidá colos sos poderes máxicos.<ref name=Pariah /><ref name=respectable>{{cita web |títulu=THE WORLD'S MOST RESPECTABLE CRIMINAL|url=http://dangardner.ca/the-worlds-most-respectable-criminal/|fecha=2005|fechaaccesu=16 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170416044726/http://dangardner.ca/the-worlds-most-respectable-criminal/|fechaarchivu=2017-04-16}}</ref><ref>{{cita web |apellíos1=Kimball|nome1=Charles|títulu=A History of Africa - Chapter 9: THE INDEPENDENCE ERA, PART I|url=http://xenohistorian.faithweb.com/africa/af09a.html|idioma=inglés|fechaaccesu=16 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos1=Jacobson|nome1=Michael|títulu=The Informer: So you think this is crazy?|url=http://www.goldcoastbulletin.com.au/news/opinion/the-informer-so-you-think-this-is-crazy/news-story/y3y053f6c995007ce9824fbbbfb73876|fechaaccesu=18 d'abril de 2017|axencia=Gold Coast Bulletin|fecha=22 de payares de 2016}}</ref><ref name=cracked>{{cita web |apellíos1=Lou|nome1=Ethan|títulu=7 Modern Dictators Way Crazier Than You Thought Possible|url=http://www.cracked.com/article_18850_7-modern-dictators-way-crazier-than-you-thought-possible.html|idioma=inglés|fecha=3 d'avientu de 2010|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}</ref> Finalmente la lletricidá sumiría por completu en Malabo a partir de 1978.<ref name=mvv /><ref name=Pariah /> Mentanto, el dictador disponía de potentes [[Grupu electróxenu|grupos electróxenos]] por que siempre hubiera lluz nes embaxaes y en tolos sos palacios.<ref name=mvv /> Durante'l réxime de Macías Nguema, el país nun tenía nin un plan de desenvolvimientu nin un sistema de contabilidá pa gastu públicu. Dempués de matar al gobernador del Bancu Central en 1976,<ref name=vavel /> Macías llevóse tou lo que quedaba na ayalga nacional a la so casa nun pueblu rural,<ref name=crono /><ref name=marcianos /><ref name="afroarticles.com">{{cita web |títulu=Macias Nguema: Ruthless and bloody dictator|url=http://www.afroarticles.com/article-dashboard/Article/Macias-Nguema--Ruthless-and-bloody-dictator/117291|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141104035212/http://www.afroarticles.com/article-dashboard/Article/Macias-Nguema--Ruthless-and-bloody-dictator/117291|fechaarchivu=4 de payares de 2014|editorial=Afroarticles.com}}</ref> escondiendo'l dineru en maletes so la so cama y nun cuartu de bañu.<ref name=mvv /><ref name=uncle /><ref name=what /><ref name=marcianos /><ref>{{cita publicación |títulu=Hitler is not the only one: Tyrant dictators around the world|url=http://economictimes.indiatimes.com/slideshows/people/hitler-is-not-the-only-one-tyrant-leaders-around-the-world/francisco-macas-nguema/slideshow/55999095.cms|fechaaccesu=29 de marzu de 2017|axencia=[[The Economic Times]]|fecha=15 d'avientu de 2016}}</ref> Gran parte d'esta ayalga nacional (trés mil millones d'[[ekwele]]s) sería quemáu por Macías como vengación tres el golpe d'estáu de 1979,<ref name=puma /> cuando entá nun fuera prindáu. Tamién treslladó a los so casa toles reserves de melecines del país.<ref name=africa2 /> Tou esto asocedió na aldega natal de Macías, Nsegayong.<ref name=africa2 /> Durante'l réxime de Macías, nun se dictaron lleis financieres o económiques y a partir de 1973, nun s'ellaboró nengún tipu de presupuestu (según Macías, por escarecer el país d'imprenta).<ref name=crono /><ref>{{cita publicación |títulu=Güei puede dictase sentencia contra Macías|url=https://elpais.com/diario/1979/09/26/internacional/307144817_850215.html|fechaaccesu=8 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=26 de setiembre de 1979}}</ref> Camudó en [[1975]] la [[peseta guineana]] pol [[ekwele]], moneda que rápido perdió tol so valor.<ref name=mvv /><ref name=murcia /> Los bancos (dirixíos personalmente por Macías)<ref name=crono /> escarecíen de [[divisa|divises]],<ref name=paradoriu>{{cita publicación |títulu=Macías, en paradoriu|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=2&path=1000257439&presentacion=pagina&idBusqueda=228426&idImagen=1001980763|fechaaccesu=9 de marzu de 2017|axencia=[[Hoja del Lunes]]|fecha=13 d'agostu de 1979}}</ref> una y bones los productos d'esportación menguaron enforma.<ref name=mvv /> Macías decidía por sigo mesmu tola política económica del país (operaciones, inversiones estranxeres, etc).<ref name=crono /><ref name=civil /> Al país llegaron ufiertes per parte de compañíes estranxeres d'estraición de [[petroleu]] (per parte de compañíes como [[Gulf Oil Corporation|Gulf]] o [[Mobil]])<ref name=mvv /><ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=FOREIGN INVESTMENT CLIMATE AND STATISTICS FOR EQUATORIAL GUINEA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974YAOUND01328_b.html|fecha=30 d'abril de 1974|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=AMERICAN PETROLEUM INTERESTS IN EQUATORIAL GUINEA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974YAOUND03442_b.html|fecha=21 d'ochobre de 1974|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}</ref> y desenvolvimientu del [[turismu]] y les industries maderera y minera.<ref name=mvv /> Macías siempre les refugó yá que según el proveníen d'imperialistes que queríen apoderase de la riqueza del país.<ref name=mvv /> La crisis económica (desencadenada ente otres coses pola nacionalización de la economía y les escentricidaes y mala xestión de Macías)<ref name=caden /> menguó'l valor de les esportaciones, desencadenó la [[inflación]] más alta nel continente africanu<ref name=af /> y produció una importante [[escasez]] d'alimentos y otros productos básicos. Predominaba la [[malnutrición]] y el defectu alimentaria.<ref name=murcia /><ref name=debanderas /> Cuando Macías empezó a ser cuestionáu por esto, declaró: {{cita| “Que nos dexen de falar de pan, lleche, azucre, tomate, que nun son alimentos típicamente africanos”<ref name=debanderas />}} La comida europea-occidental (pan, tomate, azucre, lleche...)<ref>{{cita llibru |apellíos1=Scafidi|nome1=Oscar|títulu=Equatorial Guinea|fecha=2015|editorial=Bradt Travel Guides|isbn=1841629251, 9781841629254|url=https://books.google.cl/books?id=1engCgAAQBAJ&pg=PA23&lpg=PA23&dq=FRANCISCO+MACIAS+GERMAN+WOMAN&source=bl&ots=zcFn6RMmMq&sig=RUWox8JmSD8r2wPRlAqD8fZ8CSk&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwje65GMhKDTAhVCIJAKHVD1AzQQ6AEIXDAM#v=onepage&q=FRANCISCO%20MACIAS%20GERMAN%20WOMAN&f=false|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}</ref> acabaría per ser prohibida.<ref name=af /><ref name=estética /> Los pocos alimentos disponibles teníen precios peraltos,<ref name=africa2 /> yá que Macías consiguir a preciu bien baratu de los sos socios estranxeros o del trabayu del so pueblu nes finques, depués almacenar y darréu revender intencionalmente con precios descomanadamente altos (80 o 100 vegaes más que l'orixinal)<ref name=mvv /> que la gran mayoría de la población nun podía cubrir.<ref name=mvv /> Esto facer, según les sos propies pallabres, pa castigar a aquellos que nun queríen trabayar.<ref name=mvv /> Macías decidía cuando yeren puestos a la venta cada unu de los alimentos, y los más indispensables tardaben en selo.<ref name=mvv /> Cuando yá se topaben a la venta, munches vegaes la so fecha de caducidá yá había llegáu.<ref name=mvv /> La población, al nun poder costear una cantidá razonable, namái mercaba una cantidá ínfima.<ref name=mvv /> De resultes, aumentó'l robu, el contrabandu y la llucha pola sobrevivencia.<ref name=mvv /> Per otra parte, la crisis causó que solamente'l presidente Macías, l'exércitu y la policía pudieren cobrar un sueldu regularmente.<ref name=vavel /><ref name=africa2 /><ref name=tirón /> La xente podía tar meses ensin cobrar.<ref name=mvv /> L'actividá empresarial dexó práuticamente d'esistir (los homes de negocios fueron igualmente reprimíos),<ref name=junius /> y les poques empreses esistentes yeren controlaes pol Estáu.<ref name=caden /> En 1973 suprimiéronse les actividaes comerciales privaes nel país.<ref name=mvv /><ref name=gogo>{{cita publicación |títulu=Millones y corrupción a "go-go"|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1976/10/30/021.html|fechaaccesu=14 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=30 d'ochobre de 1976}}</ref> Les tiendes, los puestos de mercáu y la oficina de correos cerraron.<ref name=africa2 /><ref>{{cita llibru |títulu=Morals and Markets: The Dangerous Balance|fecha=2013|editorial=Springer|isbn=1137331526, 9781137331526|url=https://books.google.cl/books?id=efzKeHYlzD0C&pg=PT75&lpg=PT75&dq=francisco+macias+nguema+nightmares&source=bl&ots=3P-ZFX0Wyh&sig=ax8SSS60NwEycPWPuojbcEOycrs&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwis4unQxKzTAhWEC5AKHddwA-kQ6AEIWDAL#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20nightmares&f=false|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}</ref> En 1976 solo quedaba una industria nel país.<ref name=crono /> El comerciu y la industria fueron sustituyíos pol [[trueque]].<ref name=africa2 /> Macías declaró que mientres el tuviera nel poder, el [[capitalismu]] enxamás taría presente.<ref name=autodeterminacion /> Los trabayadores nun disponíen de [[derechos llaborales]].<ref name=caden /> El trabayu yera consideráu como'l primer deber y obligación de too ciudadanu (homes y muyeres),<ref name=autodeterminacion /> y tou tipu de reivindicación llaboral yera considerada daqué “contrarrevolucionario, subversivu y propiu de los enemigos de la patria”, castigándose con cárcel.<ref name=caden /> De toes formes, mientres la dictadura de Macías el [[desemplegu]] abondaba.<ref name=tirón /> Amás, el gobiernu estableció una política d'espropiación forzosa de bienes privaos y coleutivos, incluyendo coches particulares, viviendes, dineru y finques.<ref name=caida>{{cita web |apellíos1=Jiménez|nome1=Gemma|títulu=LA CAIDA DEL TERCER HOME|url=http://www.guinea-ecuatorial.net/ms/main.asp?cd=nin5455|fecha=25 d'agostu de 2007|fechaaccesu=20 de febreru de 2017}}</ref> La Constitución de 1973 establecía la propiedá del Estáu sobre la tierra y tou aquello que s'atopara dientro del territoriu nacional.<ref name=murcia /><ref name=civil /> Macías apoderar de munches finques espropiaes.<ref name=crono /> Polo xeneral, mientres la dictadura de Macías abandonáronse toles funciones de gobiernu sacante la seguridá interna.<ref name=caden /><ref>{{cita web |títulu=World : Africa : Equatorial Guinea|url=http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/equatorial_guinea.html|fechaaccesu=19 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120314054810/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/equatorial_guinea.html|fechaarchivu=2012-03-14}}</ref><ref>{{cita web |autor1=[[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]]|títulu=Equatorial Guinea (11/04)|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/equatorialguinea/40580.htm|idioma=inglés|fechaaccesu=20 d'abril de 2017}}</ref> === Conflictu con Gabón === {{AP|Mbañe}} En 1972, les tropes de [[Gabón]] se infiltraron en territoriu ecuatoguineanu, provocando un conflictu ente dambos países.<ref name=escala>{{cita publicación |títulu=ESCALA EN BARAJAS DE UN MINISTRO GUINEANO, EN VIAJE HACIA NUEVA YORK|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1972/09/14/017.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=14 de setiembre de 1972}}</ref> Gabón decidiera ampliar les sos agües territoriales a 70 milles col fin de tomar nelles a los castros más cercanos a les sos mariñes.<ref name=pueblos /> En setiembre, soldaos ecuatoguineanos abrieron fueu contra pescadores gaboneses activos na zona apostada, a lo que Gabón respondió unviando dos barcos con 40 soldaos pa ocupar [[Mbañe]], [[Islles de Guinea Ecuatorial|Conga]] y [[Islles de Guinea Ecuatorial|Cocoteros]].<ref name=pueblos /><ref>{{cita web |títulu=“La verdá sobre Mbañé” Max Liniger-Goumaz, Mundu Negru, nᵘ 476, xunetu-agostu 2003|url=http://www.asodeguesegundaetapa.org/la verdá-sobre-mbane-max-liniger-goumaz-mundu-negru-non-476-xunetu-agostu-2003/|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017}}</ref> Les autoridaes gabonesas prohibieron que cualquier embarcación estranxera averar a estes islles.<ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=GOEG SILENCE ON DISPUTED ISLANDS PUZZLES GABONESE ENVOY|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974YAOUND01806_b.html|idioma=inglés|fecha=7 de xunu de 1974|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}</ref> Dambos países intentaron en diverses ocasiones llegar a un alcuerdu, pero la continua infraición de lo alcordao per parte de Gabón fixo difícil les bones rellaciones ente dambes partes. El 13 de setiembre de 1972, nuna xunta celebrada na [[República Popular del Congo]] (otres fontes citen que se celebró en [[Kinxasa]], [[Zaire]])<ref name=resueltu>{{cita publicación |títulu=El conflictu ente Gabón y Guinea Ecuatorial, resueltu|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1972/09/19/020.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=19 de setiembre de 1972}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Reconciliáronse Guinea y Gabón|fechaaccesu=11 de marzu de 2017|axencia=[[Voluntá (periódicu)|Voluntá]]|fecha=19 de setiembre de 1972|páxina=1}}</ref> a la qu'asistieron los presidentes Macías, [[Omar Bongo]] (de Gabón), [[Mobutu Sese Seko]] (de [[Zaire]]) y [[Marien Ngouabi]] (de la [[República Popular del Congo]]), xunto al Secretariu Xeneral de la [[Organización de la Unidá Africana]] [[Nzo Ekangaki]], diose calce formal a un alcuerdu ente los países litigantes, roblándose un documentu.<ref name=resueltu /><ref name=martínez /><ref>{{cita publicación |títulu=Alcuerdo ente Gabón y Guinea Ecuatorial sobre la neutralización de la zona confiictiva|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1976/12/28/pagina-25/33609497/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=14 de payares de 1972}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=El conflictu ente Gabón y Guinea Ecuatorial, resueltu en principiu|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/26/pagina-3/33612785/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=19 de setiembre de 1972}}</ref> Primeramente'l [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] tamién intervieno na resolución del conflictu.<ref name=escala /> === Derrocamientu y muerte === {{AP|Golpe d'Estáu en Guinea Ecuatorial de 1979}} Pa 1979, la represión de Macías afectaba inclusive a les sos más allegaos, incluyendo a integrantes del clan Esangui.<ref name=paraísu /> El [[3 d'agostu]] de [[1979]], el so sobrín [[Teodoro Obiang Nguema]] entamó, cola ayuda d'antiguos compañeros d'armes encarcelaos ([[Eulogio Oyó]] y otros), un [[Golpe d'Estáu en Guinea Ecuatorial de 1979|golpe d'estáu]] que derrocó a Macías. Tres les esfriegues militares que duraron una selmana, el dictador abellugar na selva, y ellí foi deteníu pocu tiempu dempués. El so sobrín, Teodoro Obiang, qu'acabaría siendo de la mesma el nuevu dictador, sometió-y a un [[xuiciu sumarísimu]] utilizando'l [[Códigu de Xusticia Militar]] español, nel que foi acusáu, ente otres coses, de [[xenocidiu]], deportaciones masives y apropiaciones indebíes. Foi condergáu a [[Pena de muerte|muerte]] el [[29 de setiembre]] de [[1979]] y [[fusilamiento|fusiláu]] darréu.<ref>[https://elpais.com/diario/1979/09/30/internacional/307490404_850215.html Francisco Macías foi executáu ayeri], diariu ''El País'', domingu, 30 de setiembre de 1979.</ref> Anguaño, Francisco Macías Nguema ta consideráu como ún de los líderes más [[Cleptocracia|cleptocráticos]], sangrientos y crueles na historia del [[África]] post-colonial. Foi comparáu a [[Pol Pot]] pola naturaleza violenta, imprevisible y anti-inteleutual de dambos rexímenes.<ref name="afroarticles.com"/> == La propaganda de Macías == La propaganda de Macías Nguema puede definise y estremar en dos fases: la primera, antes de ser escoyíu presidente. Y la segunda, dempués de ser escoyíu, periodu mientres el cual la so propaganda va basase más n'aiciones qu'en gráficos y octavielles. === Macías preelectoral y eleutoral (1968) === {{AP|Eleiciones xenerales de Guinea Ecuatorial de 1968}} La figura de Macías antes de ser escoyíu presidente yera desconocida, hasta que foi destacando adulces y llegó a convertise n'alcalde de [[Mongomo]]. Fechu que-y dio más posibilidaes pa depués presentar la so candidatura, pa la cual yera necesariu cuntar col 2% del censu eleutoral.<ref name=murcia /> Macías, que más tarde volvió africanizar el so nome, añadió'l nome de Francisco al so n'honor a [[Francisco Franco]]. Una de les persones que más almiraba por aquél entós. En pasando pol curtiu periodu autonómicu, na campaña amosó ser un líder distinguíu que sabía cómo tresmitir y dirixise al pueblu, en comparanza a los sos rivales.<ref name=murcia /> Macías empezaba la so campaña p'algamar la presidencia con estos elementos; De primeres, el símbolu qu'usó pa la so campaña foi'l del [[gallu]] –el cual col so cantar anuncia la mañana- ''Una nueva Guinea''. Lo que-y valdría los llamatu de '''papa Coq''' (ello ye que'l [[gallu]] darréu convertiríase nun símbolu característicu de la so dictadura).<ref name=murcia /> El lema de la so campaña yera: “''En marcha con Macías; unidá, paz y prosperidá''”<ref name=murcia /> Apelaba por una conciencia única de los guineanos, Macías pa ello citaba a [[Suiza]] como exemplu a siguir pa Guinea. Una vegada ganaes les eleiciones, formaría gobiernu con munchos de los miembros de les otres faiciones, la so lema camudó a: “'''Un home, un equipu, un programa'''”<ref name=murcia /> Nun se sabe si Macías representaba a una ideoloxía política, o si na so cabeza había dalguna que reinaba. Pero taba claru que nun principiu, apostó pola democracia y pol progresu del so país. Pa la so campaña, amás del sofitu de la [[Idea Popular de Guinea Ecuatorial]] (IPGE), tamién goció del sofitu de disidientes de les candidatures rivales.<ref name=murcia /> No que fai a sofitu económicu, l'asesor de Macías, l'abogáu español [[Antonio García-Trevijano]], gastó cuasi 50 millones de pesetes pa la campaña eleutoral.<ref name=murcia /> Macías abogaba por respetar les diferencies culturales ente les etnies del país (continentales ya insulares) dientro d'una nación xunida, unes bones rellaciones con España, un salariu dignu pa los trabayadores y el fomentu del sindicalismu. En materia económico, Macías prometía creitos pa pequeños llabradores, pescadores, comerciantes ya industriales modestos, y una política de proteición de precios pa les materies primes del país, garantizando'l so allugamientu seguru nos mercaos internacionales.<ref name=murcia /> {{wikisource|Programa eleutoral presentáu por Macías a los comicios presidenciales}} Macías falaba de nacionalismu, d'unidá y dirixíase al pueblu polo xeneral, a diferencia de los sos contrincantes, que se dirixíen a sectores específicos de la población.<ref name=murcia /> Yera'l candidatu menos pro-español y por consiguiente'l so victoria espertó rocea y esmolición per parte d'España.<ref name=murcia /> === Presidente electu y presidente vitaliciu === Entá colos problemes que Macías tuviera con [[España]], los fregaos cola [[guardia civil]] y la salida de gran parte de la población española de Guinea, lo que más-y dolió a Macías foi l'intentu de golpe d'estáu qu'entamaron contra él, xunto a quien se supón yera de los miembros que formó gobiernu con él. Empieza lo que se conoz como'l reinu del terror en Guinea. Macías somete al país a una dura represión que se traduz a una censura total. Llegando hasta'l puntu nel cual, ante cualquier amenaza, fizo que tola correspondencia que circulara per Guinea pasara por él.<ref name=sultanatu /><ref name=morgan /><ref name=statement /><ref>{{cita web |títulu=GUINEA ECUATORIAL NEL DESENVOLVIMIENTU DE LA ECONOMÍA-MUNDU CAPITALISTA|url=http://antropologiaucm.blogspot.cl/2009/03/sobre-guinea-ecuatorial.html|fechaaccesu=23 d'abril de 2017}}</ref> Provocando que llegara un puntu nel cual les cartes nun llegaben, yá que s'atropar na so mesa. La [[censura]] siguió col aislamientu del país; cerróse l'espaciu aereu, y l'aereollinia española ([[Iberia (aereollinia)|Iberia]])<ref name=iberia /> amenorgó los sos vuelos progresivamente hasta cuasi la so nulidá, anque nunca dexó de tar n'activu.<ref name=iberia /> Hubo un puntu nel que nengún avión podía aterrizar nel país ensin la previa autorización de Macías.<ref name=paradoriu /> En 1976, pilotos de l'aereollinia fueron vexaos y encarcelaos tres l'apagón accidental de les lluces de la pista d'aterrizaxe cuando diba aterrizar l'avión de Macías.<ref name=crono /><ref name=paraísu /> L'aereollinia amenació con un paru total, pero foi disuadida pola embaxada española.<ref name=paraísu /> Macías nun baxaba de los aviones hasta que s'esplegara una [[alfombra colorada]] y tou tuviera llistu por que se-y recibiera con tolos honores.<ref name=celestino>{{cita web |apellíos1=Okenve Ndo|nome1=Celestino|títulu=ALBUM DE SEMEYES DE D. FORTUNATO OKENVE MITUY|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/fokenve.htm|fechaaccesu=22 de mayu de 2017}}</ref> Dende 1970<ref name=almirar>{{cita web |títulu=Cómo almirar al empar a Marx, Lenin, Mao, Hitler y Franco (4)|url=http://historiasdehispania.blogspot.cl/2008_12_07_archive.html|fecha=13 d'avientu de 2008|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017}}</ref> prohibió la entrada de cualesquier periodista al país, especialmente español.<ref name=crono /><ref name=massatrocity /> Esto contribuyó a hermetizar muncho más el país. Munchos turistes fueron espulsaos del país malapenes baxando del avión porque nel vuelu lleeren periódicos ensin aprobar pol gobiernu.<ref name=almirar /> Según Macías, los periodistes estranxeros daben una imaxe equivocada del país.<ref>{{cita publicación |apellíos1=Mahiques Nunez|nome1=Alejandra|títulu=REASONS BEHIND THE SILENCE OF THE SPANISH PRESS AROUND MACÍAS NGUEMA'S REGIME (1968-1979)|fecha=xunetu de 2013|url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/24169/ASC-075287668-3443-01.pdf?sequence=2|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}</ref> Tamién el periodismu independiente taba illegalizáu nel interior del país.<ref>{{cita web |títulu=Equatorial Guinea|url=https://v1.sahistory.org.za/pages/africa/african%20independence-history/equatorial-guinea.htm|idioma=inglés|fechaaccesu=10 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170410133243/https://v1.sahistory.org.za/pages/africa/african%20independence-history/equatorial-guinea.htm|fechaarchivu=2017-04-10}}</ref> Anque Macías caltener al corriente de lo que dicía la prensa española,<ref name=tensión /><ref name=autodeterminacion /> y nun duldar en contesta-yos cada vez que s'entamaba un actu del PUNT. Partíu nel cual teníen d'afiliase tolos guineanos. Los discursos de Macías yeren grabaos y distribuyíos en formatu de [[cassete]]s.<ref name=gustav /> La Mocedá en marcha con Macías, ''y siempres con Macías'', foi un cuerpu [[paramilitar]] formáu por mozu (incluyendo adolescentes),<ref name=pistola /> qu'ante l'estancamientu de la economía, hubo qu'ocupar de dalguna forma a tal sector de la ciudadanía. Les Mocedaes fueron fundaes tres un conseyu ministerial el 22 de febreru de 1969 nel contestu de la [[Crisis diplomática ente España y Guinea Ecuatorial de 1969|crisis diplomática con España]].<ref name=murcia /><ref name=estética /> Un grupu de mozos (de dambos sexos)<ref name=estética /> ensin líderes, oxetivos ya instrucción. Sirvíen pa controlar a la población, por que realizaren los exercicios militares a la hora señalada, por que naide devasara nin cuestionara l'autoridá del líder, y pa llevar a cabu tou tipu d'aiciones vexatories como tortures, acusaciones, execuciones, violaciones, robos, humildaciones y pillajes, actuando con total impunidá.<ref name=caida /> Tamién se tomaben l'atribución de rexistrar les viviendes de la población, colo cual la [[vida privada]] dexó práuticamente d'esistir.<ref name=caida /> Mientres estos rexistros, destruyíase cualquier alcordanza de la colonización española.<ref name=murcia /> Amás, llegaron a establecer un comerciu de [[prostitución]] forzada.<ref name=frank>{{cita llibru |apellíos1=Tenaille|nome1=Frank|títulu=Les 56 Áfricas: guía política|fecha=1981|editorial=Sieglu XXI|isbn=968231058X, 9789682310584|url=https://books.google.cl/books?id=L0Ws9Jv5R5IC&dq=mocedaes+en+marcha+con+macias&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=22 de marzu de 2017}}</ref> Mientres los toques de queda, les Mocedaes salíen en jeeps [[Land Rover]] y atopábense de cutiu n'estáu d'[[ebriedá]].<ref name=eburi /><ref name=pistola /> Nos sos desfiles, les Mocedaes realizaben una combinación ente'l [[saludu fascista]] y el [[puñu n'alto]].<ref>Archivos históricos espuestos nel documental [[Memoria negra]].</ref> Taben obligaos a vixilar y denunciar a los sos padres.<ref name=estética /> Tamién s'estableció en 1972 una organización similar llamada "Milicia Popular", otru cuerpu paramilitar formáu por voluntarios civiles d'etnia fang y asesoráu por rusos y cubanos,<ref name=crono /> que al igual que les Mocedaes goció de gran poder.<ref name=estética /> Macías creó estos cuerpos yá que resabiaba de les Fuercies Armaes, bien amestaes al pasáu colonial que'l dictador tarrecía,<ref name=mvv /><ref name=estética /> y en munchos casos adquirieron mayor importancia.<ref name=mvv /> Dada la predominancia del tribalismu, solamente los fang formaben parte d'estos órganos represivos.<ref name= fang /> Unu entraba nel PUNT a la edá de 7 años, y namái salía cuando morría. Eses yeren les normes. Amás d'aprender a recitar les conseñes mientres la celebración de los actos: ''Embaxo l'imperialismu'', ''Embaxo'l colonialismu'', ''Enriba la revolución'', ''Viva'l líder, el nuesu collaciu Francisco Macías Nguema'' ente otres.<ref name=murcia /> Les persones taben obligaes a denunciar a los sos seres queríos y a tolos sos conocíos en casu de ser "contrarrevolucionarios",<ref name=sultanatu /><ref>{{cita publicación |títulu=Nel décimu aniversariu de la independencia de Guinea Ecuatorial|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1997/07/01/pagina-16/33731871/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=12 d'ochobre de 1978}}</ref> y los sos siguidores más radicales llegaben a violar a les sos madres cuando estes yeren afayaes realizando aiciones indebíes.<ref name=blogue /> Aquellos que protestaben pola detención de los sos seres queríos yeren igualmente torturaos o asesinaos.<ref name=estética /> Munches muyeres ufiertábense sexualmente a les autoridaes col fin de salvar a los sos familiares.<ref name=estética /> Dalgunes d'elles inclusive yeren obligaes a contraer mantrimonio con miembros del gobiernu.<ref>{{cita web |autor1=ASODEGUE|títulu=Denuncia d'ANRD a les Naciones Xuníes (agostu 1975)|url=http://www.asodegue.org/hdmanrd1.htm|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071022171348/http://www.asodegue.org/hdmanrd1.htm|fechaarchivu=2007-10-22}}</ref> El sistema de denuncia coleutiva daba llugar a rivalidaes ente funcionarios por meyores puestos o mayor trescendencia social,<ref name=mvv /> y al saldu de rivalidaes personales o querelles familiares.<ref name=mvv /> Macías estableció una rede de denuncies ente los órganos del Estáu.<ref name=mvv /> El sistema de denuncia coleutivu estremó al pueblu polo xeneral, y Macías defendióse diciendo que los mesmos guineanos tábense estermináu ente ellos, desvenceyándose de too aquello qu'asocedía nes cárceles del país.<ref name=mvv /> Nun principiu escareció d'una ideoloxía definida, pero darréu declaróse formalmente [[marxista-leninista]], combináu esta ideoloxía cola so almiración por [[Adolf Hitler]],<ref name=hitler /> autodefiniéndose como un "marxista-hitlerianu".<ref name=caden /> La so ideoloxía taba compuesta por munches idees de líderes como [[Adolf Hitler|Hitler]]<ref name=hitler /> (llegando a declarase [[antisionismu|antisionista]]),<ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=WEEKLY REVIEW OF THE PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA NON.33|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974HONGK09110_b.html|fecha=14 d'agostu de 1974|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}</ref> [[Mao]],<ref name=blogue>{{cita web |títulu=Francisco Macías, el Hitler africanu|url=http://desdelavegardubsolis.blogspot.cl/2015/06/francisco-macias-el-hitler-africanu.html|fecha=2014|fechaaccesu=26 d'avientu de 2016}}</ref> [[Idi Amin]]<ref name=hitler /> (quién se comprometió a sofitar a Guinea Ecuatorial),<ref name=crono /> [[Jean-Bédel Bokassa]],<ref name=hitler /> [[Francisco Franco|Franco]]<ref name=blogue /><ref>{{cita publicación |títulu=«Guinea espunxo claramente'l so deséu unánime: aportar a la independencia»|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1971/06/01/pagina-8/34367909/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=16 de mayu de 1967}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=La nación española va ser tratada con preferencia en Guinea Ecuatorial|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?fn=commandselect;query=id:0000408314;command=show_pdf;testu=%20-%20Nueva%20Espa%C3%B1a%20(none)%2006/10/1968.%20P%C3%A1gina%206#view=FitH&pagemode=none|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=6 d'ochobre de 1968 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210118015348/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?fn=commandselect;query=id:0000408314;command=show_pdf;testu=%20-%20Nueva%20Espa%C3%B1a%20(none)%2006/10/1968.%20P%C3%A1gina%206#view=FitH&pagemode=none |fechaarchivu=2021-01-18}}</ref> (del cúal declaróse siguidor y a quién se refería constantemente como “el mio colega” o “el mio homónimu”<ref name=gustav /> anque darréu calificó al so gobiernu como un "réxime criminal" y a él como "criminal asesín y fascista"),<ref name=uned /> [[Fidel Castro]],<ref name=mengue /> [[Kim Il-sung]]<ref name=gustav /> ya inclusive [[Mahatma Gandhi]].<ref name=mvv /><ref name=blogue /> Macías tamién representaba una corriente [[Tercermundismu|tercermundista]]<ref name=sultanatu /><ref name=cap9 /> y cultivó una imaxe de líder [[Progresismu|progresista]] na izquierda española opositora a Franco.<ref name=sultanatu /> Esisten desalcuerdos alrodiu de cual foi realmente la posición nel [[espectru políticu]] de Macías. El diplomáticu español [[Fernando Morán López]] considerar un asonsañador del [[franquismu]]<ref name=gustav /> ente que l'analista suizu [[Max Liniger-Goumaz]] definir como “afro-[[fascista]]”.<ref name=gustav /><ref>{{cita llibru |autor1=Landry-Wilfrid Miampika y Patricia Regueru Calderón|títulu=De Guinea Ecuatorial a les lliteratures hispanoafricanas|fecha=2010|editorial=Editorial Verbum|isbn=8479626402, 9788479626402|url=https://books.google.cl/books?id=2l3vAgAAQBAJ&pg=PA29&dq=francisco+macias+nguema+afro+fascismu&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwit6oj6-f7SAhWECpAKHdSJAdsQ6AEIGjAA#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20afro%20fascismu&f=false|fechaaccesu=31 de marzu de 2017}}</ref> Otra manera, el réxime de Macías tamién foi calificáu como un horror colorao” enllantáu por un gobiernu comunista”.<ref name=caden /> Dellos estudios, sicasí, tamién conclúin que Macías nun yera comunista, o que nin siquier tenía una ideoloxía.<ref name=gustav /> El mesmu Macías declaró nuna ocasión: “Nun soi capitalista, nin socialista, nin comunista. Toes son teoríes europees y yo nun soi européu, soi africanu”.<ref name=gustav /> {{cita|«Considero a Hitier como'l salvador d'Africa. Cometió errores porque yera humanu, pero'l so propósitu yera acabar col colonialismu nel mundu enteru»|Macías sobre [[Adolf Hitler]]<ref name=hitler />}} {{cita|«Franco díxome: 'Yo voi tar detrás de ti'. L'únicu qu'amaba Guinea ye'l Xeneral Franco»|Macías sobre [[Francisco Franco]]<ref name=crono /><ref name=eburi>{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Xineru de 1969. La "memoria histórica" güei y cuarenta años d'apostada amnesia pública|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/11204/xineru-de-1969-la memoria-historica-hoy-y-cuarenta-ano-de-deliverada-amnesia-publica|fecha=29 de mayu de 2007|fechaaccesu=2 de xineru de 2017}}</ref>}} Exerció un fuerte cultu a la so personalidá. El so cultu a la personalidá foi na so mayoría exercitáu de forma direuta y en presencia, y llegó al puntu d'incluyir una dedicatoria a Macías na guía telefónica.<ref name=uncle /> El desterciu na educación producir pola so intervención, por cuenta de que suprimió cuasi en totalidá les asignatures básiques. Dir al colexu yera la mayor forma d'adoutrinamientu cola que cuntaba, onde los neños teníen de lleer y recitar la so decisión invariable” testu onde afiguraba'l so odiu escontra España, l'imperialismu, y glorificaba la so persona.<ref name=africa2 /><ref>{{cita publicación |apellíos1=Negrín Fajardo|nome1=Olegario|títulu=¿QUÉ QUEDA EN GUINEA ECUATORIAL DE LA EDUCACIÓN ESPAÑOLA? DE LA EDUCACIÓN COLONIAL A LA REALIDÁ ACTUAL|fecha=2011|páxina=119|url=https://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/121062/1/%C2%BFQue_queda_en_Guinea_Ecuatorial_de_la_ed.pdf|fechaaccesu=21 d'abril de 2017}}</ref> Tamién s'estudiaba la so biografía,<ref name= cm2 /> y les doctrines revolucionaries yeren enseñaes n'[[idioma fang]].<ref name= cm2 /> Mientres esi periodu de tiempu, Macías declarara a España como'l so peor enemigu. Mientres n'España taba pensándose na persona que diba sustituyir a Franco, que nesi momentu, la corona apaecía, y [[Xuan Carlos I]] apaecía como candidatu por derechu. Yá daquella, Macías yá se proclamara presidente vitaliciu, y ante les crítiques que-y veníen dende España, criticaba a los españoles y el creitu que-y daben al que diba ser el so futuru rei. Si [[Xuan Carlos I]] por derechu” diba proclamase rei d'España, ¿él por qué nun podía proclamase presidente vitaliciu?<ref name=autodeterminacion /> Macías nun tenía bones pallabres pal que diba ser rei d'España (calificó a Xuan Carlos I como "criminal farfán y fascista, fíu bastardu del criminal fascista y asesín General Franco"),<ref name=uned /> nin pa la prensa española. Faltó a políticos españoles como [[Manuel Fraga]], [[Luis Carrero Blanco]], [[Gregorio López Bravo]], [[Carlos Arias Navarro]] y [[Fernando María Castiella]] (calificándo-yos a toos ellos como "peada criminal asesina").<ref name=uned /> Macías tamién faltó públicamente a [[Adolfo Suárez]] (a quién calificó de "estúpidu"),<ref name=uned /> ente que (una vegada producida la [[transición española]]) calificó a los partíos políticos españoles como "comenenciosos y fascistes"<ref name=uned /> y al gobiernu de la [[Xunión de Centru Democráticu|UCD]] como "continuador del franquismu".<ref name=autodeterminacion /> Dedicó amás dures pallabres a los antiguos "criminales gobernadores xenerales coloniales" como [[Francisco Núñez Rodríguez]].<ref name=uned /> Dexaba que les crítiques afectáren-y de forma personal y tomar bien en serio. Hasta tal puntu que mandaba a la población a manifestase cada vez que lu criticaben a él,<ref name=crono /><ref name=mvv /> y a la situación na que tenía al país. Repitía que cómo un país como España, sometíu a Estaos Xuníos, podía critica-y a él y a les sos aiciones, una y bones Guinea yera un país llibre” que nun taba sometíu a la voluntá de nenguna otra potencia (n'especial la Xunión Soviética) alegando qu'España dexó qu'Estaos Xuníos construyera bases militares en delles de les sos ciudaes más importantes.<ref name=autodeterminacion /> Macías caltuvo una postura bien crítica al respeutive d'España, a la qu'acusó d'asesinar a millones de persones.<ref>{{cita publicación |títulu=Macías acusa a España d'asesinar a millones de persones|url=https://elpais.com/diario/1977/03/24/espana/228006007_850215.html|fechaaccesu=29 de mayu de 2016|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=24 de marzu de 1977}}</ref> Tamién la acusó de realizar actividaes criminales y calificó a los españoles como asesinos.<ref>{{cita publicación |títulu=Macías ataca y falta a España|url=https://elpais.com/diario/1977/09/22/internacional/243727212_850215.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=22 de setiembre de 1977}}</ref> Inclusive tuvo la intención de publicar un llibru sobre toles muertes socedíes en Guinea Ecuatorial mientres la dómina colonial, recurriendo al falsio de cifres pa esaxerar les mesmes.<ref name=mvv /> España, ante l'actitú de Macías, declaró ente 1971 y 1976 ''materia reservao'' tola información relativa a Guinea Ecuatorial (lo cual implicaba que nun se podía informar del país en nengún mediu de comunicación español).<ref>{{cita publicación |apellíos1=Liniger-Goumaz|nome1=Max|enllaceautor=Max Liniger-Goumaz|títulu=Guinea Ecuatorial: Diecisiete años de la segunda dictadura nguemista (1979-1996)|fecha=1996|url=http://aleph.academica.mx/jspui/bitstream/56789/30187/1/31-101-1996-0645.pdf|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161025053523/http://aleph.academica.mx/jspui/bitstream/56789/30187/1/31-101-1996-0645.pdf |fechaarchivu=2016-10-25}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Ocho años de rellaciones inestables|url=https://elpais.com/diario/1977/03/23/espana/227919607_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=23 de marzu de 1977}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Guinea: llevántase'l telón|url=https://elpais.com/diario/1976/10/20/opinion/214614006_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=20 d'ochobre de 1976}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Dexa de ser secretu oficial la información rellacionada con Guinea|fechaaccesu=18 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico Mediterráneo]]|fecha=20 d'ochobre de 1976}}</ref> Cuando la norma foi llevantada, Macías esixó a los diplomáticos españoles que se-y dexara en paz y que nun se publicar "insultos" contra el.<ref name=mvv /> Repórtase que cuando un funcionariu d'esteriores comunico la midida a Macías, este esclamó: "!Eso facer ustedes porque yá nun vive la so excelencia (refiriéndose a [[Francisco Franco]]), porque si viviera nun s'atrevieren a faelo!". Con esta cita, demuéstrase que nos momentos más tirantes nes rellaciones ente dambos países, Macías siguía respetando al yá fináu dictador español.<ref>{{cita web |títulu=Cronoloxía Histórica de Guinea Ecuatorial|url=http://guineaecuatorialhistoria.blogspot.cl/1976/|fechaaccesu=27 de xunetu de 2017}}</ref> Mientres la dictadura de Macías, la población española residente en Guinea Ecuatorial yera constantemente atacada, y ensin motivu dalgunu espulsábase, multaba, maltrataba o encarcelaba a cualquier español.<ref name=piñar /> Tamién se-yos condergaba a trabayos forzaos, y Macías animaba a les sos Mocedaes a atacar les finques de los colonos.<ref name=sexu /> Llegaron a rexistrase delles humildaciones: brutales palices,<ref name=sexu />obligación a los colonos de trabayar en ropa interior,<ref name=sexu /> allugamientu de formigues que picaben nos sos cuerpos<ref name=sexu /> y violaciones a muyeres per parte de les Mocedaes en Marcha con Macías.<ref name=sexu /> Los mesmos diplomáticos españoles fueron acosaos por violentes manifestaciones.<ref name=africa /> Mientres la dictadura de Macías, permanecieron en Guinea Ecuatorial unos 300 españoles.<ref name=cap9>{{cita web |autor1=ASODEGUE|títulu=Capítulu 9. MACÍAS VUÉLVESE LLOCU, 1976-1979|url=http://www.asodegue.org/hdojmc09.htm|fechaaccesu=17 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191027102338/http://www.asodegue.org/hdojmc09.htm|fechaarchivu=2019-10-27}}</ref> El pueblu guineanu, sicasí, deseyaba'l reestablecimientu de les rellaciones.<ref name=mvv /><ref name=cap9 /> Nun discursu empobináu a les muyeres guineanes, Macías declaró: “tenéis qu'enseñar a los vuesos fíos a odiar a los españoles”.<ref name=piñar /> Macías llevó alantre una política [[Xenofobia|xenófoba]] y [[Racismu|racista]]<ref name=ndongo /> contra la población blanca residente nel país, y encamentaba a los ensames a matar a los blancos y violar a les sos muyeres:<ref name=blogue /><ref name=sexu /> {{cita| “¡Matái al blancu, violái a les muyeres, tenéis derechu al botín, pena de muerte pa quien ayude al blancu! ¡Tamos en guerra contra l'imperialismu español!¡Los [[madereru|madereros]] son los nuesos enemigos!”|Pallabres de Macías tresmitíes pela radio estatal, 27 de febreru de 1969.<ref name=sexu />}} Depués de que los españoles colárense, el hostigamiento siguió, esta vegada contra los inmigrantes [[portugueses]] residentes nel país.<ref name=crono /><ref name=gustav /> Esta política treslladar a la mesma población nativa del país una vegada que la población blanca fuera espulsada y esterminada na so totalidá.<ref name=blogue /> A pesar de la so rivalidá cola antigua potencia colonizadora, Macías asonsañó les formes de dominación del [[franquismu]] español y xustificó el so non respetu a los derechos reconocíos pola llei argumentando que n'España esto tampoco se facía.<ref name=gustav /> Tamién caltuvo tres la independencia munches de les estructures del réxime colonial franquista. L'asignatura escolar franquista ''Formación del Espíritu Nacional'' nun foi suprimida hasta 1975, cuando foi sustituyida pola ''Formación Política de Guinea Ecuatorial''.<ref name=gustav /> Amás, la seición femenina del [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores]] taba basada na [[Seición Femenina]] de la [[Falanxe Española de les JONS]].<ref name=gustav /> Munchos himnos guineanos yeren imitaciones de cantares franquistes.<ref name=gustav /> Inclusive, antes d'empecipiar la persecución a la Ilesia, Macías caltuvo la tradición [[Nacionalcatolicismu|nacionalcatólica]] del cleru.<ref name=gustav /> Macías amás faíase besar la mano como los antiguos gobernadores coloniales<ref name=gustav /> y munches cuestiones alministratives presentes durante'l so gobiernu yeren les mesmes de los tiempos coloniales.<ref>{{cita web |autor1=[[Severo Moto Nsá]]|títulu=ACABAR (ECHAR) COL XEFE DE LA GUARDIA COLONIAL” QU'ESTERMINA AL NUESU PUEBLU.|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2017/10/acabar-echar-con-el xefe-de-la guardia.html#more|fecha=9 d'ochobre de 2017|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2017}}</ref> Coles mesmes, Macías foi en 1975 unu de los xefes d'estáu que felicitó a Franco pel día del [[Alzamientu Nacional]].<ref>{{cita publicación |títulu=Cincuenta xefes d'estáu unviaron cordiales mensaxes na fiesta del 18 de xunetu|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1975/07/20/014.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=20 de xunetu de 1975}}</ref> Magar la so política anti-España, Macías nun rompió rellaciones con esti país, calteniéndose les embaxaes de dambes partes en cada país.<ref name=mvv /> En 1969 ellaboróse un conveniu de cooperación cultural ente dambos países.<ref>{{cita publicación |títulu=PREPARACIÓN D'UN CONVENIU DE COOPERACIÓN CULTURAL ENTE LA REPÚBLICA DE GUINEA ECUATORIAL Y ESPAÑA|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1968/10/02/pagina-7/33588265/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=10 de xunu de 1969}}</ref> En 1970 una delegación española llegó al país con motivu del segundu aniversariu de la independencia.<ref>{{cita publicación |títulu=VISITA D'UNA DELEGACIÓN OFICIAL ESPAÑOLA A LA REPUBUCA DE GUINEA ECUATORIAL|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1970/10/11/pagina-44/34316813/pdf.html?search=guinea%201%20de%20xineru%20de%201964|fechaaccesu=25 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=11 d'ochobre de 1970}}</ref> En mayu de 1971 y marzu de 1975 empezaron nuevos alcuerdos de cooperación téunica ente España y Guinea Ecuatorial.<ref name=martínez>{{cita web|autor1=Martínez Hermano|títulu=Historia de Guinea|url=http://www.martinezhermanos.com/guinea-historia.html|fechaaccesu=8 d'avientu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161212134703/http://www.martinezhermanos.com/guinea-historia.html|fechaarchivu=2016-12-12}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Remata la primer fase de les conversaciones hispanu-guineanes|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1971/06/01/027.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=1 de xunu de 1971}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Comunicáu conxuntu de les negociaciones hispanu-guineanes|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1971/06/01/pagina-5/33588285/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=1 de xunu de 1971}}</ref> En 1977 rompiéronse les rellaciones con España definitivamente tres unes declaraciones demasiáu ofensives de Macías sobre'l Gobiernu y el Rei del país,<ref name=mvv /><ref name=martínez /><ref>{{cita web |títulu=22 de marzu de 1977|url=http://conmemora.com/efemeride/1442|fechaaccesu=16 de xineru de 2017}}</ref> pero caltuvo l'asistencia aeronáutica y los alcuerdos docentes,<ref name=crono /><ref name=paraísu /> esto ye, que dellos profesores españoles llegaren al país.<ref name=murcia /> La filosofía anti-España de Macías foi la principal fonte del sentimientu [[anticolonialismu|anticolonialista]] del so réxime.<ref name=crono /> Dientro d'Europa, Macías tamién foi cercanu a [[Francia]] (país que trabayó n'electrificación, obres públiques y aviación).<ref name="frank" /> Francia tenía la esperanza de facer cayer a Guinea Ecuatorial na so órbita (como lo fixera coles sos antigües colonies),<ref name="Pariah" /><ref name="frank" /> y sería unu de los pocos países europeos occidentales que nun rompió nunca rellaciones con Guinea Ecuatorial.<ref name="mvv" /><ref name="paraísu" /><ref>{{cita web |títulu=EQUATORIAL GUINEA: ANNUAL REVIEW FOR THE YEAR 1979|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/annual-review-of-equatorial-guinea-for.html|idioma=inglés|fecha=22 de xineru de 1980|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos1=Liniger-Goumaz|nome1=Max|enllaceautor=Max Liniger-Goumaz|títulu=150 años de rivalidaes hispanu-franceses nel Golfu de Guinea|páxina=92|url=http://publicaciones.sodepaz.org/images/uploads/documents/revista020/08_rivalidadeshispano_franceses.pdf|fechaaccesu=14 d'agostu de 2017}}</ref> Macías respetaba a Francia y pensaba que tenía de ser el país européu qu'ameyores rellaciones tuviera con Guinea.<ref name="autodeterminacion" /> Tamién consideraba que Francia, xunto a [[Reinu Xuníu]], llevara alantre un llabor colonizador decente n'África, a diferencia d'España.<ref name="autodeterminacion" /> Como nun podía ser menos, punxo so arrestu domiciliariu a tolos relixosos del país en 1973. Amás, multaba a tou aquél que s'atreviera a visitar una ilesia. Amás, la persona tenía de recitar nel momentu del castigu unes pallabres onde quedaba claro que “''Dios nun esiste, y que namái Macías yera'l verdaderu Dios''” .<ref name=sultanatu /> Ello ye qu'en 1978 establecióse «Nun hai otru Dios que Macías Nguema» como [[lema nacional]].<ref>{{cita web |títulu=Macias Nguema: Ruthless and bloody dictator|url=http://www.afroarticles.com/article-dashboard/article.php?id=117291|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160313200255/http://afroarticles.com/article-dashboard/article.php?id=117291|fechaarchivu=13 de marzu de 2016|editorial=Afroarticles.com}}</ref><ref>{{cita web |apellíos1=Cavanaugh|nome1=Jeffrey|títulu=Doing Business In Africa: Equatorial Guinea|url=http://afkinsider.com/45843/business-africa-equatorial-guinea/|fecha=10 de marzu de 2014|fechaaccesu=8 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190112194949/http://afkinsider.com/45843/business-africa-equatorial-guinea/|fechaarchivu=2019-01-12}}</ref><ref name= oldale>{{cita llibru |apellíos1=Oldale|nome1=John|títulu=A World of Curiosities: Surprising, Interesting, and Downright Unbelievable Facts from Every Nation on the Planet|fecha=2012|editorial=Penguin|isbn=1101580402, 9781101580400|url=https://books.google.cl/books?id=XYPX1JmlIrsC&pg=PT232&lpg=PT232&dq=A+World+of+Curiosities:+Surprising,+Interesting,+and+Downright+Unbelievable+Facts+from+Every+Nation+on+the+Planet+god+macias+nguema&source=bl&ots=DRlarxTIjd&sig=zh1la7jjdW1RaMpHu9vRt2YePw0&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiw7YPoq5vTAhVBEpAKHfjOCAkQ6AEIIDAA#v=onepage&q=A%20World%20of%20Curiosities%3A%20Surprising%2C%20Interesting%2C%20and%20Downright%20Unbelievable%20Facts%20from%20Every%20Nation%20on%20the%20Planet%20god%20macias%20nguema&f=false}}</ref> El Ministru d'Interior de Macías, [[Ángel Masié Ntutumu|Angel Masié]], declaró: «precisabais la partida de bautismu pa entrar nel cielu. Agora bastar col carné del PUNT porque nun hai más Dios que Macías, presidente del Partíu.»<ref name=murcia /> Depués de que la Ilesia denunciara la brutalidá del so réxime, Macías decretó'l zarru de toles ilesies en 1978<ref>{{cita publicación |títulu=Macías cierra toles ilesies de Guinea Ecuatorial|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1997/07/01/pagina-3/33731576/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=5 de xunetu de 1978}}</ref> (les cualos convirtiéronse en grandes almacenes de cacáu, café y productos chinos o en salones de mítines del PUNT)<ref name=gustav /><ref>{{cita web |autor1=[[Severo Moto Nsá]]|títulu=LA GUINEA D'OBIANG NGUEMA: Ó, EL CIELU METÍU NEL INFIERNU.|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2011/12/la-guinea-de-obiang-nguema-o-el cielu.html|fecha=17 d'avientu de 2011|fechaaccesu=22 de mayu de 2017}}</ref> y la espulsión de la mayoría de los relixosos,<ref name=caden /> declarándose'l [[Ateísmu d'Estáu]]<ref name=caden /><ref name=derek /><ref name=kevin>{{cita llibru |apellíos1=Shillington|nome1=Kevin|títulu=Encyclopedia of African History 3-Volume Set|fecha=2013|editorial=Routledge|isbn=1135456704, 9781135456702|páxina=486|url=https://books.google.cl/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA486&lpg=PA486&dq=francisco+macias+nguema+catholic+school&source=bl&ots=xIovOSet90&sig=IVNMeBJkj_Pft8y8Degv7eEC9KE&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiNqfmNipjTAhUDkJAKHcwID_IQ6AEIVDAH#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20catholic%20school&f=false|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}</ref> (siendo que'l 95% de la población abrazaba la fe católica).<ref name=caden /><ref name=af /> Macías prohibió l'usu de la pallabra "Xesucristu" y na so dictadura esti tenía de ser referíu como "El Fíu Bastardu D'Una Puta Blanca Barata Con Un Coño Fedióndigu".<ref name=blogue /><ref name=sexu /> Les Mocedaes de Macías destruyeron los santos de les ilesies católiques del país y defecaron sobre les [[biblia|biblies]].<ref name=sexu /><ref name=ENÈNGE>{{cita publicación |apellíos1=A´BODJEDI|nome1=ENÈNGE|títulu=LOS PASTORES PRESBITERIANOS NDÒW!|fecha=2007|páxina=96|url=http://www.raco.cat/index.php/Orafrica/article/viewFile/136796/186985|fechaaccesu=22 de mayu de 2017}}</ref> Tamién s'illegalizaron los [[Matrimoniu canonico|matrimonios canónicos]] y los [[funeral]]es, nuna campaña de "autenticidá" africana.<ref name=burning /><ref name=derek /> Antes de too esto, Macías ordenara colgar la so semeya en toles ilesies y establecer [[Oficiu de fe|profesiones de fe]] como “Dios creó Guinea Ecuatorial gracies a Macías, ensin Macías nun hai Guinea” o “Nunca ensin Macías, tou por Macías, embaxo'l colonialismu y tolos ambiciosos”.<ref name=paraísu /><ref name=debanderas /> Dende antes de la independencia, Macías yá protagonizara enfrentamientos cola ilesia, habiéndola yá calificáu como "colonialista".<ref name=lucas>{{cita publicación |apellíos1=Olo Fenandes|nome1=Lucas|títulu=Iglesia y educación en Guinea Ecuatorial: 1875-1994|fecha=2011|fechaaccesu=23 de febreru de 2017}}</ref> Esto provocó la molestia del [[Obispu]] de [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]] [[Rafael María Nze Abuy]], quién tornó les declaraciones de Macías y calificólu indireutamente de "[[pseudo]]-políticu".<ref name=lucas /> En 1970 l'obispu foi exiliáu.<ref name=lucas /> Según Macías, la relixón católica yera un preséu políticu pa llograr la alienación del pueblu colonizáu,<ref name=mengue /> mientas que la Ilesia yera pal una secta.<ref name=crono /> Abogó por un [[estáu llaicu]] dende empiezos del so gobiernu, nun dexando qu'esta s'entemetiera nos asuntos del Estáu.<ref>{{cita publicación|títulu=Macías fala de relixón|publicación=La Guinea Ecuatorial|fecha=Xunu-Agostu de 1969|númberu=1633|páxina=115|url=http://www.bioko.net/guineaespanola/1969/1969060708_01.pdf|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190112044405/http://www.bioko.net/guineaespanola/1969/1969060708_01.pdf|archivedate=2019-01-12}}</ref> Yera común que Macías entamara execuciones masives mientres celebraciones relixoses como [[Navidá]] o [[Corpus Christi]].<ref name=gustav /> Los relixosos que nun acoyeron les polítiques del dictador fueron torturaos, asesinaos ya inclusive [[Crucifixón|crucificaos]].<ref name=sexu /><ref name=polpot /><ref name=ENÈNGE /><ref>{{cita llibru |apellíos1=Silverstein|nome1=Ken|títulu=Turkmeniscam: How Washington Lobbyists Fought to Flack for a Stalinist Dictatorship|fecha=2008|editorial=Random House Publishing Group|isbn=1588367541, 9781588367549|páxina=97|url=https://books.google.cl/books?id=7TDBp3D0KssC&pg=PA97&lpg=PA97&dq=francisco+macias+airport&source=bl&ots=WmA066XVe9&sig=hz16nxH9AvkwqV1rpNHzLshqg0c&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjRmI-sm-vTAhUKgpAKHWv2CxwQ6AEIWTAI#v=onepage&q=francisco%20macias%20airport&f=false|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |apellíos1=Leguineche|nome1=Leguineche|títulu=EL TIRANU FAVORITU D'OCCIDENTE. Pa llectura del Embaxador escribán y compañía.|url=http://guinea-ecuatorial.net/ms/main.asp?cd=nin3136|fecha=5 de xineru de 2003|fechaaccesu=23 de mayu de 2017}}</ref> {{cita| “[La ilesia] participó n'asesinatos, reveló secretos de la Penitencia y reclutó matonos profesionales y mercenarios p'alteriar la paz reinante en Guinea Ecuatorial” (...) “Dirixeron a Dios malicioses oraciones contra la independencia y el so Gran Líder, que'l so trunfu suponía a les clares una estrueldosa derrota pa la Ilesia Católica”.|Macías sobre la ilesia.<ref name=debanderas />}} En marzu de 1976, Macías Nguema robló un decretu-llei nel qu'ordenaba que "tolos neños guineanos ente 7 y 14 años, van recibir obligatoriamente “ensayamientu militar” y “cualquier padre de familia o persona que se niegue a apurrir al so fíu va ser encarceláu o fusiláu”.<ref name=caden /> Primeramente en 1971 Macías yá obligara a tola población (homes, muyeres y neños) a realizar instrucción militar diariamente con un fusil de madera.<ref name=crono /><ref name=gep /> La población tamién taba obligada cada sábadu a trabayos públicos gratuitos, como la llimpieza de la yerba de les cais, al estilu de los demás países comunistes.<ref name=caden /> Esta política yera conocida como ''trabayar pal [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores|PUNT]]''.<ref name=caden /> La población tamién taba obligada a asistir a los actos públicos de Macías,<ref name=gustav /> y en casu de nun faelo los disidentes corríen el riesgu de ser castigaos.<ref name=africa2 /> Munchos espacios de diversión, como la mayoría de los [[Bar|bares]], fueron zarraos.<ref name=cm2 /> {{Imaxe múltiple|posición_tabla=right |direición=horizontal |testu=El [[gallu]] foi'l símbolu de la dictadura de Macías, ya incluyir en 1973 nos emblemes nacionales ([[Bandera de Guinea Ecuatorial|bandera]] y [[Escudu de Guinea Ecuatorial|escudu]]). El gallu tamién taba presente nel emblema del [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores|PUNT]].|semeya1=Flag of Equatorial Guinea (1973–1979).svg |anchu1=200 |semeya2=Coat of arms of Equatorial Guinea (1973-1979).svg|anchu2=100}} Macías estableció al [[gallu]] como símbolu de la so dictadura, ya incluyir en 1973 nos emblemes nacionales ([[Bandera de Guinea Ecuatorial|badera]] y [[Escudu de Guinea Ecuatorial|escudu]]), según nel emblema del PUNT.<ref>{{cita web |títulu=Flag and Arms used during the Nguema regime (1973-1979)|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/gq_1973.html#nguema|idioma=inglés|fechaaccesu=24 de marzu de 2017}}</ref> Críticu colos sos vecinos, cuantimás con [[Mobutu Sese Seko]] por ser un títere en manes de les potencies occidentales, Macías trabayaba bien estrechamente coles potencies del bloque comunista ([[China]], [[Cuba]], [[Corea del Norte]], [[Vietnam]],<ref name=crono /><ref>{{cita llibru |apellíos1=Clarke|nome1=Duncan|títulu=Africa: Crude Continent: The Struggle for Africa's Oil Prize|fecha=2010|editorial=Profile Books|isbn=184765455X, 9781847654557|url=https://books.google.cl/books?id=qBHzparUGz8C&pg=PA137&lpg=PA137&dq=francisco+macias+nguema+china+soviet+union&source=bl&ots=ul-M7pGVME&sig=_vwFABOQJhtdO9XVQTZsowE6yfo&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjvqvOUkqzTAhVOlpAKHQTPDog4ChDoAQhDMAk#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20china%20soviet%20union&f=false|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}</ref> [[Alemaña Oriental]] y la [[Xunión Soviética]]) que debíu al clima de la [[guerra fría]], fuéron-y un aliviu a la de la cooperación y les ayudes. A pesar d'esto, oficialmente Guinea Ecuatorial yera un país [[Non Alliniaos|Non Alliniáu]] dende 1971, y caltuviéronse rellaciones con países capitalistes.<ref name=autodeterminacion /> De toes formes poco primero del so derrocamientu, mientres un congresu del PUNT, Macías intentó ensin ésitu convertir formalmente a Guinea Ecuatorial nun [[estáu socialista]].<ref>{{cita web |títulu=EL GOLPE D'ESTÁU DE 1979 - OBIANG NGUEMA MBASOGO - Y LA UNION SOVIÉTICA.|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2015/10/el golpe-de-estado-de-1979-obiang.html|fecha=19 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=12 de xunu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |títulu=LOS OTROS "12 D'OCHOBRE" AFRICANOS|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2012/10/los-otros-12-d'ochobre africanos.html|fecha=12 d'ochobre de 2012|fechaaccesu=11 de xunu de 2017}}</ref> La [[República Popular China]] unvió al país a 400 espertos (médicos, inxenieros y constructores), y asistencia económica (empréstamu de 50 millones de dólares),<ref name=mvv /> amás de mercancíes,<ref name=crono /><ref name=paraísu /> les cualos yeren descargaes de los puertos de forma forzosa pola mesma población.<ref name=mvv /> China tamién construyó la única carretera asfaltada que mandó Macías, una central hidroeléctirca, una estación de radio y dos edificios de telecomunicaciones en Bata y Malabo.<ref name=mvv /> Xestionó amás delles granxes esperimentales.<ref name=mvv /> Macías lloró públicamente pola muerte de [[Mao Zedong]],<ref name=mvv /> y consideró que los chinos yeren los meyores estranxeros que moraben nel país.<ref name=mvv /> Na [[ONX]] y demás foros internacionales, Guinea Ecuatorial siempre sofitaba a la República Popular China, en desmedro de [[Taiwán]] (qu'ello ye que nun momentu intentara averase a Macías).<ref name=mvv /> Dende la ONX, Guinea Ecuatorial sofitó la [[Resolución 2758 de l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]], qu'almitía a la China maoísta como miembru de la organización.<ref name=mvv /><ref name=af /> Los diplomáticos chinos gociaron d'enforma favoritismu social durante'l réxime de Macías, siendo protexíos pol dictador quién amás-yos otorgaba munchos privilexos y facilidaes.<ref name=mvv /> La [[Xunión Soviética]] unvió material armamentístico, un avión presidencial,<ref name=celestino /> vehículos y conseyeros militares, recibiendo a cambéu derechos de pesca y derechos d'usu del puertu de [[Luba (Guinea Ecuatorial)|San Carlos de Luba]].<ref name=crono /><ref name=paraísu /><ref>{{cita publicación |títulu=La poderosa flota soviética|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=14&path=7155640&presentacion=pagina&idBusqueda=219043&idImagen=70888623|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[La Hoja del Lunes]]|fecha=3 de setiembre de 1979}}</ref> La URSS tamién mercó tola producción de [[cacáu]] y controló los aeropuertos de Malabo y Bata.<ref name=frank /> El monopoliu pesqueru pa los rusos foi una de les principales razones de la prohibición de la pesca pa la población.<ref>{{cita publicación |títulu=El "Yu-Yu" del Teniente Coronel Obiang|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1979/08/12/023.html|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=12 d'agostu de 1979}}</ref> Con [[Cuba]] roblóse un [[Alcuerdu de cooperación educativa ente Cuba y Guinea Ecuatorial de 1971|Alcuerdu de cooperación educativa]] a finales de 1971 y asesores militares cubanos llegaron al país y punxéronse al serviciu del dictador como escoltes del so guardia presidencial y entrenadores de les Mocedaes en Marcha,<ref name=amnistía /><ref name=braceros /><ref name=ency>{{cita llibru |autor1=Anthony Appiah, Henry Louis Gates|títulu=Encyclopedia of Africa, Volume 2|fecha=2010|editorial=[[Oxford University Press]]|isbn=0195337700, 9780195337709|páxina=419|url=https://books.google.cl/books?id=A0XNvklcqbwC&pg=PA419&lpg=PA419&dq=he+used+his+desafiáu+status&source=bl&ots=Mg8zz7zjYJ&sig=RHmY1ixK4pzH2n2UuwzCMa71s7O&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiUpfHH0rvTAhUIx5AKHaRaDmYQ6AEIJjAB#v=onepage&q=he%20used%20his%20desafiáu%20status&f=false|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}</ref> en cuenta de concesiones madereres.<ref name=crono /><ref name=paraísu /> [[Corea del Norte]] empezó a unviar instructores militares pa les milicies creaes por Macías, pa la Guardia Presidencial del dictador y pa la Guardia Nacional.<ref name=gustav /><ref name=ency /> Pela so parte, [[Alemaña oriental]] mercó la producción de [[café]].<ref name=frank /> N'avientu de 1976 la [[XRSS]] pagó cinco millones a Guinea Ecuatorial pol rescate d'once cadáver tres l'accidente d'un avión soviéticu que s'estrelló nel [[Picu Basilé]].<ref name=accidente>{{cita publicación |títulu=Cinco millones de dólares pol rescate d'once cadáver|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1976/12/28/068.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=28 d'avientu de 1976}}</ref><ref name=accidente2>{{cita publicación |títulu=GUINEA ECUATORIAL: Macías obliga a la URSS a pagar «rescate» polos cadabre|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1976/12/28/pagina-23/33633481/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=28 d'avientu de 1976}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Moderner Caligula|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-41066698.html|fechaaccesu=12 de mayu de 2017|axencia=[[Der Spiegel]]|fecha=27 d'avientu de 1976}}</ref> El presidente Macías esixó esta suma por cuenta de los daños causaos.<ref name=accidente /><ref name=accidente2 /><ref name=foot>{{cita publicación |apellíos1=Foot|nome1=Anne|títulu=A policy of plunder: the development and normalisation of neo-patrimonialism in Equatorial Guinea|fecha=2014|fechaaccesu=11 d'abril de 2017}}</ref> Cobrar altes sumes de dineru pol rescate de ciudadanos estranxeros foi una práutica habitual durante'l réxime de Macías.<ref name=burning /><ref name=polpot /><ref name=massatrocity /><ref name=foot /> N'otru aspeutu, los fíos de dalgunos de los deteníos pola dictadura yeren unviaos a colexos soviéticos.<ref name=mvv /><ref>{{cita publicación |títulu=Ex-ministru de Macías quier ser sepulturero de Benicasim|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=15&path=5081880&presentacion=pagina&idBusqueda=231304&idImagen=50483232|fechaaccesu=10 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico Mediterráneo]]|fecha=27 de febreru de 1983}}</ref> En 1977 Macías realizó una xira por [[Asia Oriental]], visitando [[Beixín (China)|Beixín]], [[Pyong Yang]] y [[Ḥanói]].<ref name=af /><ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=EQUATORIAL GUINEAN PRESIDENT VISITS NORTH KOREA, VIETNAM, AND PRC|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1977YAOUND04188_c.html|fecha=23 de setiembre de 1977|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}</ref> Nel contestu de la [[Rotura chino-soviética]], el réxime de Macías foi unu de los pocos que simultáneamente cuntó col sofitu tanto de soviéticos como de chinos.<ref>{{cita web |apellíos1=Nerin|nome1=Gustav|enllaceautor=Gustau Nerín|títulu=L'antigua África Española: evolución de Guinea Ecuatorial.|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/gna.htm|fechaaccesu=11 de xunu de 2017}}</ref> Macías tamién sofitó nel contestu de los [[Apartheid|gobiernos segregacionistes blancos]] a la mayoría negra nes actuales [[Sudáfrica]], [[Namibia]] y [[Zimbabue]].<ref name=uned /><ref name=estética /> Macías Nguema, de pensamientu [[panafricanista]], conoció personalmente a diversos presidentes africanos: [[Omar Bongo]] de [[Gabón]], [[Marien Ngouabi]] de [[Congo Brazzaville]], [[Mobutu Sese Seko]] de [[Zaire]], [[François Tombalbaye]] de [[Chad]], [[Kenneth Kaunda]] de [[Malaui]], [[Ahmadou Ahidjo]] de [[Camerún]], l'emperador [[Haile Selassie]] d'[[Etiopía]] y l'emperador [[Jean-Bédel Bokassa]] de [[República Centroafricana]].<ref name=gustav /> Amás, tuvo estreches rellaciones con otros líderes, como [[Sékou Touré]], [[Mohamed Siad Barre]], [[Muammar al-Gaddafi]] o [[Gamal Abdel Nasser]] (pol que Macías lloró públicamente tres la so muerte).<ref name=mvv /><ref name=gustav /> Referir a toos ellos como “el mio hermanu”.<ref name=gustav /> Macías tamién sofitó la [[Reunificación de Corea]], el conceutu d'[[Una sola China]], a [[Palestina (rexón)|Palestina]] nel contestu del [[Conflictu árabe-israelín]] y la independencia tanto de les [[Imperiu Colonial Portugues|colonies portugueses d'África]]<ref>{{cita publicación|títulu=Pulsio de Guinea Ecuatorial|publicación=La Guinea Ecuatorial|fecha=Xineru-Febreru de 1969|númberu=1631|páxina=10|url=http://www.bioko.net/guineaespanola/1969/19690102_01.pdf|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190112095035/http://www.bioko.net/guineaespanola/1969/19690102_01.pdf|archivedate=2019-01-12}}</ref> (nel contestu de la [[Guerra colonial portuguesa]]) como de la [[República Árabe Saḥariana Democrática]] (ver [[Guerra d'El Sáḥara Occidental]]), que según Macías yera víctima de la mala política colonial d'España.<ref name=autodeterminacion /> Mesma política de la que yera víctima Guinea, según Macías, porque España dexara al país en ruines mientres y al rematar el periodu colonial: {{cita| “Si España decláranos enemigos a nós, nós declarámoslos enemigos númberu unu. España nun fixo aeropuertos en Guinea, tamos na miseria, nun fixo nada. Compatriotes, atopemos con un país de perros”.|Macías.<ref name=autodeterminacion /><ref>Declaraciones de Macías nel documental [[Memoria negra]].</ref>}} Productu de la so alliniación coles potencies socialistes, Macías recibió una notable influyencia d'éstes (añadió'l componente ''revolucionariu'' al so discursu y creó'l conceutu de "revolución guineana")<ref name=sultanatu /> y al mesmu [[Estaos Xuníos]] rompió rellaciones con Guinea Ecuatorial en 1976<ref>{{cita web |autor1=Gobiernu d'Estaos Xuníos|títulu=A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: Equatorial Guinea|url=https://history.state.gov/countries/equatorial-guinea|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017}}</ref><ref name=cap7>{{cita web |autor1=ASODEGUE|títulu=LA DICTADURA. 1970-1976|url=http://www.asodegue.org/hdojmc07.htm|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191027103318/http://www.asodegue.org/hdojmc07.htm|fechaarchivu=2019-10-27}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos1=Brooke|nome1=James|títulu=U.S. Outpost Feels Threat Of Budget Ax|url=http://www.nytimes.com/1987/10/27/world/us-outpost-feels-threat-of-budget-ax.html|fechaaccesu=14 d'abril de 2017|axencia=[[The New York Times]]|fecha=27 d'ochobre de 1987}}</ref><ref name= ohio>{{cita publicación |apellíos1=Ockerman|nome1=Herbert|autor2=[[Universidá Estatal d'Ohio]]|títulu=Equatorial Guinea Perspectives on the United States: The Significance of American Missionary Activities and Internal Equatoguinean Politics|url=https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/45281/1/Equatoguinean.pdf|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}</ref> (les rellaciones yá s'enterriaren tres un incidente diplomáticu en 1971, y Macías acusara a EEXX d'entamar un golpe d'estáu contra él),<ref name=ENÈNGE /><ref name=ohio /><ref>{{cita publicación |apellíos1=Hoffacker|nome1=Lewis|títulu=A LOOK BACK AT THE ERDOS CASE|fecha=1998|url=http://www.adst.org/OH%20TOCs/Erdos%20Case.pdf|fechaaccesu=21 d'abril de 2017}}</ref> cerró'l comerciu esterior con Occidente y mandó a quemar tolos llibros editaos n'Occidente,<ref name=sultanatu /> según les biblioteques que databen de la dómina colonial, nun asonsañu de la [[Revolución Cultural]] china.<ref name=crono /><ref name=sultanatu /> L'uniforme de les Milicies y les Mocedaes del PUNT (que orixinalmente consistía solamente en camisa y corbata)<ref name=gustav /> pasó a ser asemeyáu al de los [[Guardias coloraos (China)|Guardias coloraos]] [[maoísmu|maoístes]].<ref name=crono /><ref name=gustav /> Llegó hasta'l puntu de torgar el comerciu de bienes como'l pan, pol simple fechu de definilo como “bien procedente de los [[imperialistes]]” y elementu adoctrinador.<ref name=pan /> Tamién illegalizó les melecines proviniente d'Occidente argumentando que nun yeren africanos<ref name="Roberts, Adam page 20">Roberts, Adam. The Wonga Coup, p. 20</ref> y requisó toles máquines d'escribir.<ref name=crono /> Suprimiéronse les vistimientes occidentales, consideraes imperialistes.<ref name=estética /> Editóse como llibru de testu obligatoriu ''Formación Política Anticolonialista'', qu'emponderaba la figura de Macías y falta repitíes vegaes a España como potencia colonizadora. El testu yera obligatoriu en tolos centros.<ref name=crono /> En tolos centros oficiales tamién yeren exhibíos semeyes oficiales de Macías.<ref name=suicidios /><ref>{{cita publicación |títulu=Guinea: Tirón del cobertor (portada)|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1976/10/30/019.html|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=30 d'ochobre de 1976}}</ref> Anque depués cortara rellaciones con [[China]] poles sos aiciones imperialistes nel [[Guerra civil angolana|conflictu Angoleñu]] (Macías tamién resabiaba del imperialismu oriental),<ref name=mvv /><ref name=gustav /> la [[Xunión Soviética]] y [[Cuba]] cortaron darréu con él, porque se dieron cuenta que lo que lu pasaba a Macías yera que'l so ego taba consumiéndo-y, faciéndo-y una persona bien impredicible.<ref>{{cita llibru |autor1=[[Donato Ndongo-Bidyogo]]|títulu=Historia y traxedia de Guinea Ecuatorial (fragmentos)|fecha=1977|allugamientu=[[Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]]|fechaaccesu=4 de xunetu de 2017}}</ref> Efeutivamente, la oposición exiliada denunció que la dictadura de Macías yera namái un réxime [[personalismu|personalista]] y que la so adhesión al bloque socialista yera solamente una fachada.<ref name=familia /><ref name=FAM /> Tanto les potencies socialistes como capitalistes criticaron duramente a Macías pola so falta de definición política, hasta'l puntu qu'Alemaña Oriental retiró la so embaxada y China empezó a esixir la devolución de los sos empréstamos.<ref name=mvv /> Los diplomáticos estranxeros asitiaos nel país fueron frecuentemente asediaos pol gobiernu.<ref name=mvv /> Por casu, nuna ocasión les fuercies del gobiernu invadieron la residencia del embaxador francés por realizase una fiesta d'añu nuevu, y detúvose a tolos guineanos asistentes.<ref name=mvv /> Macías pretendía que los ciudadanos guineanos alloñárense dafechu del mundu diplomáticu, una y bones esti postreru podía averalos a la subversión.<ref name=mvv /> Esta política incluyía tamién a los diplomáticos chinos y norcoreanos, que teníen bona rellación col gobiernu,<ref name=mvv /> pero especialmente a la diplomacia española, gabonesa, camerunesa y nixeriana.<ref name=mvv /> Pa Macías, estos países yeren enemigos potenciales.<ref name=mvv /> Cada vez que Macías axuntar con otru Xefe d'Estáu, taba encegoláu con impresionar y convencer.<ref name=mvv /> Los [[Estaos Xuníos d'América]], magar les sos males rellaciones col país, amosáronse indiferentes al réxime de Macías,<ref name=mvv /> pero tuvieron dispuestu a ayudar a los refuxaos guineanos que llegaben a ellos.<ref name=mvv /> Macías unvió un mensaxe a [[Gerald Ford]] en llegando esti a la presidencia,<ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=REPLY TO CONGRATULATORY MESSAGE FROM PRESIDENT FRANCISCO MACIAS NGUEMA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974STATE207735_b.html|fecha=20 de setiembre de 1974|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}</ref> y tamién nuna oportunidá a [[Richard Nixon]] con motivu del [[4 de xunetu]].<ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=FOURTH OF JULY MESSAGE|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1973STATE139670_b.html|fecha=17 de xunetu de 1973|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}</ref> Estaos Xuníos caltúvose sollerte, de toes formes, a los movimientos del [[bloque soviéticu]] en Guinea Ecuatorial, como lo demuestren los cables de la [[CIA]] peneraos por [[WikiLeaks]].<ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=SOVIET MISSILE CRUISER VISIT EQUATORIAL GUINEA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974DOUALA00047_b.html|idioma=inglés|fecha=18 de febreru de 1974|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=REPORT OF SOVIET SHIPS AND CUBANS IN EQUATORIAL GUINEA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1976YAOUND00190_b.html|fecha=16 de xineru de 1976|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}</ref> Nun se sabe qué día nació Macías, pero na so proclamación como milagru únicu, decidió qu'esti fora'l día 1 de xineru. Primero que cualesquier otru, y el primeru.<ref>{{cita llibru |apellíos1=Buale Borikó|nome1=Emiliano|títulu=El llaberintu guineanu|fecha=1989|isbn=8485436733, 9788485436736|páxina=98|url=https://books.google.cl/books?id=ds1l3XGv1F0C&pg=PA98&lpg=PA98&dq=el llaberintu guineanu+1+de+xineru+macias&source=bl&ots=6w7PEbYD8N&sig=ojYwzGNIVcEPS5yWeCtFTmJCuek&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiWuYHz-_DUAhXDcD4KHb34BTgQ6AEIIDAA#v=onepage&q=el%20llaberintu%20guineanu%201%20de%20xineru%20macias&f=false|fechaaccesu=5 de xunetu de 2017}}</ref> Yera fiesta d'obligada celebración, al igual que'l 5 de marzu (aniversariu del fallíu intentu de golpe d'estáu, bautizáu como Día de la Victoria<ref name=gustav /> o, asonsañando a la España franquista, como [[Alzamientu Nacional|Día del Alzamientu Nacional]])<ref name=crono /> y el 28 de setiembre (aniversariu del trunfu de Macías na eleición de 1968).<ref name=gustav /> Nes celebraciones del 5 de marzu, con frecuencia yeren entamaes obres de teatru que representaben el fallíu intentu golpista.<ref name=crono /> En cuanto al cumpleaños de Macías, esisten publicaciones anteriores al entamu de la so dictadura que tamién certifiquen la so fecha de nacencia como'l 1 de xineru de 1924, polo que ye posible qu'esti nun fuera un inventu propagandísticu. Macías yera presentáu como un líder con siguidores en tol mundu,<ref name=gustav /> y taba convencíu de que los sos discursos causaben repercusión mundial y qu'España tenía mieu del.<ref name=mvv /><ref name=gustav /> Nun discursu, aseguró tar dispuestu a invadir España.<ref name=autodeterminacion /> Abogaba pola "unidá nacional"<ref name=morgan /> en llucha contra l'imperialismu y los elementos "[[subversivu|subversivos]]".<ref name=af /><ref>{{cita web |títulu=FRANSISCO MACIAS NGUEMA - Trial International|url=https://trialinternational.org/latest-post/fransisco-macias-nguema/|fecha=4 de xineru de 2017|fechaaccesu=26 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170426152345/https://trialinternational.org/latest-post/fransisco-macias-nguema/|fechaarchivu=2017-04-26}}</ref> Taba convencíu de qu'España caltenía una campaña sistemática de bilordiu contra Guinea Ecuatorial pa desacreditar al país n'Occidente.<ref name=autodeterminacion /> El mas mínimu niciu de disidencia yera consideráu subversión: munches persones fueron encarcelaes, por casu, por criticar la cantidá esaxerada d'arroz chino que llegaba a Guinea Ecuatorial, faltando en teoría les xestiones realizaes pol Presidente pa llegar a aquel alcuerdu d'importación con [[Mao]].<ref name=mvv /> La africanización de los nomes que se produció en Guinea, confundir col fenómenu de la [[negritú]], qu'anque quiciabes pudiera vese asina, nun foi más qu'un movimientu copiáu de [[Mobutu]], líder del cual discrepaba enantes, pero que vio nél un exemplu a siguir tres la so rotura coles potencies occidentales. Macías obligó a la población a camudar los sos nomes occidentalizaos polos de los sos ancestros, según modificar p'afaelos como nel casu del so nome. Tamién camudó los topónimos de la xeografía nacional: (primero los castellanos, y depués los africanizaos): {{cita|''Fernando Po – Bioko/ San Carlos – Luba/ San Fernando – Ela Nguema/ Concepción – Riaba/ Santa Isabel – Malabo/ Punta Fernanda -Punta de la unidá africana. Y tocantes a la rexón continental, “Sevilla” pasó a ser Niefang otra vegada, Valladolid, Bimbiles y Guadalupe, Mongomo.''}} {{AP|Cambeos de topónimos en Guinea Ecuatorial}} En conclusión podemos reparar que Macías foi un líder bastante inquietu, qu'obligaba a cumplir los sos designios a prestar. Les sos mocedaes, que yeren ensin dulda un cuerpu bien similar a lo que diba ser l'exércitu coloráu” de Mao. Según que pasara a referise a Guinea como una república de trabayadores (obreros), llibres y revolucionarios, fai pensar que fuera bien influyíu pol réxime y la figura de [[Mao]]. Macías referíase constantemente a Guinea Ecuatorial como una república del "poder de los obreros".<ref name=mvv /> Aun así, de Macías tamién s'aprovecharon munchos. Sobre manera'l so alredor, la cla que sol so nome llevaba a cabo vengances y purgues pal interés d'estos. Él caltenía al pueblu nun estáu constante de tensión por aciu el baturiciu de los sos discursos y los sos proclames, ente que les sos mocedaes facíen el restu por aselar cualquier intentu de llevantamientu o protesta. === Primer gabinete de Macías === El primer gabinete de Macías consistía en:<ref name=murcia /><ref>{{cita publicación |títulu=Diariu ABC|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1968/10/10/043.html|fechaaccesu=30 de payares de 2016|fecha=10 d'ochobre de 1968|páxina=43}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Foi constituyíu'l Gobiernu de .Guinea. Ecuatorial|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2009/11/29/pagina-9/34313152/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=11 d'ochobre de 1968}}</ref><ref name="2a65d841" /> *Presidente: Francisco Macías Nguema *Vicepresidente: [[Edmundo Bossio|Edmundo Bosio Dioko]] *Defensa: Francisco Macías Nguema *Comerciu: Edmundo Bosio Dioko *[[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y Cooperación Internacional de Guinea Ecuatorial|Asuntos Esteriores]]: [[Atanasio Ndongo|Atanasio Ndongo Miyone]] *Interior: [[Ángel Masié Ntutumu]] *Facienda: Andrés Ebonde Ebonde *Obres Públiques: Jesús Alfonso Oyono Alogo *Industries y Mines: Ricardo Erimola Chema *Agricultura: Agustín Grange Molay *Sanidá: [[Pedro Ekong Andeme]] *Educación Nacional: José Nsue Angüe *Trabayu: Román Borikó Toichoa *Xusticia: Jesús Eworo === Nomes de Macías === * 1924-1972:<ref name=portalestoria>{{cita web |títulu=Guinea Ecuatorial|url=http://www.portalestoria.net/GUINEA%20EQUATORIALE.htm|fechaaccesu=27 de marzu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170628195743/http://www.portalestoria.net/GUINEA%20EQUATORIALE.htm|fechaarchivu=2017-06-28}}</ref> Mez-m Ngueme/Francisco Macías Nguema * 1972-1975:<ref name=portalestoria /><ref name=review>{{cita web|títulu=Equatorial Guinea|url=http://www.africareview.com/Country-Profiles/979196-1503098-10vs3rb/index.html|fecha=8 de setiembre de 2012|fechaaccesu=20 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180411094319/http://www.africareview.com/Country-Profiles/979196-1503098-10vs3rb/index.html|fechaarchivu=2018-04-11}}</ref> Francisco Macías Nguema Biyogo * 1975-1976:<ref name=portalestoria /><ref name=review /> Macías Nguema Biyogo Ñegue Ndong * 1976-1979:<ref name=portalestoria /><ref name=review /> Masie Nguema Biyogo Ñegue Ndong Mientres los xuicios de 1979, el Tribunal, la prensa estranxera y la opinión pública volvieron referise a él como Francisco Macías.<ref>{{cita llibru |títulu=The Trial of Macias in Equatorial Guinea|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html|editorial=[[Comisión Internacional de Xuristes]]|páxina=63|autor=Alejandro Artucio}}</ref> == Efeutos del mandatu de Macías == Durante'l so mandatu pueden señalase: * La obligación de llamar al presidente "Milagru Únicu de Guinea Ecuatorial". * El zarru del comerciu esterior con Occidente * La prohibición de llevar zapatos, llevando naquel tiempu'l "MOTOFUT".<ref name=blogue /><ref name=reflex /><ref name=casadey>{{cita llibru |apellíos1=Casadey Jarai|nome1=Cristian|títulu=Poesíes, cuentos y lleendes|páxines=33-34|url=https://books.google.cl/books?id=stf7j6Xl7_gC&pg=PA33&dq=macias+nguema+futbol&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiopuWb2oHTAhWFDpAKHQfqAUUQ6AEIKDAD#v=onepage&q=macias%20nguema%20futbol&f=false|fechaaccesu=2 d'abril de 2017}}</ref> * La prohibición del [[pan]] por ser consideráu imperialista.<ref name=pan /> * Renombrar toles entidaes, instituciones y persones productu de la colonización española. * La prohibición de la enseñanza de temes científiques y culturales nes escueles; Colapsu del sistema educativu,<ref name=occidente /> qu'en tiempos de la colonización yera consideráu unu de los meyores d'África.<ref name=copmilitar>{{cita publicación|títulu=La cooperación militar española con Guinea Ecuatorial|fecha=Ochobre de 2006|páxina=14|url=http://www.defensa.gob.es/ceseden/Galerias/destacados/publicaciones/docSegyDef/ficheros/005_COOPERACION_MILITAR_ESPANOLA_CON_GUINEA_ECUATORIAL.pdf|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017}}</ref> * L'esmantelamientu de la vía ferrial.<ref name=casadey /> * La emisión compulsiva de [[sellos postales]] ente 1971 y 1979, con fines puramente filatélicos. * Desapaición de cuasi tolos medios de comunicación.<ref name=comunicación>{{cita web|apellíos1=Darias|nome1=Victoriano|títulu=La Guinea Ecuatorial, al traviés de los sos medios de comunicación|url=http://www.revistalatinacs.org/2001/llatina43xunetu/40darias.htm|fecha=2001|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016}}</ref> * La prohibición pa los habitantes de pescar na isla. * La instalación d'una base secreta de [[submarín|submarinos]] [[URSS|soviéticos]] en [[Luba (Guinea Ecuatorial)|Luba]] (güei esmantelada).<ref>{{cita web|títulu=Les portes de l'Afrique|url=http://www.vospiresamis.net/PAFpgEscal2/PAF%20Guinea%20Equat%201.html|idioma=francés|fechaaccesu=13 de xunu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160808030249/http://www.vospiresamis.net/PAFpgEscal2/PAF%20Guinea%20Equat%201.html|fechaarchivu=2016-08-08}}</ref> * Acabar cuasi na so totalidá col cultivu del [[cacáu]], consideráu enantes el meyor del mundu.<ref name=análisis /> Coles mesmes, gastadura total d'otres industries como l'agricultura, la producción de café,<ref name=cuba>{{cita web |títulu=Historia de la República de Guinea Ecuatorial|url=http://www.guineaecuatorialcuba.com/index.php/historia/guinea-ecuatorial?showall=1&limitstart=|fechaaccesu=21 de setiembre de 2016}}</ref> la producción d'aceite de palma, la ganadería y la esplotación forestal (industria maderero).<ref name=occidente /> * Devastación de la economía (pasando'l país de tener una de les [[Renta per cápita|rentes per cápita]] más altes d'África en 1968<ref>{{cita publicación |títulu=Cola llegada al poder de Macías la economía esbarrumbóse|url=https://elpais.com/diario/1979/08/10/internacional/303084002_850215.html|fechaaccesu=7 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=10 d'agostu de 1979}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=317|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}</ref> a una [[renta per cápita]] de 70 dólares en 1975)<ref name=occidente /> y l'infraestructura —[[infraestructura urbana|urbana]], llétrica, de suministru d'agua, de comunicación, carreteres, tresportes y salú—, debíu al saquéu, la inorancia y l'abandonu.<ref name=hrw /><ref name=espeyu /><ref name=tirón /> Llegada a una [[economía de subsistencia]] productu de la crisis.<ref name=occidente /><ref>{{cita publicación |autor1=[[Bancu Mundial]]|títulu=GUINEA ECUATORIAL: INFORME ECONÓMICU INICIAL|fecha=15 de xunu de 1983|páxina=2|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/974891468233716575/pdf/40110SR0SPANIS101Official0Use0Only1.pdf|fechaaccesu=9 de febreru de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=La vida cotidia en Guinea Ecuatorial dempués de la velea de Macías|url=https://elpais.com/diario/1979/10/07/internacional/308098814_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=7 d'ochobre de 1979}}</ref> Paralización en tolos sectores, colapsu de tolos servicios públicos.<ref name=mengue /> * El non accesu de la mayoría de la población al [[agua potable]];<ref>{{cita publicación |títulu=Plan español pa la reconstrucción de Guinea|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=13&path=5091095&presentacion=pagina&idBusqueda=219120&idImagen=50592196|fechaaccesu=9 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico Mediterráneo]]|fecha=12 d'ochobre de 1979}}</ref> racionamientu del agua.<ref name=velea>{{cita publicación |títulu=Guinea Ecuatorial: La velea africana|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=17&path=1000321225&presentacion=pagina&idBusqueda=219065&idImagen=1002344006|fechaaccesu=9 de marzu de 2017|axencia=[[La Hoja del Lunes]]|fecha=29 de xineru de 1979}}</ref> * La eliminación de tolos maestros, médicos, téunicos, inxenieros y de tolos [[Cuadru profesional|cuadros]] formaos por guineanos. * La illegalización en 1975 de la educación privada, por ser considerada subversiva,<ref name=FAM /><ref>{{cita llibru |títulu=The Trial of Macias in Equatorial Guinea|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html|editorial=[[Comisión Internacional de Xuristes]]|páxines=6–8|autor=Alejandro Artucio}}</ref> provocando'l zarru de toles escueles católiques.<ref name=crono /><ref name=hrw /> A partir d'entós, nes escueles namái s'enseñó la doctrina política del réxime.<ref name=africa2 /><ref name=burning /> * La prohibición de prauticar la relixón católica a partir de xunu de 1978,<ref name=crono /><ref name=paraísu /><ref>{{cita web|títulu=Guinée équatoriale|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/guinee_equatoriale.htm|idioma=francés|fechaaccesu=13 de xunu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181026023319/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/guinee_equatoriale.htm|fechaarchivu=2018-10-26}}</ref><ref name=puzzle /> aumentando'l númberu d'exiliaos.<ref name=puzzle /> * El remanecimientu de delles enfermedaes primero erradicaes y l'empeoramientu y colapsu del sistema sanitariu (consideráu enantes como ún de los meyores d'África),<ref name=copmilitar /> pola falta de melecines y la ruina de los hospitales.<ref name=murcia /><ref name=occidente /><ref name=FAM /> Los médicos fueron esaniciaos y los sos llabores exercíos por [[mestrón]]s.<ref name=murcia /><ref>{{cita web |títulu=Dictators: Francisco Macias Nguema unseen|url=http://ww.itimes.com/photo/dictators-francisco-macias-nguema-unseen|idioma=inglés|fecha=13 de mayu de 2016|fechaaccesu=29 de marzu de 2017}}</ref><ref>{{cita web |apellíos1=Waller|nome1=John|títulu=Top 10 Craziest Modern Dictators|url=http://listverse.com/2011/06/20/top-10-craziest-modern-dictators/|idioma=inglés|fecha=20 de xunu de 2011|fechaaccesu=15 d'abril de 2017}}</ref> Les [[vacuna|vacunes]] fueron prohibíes, por ser acomuñaes al imperialismu.<ref name=estética /> * La llegada de la [[mortalidá infantil]] a un 60%.<ref name=piñar /> * La llegada de la [[esperanza de vida]] a los trenta años d'edá.<ref>{{cita publicación |títulu=Malabo: EI fiscal pide la peña de muerte para. Macías|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/14/pagina-17/33435818/pdf.html?search=Guinea%20Ecuatorial|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=28 de setiembre de 1979}}</ref> * La desapaición de la lletricidá en [[Malabu]].<ref name=uncle /><ref name=velea /><ref name=oldale /><ref name=ciudá>{{cita publicación |títulu=Malabo, ciudá pantasma|url=https://elpais.com/diario/1979/08/09/internacional/302997604_850215.html|fechaaccesu=7 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=9 d'agostu de 1979}}</ref> * La quema o destrucción intencionales de dellos poblaos como forma d'estermín.<ref name=crono /><ref name=paraísu /><ref name=massatrocity /><ref name=jtal /><ref>{{cita llibru |títulu=The Trial of Macias in Equatorial Guinea|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html|editorial=[[Comisión Internacional de Xuristes]]|páxina=54|autor=Alejandro Artucio}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Equatorial Guinea - Genocide Watch|url=http://www.genocidewatch.org/equatorialguinea.html|idioma=inglés|fechaaccesu=7 d'abril de 2017}}</ref> * La destrucción de gran parte de la obra mandada per España a Guinea Ecuatorial.<ref name=piñar /> Ye importante señalar que les prohibiciones de Macías a la población nun aplicaben pa él. Por casu, la so vistimienta siguía siendo occidental y solía tratase médicamente nel estranxeru, n'hospitales qu'él considerara imperialistes en Guinea Ecuatorial.<ref name=estética /> En 1979, tres el so derrocamientu y l'allanadura del so palaciu, afayóse que consumía pan, alimentu prohibíu a la población.<ref name=pan /> Tamién consumía vinu, xamones, quesos y aceitunes españoles, siendo que tou productu español taba prohibíu a la población.<ref name=aguirre /> == Vida personal == Macías tuvo rellacionáu con cinco muyeres na so vida. Casóse llegalmente per primer vegada con una muyer de la provincia de [[Mbini|Río Benito]] llamada Ada,<ref name=af /> cola que vivió en [[Mongomo]], tuvo dellos fíos y de la cual dixebróse n'afayando una [[infidelidá]] con un adolescente español,<ref name=blogue /> dexándola supuestamente na ruina.<ref name=clara>{{cita web|autor1=ASODEGUE|títulu=Morrió en Bata Clara Angué Osá, la primer muyer de Macías|url=http://www.asodegue.org/mayu21071.htm|fecha=21 de mayu de 2007|fechaaccesu=2 d'avientu de 2016}}</ref> Macías taba [[bebíu]] cuando afayó a la so muyer na cama con aquel adolescente, de nome Conrado García Zurita, ente que la pareya atopábase dormida.<ref name=sexu /> A otru día, l'adolescente espertó y al ver a Macías na cuartu, salió corriendo.<ref name=sexu /> Esta infidelidá foi calificada por Macías como un "abusu colonialista" y tuvo la intención (yá como vicepresidente del gobiernu autónomu)<ref name=sexu /> d'encarcelar y depués espulsar al adolescente y la so familia.<ref name=sexu /> Finalmente llogró los sos oxetivos.<ref name=mvv /> Toa esta situación fizo que Macías careciera d'un [[complexu d'inferioridá]] sexual,<ref name=sexu /> ya inclusive se sometió a tratamientu psiquiátricu n'[[España]] y [[Estaos Xuníos]].<ref name=sexu /> Los gastos d'esti tratamientu fueron cubiertos, según dizse, por [[Antonio García-Trevijano]].<ref name=sexu /> Tamién empezaron a circular rumores (sobremanera ente la comunidá [[fang]])<ref name=sexu /> de que Macías yera [[homosexual]]. Esto fíxo-y sentise bien ofendíu.<ref name=azotáu>{{cita web |títulu=La traxedia d'un DICTADOR azotáu por tolos llaos|url=http://tiraniaecuatoguineana.blogspot.cl/2012_01_20_archive.html|fecha=20 de xineru de 2012|fechaaccesu=28 de febreru de 2017}}</ref> La so segunda esposa foi una muyer llamada Clara Angué Osá, una [[fang]] natural de [[Mikomeseng]], cola que se casó en [[Mongomo]] en [[1964]] y tuvo 3 fíos.<ref name=clara /> Durante'l so matrimoniu con Clara, Macías tomó por [[concubina]] a una muyer llamada Mónica Bindang Ayong, una [[mulata]] rubia fía d'un colonu español.<ref name=clara /> Macías dexó a Clara en [[Mongomo]] y foise a vivir con Mónica a [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]] y [[Santa Isabel (Guinea Ecuatorial)|Santa Isabel]].<ref name=clara /> Darréu casóse con Mónica y tuvieron dos fíos: Francisco ''Paco'' (nacíu en 1970)<ref name=clara /> y Mónica ''Moniquita'' (nacida en 1972),<ref name=clara /> ente que Macías adoptó a dos fíos que Mónica tenía de rellaciones anteriores: Teonesto y Maribel.<ref name=crono /> Mónica Bindang llegaría a ostentar el cargu oficial de primera Dama,<ref>{{cita web|títulu=LA VILBA DEL PRESIDENTE MACÌAS ABLAYADA POLA DETENCIÒN DEL SO FÍU|url=http://www.guinea-ecuatorial.net/empecipio.asp?cd=nin55|fecha=8 de setiembre de 2000|fechaaccesu=2 d'avientu de 2016}}</ref> y exerció una influyencia importante sobre Macías.<ref name=muyeres>{{cita publicación |títulu=Cinco muyeres na vida del dictador|url=https://elpais.com/diario/1979/08/12/internacional/303256805_850215.html|fechaaccesu=31 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=12 d'agostu de 1979}}</ref> Acompañó al so maríu a dellos viaxes oficiales.<ref>{{cita publicación |títulu=España va ayudar a entamar a la policía guineana|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1979/08/28/021.html|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=28 d'agostu de 1979}}</ref> En marzu de 1971, Mónica Bindang fizo que'l so maríu encarcelara a un transeúnte que lu saludó de manera informal, por "irrespetuosu" y por "dirixise d'esta manera a la esposa del presidente".<ref name=crono /> De toes formes, Mónica Bindang recibió maltratu físicu per parte de Macías.<ref name = monicaesp>{{cita publicación |títulu=La esposa del presidente Macías pue tar n'España|url=https://elpais.com/diario/1978/02/01/internacional/255135617_850215.html|fechaaccesu=1 d'avientu de 2016|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=1 de febreru de 1978}}</ref> Entá casáu con Clara, Macías tamién caltuvo una rellación con una moza mulata d'orixe alemán<ref>{{cita web |autor1=Globalsecurity.org|títulu=Francisco Macias Nguema|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/africa/gq-presdent-macias.htm|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}</ref> llamada Frida Kroner, d'oficiu enfermeru cola que tamién tuvo fíos. Nun ta claru si primero anuló'l so matrimoniu con Clara, si llegó a casase con Kroner o si caltener tamién como una segunda concubina. Sicasí, sábese que Macías ordenó l'asesinatu del so home, Felipe Pedro Esono, direutor de Seguridá.<ref name=clara /> Al igual qu'esti, esisten otros casos documentaos d'homes asesinaos por ser ex pareyes o homes de les muyeres que Macías acobiciaba,<ref name=af /><ref name=africa2 /><ref name=burning /><ref name=massatrocity /><ref>{{cita llibru |títulu=The Revolution Has Non Tribe: Contemporary Poetry on African History, Culture and Society|fecha=2008|isbn=0955794013, 9780955794018|páxina=112|url=https://books.google.cl/books?id=-CExVlT0bpUC&pg=PA111&lpg=PA111&dq=francisco+macias+nguema+tribal&source=bl&ots=6RL-vVoqEh&sig=8-jRTEAoJyqnN9XbCxm9V1LLqLY&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwja7NiimJPTAhWJPpAKHTtoCLgQ6AEIXzAM#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20tribal&f=false|fechaaccesu=7 d'abril de 2017}}</ref> especialmente de la so tercer esposa Mónica.<ref name=allgov /> Tou esto foi desmentíu por Macías durante'l so xuiciu en 1979.<ref name="matances"/> Otra muyer na vida de Macías foi Rita Flores Mernicon (vilba del políticu [[Abilio Balboa Arkins|Abilio Balboa]], antiguu alcalde de Santa Isabel)<ref name=clara /> cola que tamién tuvo fíos.<ref name=muyeres /> Sicasí, pocu dempués del derrocamientu de Macías esta muyer negó cualquier tipu de rellación sentimental col.<ref name=cataluña>{{cita publicación|títulu=El Periódico de Catalunya - Ed. Xeneral. Edición del Martes 14 d'Agostu de 1979|url=http://archivo.elperiodico.com/ed/19790814/pag_003.html|fechaaccesu=13 de xineru de 2017|axencia=[[El Periódico de Catalunya]]|fecha=14 d'agostu de 1979|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190112150105/http://archivo.elperiodico.com/ed/19790814/pag_003.html|fechaarchivu=2019-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190112150105/http://archivo.elperiodico.com/ed/19790814/pag_003.html|archivedate=2019-01-12}}</ref> Cuasi toles muyeres de Macías acabaron abandonándolo, escapando de la so dictadura.<ref name=cataluña /><ref>{{cita web |títulu=1979: Francisco Macías Nguema, President for Life|url=http://www.executedtoday.com/2008/09/29/1979-francisco-macias-nguema-president-for-life/|idioma=inglés|fecha=29 de setiembre de 2008|fechaaccesu=9 d'abril de 2017}}</ref> Cuando Mónica Bindang fuxó del país, Macías declarar traidora a la patria y prohibió qu'a cualquier muyer guineana bautizárase-y col nome de Mónica.<ref name = monicaesp /> Tamién ordenó a Damián Ondó, gobernador del Bancu Central de Guinea, que la escorriera (ensin finalmente atopala),<ref name=clara /> tarreciendo que fora a [[Suiza]] y retirara el dineru que Macías tenía ellí guardáu.<ref name=clara /> Clara Angué Osá tamién abandonó a Macías, tornando a Guinea Ecuatorial pocu dempués del golpe de 1979.<ref name=puma /><ref name=clara /> Delles fontes citen que Mónica Bindang tornó a Mongomo y reconcilióse con Macías.<ref name=af /> Dalgunos de los fíos de Macías, poco antes del derrocamientu del so padre en 1979, fueron unviaos a [[Corea del Norte]] y educaos baxu tutelar del líder [[Kim Il-sung]], amigu de Macías.<ref name=vavel /><ref>{{cita publicación |apellíos1=Woledge|nome1=Stuart|títulu=My exile in North Korea: Daughter of African dictator tells of life growing up in the world's most secretive country and how founding leader Kim Il-sung would nag like a 'typical grandfather'|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2442059/Monique-Macias-Daughter-African-dictator-tells-life-growing-North-Korea.html|fechaaccesu=2 d'avientu de 2016|axencia=[[Daily Mail]]|fecha=Ochobre de 2013|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Mónica Macías, la neña que creció al amparu de dos históricos dictadores|url=http://noticias.lainformacion.com/disturbios-conflictos-y-guerra/conflicto-general/monica-macias-la-nina-que-crecio-al amparu-de-dos-historicos-dictadores_kKifjDNNKEhilFyXCXEpH1/|fechaaccesu=31 de mayu de 2016|axencia=[[Axencia EFE|EFE]]|fecha=25 d'ochobre de 2013}}</ref> Mónica Bindang tamién s'estableció ellí con ellos.<ref name=puma /><ref>{{cita publicación|títulu=Mónica Macías: la infancia coreana de la fía d'un dictador africanu|url=http://periodistas-es.com/monica-macias-la infancia coreana-de-la fía-de-un dictador africanu-19844|fechaaccesu=18 de febreru de 2017|fecha=14 d'ochobre de 2013}}</ref> Otru de los fíos de Macías, con otra de les sos muyeres, ye [[Filiberto Ntutumu Nguema]], ex Ministru d'Educación, ex Secretariu Xeneral del [[PDGE]]<ref>{{cita web |autor1=[[PDGE]]|títulu=Secretarios Xenerales del PDGE|url=http://www.pdge-guineaecuatorial.com/estructura/|fechaaccesu=4 de payares de 2017}}</ref> y actual rector de la [[Universidá Nacional de Guinea Ecuatorial]] (UNXI).<ref>{{cita web |títulu=FILIBERTO NTUTUMU NGUEMA, (FÍU DE MACIAS NGUEMA), MARCÁU COLA CRUZ N'ASPA, COMO EL SO PADRE, POR OBIANG NGUEMA|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2017/04/filiberto-ntutumu-nguema-fíu-de-macias.html|fecha=5 d'abril de 2017|fechaaccesu=5 de payares de 2017}}</ref> Macías tenía dellos luxosos palacios presidenciales (valoraos en millones de dólares),<ref name=caden /><ref>{{cita web |títulu=Biography of Francisco Macías Nguema (1924-1979)|url=https://thebiography.us/en/macias-nguema-francisco|idioma=inglés|fechaaccesu=5 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181018130727/http://thebiography.us/en/macias-nguema-francisco|fechaarchivu=2018-10-18}}</ref> unu d'ellos allugáu nel so pueblu natal de Nzeng Ayong. Tres el golpe de 1979, foi allanáu y nél afayaron medicines de too tipu<ref name=mengue /> almacenaes nuna cuartu y numberosos faxos de billetes, amás de delles semeyes de Macías y dos automóviles [[Mercedes-Benz]] aparcaos nel patiu.<ref>{{cita publicación |títulu=Medicines, billetes nuevos y dos Mercedes, nel "bunker" vacíu de Macías|url=https://elpais.com/diario/1979/08/14/internacional/303429613_850215.html|fechaaccesu=1 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=14 d'agostu de 1979}}</ref><ref name=pan>{{cita publicación |títulu=Macías, encegoláu contra tou lo español|url=https://elpais.com/diario/1979/08/18/internacional/303775208_850215.html|fechaaccesu=1 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=18 d'agostu de 1979}}</ref> Macías yera aficionáu a los coches ya inclusive nuna ocasión mercó dellos d'ellos namái pa contemplalos.<ref name=mvv /> Los palacios de Macías basar nel [[Palaciu de Versalles]].<ref name=mengue /><ref name=díasdrama>{{cita publicación |títulu=Malabo: los díes dramáticos de la cayida de Macías|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/26/pagina-12/33438691/pdf.html?search=francisco%20macias%20nguema%20condecor%C3%B3%20pintor%20palaciu|fechaaccesu=13 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=26 d'agostu de 1979}}</ref> Macías taba encegoláu pola construcción y les obres públiques, según pola pintura y llimpieza d'estes.<ref name=díasdrama /> Correxía los planos de los arquiteutos y pasaba hores vixilando'l trabayu de los albañiles.<ref name=díasdrama /> Tuvo la intención d'asemeyar la so aldega natal de Nsegayong a [[Versalles]] no referío a infraestructures.<ref name=díasdrama /> Construyir en 1972 dos hoteles de luxu en Malabo y Bata, coles mires d'agospiar a misiones diplomátiques.<ref name=crono /> Tamién se construyeron bancos, edificios, centros educativos y el puertu internacional de Bata.<ref name=cola /> Toes aquelles obres públiques costaben millones de pesetes, y nun yeren nunca aprovechaes.<ref name=mvv /> Nun teníen real utilidá pal pueblu guineanu (y amás munches vegaes había falta de personal nelles), pero Macías sentíase arguyosu de toles obres creyendo que-y facía un verdaderu favor al país y que les sos iniciatives representaben l'interés xeneral de la población.<ref name=mvv /> En marzu de 1979, Macías inclusive anunció la creación d'una compañía aérea.<ref name=mvv /> En 1974,<ref name=muro>{{cita publicación |títulu=Destruyíu'l "muriu de la vergüenza" en Guinea Ecuatorial|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1981/07/28/028.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[ABC (periódicu)|Diariu ABC]]|fecha=28 de xunetu de 1981}}</ref> Macías mandó a construyir un muriu p'arrodiar la metá de la parte residencial de la ciudá de [[Malabu]]<ref>{{cita publicación |títulu=Teodoro Nguema afirma qu'España nun va tener preferencia con Guinea|url=https://elpais.com/diario/1979/08/10/internacional/303084003_850215.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=10 d'agostu de 1979}}</ref> y apoderase d'esti sector, pa vivir separáu del restu de la población. Pa ello foi necesariu desallugar a tolos habitantes de la zona.<ref name=mvv /> Na llamada popularmente ''ciudá prohibida'' atopábase unu de los palacios de Macías, la catedral y la Plaza de la Independencia,<ref name=muro /> según la [[Prisión Sablera Negra]].<ref name=cm2 /><ref name=muro /><ref>{{cita publicación |títulu="El mio pueblu quier ver al Rei d'España"|url=https://elpais.com/diario/1979/08/17/internacional/303688802_850215.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=17 d'agostu de 1979}}</ref> Al muriu amestóse-y alambre d'escayos, que de la mesma diba conectáu a un cable d'alta tensión.<ref name=mvv /> Macías construyó'l muriu por "motivos de seguridá", productu del so [[tanatofobia]].<ref name=mvv /> Amás, yera protexíu por tropes armaes y tanques.<ref name=mvv /> Poco dempués de la execución de Macías, la ''ciudá prohibida'' foi abierta al públicu<ref name=muro /> y en 1981 el muriu (conocíu popularmente como ''[[muriu de la Vergüenza]]'') foi baltáu.<ref name=muro /> El muriu costó millones de dólares, al igual qu'otros murios similares que construyó alredor de los sos múltiples palacios.<ref name=mvv /> Como parte de la so almiración por Hitler, Macías tenía un exemplar de ''[[Mein Kampf]]'' del cual nunca dixebrar.<ref name=blogue /><ref name=sexu /> Lleó'l llibru cinco veces y llegó al estremu de recitar pasaxes del mesmu aprendíos de memoria.<ref name=mvv /> Macías tomó munchos elementos del [[réxime nazi]] ya implementar na so dictadura.<ref name=mvv /> Macías yera consumidor habitual de [[bhang]]<ref name="afroarticles.com"/> y [[Tabernanthe iboga|iboga]],<ref name=Pariah/> lo cual pudo ser la causa del so desequilibriu mental. Solía consumir estes drogues n'hores de la madrugada, mientres realizaba actividaes de gobiernu.<ref name=fortean /> Según informes fidedignos, Macías practicaba'l [[canibalismu]] y tenía una coleición de cranios humanos,<ref name=caden /><ref name=africa2 /> los cualos clasificaba por sexu, fecha, suculencia y grau de prestar auditivu del ruíu que fixeren al ser cascaos por Macías col so cayáu.<ref name=blogue /> De xemes en cuando, dalgún presu políticu yera unviáu al palaciu presidencial y el mesmu Macías encargar de matalo y tastialo.<ref name=blogue /><ref name=amnistía /> El so consumu habitual de drogues causó que se convenciera de ser supuestamente un mestrón toupoderosu.<ref>{{cita web |títulu=Los vezos más raros de los dictadores más crueles del mundu|url=http://www.msn.com/es-mx/noticias/imagenes/los-h%C3%A1bitos-m%C3%A1s-raros-de-el dictadores-m%C3%A1s-crueles-del mundu/ss-AAnE8SB#image=11|fechaaccesu=29 de marzu de 2017}}</ref> No que fai a la so alimentación, solo aceptaba comer comida importada dende España y cocinada por xente d'enfotu.<ref name=af /> Bebía [[agua mineral]] y enxamás consumía bébores alcohóliques.<ref name=af /> Tenía los costume de mandar a matar a los sos enemigos a [[Machete|machetazo]] y alimentar colos sos restos a tiburones.<ref name=marcianos /> A la fin de la so dictadura atropara una fortuna de 406.383.893 [[Ekwele]], equivalentes a 13.540 millones de dólares.<ref name=crono /> === Personalidá === Macías ye llargamente consideráu como un enfermu mental.<ref name="gep">{{cita web |autor1=Guinea Ecuatorial Press - Páxina Web Institucional de Guinea Ecuatorial|títulu=CRONOLOXÍA HISTÓRICA|url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=132|fechaaccesu=6 d'avientu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180506103654/http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=132|fechaarchivu=2018-05-06}}</ref> Antes de la independencia, mientres la Conferencia Constitucional en 1967, un doctor español diagnosticó confidencialmente que yera [[paranoicu]] y [[esquizoide]].<ref name=cap5 /><ref name=eburi2>{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=La Guinea de Macías. L'espertar de la bisarma|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/15049/la-guinea-de-macias-el-espertar-de la bisarma|fecha=8 d'avientu de 2008|fechaaccesu=2 de xineru de 2017}}</ref> Nuna de les sos estancies n'España tamién se-y diagnosticó como [[Trestornu bipolar|maniacu-depresivu]].<ref name="pag312">{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=312|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}</ref> En 1970, Macías tratar col mesmu médicu español que-y diagnosticara en 1967.<ref name=af /> {{cita|«... de calter sanguineu, procura ostensiblemente facer gala d'una fuerte personalidá, anque con frecuencia cai en llocaes que denotan falta d'equilibriu emocional. La notable [[sordera]] que sufre crea situaciones incómodes y enzanca el tratu con él nes entrevistes personales. Ye resabiáu por naturaleza, roceanu y escarez d'axilidá mental. Acostuma a alzar la voz hasta a los sos propios ministros y diplomáticos, a dalgunos de los cualos llega a maltratar de pallabra. (...) El presidente vive en protagonista les venticuatro hores del día, y la distancia que la dixebra de tolos sos collaboradores ye abismal. Les referencies que se tienen de los Conseyos de Ministros indiquen que namái'l vicepresidente del gobiernu atrever a discrepar en cuestiones téuniques. Como nota interesada cabo destacar les sos alusiones públiques al deséu que-y anima d'asonsañar a Franco, que la so persona suel respetar en cuasi tolos discursos y col que dixo desea entrevistase, pero a nivel de colegues o “homónimos”. Fala solo y los sos collaboradores sospriénden-y con frecuencia gesticulando, falando solu o ensayando los sos discursos frente al espeyu. Ye un home incultu, pero tien un arte primitivo pa la pallabra, la intuición del verbu, alterna'l [[Idioma fang|Fang]] col español, pero coneuta coles mases y consigue nelles efeutos sorprendentes.»|Libro “Guinea Materia Reservao”, de Rafael Fernández.<ref name=murcia />}} Rafael Mendizábal, téunicu de Macías mientres el primer añu del so mandatu presidencial, describir como «prudente y violentu», «realista y utópicu simultáneamente» y «enérxicu pero dubiosu».<ref name=murcia /> Macías sufría d'esaltaciones de violencia a les que siguíen depués intervalos d'equilibriu y lucidez, teniendo una personalidá incongruentemente cambiante y tornadiza.<ref name=murcia /> Con enclinos paroxísticas, Macías pasaba por fases de silenciu total o de [[verborrea]].<ref name=murcia /> Una persona medrosa, insegura (según los guardias del so palaciu, nun reconocía les sos debilidaes y culpaba de los sos errores a los demás)<ref name=mengue /> y bien musgu,<ref name=tiranu /><ref name=murcia /> siempre taba pensando que daquién lo asesinaría<ref name=marcianos /> o-y diba a quitar el poder, y llegó a contabilizar una ventena de supuestes intentonas golpistes.<ref name=murcia /> Según Macías, delles supuestes intentonas golpistes cuayábense inclusive nel interior de les cárceles.<ref name=crono /> Antes de partir a viaxes oficiales, Macías ordenaba la execución de dellos presos políticos pa disuadir a los sos opositores de conspirar contra el.<ref name=africa2 /><ref name=massatrocity /> Tamién taba encegoláu cola so seguridá, y arrodióse d'una guardia pretoriana compuesta de 155 soldaos.<ref name=mengue /> Siempre esmolecíu por un posible derrocamientu, Macías dexó de realizar apaiciones públiques en 1975 y retiróse a vivir primero a [[Mongomo]] y depués al so pueblu natal, Nzangayong.<ref name=africa2 /><ref name=gustav /><ref>{{cita publicación |apellíos1=Borregu Nadal|nome1=Víctor|autor2=[[Universidá Complutense de Madrid]]|títulu=“Visión" y conocencia : l'arte Fang de Guinea Ecuatorial|fecha=2001|páxina=46|url=http://eprints.ucm.es/1717/1/AH1008401.pdf|fechaaccesu=27 de marzu de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170328110902/http://eprints.ucm.es/1717/1/AH1008401.pdf |fechaarchivu=2017-03-28}}</ref> Nesti llugar, pasaba hores sentáu alredor d'una foguera falando con familiares y vieyos del pobláu sobre política d'Estáu.<ref name=africa2 /> Na so aldega natal, Macías dedicar a la pesca, caza y agricultura de subsistencia, teniendo como mano d'obra a presos políticos que se-y unviaben.<ref>{{cita web|autor1=ASODEGUE|títulu="Guinea Ecuatorial y los sos presuntos criminales de guerra. Ute Ute, Florencio Mayie Elá Mangué" del blogue de Pedro Nolasco, en Periodistes n'Español, España H24, 9 d'agostu de 2011|url=http://www.asodegue.org/agostio10112.htm|fechaaccesu=17 d'abril de 2017}}</ref> Negar a treslladase a Malabo, nun siendo que se presentara una situación d'estrema urxencia.<ref name=marcianos /> A pesar de ser un nato conductor de mases, nel planu personal yera introvertíu<ref name=tiranu /><ref name=murcia /> y socialmente inadautáu.<ref name=mengue /> Tamién s'apuntó que yera bastante malhumoráu.<ref name=mengue /> Foi descritu como [[megalómanu]]<ref name=murcia /> (nuna ocasión declaró “Yo soi'l presidente, depués soi más que toos vós xuntos”),<ref name=debanderas /> y coles mesmes paradóxicamente apuntóse a que sufría un marcáu [[complexu d'inferioridá]].<ref name=murcia /> A partir d'esti doble complexu (d'inferioridá al respeutive d'España y de superioridad ante los demás guineanos)<ref name=murcia /> pudo surdir el so pensamientu políticu ultranacionalista.<ref name=murcia /> Macías tamién foi descritu como una persona bien roceana.<ref name="tiranu" /> D'alcuerdu a Adolfo Enrique Millan, antiguu funcionariu colonial y secretariu de Macías mientres los principios del so gobiernu, el dictador tenía una mentalidá bastante infantil.<ref>Declaraciones de Millan nel documental [[Memoria negra]].</ref> Otres persones que tuvieron nel so momentu cerca del descríbenlu como vanidosu y aficionáu a los luxos.<ref name="mengue" /> Tolos muebles del so palaciu yeren importaos,<ref name="mengue" /> la grifera del so bañu yera d'oru<ref name="crono" /> y había aire acondicionao.<ref name="crono" /> Macías esixía que muyeres de poblaos redoma caminaren quilómetros hasta'l so palaciu y espertárenlu con cantares.<ref name="mvv" /> Tola personalidá desenfrenada de Macías salió a rellucir dempués de llegar a la presidencia: na so etapa como vicepresidente del Gobiernu Autónomu yera conocíu como un home sanu, cenciellu, ensin vicios, non muyeriegu y sobremanera racional.<ref name=murcia /> Macías acostumaba, nel cenit de la so llocura, a entablar monólogos ya inclusive a "cenar" con adversarios yá esaniciaos.<ref name=af /><ref name=Pariah /><ref name=africa2 /><ref name=burning /><ref name=cracked /><ref name= independentdw>{{cita publicación |apellíos1=Wilson|nome1=Jonathan|títulu=African Cup of Nations 2015: Rich history of Africa's stand-in football hosts|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/african-cup-of-nations-2015-rich-history-of-africas-stand-in-football-hosts-9984532.html|fechaaccesu=8 d'abril de 2017|axencia=[[The Independent]]|fecha=16 de xineru de 2015}}</ref> Llegó hasta'l puntu de tomar decisiones basaes nes velees y visiones nocherniegues que tenía.<ref name=Pariah /><ref name=respectable /> Dellos observadores postularon que Macías Nguema pudo ser un [[sicópata]], trestornu potencialmente causáu, en parte pol [[trauma sicolóxicu]] de la so infancia, y que'l so comportamientu podría ser afeutáu por otres posibles enfermedaes mentales y el so consumu periódicu de la planta sicoactiva [[iboga]] (con efeutos similares al [[LSD]])<ref name=af /> y grandes cantidaes de [[cannabis]].<ref name=paraísu /><ref>[http://www.hofstra.edu/pdf/community/culctr/culctr_guinea040209_ivbcasavis.pdf David Casavis, “Teasing Out Psychopathic Behaviors of African Leaders: Francisco Macías”], en "[http://www.hofstra.edu/community/culctr/culctr_events_equatorial_guinea.html Between Three Continents: Rethinking Equatorial Guinea on the Fortieth Anniversary of its Independence from Spain]," 2009, nel Hofstra University's Cultural Center.</ref><ref>Rene Pelissier, "Equatorial Guinea: Autopsy of a Miracle," Africa Report, Vol. 25, Non. 3, Mayu-Xunu de 1980.</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Why UPDF deployed in Equatorial Guinea|url=http://www.monitor.co.ug/News/National/UPDF-deployed-Equatorial-Guinea/688334-3817210-4s19spz/index.html|fechaaccesu=19 d'abril de 2017|axencia=Daily Monitor|fecha=18 de febreru de 2017}}</ref> Según dalgunos, tamién pudo sufrir d'[[esquizofrenia]].<ref name=ENÈNGE /><ref name=foot /><ref name="pag312" /> Esto postreru notar na so forma de comunicase, yá que munchos de los sos discursos yeren incoerentes.<ref name=mvv /><ref name=suicidios /><ref>{{cita web |títulu=XUEGOS PUERCOS CONTRA SEVERU MOTO Y EL PARTÍU DEL PROGRESU|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2015/04/xuegos-puercos-contra-severu-moto-y-el.html|fecha=25 d'abril de 2015|fechaaccesu=28 d'abril de 2017}}</ref> Na so etapa escolar, los sos profesores yá notaren el so precariu estáu psíquicu.<ref>{{cita llibru |autor1=Kwame Anthony Appiah, Henry Louis Gates, Jr.|títulu=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience|fecha=2005|editorial=Oxford University Press|isbn=0195170555, 9780195170559|páxina=675|url=https://books.google.cl/books?id=TMZMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA675&lpg=RA2-PA675&dq=francisco+macias+nguema+catholic&source=bl&ots=gh_VGbuLRt&sig=O2vZ2G5ZUCkW22P06K8mH0IPmlc&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwib4afyrpbTAhXBlZAKHYYbClkQ6AEIXTAM#v=onepage&q=francisco%20macias%20nguema%20catholic&f=false|fechaaccesu=9 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos1=Sentis|nome1=Carlos|títulu=Evocación del periodista Ibongo|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/07/pagina-6/33442439/pdf.html?search=macias%20guinea%2060%20a%C3%B1vos%20xuiciu|fechaaccesu=7 de mayu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=16 de setiembre de 1979}}</ref> Lo mesmo asocedió na campaña eleutoral de 1968, cuando los sos rivales (dándose cuenta del precariu estáu mental de Macías) llomáron-y de "llocu", anque naquella oportunidá Macías defendióse autocalificándose como un "llocu de llibertá".<ref name=sultanatu /> Dende'l puntu de vista biolóxicu, Macías sufría de [[cefalees]] y constantes [[migraña|migrañes]],<ref name=murcia /><ref>{{cita web |autor1=[[Severo Moto Nsá]]|títulu=¡¡¡¡TOU LO QU'EMPIEZA MAL…ACABA MAL!!!!|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2017/05/tou-lo-que-empieza-malacaba-mal.html|fecha=11 de mayu de 2017|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2017}}</ref> amás d'[[impotencia sexual]]<ref name=af /><ref name=murcia /><ref name=SX>{{cita publicación |autor1=Y A'Bodjedi|títulu=El sexu y la violencia: el casu de Masié Nguema Biyogo|fecha=2010|fechaaccesu=15 de xineru de 2017}}</ref> y dolencies gástriques.<ref name=tiranu /> Llegar a dicir que sufría un procesu de deterioru mental causáu pola [[sífilis]].<ref name=pag312 /> Según unu de los médicos cubanos que lu atendía, al momentu del so derrocamientu topar nuna fase terminal d'esta enfermedá.<ref>{{cita publicación |títulu=Teodoro Obiang, el bruxu de Mongomo|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1988/04/03/pagina-8/33735523/pdf.html?search=del%204%20a el%207%20de%20agostu%20mac%C3%ADas|fechaaccesu=22 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=21 de payares de 1993}}</ref> Macías yera [[hipocondría]]cu y los sos médicos personales facíen-y exámenes de sangre y mexa tolos díes.<ref name=aguirre /> Productu del so [[tanatofobia]], taba encegoláu cola so salú. En más d'una ocasión sancionó a miembros del so gobiernu por intentar habelo "contamináu", cuando por casu tusíen cerca del.<ref name=mvv /> Munches vegaes Macías autorizaba a los sos funcionarios a tomase llargues vacaciones cuando taben daqué enfermos, y a que tornaren cuando taben dafechu curaos.<ref name=mvv /> Macías abrigar al mas llixeru cambéu de temperatura y años dempués de curase de tuberculosis, siguía tomando [[Antituberculosis|melecines pa combatila]].<ref name=mvv /> Les melecines qu'inxería per vía oral teníen d'abrir delantre del, y les inyeiciones debíen tamién preparar na so presencia.<ref name=mvv /> Llegó hasta'l puntu d'anular dafechu los sos viaxes al estranxeru, porque consideraba que tando fuera del país cualesquier podría matalo.<ref name=mvv /> La so tanatofobia foi l'orixe de munchos de los asesinatos cometíos na so dictadura, yá qu'empezó a ver perdayures enemigos que supuestamente lo queríen asesinar.<ref name=mvv /> Inclusive resabiaba de les sos esposes, y escasamente dormía na mesma cuartu qu'elles.<ref name=mvv /> Nes sos visites oficiales, había un enorme esplegue de seguridá.<ref name=mvv /> Viaxó dos veces a España pa tratar un [[tumor cerebral]]<ref name=af /><ref name=allgov /> y otres enfermedaes que nunca se revelaron.<ref name=africa2 /> El so notable [[sordera]] tamién aportó a un problema durante'l so xuiciu en 1979, yá que Macías nun escuchaba dalgunes de les entrugues formulaes pol Tribunal.<ref>{{cita web |títulu=XUICIU Y MUERTE DE MACIAS - Historia de Guinea|url=http://www.asodegue.org/hdojmc15.htm|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210927005001/http://www.asodegue.org/hdojmc15.htm|fechaarchivu=2021-09-27}}</ref><ref>{{cita publicación|1=títulu suspende'l xuiciu de Macías|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19790926;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=26;month=09;year=1979;page=0011;id=0000443827;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1979/197909/19790926/NE19790926-0011.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=26 de setiembre de 1979|títulu=Archived copy|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221227085631/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19790926;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=26;month=09;year=1979;page=0011;id=0000443827;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1979/197909/19790926/NE19790926-0011.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaarchivu=2022-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221227085631/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19790926;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=26;month=09;year=1979;page=0011;id=0000443827;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1979/197909/19790926/NE19790926-0011.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|archivedate=2022-12-27}}</ref> Mientres los sos últimos años, atopábase abondo aveyuscáu.<ref name=crono /> == Macías na cultura popular == *''Macías, ensayu xeneral sobre'l poder y la gloria'' (1985). Obra de teatru chilena escrita por Sergio Marras y protagonizada pol actor [[Tennyson Ferrada]] nel papel de Macías.<ref>{{cita web |títulu=Macías, ensayu xeneral sobre'l poder y la gloria (1985)|url=http://www.cinechile.cl/pelicula-2132|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}</ref> *El llibru ''[[Los perros de la guerra (novela)|Los perros de la guerra]]'' de [[Frederick Forsyth]] (según el so [[Los perros de la guerra (película)|película homónima]]) ta parcialmente basáu na situación de Guinea Ecuatorial durante'l réxime de Macías.<ref name=independentdw /> *La novela'' [[Palmeras en la nieve (novela)|Palmeras en la nieve]]'' de [[Luz Gabás]] (según el so [[Palmeras en la nieve|película homónima]]) narra los tiempos coloniales de Guinea Ecuatorial y los primeros meses posteriores a la independencia, durante'l réxime de Macías. *Dellos episodios de la serie de televisión española ''[[Cuentame como pasu]]'' traten sobre los socesos asocedíos en Guinea Ecuatorial a empiezos del réxime de Macías, ente ellos la [[Independencia de Guinea Ecuatorial|independencia del país]] y la [[Crisis diplomatica ente Espana y Guinea Ecuatorial de 1969|crisis diplomática de 1969]]. Ente estos episodios atópense ''El día de la raza'' y ''Fundíu''.<ref>{{cita web|autor1=[[Televisión Española]]|títulu=B-1 Fundíu|url=http://www.cuentamecomopaso.net/index.php?id=93&option=com_content&task=view|fechaaccesu=5 de xunetu de 2017}}</ref> == Ver tamién == *[[Historia de Guinea Ecuatorial]] *[[Independencia de Guinea Ecuatorial]] *[[Memoria negra]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{wikisource|Francisco Macías Nguema}} * [http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html Artucio Arturo, "''The Trial of Macías Nguema''"] * [http://www.alerta360.org/seiciones/terror/guinea_ecuatorial4.html Guinea Ecuatorial: El Auschwitz d'África] * [http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1976/12/28/pagina-44/34308255/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema Entrevista col presidente electu de Guinea Ecuatorial, don Francisco Macías.] [[La Vanguardia]], 6 d'ochobre de 1968. * {{Enllaz rotu|1=Grabación sonora de Macías Nguema faciendo un alegatu contra'l colonialismu español (RealPlayer audiu) |2=http://news.bbc.co.uk/olmedia/1420000/audiu/_1422267_eqguinea_macias.ram |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. {{socesión|predecesor=[[Francisco Núñez Rodríguez]] (Gobiernu colonial [[España|español]])|títulu=[[Imaxe:Coat of arms of Equatorial Guinea.svg|40px]][[Guinea Ecuatorial|Presidente de Guinea Ecuatorial]]|periodu=[[1968]]-[[1979]]|socesor=[[Teodoro Obiang|Teodoro Obiang Nguema]]}} {{NF|1924|1979|Macías Nguema, Francisco}} {{Tradubot|Francisco Macías Nguema}} [[Categoría:Dictadores]] [[Categoría:Gobernantes de Guinea Ecuatorial]] [[Categoría:Antiinteleutualismu]] [[Categoría:Xenocides]] [[Categoría:Executaos por crímenes contra la humanidá]] [[Categoría:Ministros y ministres de Guinea Ecuatorial]] [[Categoría:Persones divinizaes]] 17hmvbyd0wchn0nfg0dvfdmjx3r9tbc 0 157385 4775527 4564620 2026-11-03T13:28:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775527 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Francisco Guterres''', popularmente conocíu como '''Lú-Olo''' {{nym}} ye un profesor, exguerrillero y políticu de [[Timor Oriental]] dende'l 20 de mayu de 2017 [[Presidente de Timor Oriental|presidente del país.]]<ref name="Parl">{{enllaz rotu|1=[http://www.parlamento.tl/pag_dep_web/023.htm Profile on National Parliament website] |2=http://www.parlamento.tl/pag_dep_web/023.htm |bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Ye tamién el presidente del [[Fretilin|Frente Revolucionariu de Timor Oriental Independiente]] (FRETILIN). Foi Presidente del Parllamentu Nacional de Timor Oriental de 2002 a 2007. Allegara a les eleiciones presidenciales como candidatu del FRETILIN nes [[Eleiciones presidenciales de Timor Oriental de 2007|eleiciones presidencciales de 2007]] y [[Eleiciones presidenciales de Timor Oriental de 2012|les de 2012]] pero fuera ganáu na segunda vuelta por candidatos independientes en dambes ocasiones. Nes [[Eleiciones presidenciales de Timor Oriental de 2017|eleiciones presidenciales de 2017]] recibió'l sofitu del anterior primer ministru [[Xanana Gusmão]] y del [[Congresu Nacional de Reconstrucción de Timor del Este]] y llogró el 57 % de los votos en primer vuelta.<ref name="Aust2017">{{cita publicación|títulu=Francisco Guterres set to become East Timor’s fourth president|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/francisco-guterres-set-to-become-east-timors-fourth-president/news-story/863f54c19970fd0d70bdb68fc3y75b14|fecha=22 de marzu de 2017|fechaaccesu=22 de marzu de 2017|editorial=[[The Australian]]}}</ref> == Trayeutoria == Nacíu nel senu d'una familia humilde de Ossu en 1954, nel distritu de Viqueque de la entós colonia portuguesa de Timor-Leste, foi'l sestu de los ocho fíos de Felix Guterres y Elda da Costa. Empezó a estudiar nel Colexu de Santa Terezinha de Ossú en 1963 y nueve años más tarde treslladóse a Dili pa completar la enseñanza. En 1973 tornó al so pueblu natal como profesor del Colexu de Santa Terezinha. El 25 d'abril de 1974, la llamada [[Revolución de los Claveles]] derroca la dictadura salarazista y favorez la independencia de les colonies luses. Guterres toma posición política ya inscríbese na Asociación Democrática Social de Timor, l'embrión del [[Fretilin|Frente Revolucionariu por un Timor Independiente]] ([[Fretilin]]), históricu partíu timorense que lluchó contra la ocupación indonesia.<ref name=":0">{{cita publicación|títulu=Francisco Guterres: profesor, guerrilleru, políticu y xefe d'Estáu|url=https://www.terra.es/noticies/mundu/asia/francisco-guterres-profesor-guerrilleru-politico-y-xefe-de-estáu,9554561c97f0f5c3259a81b0ad4400c6ng93q6m7.html|fechaaccesu=20 de mayu de 2017|periódicu=Terra|idioma=es-ES}}</ref> En 1975 tres l'anexón de Timor Oriental per Indonesia Guterres s'una a la guerrilla y adopta el nome de guerra Lú-Olo. Nuna Conferencia Estraordinaria del FRETILIN en Sydney, Australia en 1998, Guterres foi nomáu Coordinador Xeneral del Conseyu de Resistencia Armada. En 1999 la ONX dirixó una transición escontra la independencia. Guterres nun se desarmó hasta'l 2000 cuando Indonesia retirar del territoriu. Ocupar de reorganizar el [[Fretilin]], y en xunetu del 2001 foi escoyíu presidente del comité central. El 30 d'agostu de 2001, celebráronse eleiciones pa escoyer el primer Parllamentu del país naciente y el Fretilin gana 57 de los 88 escaños del nuevu llexislativu. Guterres foi escoyíu miembru de l'Asamblea Constituyente n'agostu de 2001 y foi escoyíu presidente del Parllamentu Nacional cuando Timor Oriental llogró la independencia en 2002.<ref name=":0" /> Mientres los próximos quince años, Guterres prosigue la so carrera política como Lú-Olo y retoma la so educación. En 2005, inscribir na facultá de Derechu de la Universidá Nacional de Timor Oriental y recibe la titulación el 24 d'abril de 2012. Nes eleiciones presidenciales de 2007, Guterres foi'l candidatu del FRETILIN. Dellos miembros de la formación culparon sicasí a Guterres de la crisis y sofitaron al primer ministru [[José Ramos-Horta]], quién allegaba como candidatu independiente. Na primer vuelta eleutoral Guterres llogró'l primer puestu col 27.89% del votu.<ref>[http://www.cne.tl/Results/GRAND_TOTAL_NIVEL_NACIONAL__VERIFIKASAUN_.pdf Results from the National Eleutoral Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308064901/http://www.cne.tl/Results/GRAND_TOTAL_NIVEL_NACIONAL__VERIFIKASAUN_.pdf |date=2008-03-08 }}.</ref><ref>[http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,21580647-5005961,00.html "Two set to square off for presidency"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215162259/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,21580647-5005961,00.html |date=2008-02-15 }}, AAP (news.com.au), 18 April 2007.</ref> Él y Ramos-Horta participaron na segunda vuelta en mayu y Guterres perdió con 31% del voto frente al 69% pa Ramos-Horta, otru líder históricu de la resistencia. Guterres reconoció el resultáu y felicitó a Ramos-Horta.<ref name="Congrats">[http://english.people.com.cn/200705/11/eng20070511_373864.html "Guterres congratulates Horta as new president of Timor-Leste"], Xinhua (''People's Daily Online''), 11 May 2007.</ref> En xunu de 2007 liderando la llista del FRETILIN<ref>[http://www.cne.tl/Eleisaun_Parlamentar/ACTA%20FINAL/avisu_publico_final%2009-07-07-ENGLISH.pdf "National Provisional Results from the 30 June 2007 Parliamentary Elections"] {{Wayback|url=http://www.cne.tl/Eleisaun_Parlamentar/ACTA%20FINAL/avisu_publico_final%2009-07-07-ENGLISH.pdf |fecha=20071201132020 }}, Comissão Nacional de Eleições Timor-Leste, 9 July 2007.</ref> ye reelixíu diputáu nel parllamentu. En 2012, vuelve presentase a les presidenciales y vuelve cayer, en segunda ronda, ante [[José Maria Vasconcelos]], otru líder históricu de la resistencia que combatió col nome de guerra de [[Taur Maten Ruak]]. En 2017, allega de nuevu a les presidenciales, pero nesta ocasión cunta, amás de col sofitu del Fretilin, col respaldu del partíu de [[Xanana Gusmão|Xanana Gusmao]], el Congresu Nacional de Reconstrucción de Timor Oriental (CNRT), y gana en primer ronda col 57 % de los votos.<ref>{{cita publicación |títulu=Francisco Guterres wins East Timor presidential poll: Early count|url=http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/francisco-guterres-wins-east-timor-presidential-poll-early-count|fecha=21 de marzu de 2017|fechaaccesu=20 de mayu de 2017|periódicu=The Straits Times|idioma=en}}</ref> == Vida personal == Guterres ta casáu con Cedália Lopes y tien cuatro fíos: Francisco, Eldino, Felezito y Dália.<ref name=":0" /> {{Socesión| predecesor = [[Taur Maten Ruak]] | socesor = ''nel cargu''| títulu = [[Ficheru:Coat of arms of East Timor.svg|35px|center]] [[Presidente de Timor Oriental|Presidente de la República Democrática de Timor Oriental]] | periodu = [[2017]]-actualidá}} == Referencies == {{llistaref}} {{llistaref}} {{NF|1955||Guterres, Francisco}} {{Tradubot|Francisco Guterres}} [[Categoría:Presidentes de Timor Oriental]] eutlnfy2osaqx3ki7s646bewrp5qdt9 0 158398 4775565 4700448 2026-11-03T16:51:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775565 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Gabriella Coleman}} {{persona}} '''Enid Gabriella Coleman''' {{nym}}, usualmente conocida como '''Gabriella Coleman''' o '''Biella''', ye una [[antropóloga]], [[académica]]<ref>{{cita web |url= http://www.ratemyprofessors.com/ShowRatings.jsp?tid=1227354|títulu= New York University » Enid Gabriella Coleman |fechaaccesu= 19 d'abril de 2013 |fecha=marzu de 2013 |obra=Rate my Professors |idioma=inglés |cita= }}</ref> y [[escritora]] [[boricua|portorricana]], que'l so trabayu centrar na [[cultura hacker]] y nel [[ciberactivismu]], particularmente [[Anonymous]]. Na actualidá ye ''"profesora de la Cátedra Wolfe"'' n'Alfabetización Científica y Teunolóxica na [[Universidá McGill]], [[Montreal]], [[Quebec]], Canadá. El ''Chronicle of Higher Education'' considerar ellí'' ''"la erudita principal del mundu sobre la [[fenomenoloxía]] de Anonymous".''<ref name="CHE">{{cita nota de prensa|títulu =Nathan Schneider. ''"Hacking the World: An anthropologist in the midst of a geek insurgency (Hackeando el Mundu: una antropóloga metanes una insurxencia geek)"'' |url =http://chronicle.com/article/Hacking-the-World/138163/?cid=wc |fecha =1 d'abril de 2013 |fechaaccesu = 19 d'abril de 2013|idioma =inglés |editorial = ''The Chronicle of Higher Education''|formatu =HTML |cita ="Taba anonadada", recuerda Coleman. "Nun foi un suañu. Yera una realidá, y que foi bien emocionante pa mi:.. Una alternativa realmente esistente nel llugar" }}</ref> == Educación == Dempués de terminar la so escuela secundaria na Escuela San Xuan, en [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]], Coleman llogró la so graduación con un [[B.A.|Bachelor of Arts]] en [[ciencies de la relixón]] pola [[Columbia University]] en mayu de 1996.<ref name="Curriculum Vitae">{{cita web|títulu=Curriculum Vitae|url=http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/006/361/Coleman-Current-CV.pdf|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|editorial=New York University|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304114701/http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/006/361/Coleman-Current-CV.pdf|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> depués treslladóse a la [[Universidá de Chicago]] onde completó un [[Master of Arts]] n'[[Antropoloxía social|antropoloxía sociocultural]] n'agostu de 1999. Y darréu, en 2005,<ref name="Curriculum Vitae" /> foi gallardoniada pol so [[disertación]] na defensa de [[tesis]] de [[Ph.D]] n'antropoloxía sociocultural ''The social construction of freedom in free and open source software: Hackers, ethics, and the lliberal tradition (La construcción social de la llibertá nel software llibre y de códigu abiertu: hackers, ética y tradición lliberal)''.<ref name="Ph.d Dissertation">{{cita web|títulu=Abstract of 'The social construction of freedom in free and open source software: Hackers, ethics, and the lliberal tradition'|url=http://flosshub.org/node/43|editorial=FlossHub|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171201131803/https://flosshub.org/node/43|fechaarchivu=2017-12-01}}</ref> == Actividaes académiques == Coleman tomó posiciones académiques, incluyendo una beca posdoctoral nel Centru d'Analís Cultural, de la [[Universidá Rutgers]] y el Programa de Beques Posdoctorales Memorial Izaak Walton Killam, en Ciencia, Teunoloxía y Sociedá, na [[Universidá de Alberta]]<ref name="Curriculum Vitae" /> antes de ser nomada profesora asistente de medios de comunicación, cultura y comunicación na [[Universidá de Nueva York]], en setiembre de 2007.<ref name="NYU Faculty">{{cita web |títulu=Faculty page for Gabriella Coleman|url=http://steinhardt.nyu.edu/faculty_bios/view/Gabriella_Coleman|editorial=New York University|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120107033753/http://steinhardt.nyu.edu/faculty_bios/view/Gabriella_Coleman|fechaarchivu=7 de xineru de 2012}}</ref> Mientres el bisiestu 2010 a 2011, Coleman pasó dalgún tiempu trabayando nel [[Institute for Advanced Study]] en Princeton, como destinataria de la ''"2010–11 miembru del Círculu Fundadores Ginny y Robert Loughlin’'' de la Escuela de Ciencia Social"<ref name="IAS Sabbatical">{{cita web |títulu=Spring 2011 Issue|url=http://www.ias.edu/about/publications/ias-letter/articles/2011-spring/hackers-coleman|editorial=Institute for Advanced Studies|fechaaccesu=17 de febreru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130106164945/http://www.ias.edu/about/publications/ias-letter/articles/2011-spring/hackers-coleman|fechaarchivu=6 de xineru de 2013}}</ref> En xineru de 2012 se treslladó a [[Montreal]], [[Quebec]], Canadá, por un contratu na Cátedra Wolfe, n'Alfabetización Científica y Teunolóxica, na [[Universidá McGill]].<ref name="McGill Faculty">{{cita web |títulu=Faculty page for Department Professors|url=http://www.mcgill.ca/ahcs/faculty|editorial=McGill University|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma = inglés}}</ref> Esi mesmu añu, realizó una esposición nel [[Webstock]] 2012 desenvueltu en [[Wellington (Nueva Zelanda)|Wellington]], [[Nueva Zelanda]].<ref>{{cita web |url=http://www.webstock.org.nz/12/speakers/coleman.php |títulu=Gabriella Coleman. Speakers. |fechaaccesu=19 d'abril de 2013 |fecha=13 de febreru de 2012 |obra=Webstock 2012 |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304075022/http://www.webstock.org.nz/12/speakers/coleman.php |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> == Delles publicaciones == * ''Hacker, Hoaxer, Whistleblower, Spy: The Many Faces of Anonymous''. London ; New York : Versu, 2014.<ref>{{cita llibru |apellíos=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Hacker, hoaxer, whistleblower, spy : the many cares of Anonymous|url=https://archive.org/details/hackerhoaxerwhis0000cole|añu=2014|editorial=Versu|isbn=9781781685839|editor=|ubicación=London ; New York|páxina=452|idioma=inglés|capítulu=}}</ref> [[:ca:Premi_Diana_Forsythe|Premiu Diana Forsythe]] 2015 de l'[[:ca:American_Anthropological_Association|American Anthropological Association]]. * ''Coding Freedom: The Ethics and Aesthetics of Hacking''. ''[[Princeton University Press]]'', payares de 2012. {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://gabriellacoleman.org/Coleman-Coding-Freedom.pdf |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} 264 pp. ISBN 1400845297, ISBN 9781400845293 * ''Hacking In-Person: The Ritual Character of Conferences and the Distillation of a Life-World''. Anthropological Quarterly 83 (1): 47–72, iviernu de 2010<ref>{{cita web|apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Hacking In-Person: The Ritual Character of Conferences and the Distillation of a Life-World|url=http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/005/553/83.1.coleman.pdf|editorial=Anthropological Quarterly|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160328063905/http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/005/553/83.1.coleman.pdf|fechaarchivu=2016-03-28}}</ref> * ''Hacker Practice: Moral Genres and the Cultural Articulation of Liberalism''. Anthropological Theory 8 ( 3): 255-277 (2008) (con Alex Golub)<ref>{{cita web|apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Hacker Practice: Moral Genres and the Cultural Articulation of Liberalism|url=http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/003/679/255.pdf|editorial=Anthropological Theory|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160328063857/http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/003/679/255.pdf|fechaarchivu=2016-03-28}}</ref> * ''The Politics of Rationality: Psychiatric Survivor's Challenge to Psychiatry''. En: ''Tactical Biopolitics''. Kavita Phillip y Beatriz de Mariña (editores). Edición ilustrada, reimpresa de [[MIT Press]], 511 pp. ISBN 0262042495, ISBN 9780262042499 (2008)<ref>{{cita web|apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=The Politics of Rationality: Psychiatric Survivor's Challenge to Psychiatry|url=http://theicarusproject.net/files/ColemanPsychiatricSurvivorsTacticalBiopolitics.pdf|editorial=The Icarus project|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111223022453/http://theicarusproject.net/files/ColemanPsychiatricSurvivorsTacticalBiopolitics.pdf|fechaarchivu=2011-12-23}}</ref>[https://books.google.com.ar/books?id=MXkb4OZMW1oC&pg=PA341&dq=%22The+Politics+of+Rationality:+Psychiatric+Survivor%27s+Challenge+to+Psychiatry+in+Tactical+Biopolitics&hl=es&sa=X&ei=iFtxUc-mG7Wq4APIrIHIBA&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=%22The%20Politics%20of%20Rationality%3A%20Psychiatric%20Survivor%27s%20Challenge%20to%20Psychiatry%20in%20Tactical%20Biopolitics&f=false en llinia] * ''The Social Construction of Freedom in Free and Open Source Software: Hackers, Ethics, and the Lliberal Tradition''. Edición reimpresa de UMI Dissertation Services, 494 pp. (2006) == Estudiu de Anonymous == La obra de Coleman sobre ''Anonymous'' dio llugar a que se convirtiera nuna comentarista eficaz, nos medios de comunicación regulares, amás de les sos publicaciones académiques. En xunetu de 2010, Coleman fixo referencia al ''"Proyeutu Anonymous"'' o ''"Operación [[Chanology]]"'' en contra de la [[Ilesia de la Ciencioloxía]] y utilizó téunicamente, lo que se convertiría nun motivu central nes sos descripciones del grupu, los ''"[[Arquetipu|Arquetipos]] [[trickster]]"'', que según ella argumenta, ye ''"de cutiu nun ye un personaxe bien llimpiu y sabrosu, pero seique vital pa la renovación social"''.<ref>{{cita web|apellíu=Norton|nome=Quinn|títulu=Why Do Anonymous Geeks Hate Scientologists?|url=http://gizmodo.com/5590049/why-do-anonymous-geeks-hate-scientologists|editorial=Gizmodo|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180811031833/https://gizmodo.com/5590049/why-do-anonymous-geeks-hate-scientologists|fechaarchivu=2018-08-11}}</ref> Coleman afirma que yá tuviera pensando alrodiu de los venceyos ente l'arquetipu d'embullador y el [[cracker]] (hacker qu'ingresa a sitios de seguridá) por 'dellos pocos años' antes de realizar una estancia nun hospital, onde lleería ''Trickster Makes This World: Mischief, Myth, and Art (L'embullador fai al mundu: travesura, mitu y arte'', de [[Lewis Hyde]]:{{cita|Dientro de les primeres páxines, ye innegable: hai munchos enllaces que se van facer ente l'embullador y el hackeo. Munches d'estes figures, emburrien les llendes de too tipu: altériense les idees de la decencia y de la propiedá, utilizando'l so impecable inxeniu dacuando por xuegu, dacuando con fines políticos, sinón que se queden atrapaos pola so astucia (que pasa tol tiempu con el embulladores que ye! cómo aprienden), y refaen el mundu, téunica, social y llegal, ya inclúi software, llicencies ya inclusive formes de lliteratura'<ref>{{cita web |apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Hacker and Troller as Trickster|url=http://www.socialtextjournal.org/blog_dev/2010/02/hacker-and-troller-as-trickster.php|editorial=SocialText Journal|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120117082552/http://www.socialtextjournal.org/blog_dev/2010/02/hacker-and-troller-as-trickster.php|fechaarchivu=17 de xineru de 2012}}</ref>}} La teoría de Coleman sobre ''Anonymous'' (y tamién grupos asociaos tales como [[4chan]]) como los [[trickster]] treslladóse dende "l'academia", a los medios de comunicación. Referencies recién inclúin una serie de trés partes sobre ''Anonymous'' en [[Wired|revista ''Wired'']]<ref>{{cita publicación| apellíu = Norton| nome = Quinn| títulu = Anonymous 101: Introduction to the Lulz| url = http://www.wired.com/threatlevel/2011/11/anonymous-101/all/1| editorial = Wired| fechaaccesu = 22 de xineru de 2012| fecha = 8 de payares de 2011| idioma = inglés| archiveurl = https://web.archive.org/web/20140206081651/http://www.wired.com/threatlevel/2011/11/anonymous-101/all/1| archivedate = 2014-02-06}}</ref> y el ''[[New York Times]]''.<ref>{{cita publicación | apellíu= Walker| nome = Rob|títulu=When Funny Goes Viral|url=http://www.nytimes.com/2010/07/18/magazine/18ROFL-t.html?pagewanted=all|editorial=New York Times|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|fecha=16 de xunetu de 2010 | idioma = inglés}}</ref> Coleman tamién foi crítica de parte de la cobertoria de la corriente principal de ''[[Anonymous]]''. Nel so: ''Is it a Crime? The Transgressive Politics of Hacking in Anonymous'' (en collaboración con Michael Ralph), Coleman respondió a un artículu sobre'l grupu, per parte de Joseph Menn, nel ''[[Financial Times]]''<ref>{{cita web | apellíu= Menn| nome= Joseph| títulu=They’re watching. And they can bring you down|url=http://www.ft.com/cms/s/2/3645ac3c-y32b-11y0-bb55-00144feabdc0.html#axzz1kBYZKkZ5|editorial=Financial Times|fechaaccesu=22 de xineru de 2012 |idioma = inglés}}</ref> notando: {{cita|ye probable que más críticos rendimientos pa tantu los enfoques académicu y periodísticu nos medios dixitales, la política de protesta y de seguridá cibernética nel compromisu más importante de les cuestiones que plantega. En llugar d'a cencielles representar a los hackers como panfletistes virtuales pa la llibertá d'espresión o como foraxíos dixitales, tenemos qu'empezar a facer entrugues más específiques alrodiu de cuándo y por qué los hackers adopten determinaes actitúes escontra distintos tipos de lleis, esplorando con mayor detalle lo qu'esperen llograr, y tener más curiáu nel exame de les consecuencies.<ref>{{cita web |apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Is it a Crime? The Transgressive Politics of Hacking in Anonymous|url=http://www.socialtextjournal.org/blogue/2011/09/is-it-a-crime-the-transgressive-politics-of-hacking-in-anonymous.php|editorial=SocialText Journal|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120201164550/http://www.socialtextjournal.org/blogue/2011/09/is-it-a-crime-the-transgressive-politics-of-hacking-in-anonymous.php|fechaarchivu=1 de febreru de 2012}}</ref>}} Una de les sos más recién obres ye ''Our Weirdness Is Free: The logic of Anonymous — online army, agent of chaos, and seeker of justice,'' la primer pieza importante de Coleman sobre la estensión del grupu y básase nuna serie d'observaciones de los qu'ella describe como "tou y nada al empar'.<ref>{{cita web | apellíu= Coleman| nome =Gabriella|títulu=Our Weirdness Is Free: The logic of Anonymous — online army, agent of chaos, and seeker of justice| url= http://canopycanopycanopy.com/15/our_weirdness_is_free|editorial=Triple Canopy|fechaaccesu=22 de xineru de 2012 |idioma = inglés}}</ref> == Ver tamién == * [[Lliteratura de Puertu Ricu]] * [[Lliteratura d'América Llatina]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Traducíu ref|en|Gabriella Coleman|548348476|18 d'abril de 2013}} {{commonscat}} * {{link|1=inglés|2=http://www.gabriellacoleman.org|3=Sitiu oficial de l'autora}} * {{link|1=inglés|2=http://nyu.uloop.com/professors/view.php/715909/Enid-Gabriella-Coleman|3=Rating de l'autora|4=- en Uloop.com}} * {{link|1=inglés|2=http://www.pearltrees.com/#/N-play=2&N-fa=5938946&N-o=1_779289&N-p=59258016&N-s=1_6386612&N-f=1_6386612|3=Escelente biografía y C.V. de l'autora|4=- en PearlTrees}} * {{link|1=inglés|2=https://www.facebook.com/pages/Gabriella-Coleman/190401334404726?rf=186181608155185|3=L'autora|4=- en [[Facebook]]}} * {{DNB-Portal|1031541489}} * [[Control d'autoría]]: [[VIAF]] [http://viaf.org/viaf/259519629/#Coleman,_Y._Gabriella,_1973- el so allugamientu 259519629] {{NF|1973||Coleman, Gabriella}} [[Categoría:Profesores de Puertu Ricu]] [[Categoría:Antropólogos y antropólogues d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Científicos y científiques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Escritores de Puertu Ricu]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Antropólogos y antropólogues culturales]] [[Categoría:Persones de San Xuan]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] gz6ms2wy1pss255zp7rbh5xcrgoxonx 0 158506 4775643 4058473 2026-11-04T05:22:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775643 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Helen Scott-Orr}} {{persona}} '''Helen Scott-Orr''' {{nym}} ye una veterinaria australiana y [[Epidemioloxía|epidemióloga]]. Foi Xefa Veterinaria de [[Nueva Gales del Sur]] y Direutora Executiva nel NSW Departamentu d'Industries Primaries. Se retióe en 2009. == Biografía == Helen tuvo una carrera gubernamental que toma 40 años. Ye bien sabida de la so contribución al control de rabia n'[[Indonesia]], y los sos esfuercios p'aumentar les prevenciones en casu d'una incursión de [[rabia]] a Australia del Norte.<ref>{{Cita web|títulu=Health experts say Australia must brace for rabies arrival from Indonesia|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/health-experts-say-australia-must-brace-for-rabies-arrival-from-indonesia/story-y6frg8y6-1226235103495|sitiuweb=The Australian|editorial=News Ltd|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014}}</ref> Ye recipiente d'una Medaya del Gobiernu australianu de Serviciu Públicu (PSM). == Educación == Helen completó un Bachelor de Ciencia Veterinaria (con honores) na [[Universidá de Sydney]]. Y completó un diploma en Bacterioloxía, Microbioloxía ya Inmunoloxía al traviés de la [[Escuela d'Hixene y Medicina Tropical de Londres|Escuela de Londres d'Hixene y Medicina Tropical.]] Foi almitida como miembru de la Universidá australiana de Científicos Veterinarios n'Epidemioloxía en 1988. Aportó una socia del Institutu australianu de Direutores de Compañía en 2005. == Afiliaciones == * Coordinadora, Crawford Fondu NSW Comité<ref name="Linked In"/> * Direutora de tableru, Australia de Salú Animal<ref name="Linked In"/> * Profesora honoraria asociada, Facultá de Ciencia Veterinaria, Universidá de Sydney<ref name="Linked In"/> * Direutora de tableru, Animales invasivos Centru de Busca Cooperativa<ref name="Linked In"/> == Asociaciones anteriores == * Dirixente de proyeutu, Centru australianu pa Busca Agrícola Internacional, NSW Departamentu d'Industries Primaries <nowiki>http://aciar.gov.au/project/ah/2006/166</nowiki> * Trustee, Educación y Busca Orgániques Enfotu<ref name="Linked In"/> * NSW Agricultura, Departamentu d'Industries Primaries<ref name="Linked In"/> * Miembru de tableru, Comunidaes de Captación del Algodón CRC tableru<ref name="Linked In">{{Cita web|títulu=Profile Page|url=http://au.linkedin.com/pub/helen-scott-orr/2b/1b6/557|editorial=Linked In|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://archive.today/20141031060912/http://au.linkedin.com/pub/helen-scott-orr/2b/1b6/557|fechaarchivu=31 d'ochobre de 2014}}</ref> * Direutora de tableru, Ganáu y Calidá de Tenral Centru de Busca Cooperativa<ref name="Linked In"/> * Direutora de tableru, Industria d'Oveya australiana Centru de Busca Cooperativa<ref name="Linked In"/> * Miembru de la Producción d'Arroz Sostenible Centru de Busca Cooperativa == Premios == Recibió una Medaya de Serviciu Pública nel 2010 Día d'Australia Premios pa Serviciu Públicu Escepcional a Ciencia Agrícola y Veterinaria.<ref name="Humble">{{Cita web|títulu=Humble Helen says award is a surprise|url= http://www.centralwesterndaily.com.au/story/780293/humble-helen-says-award-is-a-surprise/|sitiuweb=Cental Western Daily|editorial= Fairfax|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014}}</ref><ref name="Honour">{{Cita web|títulu=Its an Honour|url= http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=1142248&search_type=advanced&showInd=true|editorial=Australian Government|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014}}</ref> == Vida personal == Vive en Millthorpe, [[Nueva Gales del Sur]].<ref name="Humble"/> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Helen Scott-Orr|738935883}} {{NF|el sieglu XX||Scott}} [[Categoría:Veterinarios y veterinaries d'Australia]] [[Categoría:Epidemiólogos y epidemiólogues]] [[Categoría:Científicos y científiques d'Australia]] nfxm6k0kmyg2ck68k495d2cd628cg9t 0 158535 4775730 4707683 2026-11-04T11:04:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775730 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ida Augusta Keller''' {{nym}} foi una [[botánica]], [[Fisioloxía vexetal|fisióloga vexetal]], [[docente]], y [[taxonomía|taxónoma]] d'[[Estaos Xuníos]].<ref>http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=49994 Harvard University Herbaria & Libraries</ref> == Biografía == Día nació en 1866 de William Charles Christian y de Maria Augusta Cramer, en [[Darmstadt]], [[Alemaña]], mientres los sos padres taben de visita nel so antiguu llar. Creció en [[Filadelfia]], onde'l so padre exercía de [[médicu]]. Graduóse na [http://webgui.phila.k12.pa.us/schools/g/girlshigh/ Philadelphia High School for Girls] en 1884.{{sfnp|Creese|1998|p=7}} Asistió a la [[Universidá de Pennsylvania]] de 1884 a 1886; siendo la primer muyer en completar el cursu biañal en [[bioloxía]], recibiendo un Certificáu de Competencia en Bioloxía.<ref name=lloyd>{{cita web|apellíu1=Lloyd|nome1=Mark Frazier|títulu=Women at Penn: Timeline of Pioneers and Achievements|url=http://www.archives.upenn.edu/histy/features/women/chrontext.html|editorial=University Archives and Records Center, University of Pennsylvania|fechaaccesu=4 de payares de 2014|fecha=2004|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180516194040/http://www.archives.upenn.edu/histy/features/women/chrontext.html|fechaarchivu=2018-05-16}}</ref> (Esa institución nun concedía graos a muyeres nesi momentu. {{sfnp|Bailey|1994|pp=191–192}}) Dempués de trabayar como asistente nel [[yerbariu]] de [[Bryn Mawr College]] per un añu, por dos años allegó a la [[Universidá de Leipzig]], estudiando química con [[Friedrich Stohmann]] y fisioloxía vexetal con [[Wilhelm Pfeffer]].{{sfnp|Harshberger|1899|p=380}} Trabayó la so tesis doctoral na [[Universidá de Zúrich]], con [[Arnold Dodel-Port]] ([[:de:Arnold Dodel-Port|de]]). En 1890, completó'l so disertación de tesis ''&Uuml;ber Protoplasma-Str&ouml;mung im Pflanzenreich (Avera del fluxu protoplasmático nel reinu vexetal'') recibiendo'l [[Doctoráu|PhD]].{{sfnp|Singer|2003|p=121}} Tuvo un hermanu, Harry Frederick Keller, educáu en químicu y tamién enseñaba n'escueles públiques de Filadelfia.{{sfnp|Creese|1998|p=7}} == Carrera == Dempués de recibir el so doctoráu, Día Keller volvió a Bryn Mawr como profesora de [[botánica]] mientres dos años.{{sfnp|Harshberger|1899|p=380}} En 1893, convertir en maestra de [[química]] na Escuela Cimera de Filadelfia pa neñes, onde ella mesma asistiera. Ella convirtióse na cabeza de los departamentos de química y bioloxía ellí en 1898.{{sfnp|Creese|1998|p=7}} Mientres 32 años, siguió enseñando y tuvo una siella nel Departamentu hasta la so xubilación en 1930 {{sfnp|Stone|1932|p = 59}}. Desempeñóse como vicepresidenta de la [http://www.middlestates.org/index.html?modified=581 Asociación de Colexos y Escueles Preparatoria de Middle States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923073744/http://www.middlestates.org/index.html?modified=581 |date=2016-09-23 }} en 1895.{{sfnp|Stone|1932|p=60}} De 1911 a 1912, foi la primer presidenta del Club Botánicu de les Escueles Cimeres de Filadelfia.{{sfnp|Leonard|1914|p=448}} Los intereses d'investigación de Keller incluyíen [[sexualidá vexetal|morfoloxía vexetal]] y la fertilización. Escribió dellos artículos pal '' Proceedings'' de la [http://www.ansp.org/ Academia de Ciencies Naturales de Filadelfia], manuales de llaboratoriu pa escuela media, y un folletu sobre [[inseutos]] locales. Con [[S.Br.|Stewardson Brown]], publicó un [[flora (publicación)|flora]] de Filadelfia en 1905.{{sfnp|Creese|1998|p=7}} == Delles publicaciones == * {{cita llibru|apellíu=Keller|nome=Día A.|títulu=&Uuml;ber Protoplasma-Str&ouml;mung im Pflanzenreich|fecha=1890|editorial=Societ&auml;ts-Buchdruckerei| allugamientu=Z&uuml;rich}} * {{cita llibru|apellíu1=Keller|nome1=Ida A.|apellíu2=Brown|nome2=Stewardson|títulu=Handbook of the Flora of Philadelphia and Vicinity|fecha= 1905| editorial=Philadelphia Botanical Club|ubicación=Philadelphia, PA|url=http://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/54746|fechaaccesu=30 d'ochobre de 2014}} * {{cita llibru|apellíu=Keller|nome=Día A.|títulu=Insects of Philadelphia and Vicinity, with Especial Reference to the More Common and Conspicuous Forms and Also to Those of Economic Importance|fecha=1910|allugamientu=Filadelfia, PA}} == Honores == === Membresías<ref>{{Cita web |url=http://botany.org/about_bsa/president_elect.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170713012054/http://botany.org/about_bsa/president_elect.php |fechaarchivu=2017-07-13 }}</ref> === * 1890, Academia de Ciencies Naturales de Filadelfia * 1892, Club Botánicu de [[Filadelfia]], siendo la primera, y mientres munchos años la única, miembro mujer. Foi vicepresidente del club en 1900.{{sfnp|Stone|1932|p=59}} * miembru honoraria de la [http://phsonline.org/ Sociedá d'Horticultura de Pennsylvania]. * [[Asociación Americana pa la Meyora de la Ciencia]]. * [https://web.archive.org/web/20130510005141/http://www.biodemog.org/ Sociedá Americana d'Euxenesia].{{sfnp|Stone|1932|p=60}} Nun periodu en que les muyeres fueron de cutiu escluyíos de les sociedaes profesionales, Keller foi esceicionalmente aceptada nel [[Sociedá Americana de Naturalistes]].{{sfnp|Creese|1998|p=7}} Nos años previos a l'aprobación de la [[Decimonovena Enmienda a la Constitución de los Estaos Xuníos|Decimonovena Enmienda]], Keller yera activu nel movimientu pol [[sufraxu femenín]], sirviendo como vicepresidente d'una organización a nivel de barriu.{{sfnp|Leonard|1914|p=448}} ----------- == Ver tamién == * [[Sociedá Botánica d'América]] {{botánicu|I.Keller|Keller, Día}} == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Día Augusta Keller|4706-1}} === Bibliografía === * {{Citation|contribution=Keller, Día Augusta|editor-last=Bailey|editor-first=Martha J.|títulu=American Women in Science: A Biographical Dictionary|pages=191–192|publisher=ABC-CLIO|place=Denver, CO|añu=1994|isbn=0-87436-740-9|ref=harv}} * {{cita llibru|apellíu1=Creese|nome1=Mary R. S.|títulu=Ladies in the Laboratory? American and British Women in Science, 1800-1900: A Survey of Their Contributions to Research|fecha=1998|editorial=Scarecrow Press|allugamientu=Lanham, MD|isbn=0-8108-3287-9|ref=harv}} * {{cita llibru|apellíu1=Harshberger|nome1=John William|títulu=The Botanists of Philadelphia and Their Work|fecha=1899|editorial=Press of T. C. Davis & Sons|allugamientu=Philadelphia PA|url=http://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/26947|doi=10.5962/bhl.title.26947|fechaaccesu=5 de payares de 2014|ref=harv}} * {{Citation|contribution=Keller, Día Augusta|editor-last=Leonard|editor-first=John William|títulu=Woman's Who's Who of America: A Biographical Dictionary of Contemporary Women of the United States and Canada, 1914-1915|date=1914|publisher=The American Commonwealth Company|location=New York, NY|page=448|ref=harv}} reimpreso de Gale Res. Co. Detroit, MI, 1976. * {{cita llibru|apellíu=Singer|nome=Sandra L.|títulu=Adventures Abroad: North American Women at German-Speaking Universities, 1868-1915|url=https://archive.org/details/adventuresabroad0000sing|fecha=2003|editorial=Praeger Publishers|allugamientu=Westport, CT|isbn=0-313-32371-2|ref=harv}} ''Contributions in Women's Studies'', non. 201. * {{cita publicación|apellíu1=Stone|nome1=Witmer|títulu=Día Augusta Keller (1866-1932)|publicación=Bartonia|fecha=2 d'avientu de 1932|númberu=14|páxines=59–60|url=https://biodiversitylibrary.org/page/36394865|fechaaccesu=30 d'ochobre de 2014|ref=harv}} == Enllaces esternos == {{commonscat|botanists|Botánicos}} {{wikispecies}} {{traducíu ref|en|Ida Augusta Keller|690908372}} {{NF|1866|1932|Keller, Día}} {{Tradubot|Ida Augusta Keller}} [[Categoría:Botánicos y botániques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Curadores d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Fisiólogos y fisiólogues vexetales]] [[Categoría:Sufraxistes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Escritores de divulgación científica]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 5mvqiw425jjt46v37zfh4ucp7hi6rw2 0 160733 4775652 4458984 2026-11-04T06:24:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775652 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Hidrografía de Asturias}} [[Asturies]] ye una rexón montascosa bien cercana al mar, polo que ta derrota por gran númberu de ríos, polo xeneral casi toos ellos curtios y bien caudalosos. El ríu más importante d'Asturies ye'l [[ríu Nalón]], al que siguen los ríos [[Ríu Sella|Sella]], [[Ríu Narcea|Narcea]] y [[Ríu Navia|Navia]]. Otros dos ríos importantes, el [[ríu Eo]] y el [[ríu Deva]] solo escurren na so parte final per territoriu asturianu. Los ríos nacen na divisoria d'agües de la [[cordal Cantábricu]] y ábrense pasu escontra'l [[mar Cantábricu]]. Caltienen una direición xeneral S-N, anque hai dalgunos —el mesmu Nalón, el [[ríu Nora|Nora]] o'l [[ríu Piloña|Piloña]]— qu'en dalgún momentu siguen una direición E-O. Los ríos asturianos escurren nel so cursu cimeru encaxaos en fondos valles, lo que favoreció la construcción de [[Banzaos d'Asturies|banzaos]] pal suministru y la xeneración d'[[enerxía hidroeléctrica]]. Dende'l puntu de vista hidrográficu, Asturies nun cunta más que con una cuenca d'importancia, la del [[ríu Nalón]], que drena casi la metá del territoriu asturianu. Síguen-y n'importancia la del [[ríu Navia]] —compartida con Galicia—, la del [[ríu Sella]] —que drena una pequeña parte de la provincia de Lleón—, la del [[ríu Esva]] y les de los dos ríos que llinden Asturies: pel oeste la del [[ríu Eo]] y pel este, la del [[ríu Deva]]. {| class="sortable" border="0" align="center" valign="top" style="vertical-align:top; border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF;" |+ style="background:DarkSlateBlue; color:white" |Cuenques hidrógráficas d'Asturies |-bgcolor="#CEDAF2" align=center | Cuenca | Ríu | Llargor ríu (km)<ref>Los datos provienen de los mesmos artículos de la Wikipedia n'español, que, na mayoría de los casos, nun citen fontes.</ref> | Área cuenca (km²)<ref>Los datos fueron llograos del ''Atles d'Asturies'', editáu por Hidroeléctrica del Cantábricu, S.A., 1996, páx. 179.</ref> | % cuenca (en rellación a Asturies) |-bgcolor="#FAF0e6" | Cuenca del Eo || [[Ríu Eo]] || align=right| {{formatnum:91.5}} || align=right| {{formatnum:272 }} || align=right| {{formatnum:2.9}} |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | Cuenca costeres occidentales || Ríos [[ríu Cabu|Cabu]] y [[Ríu Porcía|Porcía]] || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:215 }} || align=right| {{formatnum:2.0}} |-bgcolor="#CEF6CE" | Cuenca del Navia || [[Ríu Navia]] || align=right| {{formatnum:99.4}} || align=right| {{formatnum:1434 }} || align=right| {{formatnum:14.4}} |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | Cuenca del Esva || [[Ríu Esva]] || align=right| {{formatnum:35}} || align=right| {{formatnum:808 }} || align=right| {{formatnum:7.3}} |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | Cuenca del Nalón-Narcea || [[Ríu Nalón]] || align=right| {{formatnum:129}} || align=right| {{formatnum:4839 }} || align=right| {{formatnum:46.0}} |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | Cuenca costeres centrales || Ríos [[ríu Aboño|Aboño]], [[ríu Piles|Piles]], [[ríu España|España]], [[ríu Colunga|Colunga]] || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:1036}} || align=right| {{formatnum:8.3}} |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | Cuenca del Sella|| [[Ríu Sella]] || align=right| {{formatnum:56}} || align=right| {{formatnum:1191 }} || align=right| {{formatnum:11.4}} |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | Cuenca costeres orientales || Ríos [[ríu Nueva|Nueva]], y Les Cabres || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:336 }} || align=right| {{formatnum:3.2}} |-bgcolor="#FAF0e6" valign=top | Cuenca del Deva || [[Ríu Deva]] || align=right| {{formatnum:64}} || align=right| {{formatnum:419}} || align=right| {{formatnum:4.1}} |} == Principales ríos d'Asturies == Na tabla siguiente inténtase identificar tolos ríos que la so llargor ye cimeru a 20 km, anque pueden faltar dalgunos. La tabla recueye los siguientes datos y carauterístiques: :* El nome. Polo xeneral, úsense los nomes más comúnmente utilizaos n'español. :* El llargor (km). Tien de tenese curiáu a la del usu de los datos de la tabla. Pa la mayoría de los ríos, les distintes fontes apurren información contradictoria sobre'l so llargor. {|border="0" style="border: 1px solid #999; background-color:#ffffff;width:360px;clear:right;font-size:90%;line-height:130%;margin-left:8px;" align="right" |- | colspan=6| <Center>Cuenca según el color del avisiegu</Center> |-valign=top align= center |bgcolor="#CEF6e3"| Cuenques principales<br />Nalón, Sella, Navia y Esva |bgcolor="#FBEFFB"| Cuenques costeres |bgcolor="#FAF0e6"| Cuenques compartíes<br />Eo y Deva |- |} :* El cursu d'agua o masa d'agua na que'l ríu desagua. :* L'aguada a la que desagua cada ríu, por aciu el códigu de colores al marxe. :* Los rankings de llargor. Ellaboráronse dos rankings: unu xeneral, pa toa Asturies y el segundu, considerando solamente los ríos principales, esto ye escluyendo afluentes y recoyendo solo aquellos ríos que desaguan direutamente nel mar. P Los ríos ordenar partiendo de la frontera con Galicia y avanzando escontra l'este hasta llegar a la llende con Cantabria. <!-- Alvertencia: Esta tabla ta en procesu de construcción y los rankings creyer de forma manual. Pa optimizar esfuercios, rogar a los editores que cuando incorporen dalgún nuevu ríu nun actualicen los rankings sinón qu'alcuentren la posición que-yos correspuende y doblar con un asteriscu. Cuando haya una cantidá importante de ríos nuevos tendrán d'actualizase debidamente tolos rankings. --> {| class="sortable" border=0 align=center valign=top style="vertical-align:top; border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF; font-size:95%" |+ style="background:black; color:white" |<big>Principales ríos d'Asturies</big> (primarios y afluentes de más de 20 km de llargor) |-bgcolor=#d8d8d8 align=center valign= bottom ! &nbsp;!! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! |-bgcolor=#d8d8d8 align=center ! colspan=2| Llargor !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! |-bgcolor=#d8d8d8 align=center | width=30px|Mar | width=30px|Total | colspan=4| Ríu | width=60px | Llargor <br/>(km) | width=60px | Cuenca | width=60px | Caudal | width=150px | Fonte | width=150px | Desaguada | width=230px| Conceyos (Conceyos) | Otres CC.AA. |-bgcolor="#FAF0e6" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 03 || bgcolor=#d8d8d8 | 04 || colspan= 4| [[Ríu Eo]] || align=right| {{formatnum:91.5}}<br/>({{formatnum:99}}) || align=right| {{formatnum:828}} || align=right| {{formatnum:19.61}} || Fonteo (Lugo) || [[Ría del Eo]] (Cantábricu) || [[Santiso d'Abres]] y [[A Veiga]] <br/>(en Galicia: [[Baleira]], [[Ribeira de Piquín]], [[Meira]], [[A Pontenova (Lugo)|A Pontenova]], [[Riotorto]] y [[Trabada]] || {{ESP|GA}} |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 07 || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan= 4| [[Ríu Suarón]] || align=right| {{formatnum:19.6}} || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Ría del Eo]] (Cantábricu) || Vilanova d'Ozcos y A Veiga || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 08 || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan= 4| [[Ríu Tol]] || align=right| ap. 15-20 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || Mar Cantábricu || Castropol y Tapia de Casariego || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 10 || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan= 4| [[Ríu Porcia]] || align=right| ap. 15-20 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera de Porcía]] (Cantábricu) || Castropol, Tapia de Casariego y El Franco || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 20 || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan= 4| [[Ríu Vío]] || align=right| ap. 5-10 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || Sierra de Vara || Mar Cantábricu || El Franco || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 02 || bgcolor=#d8d8d8 | 03 || colspan= 4| [[Ríu Navia]] || align=right| {{formatnum:99.4}}<br/>({{formatnum:158}}) || align=right| {{formatnum:2578}} || align=right| {{formatnum: 62.85}} || [[Pedrafita do Cebreiro]] (Lugo) || [[Ría de Navia]] (Cantábricu) || Ibias, Grandas de Salime, Allande, Pezós, Eilao, Bual, Villayón, Cuaña y Navia <br/>(en Galicia: [[Piedrafita do Cebreiro]], [[As Nogais]], [[Becerreá]], [[Cervantes (Lugo)|Cervantes]], [[Navia de Suarna]], [[A Fonsagrada]], [[Negueira de Muñiz]]) || {{ESP|GA}} |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 08 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Ibias]] || {{formatnum:50.1}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || Puertu de [[Zarréu (Degaña)|Zarréu]] || Ríu Navia || Degaña y Ibias || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | - || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Meiro]] || {{formatnum:20}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Navia || Bual y Cuaña || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | - || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Lloredo]] || {{formatnum:14.2}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Navia || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | - || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu del Oru (Navia)|Ríu del Oru]] || {{formatnum:22.8}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Navia || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | - || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Suarna]] || {{formatnum:14.5}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Navia || || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 21 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Frejulfe]] || align=right| ap. 5-10 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera de Frexulfe]] (Cantábricu) || Navia || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 22 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Barayo]] || align=right| ap. 5-10 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera de Barayo]] (Cantábricu) || Navia || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 09 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Negru (Asturies)|Ríu Negru]] || align=right| ap. 15-20 || align=right| {{formatnum:110}} || align=right| {{formatnum:}} || || Mar Cantábricu || Valdés || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 06 || bgcolor=#d8d8d8 | 13 || colspan= 4| [[Ríu Esva]] || align=right| {{formatnum:41}} || align=right| {{formatnum:461}} || align=right| {{formatnum:10.40}} || [[Sierra de Tinéu]] || [[Sablera de Cueva]] (Cantábricu) || [[Tinéu]] y [[Valdés]] || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 23 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Bárcena]] || {{formatnum:25.4}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Esva || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 20 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Navelgas]] || {{formatnum:26.8}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Esva || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 22 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Llorín]] y [[ríu Brañaḷḷonga]] || {{formatnum:25.3}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Esva || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Naraval]] || {{formatnum:15.3}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Esva || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Mallene]] || {{formatnum:13.2}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Esva || || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 23 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[ríu Cabu]] || align=right| ap. 5-10 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || Picu Parandiella || Mar Cantábricu || Cuideiru || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 15 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Esqueiru]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera de san Pedro]] (Cantábricu) || Cuideiru || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 19 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Uncín]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Concha d'Artéu]] (Cantábricu) || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 01 || bgcolor=#d8d8d8 | 01 || colspan= 4| [[Ríu Nalón]]<ref>Datos procedentes de la Ficha-río-Nalón, de la Confederación Hidrográfica del Cantábricu, disponible en llinia en: [http://chcantabrico.es/index.php/es/atencionciudadano/documentos/documentos-de-la web/func-startdown/150/lang,es-es/] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=web/func-startdown/150/lang,es-es/ |2=http://chcantabrico.es/index.php/es/atencionciudadano/documentos/documentos-de-la |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> || align=right| {{formatnum:140.8}} || align=right| {{formatnum:3692}} || align=right| {{formatnum:55.18}} || La Nalona, nel puertu de Tarna || [[Ría de Pravia]] Cantábricu) || [[Casu]], [[Sobrescobiu]], [[Llaviana (Asturies)|Llaviana]], [[Samartín del Rei Aurelio]], [[Llangréu]], [[Uviéu]], [[Grau (Asturies)|Grau]], [[Les Regueres]], [[Candamu]], [[Pravia]], [[Sotu'l Barcu]] y [[Muros de Nalón]] || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Aranguín]] || {{formatnum:21.9}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Nalón || [[Salas]] || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 02 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Narcea]] || {{formatnum:110.9}} || {{formatnum:1135}} || {{formatnum:15.77}} || Fontes del Narcea || Ríu Nalón || [[Cangas del Narcea|Cangas]], [[Tinéu]], [[Miranda]], [[Salas]] y [[Pravia]] || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 09 || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Pigüeña]] || {{formatnum:47.6}} || {{formatnum:404.45}} || {{formatnum:}} || Fonte de la Paradona || Ríu Narcea || [[Somiedo]] y [[Miranda]] || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan=3 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 1| [[ríu Somiedo]] || {{formatnum:21.3}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Pigüeña || [[Somiedo]] || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Nonaya]] || {{formatnum:16.4}} || {{formatnum: }} || {{formatnum:}} || || Ríu Narcea || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Arganza]] || {{formatnum:24.1}} || {{formatnum: }} || {{formatnum:}} || || Ríu Narcea || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu Coto]] || {{formatnum:24.7}} || {{formatnum: }} || {{formatnum:}} || || Ríu Narcea || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 18 || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Naviegu]] || {{formatnum:28.2}} || {{formatnum: }} || {{formatnum:}} || || Ríu Narcea || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 12 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Cubia]] || {{formatnum:41}} (28.8) || {{formatnum:210}} || {{formatnum:5.13}} || Picu La Berza, na Sierra de Porcabezas || Ríu Nalón || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Menéndez]] (o Les Vares) || {{formatnum:8.5}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Cubia || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu Vega]] || {{formatnum:11}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Cubia || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 05 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Nora]] || {{formatnum:77.6}} || {{formatnum:380.71}} || {{formatnum:20.98}} || || Ríu Nalón || [[Sariegu]], [[Siero]], [[Noreña]], [[Uviéu]], [[Llanera]] y [[Les Regueres]] || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 17 || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu Noreña]] || {{formatnum:29.1}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Nora || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 10 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Trubia]] || {{formatnum:46}} (31.3) || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || Confluencia del Teberga y el Quirós || Ríu Nalón || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[ríu Caudal]] || {{formatnum:20.8}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || Confluencia del Ḷḷena y l'Ayer || Ríu Nalón || Mieres, Morcín y La Ribera || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu Morcín]] || {{formatnum:7.6}} || {{formatnum: }} || {{formatnum: }} || || Ríu Caudal || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu Riosa]] || {{formatnum:15.1}} || {{formatnum: }} || {{formatnum: }} || || Ríu Caudal || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu San Juan (Asturies)|Ríu San Juan]] || {{formatnum:10.6}} || {{formatnum: }} || {{formatnum: }} || || Ríu Caudal || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| Ríu Turón || {{formatnum:11.5}} || {{formatnum: }} || {{formatnum: }} || || Ríu Caudal || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 14 || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu Ayer (España)|Ríu Ayer]] || {{formatnum:38.5}} || {{formatnum:280}} || {{formatnum:10.88}} || [[Puertu de Vegarada]] || Ríu Caudal || Ayer || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan=3 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 1| [[ríu San Isidro (España)|Ríu San Isidro]] || {{formatnum:19 }} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || [[Puertu de San Isidro]] || Ríu Ayer || Ayer || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 16 || colspan=2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu Ḷḷena (España)|Río Ḷḷena]] || {{formatnum:32}} (12.3) || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || Confluencia del Güerna y el Payares || Ríu Caudal || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan=3 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 1| [[ríu Güerna]] || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Río Ḷḷena || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | ||colspan=3 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 1| [[ríu Payares]] || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || [[Puertu de Payares]] || Río Ḷḷena || || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[ríu Orllé]] || {{formatnum:11}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Nalón || Casu || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 11 || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 4| [[Ríu Alvares]] || align=right| {{formatnum:14}} || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Ría d'Avilés]] (Cantábricu) || Llanera y Avilés || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 16b || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[ríu Raigaños]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera de Salinas]] (Cantábricu) || Castrillón || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 16 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[ríu La Ferrería]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Santa María del Mar]] (Cantábricu) || Candamo, Sotu'l Barcu y Castrillón || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 25 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[ríu La Pregona]] || align=right| ap. 5-10 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || Mar Cantábricu || Carreño || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 18 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Aboño]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera d'Aboño]] (Cantábricu) || Llanera y Xixón || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 17 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Piles]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera de San Llorienzo]], ([[Xixón]]) || Xixón || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 14 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu España]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || Picu Fariu || Mar Cantábricu || Sariegu y Villaviciosa || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 12 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Valdediós]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || Alto la Camp || Mar Cantábricu || Villaviciosa || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 13 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Colunga]] || align=right| ap. 10-15 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || Mar Cantábricu || Colunga || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | - || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Carrandi]] || align=right| ap. 5-10 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera de la Espasa]] (Cantábricu) || Caravia y Colunga || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | - || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Xardón]] || align=right| ap. 5-10 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || || [[Sablera de Vega]] (Cantábricu) || Parres y Ribeseya || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 05 || bgcolor=#d8d8d8 | 07 || colspan= 4| [[Ríu Sella]]<ref>Datos procedentes de la Ficha-río-Sella, de la Confederación Hidrográfica del Cantábricu, disponible en llinia en: [http://chcantabrico.es/index.php/es/atencionciudadano/documentos/documentos-de-la web/Documentos/L'Organismu/%C3%81mbito-Territorial/Fiches-de-los-r%C3%ADos-de-la-CHC/Ficha-r%C3%ADo-Sella/lang,es-es/] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=web/Documentos/L'Organismu/%C3%81mbito-Territorial/Fiches-de-los-r%C3%ADos-de-la-CHC/Ficha-r%C3%ADo-Sella/lang,es-es/ |2=http://chcantabrico.es/index.php/es/atencionciudadano/documentos/documentos-de-la |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> || align=right| {{formatnum:56}}<br />({{formatnum:66}}) || align=right| {{formatnum:1246}}<br/>({{formatnum:1284}}) || align=right| {{formatnum:18.07}} || Fonte del infiernu, Sajambre (Lleón) || Ría de Ribeseya (Cantábricu) || || {{ESP|CL}} |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 19 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[ríu Ponga]] || {{formatnum:27.8}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || Puertu de Ventaniella || Ríu Sella || Ponga y Amieva || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 11 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Piloña]] || {{formatnum:43.2}} (29.0) || {{formatnum:511.74}} || {{formatnum:8.13}} || [[Cecea]], confluencia del Fuensanta y el Viao || Ríu Sella || [[Nava]], [[Piloña]] y [[Parres]] || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu de La Cueva]] || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Piloña || Piloña || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Mampodre]] || {{formatnum:11.5}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Piloña || Parres || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Tendi]] || {{formatnum:10.3}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Piloña || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu Color]] || {{formatnum:13.9}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Piloña || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Espinaredo]]-río Infiernu || {{formatnum:17.3}}<br/>({{formatnum:7.7}}) || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Piloña || Piloña || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[ríu La Marea]] || {{formatnum:13.4}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Piloña || || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Pra (Asturies)|Ríu Pra]] || {{formatnum:17}} || || || [[Santu Medero (Bimenes)|Santu Medero]] || Ríu Piloña || Bimenes, Nava || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top17.3 | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan=3 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 1| [[Ríu Pendón]] || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || [[Sierra de Peñamayor]] ([[Nava (Asturies)|Nava]]) || Ríu Pra || Nava || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Viao]] || {{formatnum:}} || || || El Solanu ([[El Remediu (parroquia)|El Remediu]]) || Ríu Piloña || Nava || |-bgcolor="#D2FFDA" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan=3 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 1| [[La Llavandera (ríu)]] || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || Verdera ([[Nava (Asturies)|Nava]]) || Ríu Viao || Nava || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Punegru]] || {{formatnum:}} || || || Pandenes ([[Cabranes]]) || Ríu Piloña || Cabranes, Nava || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 20 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Dobra]] || {{formatnum:25.8}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || Valdeón (Lleón) || Ríu Sella || Cangues d'Onís y Amieva || |-bgcolor="#CEF6CE" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 22 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[Ríu Güeña]] || {{formatnum:23.7}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || || Ríu Sella || || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 24 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Guadamía]] || align=right| ap. 5 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || El Colláu ([[Ribeseya]]) || Mar Cantábricu || Ribeseya, Llanes || |-bgcolor="#FFF0F5" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 24 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Nueva]] || align=right| ap. 5-10 || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || Alto Riolar || Mar Cantábricu || Llanes || |-bgcolor="#F8e0EC" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 26 || bgcolor=#d8d8d8 | - || colspan= 4| [[Ríu Purón]] || align=right| {{formatnum:5}} || align=right| {{formatnum:}} || align=right| {{formatnum:}} || Sierra del Cuera || Mar Cantábricu || Llanes || |-bgcolor="#FAF0e6" valign=top | bgcolor=#d8d8d8 | 04* || bgcolor=#d8d8d8 | 06 || colspan= 4| [[Ríu Deva]] || align=right| {{formatnum:64}} || align=right| {{formatnum: 648.20}} || align=right| {{formatnum:10.81}} || || Tina Mayor Mar Cantábricu || Llanes || Cantabria |-bgcolor="#FAF0e6" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | 15 || bgcolor=#ffffff | - || colspan= 3| [[ríu Cares]] || {{formatnum:35}}<br/> ({{formatnum:54}}) || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || Posada de Valdeón (Lleón) || Ríu Deva|| || Cantabria |-bgcolor="#FAF0e6" valign=top | bgcolor=#f6f6f6 | - || bgcolor=#d8d8d8 | f.o. || colspan= 2 bgcolor=#ffffff | - || colspan= 2| [[Ríu Casaño]] || {{formatnum:14}} || {{formatnum:}} || {{formatnum:}} || cerca de los llagos d'Enol || Ríu Cares || || |} == Ver tamién == * [[Banzaos d'Asturies]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ríos d'Asturies|*]] kx0gimi9jw23rgcwctn5s35r29hywbx 0 161555 4775632 4466578 2026-11-04T03:24:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775632 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Gumersindo Díaz'''{{refn|group=lower-alpha|«Gumersindo Díaz y Pérez» según la revista de la [[Universidá d'Uviéu]] ''Lliñu'',{{sfn|González Santos|Barón Thaidigsmann|1987|p=72|ps=«Pudiera tratase d'un trabayu del pintor uvieín Gumersindo Díaz y Pérez, de quien sabemos que, yá en 1858, copiara'l ''Agua de la peña'' de Murillo.»}} «Gumersindo Díaz de la Rosa» según el ''Boletín de la Institución Llibre d'Enseñanza'' de la [[Institución Llibre d'Enseñanza]].<ref>''Boletín de la Institución Llibre d'Enseñanza'', volume 7, La Institución, 1884, p. 233</ref> En ''Prehistoria de la provincia de Sevilla'', una obra de 1894 de Feliciano Candau y Pizarro, l'encargáu de la ilustración y los dibuxos ye un tal «Gumersindo Díaz Infante»,<ref>{{cita llibru|apellíu={{versalita|Candau y Pizarro}}|nome=Feliciano|añu=1864|ubicación=Sevilla|añu=1894|editorial=Imprenta de C. Salas|url=http://www.bibliotecavirtualdeandalucia.es/catalogo/consulta/rexistro.cmd?id=1040086|títulu=Prehistoria de la provincia de Sevilla}}</ref> un posible fíu so.}} {{nym}}{{sfn|Ossorio y Bernard|1868|p=170}}{{sfn|Laguna Enrique|2014|p=451}} foi un pintor y dibuxante [[Asturies|asturianu]]. Nació n'Uviéu y foi discípulu de [[Vicente Arbiol y Rodríguez]]<ref group="lower-alpha"> Vicente Arbiol y Rodríguez (Madrid, 1812 - Zaragoza, 1876) foi secretariu de l'Academia de Belles Artes d'Uviéu y miembru de la Comisión de monumentos históricos de la ciudá d'Uviéu.</ref> na escuela de la so ciudá natal, llogrando premios en 1843 y 1844. Treslladar a Sevilla en 1859, pa estudiar na [[Escuela de Belles Artes de Sevilla]] y foi discípulu de [[Joaquín Domínguez Bécquer]].{{sfn|Ossorio y Bernard|1868|p=170}}{{sfn|Laguna Enrique|2014|p=451}}{{sfn|Pérez Calero|1996|p=202}} . Les temes qu'espresó davezu nos sos llenzos son el relixosu, la semeya, el paisaxe y el bodegón, con preferencia al estilu de la pintura española del sieglu XVII, casu de Murillo. Tamién realizó llenzos rellacionaos col paisaxe de l'antigua provincia d'Uviéu. Amás de les sos propies obres realizaba reproducciones d'otros artistes, de tal manera que la Fábrica d'armes de Trubia caltuvo una copia del Cuadru de les agües de Murillo realizada por esti artista. Dalgunes de les sos obres atopar nel [[Muséu de Belles Artes de Sevilla]], el [[Muséu Nacional de Belles Artes (Cuba)|Muséu Nacional de Belles Artes de L'Habana]], la [[Real Academia de Belles Artes Santa Isabel d'Hungría]], la [[catedral d'Uviéu]] o nel [[Atenéu de Sevilla]]. El [[Muséu de Belles Artes de Sevilla]] tien una semeya de Gumersindo Díaz, realizáu por [[Valeriano Domínguez Bécquer]] escontra 1859, procedente de la donación de don José Gestoso.<ref>{{cita web|títulu=Retrato del pintor don Gumersindo Díaz|url=http://ceres.mcu.es/pages/ResultSearch?txtSimpleSearch=Retrato%20d'el%20pintor%20don%20Gumersindo%20D%EDaz&simpleSearch=0&hipertextSearch=1&search=simple&MuseumsSearch=&MuseumsRolSearch=1&listaMuseos=null|obra=ceres.mcu.es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250121030154/https://ceres.mcu.es/pages/ResultSearch?txtSimpleSearch=Retrato%20d%27el%20pintor%20don%20Gumersindo%20D%EDaz&simpleSearch=0&hipertextSearch=1&search=simple&MuseumsSearch=&MuseumsRolSearch=1&listaMuseos=null|fechaarchivu=2025-01-21}}</ref> Gumersindo Díaz ayudó a [[Antonio Machado y Álvarez]] «Demófilo» nes xeres de fundación de la Sociedá d'[[El Folk-Lore Andaluz]].{{sfn|Pineda Novo|1991|pp=128, 136, 152}} Al igual que la familia Machado, Gumersindo Díaz vivía na casa del [[Duque d'Alba]] en Sevilla, conocida como [[Palaciu de les Dueñes|Casa de les Dueñes]]. La so esistencia paez que foi d'escasos recursos.<ref>{{cita publicación|publicación=[[ABC (periódicu)|ABC]]|ubicación=Madrid|fecha=3 de xunu de 1951|añu=1951|títulu=Una llábana conmemorativa|nome=Miguel|apellíu={{versalita|Pérez Ferrero}}|enllaceautor=Miguel Pérez Ferrero|páxina=11|cita=Vivíen tamién so los mesmos techos un señor Ojeda, colos suyos, y un pintor probe, namoráu del so arte: Gumersindo Díaz|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1951/06/03/011.html}}</ref> ==Participación en certámenes artísticos== Perteneció a un grupu activu de pintores románticos<ref>''Centru y periferia na modernización de la pintura española (1880-1918)''. Madrid, Ministeriu de cultura, 1993, p. 351</ref> y allegó a diversos certámenes artísticos como: * Un cuadru so representando a San Juan foi premiáu con una medaya de plata na Esposición Artística de Cádiz de 1862.{{sfn|Ossorio y Bernard|1868|p=170}} * Presentó seis cuadros na Esposición Artística de Sevilla de 1867,{{sfn|Ossorio y Bernard|1868|p=170}} onde llogró medaya de plata. Obres rellacionaes con temes asturianes como Una vista xeneral de la cueva de Cuadonga o Un bocetu de costumes asturianes. * En 1868, presentó al mesmu concursu otros doce estudio. ==Obres== Fueron tamién obres sos, ente les que s'atopen tanto pintures como dibuxos: ''Una vista xeneral de la cueva de Cuadonga'', ''Un bocetu de costumes asturianes'', ''Un home del campu'', ''Dos estudios d'aves'', ''Un paisaxe de Astúrias'', ''La puerta de Córdoba'', ''Muriu de la Trinidá en Sevilla'', ''Patiu d'una casa de vecindá'', ''Un xugadores'', ''Un cuentu'', ''Los arrieros borrachos'', ''Grupu de pastores'', ''Los dolientes'', ''Costumes d'aldega n'Asturies'', ''Tipos asturianos'', ''Un probe''{{sfn|Ossorio y Bernard|1868|pp=170-171}} o ''Un fruteru'',{{sfn|Pérez Calero|1996|p=202}} ente otres. Executó una copia del Cuadru de les Agües de [[Murillo]] con destín a la [[Fábrica d'armes de Trubia|Real Fábrica d'Armes de Trubia]], n'Uviéu.{{sfn|Ossorio y Bernard|1868|p=170}} == Bibliografía == * {{cita llibru|apellíu={{versalita|Arnáiz Texedor}} et al nome=Manuel|títulu = Cien años de pintura n'España y Portugal (1830-1930)|editorial = Ediciones Anticuaria|añu=1993|volume = 11|ubicación = Madrid| isbn = 848650810X|ref=harv}}. * {{cita llibru|apellíu={{versalita|Candau y Pizarro}} |nome=Feliciano|títulu =Prehistoria de la provincia de Sevilla|editorial = Imprenta de C: Sales|añu=1894||ubicación = Sevilla| oclc = 11504930|url =http://bildsuche.digitale-sammlungen.de/index.html?c=viewer&bandnummer=bsb00073317&pimage=7&v=100&nav=&l=es |ref=harv}}. * {{cita publicación| apellíu1= {{versalita|González Santos}}| nome1= Javier| apellíos2={{versalita|Barón Thaidigsmann}}|nome2=Francisco Javier| títulu = Catálogu de pintures de la Catedral d'Uviéu |númberu=7|editorial = Universidá d'Uviéu. Serviciu de Publicaciones|añu=1987| oclc= 671666729 |páxines = 55 - 113 |ref=harv|publicación=Liño: Revista Añal d'Historia Del Arte|editorial=[[Universidá d'Uviéu]]|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=72656|issn=0211-2574|}} * {{cita llibru|títulu=El Muséu Nacional de Belles Artes de L'Habana y la coleición de semeyes de la pintura española del sieglu XIX|nome=Martha Elizabeth|apellíu={{versalita|Laguna Enrique}}|editorial=[[Universidá de Salamanca|Ediciones Universidá de Salamanca]]|añu=2014|isbn=9788490123812|ref=harv}} * {{cita llibru|títulu=Galería biográfica d'artistes españoles del sieglu XIX|nome=Manuel|apellíu={{versalita|Ossorio y Bernard}}|enllaceautor=Manuel Ossorio y Bernard | añu = 1868 | url=http://www.bibliotecavirtualdeandalucia.es/catalogo/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1001005&internu=S&presentacion=pagina&posicion=181|páxines=170-171|capítulu=Díaz (D. Gumersindo)|volume=1|ubicación=Madrid|editorial=Imprenta de Ramón Moreno|oclc =562105254 |ref=harv}} * GONZÁLEZ JIMÉNEZ, Paulino. Un pintor del sieglu XIX en Poblar de los Infantes, Gumersindo Díaz. Revista de Feria y Fiesta de Poblar de los Infantes (1995). * {{cita publicación|apellíu={{versalita|Pérez Calero}}|nome=Gerardo|títulu=La esposición agrícola, industrial y artística de Sevilla de 1858|publicación=Laboratorio d'Arte|númberu=9|añu=1996|issn=1130-5762|editorial=[[Universidá de Sevilla]]|url=http://institucional.us.es/revistas/arte/09/12%20perez%20caleru.pdf|páxines=183-207|ref=harv}} * {{cita llibru|apellíu={{versalita|Pineda Novo}}|nome=Daniel|títulu=Antonio Machado y Álvarez "Demófilo": vida y obra del primer flamencólogo español|editorial = Cinterco|ubicación = Madrid |otros = Coleición Telethusa 10 |añu=1991|isbn= 9788486365332 |ref=harv}} * {{cita llibru|apellíos1={{versalita|Ximeno y Cruz}}|nome1=Dolores María |apellíos2 = Ortiz|nome2 = Fernando |títulu=Aquellos tiempos, Memories de Lola María |editorial = L'Universu|ubicación = L'Habana |otros = Coleición cubana de llibros y documentos inéditos o raru |volume = I |páxina = 348 |añu=1928|oclc = 60810291 |ref=harv}} == Notes == {{llistaref|group=lower-alpha}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{Enllaz rotu|1=Obra de Gumersindo Díaz |2=http://fototeca.us.es/llista.jsp?buscando=true&id_autor_oxeto=1307 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} na «Fototeca» de la Universidá de Sevilla {{NF|1841|1891|Diaz, Gumersindo}} {{Tradubot|Gumersindo Díaz}} [[Categoría:Pintores d'Asturies]] [[Categoría:Persones d'Uviéu]] c7koci3xn6is3t9ecqzjnrh5t87o28r 0 161556 4775644 4587138 2026-11-04T05:30:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775644 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Heliodoro Pedregal''', conocíu artísticamente como '''Helio Pedregal''' {{nym}}, ye un actor español. [[Ficheru:Helio Pedregal y José Sacristán.jpg|thumb|Helio Pedregal y [[José Sacristán]] nel Festival de Almagro de 2013]] == Biografía == Instalar en [[Madrid]] en [[1968]] y fórmase na Escuela de Cine y darréu nel Grupu Teatru Esperimental Independiente, recibiendo clases de [[William Layton]]. === Teatru === La so carrera artística, primero, centrar nel teatru. Foi so la direición de [[Miguel Narros]] onde atopó los sos primeros ésitos, llegando a convertise n'habitual nes carteleres madrilanes. Con esti direutor interpretó ''[[Asina que pasen cinco años]]'' (1978), de [[Federico Garcia Lorca]],<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1978/09/22/063.html ''Asina que pasen cinco años'', una fonda dimensión teatral de García Lorca] [[Diariu ABC]]. 22 de setiembre de 1978. Vistu'l 11 d'abril de 2011</ref> ''[[Sei personaggi in cerca d'autore]]'' (1982), de [[Luigi Pirandello]],<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1982/03/14/074.html ''"Sei personaggi in cerca d'autore", nueva confirmación pirandelliana'']. [[Diariu ABC]]. 14 de marzu de 1982. Vistu'l 11 d'abril de 2011</ref> ''[[Don Juan Tenorio]]'' (1983), de [[José Zorrilla]], ''[[A Midsummer Night's Dream]]'' (1986), de [[William Shakespeare]],<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1986/12/28/077.html|títulu= ''A Midsummer Night's Dream'' formosu espectáculu nel Español|editor= [[Diariu ABC]] |idioma=|fecha= 28 d'avientu de 1986|fechaaccesu= 22 de payares de 2011}}</ref> ''[[La malquerida]]'' (1988), de [[Jacinto Benavente]], ''[[Asina que pasen cinco años]]'' (1989),de [[Federico García Lorca]], ''[[La Gayarda]]'' (1992), de [[Rafael Alberti]], xunto a [[Ana Belén]],<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/cultural/1992/04/17/038.html ''L'estrenu de "La Gayarda"'']. [[Diariu ABC]]. 17 d'abril de 1992. Vistu'l 11 d'abril de 2011</ref> ''[[Casi una diosa]]'' (1993), de [[Jaime Salom]],<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1993/02/03/pagina-41/33715778/pdf.html ''"Casi una diosa", de Jaime Salom, o'l curiosu que dixebra a lo real de lo pintao''] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''"Casi una diosa", de Jaime Salom, o'l curiosu que dixebra a lo real de lo pintao'' |2=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1993/02/03/pagina-41/33715778/pdf.html |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. [[La Vanguardia]]. 3 de febreru de 1993. Vistu'l 11 d'abril de 2011</ref> ''[[L'ermu de les almes]]'' (1996), de [[Ramón María del Valle-Inclán]],<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1996/12/16/094.html ''Una reblagada de Valle-Inclán al nuevu sieglu'']. [[Diariu ABC]]. 16 d'avientu de 1996. Vistu'l 11 d'abril de 2011</ref> ''[[La estrella de Sevilla]]'' (1998), de [[Lope de Vega]] y ''[[Panorama dende la ponte]]'' (2001), d'[[Arthur Miller]]. El so rexistru amplíase, trabayando igualmente con otros munchos direutores d'escena consagraos y participando en montaxes de destacaos autores n'obres como ''[[Ricardu III (obra de teatru)|Ricardu III]]'' (1983),<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1983/04/09/068.html|títulu= Un ''Ricardu III' probe pero honráu nel Español|editor=[[Diariu ABC]]|idioma=|fecha=9 d'abril de 1983|fechaaccesu= }}</ref> de Shakespeare, ''[[Lluces de bohemia]]'' (1984), de Valle-Inclán, dirixida por [[Lluís Pasqual]], ''[[Bodes de sangre]]'' (1985), de Lorca, dirixida por [[José Luis Gómez]],<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1985/10/27/077.html ''"Bodes de sangre", una versión ensin lluz de García Lorca'']. [[Diariu ABC]]. 27 d'ochobre de 1985. Vistu'l 11 d'abril de 2011</ref> ''[[Los últimos díes de Emmanuel Kant]]'' (1990), d'[[Alfonso Sastre]], dirixida por [[Josefina Molina]],<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1990/02/23/099.html ''El "Kant-Hoffmann" de Sastre, trabayu interesante'']. [[Diariu ABC]]. 23 de febreru de 1990. Vistu'l 8 d'abril de 2011</ref> ''[[El preciu]]'' (2003), d'[[Arthur Miller]], ''[[El rei Lear]]'' (2002), ''[[Hamlet]]'' (2005) y ''[[La torbonada (teatru)|La torbonada]]'' (2006), de [[Shakespeare]], ''Afterplay'' (2006), de Brian Friel, dirixida por [[José Carlos Plaza]], ''Splendid's'' (2007), de [[Jean Genet]], ''El pexe gordu'' (2009), de Roger Rueff, dirixida por [[Juan Carlos Rubio]],<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/2009/08/28/079.html ''Executivos de pesca'']. [[Diariu ABC]]. 28 d'agostu de 2009. Vistu'l 8 d'abril de 2011</ref> ''[[Woyzeck]]'' (2011), de [[Georg Büchner]], dirixida por [[Gerardo Vera]], ''Antígona de Mérida'', de Miguel Murillo, dirixida por [[Helena Pimenta]], y ''Diccionariu'' (2012-2014), de [[Manuel Calzada Pérez]], dirixida por [[José Carlos Plaza]].<ref>{{cita web |url=http://www.festivalspanishtheatre.co.uk/festival-2016/archive/festival-2015/les firíes-del vientu/ |títulu=Festival of Spanish Theatre in London (''Festelón'') }}</ref> === Cine === Na década de 1970 realiza dellos curtios independientes, estrenándose nos llargumetraxes a les órdenes de [[Juan Antonio Bardem]] en ''[[Siete díes de xineru]]'' (1979). La so carrera cinematográfica nun ye por demás amplia, magar tuvo ocasión de trabayar con [[Gerardo Vera]] en ''Una mujer bajo la lluvia'' (1992), [[Vicente Aranda]] en ''[[La pasión turca]]'' (1994), [[Pedro Almodóvar]] en ''[[Hable con ella]]'' (2002) y [[Mariano Barroso]] en ''Lo mejor de Eva'' (2011). === Televisión === Magar debutara nel mediu na década de 1980 con ''[[Estudiu 1]]'' ya interviniera en series como ''[[Hasta depués, cocodrilu]]'' (1992), ye a partir del personaxe de ''Don Luis Altamira'' na serie ''[[Cuéntame cómo pasó]]'' (2002), cuando la so cara adquier mayor popularidá y proyeición na pequeña pantalla. Dende entós formó parte del repartu de delles de les series de mayor ésitu del país, como ''[[Herederos]]'' (2007-2009) en [[TVE]]<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2007/09/24/television/1190657455.html ''La Primera estrena "Herederos", el "Falcon Crest" con cuernos'']. [[El Mundo (España)|Diariu El Mundo]]. 25 de setiembre de 2007. Vistu'l 8 d'abril de 2011</ref>y ''[[Acusaos]]'' (2009-2010) en [[Telecinco]].<ref>[https://www.publico.es/televisionygente/157135/acusaos-devuelve-el-thriller-a-telecinco/version-imprimible ''"Acusaos" devuelve'l "thriller" a Telecinco'']. [[Público (España)|Diariu Público]]. 30 de setiembre de 2008. Vistu'l 8 d'abril de 2011</ref> Ente xineru y febreru de 2015 participó na mini serie ''[[Víctor Ros]]'', col papel de Aldanza. En [[2015]] va apaecer na nueva serie ''[[Carlos, rey emperador]]'' onde va dar vida a [[Guillermo de Croy]].<ref>[https://www.rtve.es/television/20150202/carlos-rei-emperador-empieza-rodase/1091545.shtml 'Carlos, rey emperador']</ref> == Enllaces esternos == {{wikiquote|Helio Pedregal}} * {{IMDb|0670077}} * [http://www.la-ratonera.net/numbero20/n20_heliu.html Entrevista con Helio Pedregal: "El públicu ye pocu esixente"] == Referencies == {{llistaref}} {{ORDENAR:Pedregal}} {{Tradubot|Helio Pedregal}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Persones d'Uviéu]] [[Categoría:Actores y actrices d'Asturies]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'España]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'España]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'España]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Max]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] rn5moujblqhkeoqpq0839ti3rfr90lb 0 162635 4775640 4765555 2026-11-04T04:49:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775640 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Harry Hay''' {{nym}} foi un activista y líder del [[movimientu gai]]<ref name="rhh">{{cita publicación |url=http://www.bostonphoenix.com/boston/news_features/other_stories/documents/02511115.htm|títulu=The real Harry Hay|fecha=7 de payares de 2002|fechaaccesu=16 de payares de 2008|nome=Michael|apellíu=Bronski|editorial=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]]}}</ref><ref name="Publishing1994">{{citation |apellíu=Weir |nome=John|títulu=The Advocate|url=https://books.google.com/books?id=KmMEAAAAMBAJ&pg=PA37 |fecha=23 d'agostu de 1994 |publicación=Here Publishing|chapter=Mad about the boys |páxina=37|issn=0001-8996}}</ref> nos [[Estaos Xuníos]], conocíu por fundar la [[Mattachine Society]] en 1950 y les [[Radical Faeries]] («faes radicales») en 1979. == Mocedá == Hay nació en 1912 na llocalidá minera de [[Worthing]], [[Sussex]], [[Inglaterra]] onde se crió, nuna familia católica, hasta que los sos padres emigraron a [[California]] en 1919. En 1934 ingresó nel [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos]]. Hay con Roger Barlow y LeRoy Robbins dirixeron un [[curtiumetraxe]], ''Even As You and I'' ([[1937]]) na qu'apaecíen Hay, Barlow y Hy Hirsh. == Fundador de la Mattachine Society == Harry Hay empezó con un puñáu de partidarios fundando na [[Mattachine Society]] en [[Los Angeles (California)|Los Angeles]] alredor de 1950. Nesa dómina, diecinueve años antes de [[Disturbios de Stonewall]], práuticamente nengún [[gai]] o [[lesbiana]] salía públicamente del [[l'armariu|armariu]], yeren illegales les xuntes públiques d'homosexuales n'[[EE. XX.]] y l'[[American Psychiatric Association]] definía entá la homosexualidá como una enfermedá mental. Adulces foi incorporando miembros al grupu. La Mattachine Society axuntábase de callao, los miembros de cutiu faíense acompañar d'amigues pa evitar ser identificaos como gais. El mesmu Hay tuvo una esposa "''barba''", como se definía a les compañíes femenines que daben la impresión d'heterosexualidá, en Anita Platky. Anque'l grupu pro derechos gai de [[Henry Gerber]], [[The Society for Human Rights]] desenvolviérase fugazmente en [[Chicago]] venti años antes, foi rápido clausurada poles autoridaes. Pol so ésitu creando una organización duradera puede considerase a Hay virtualmente el fundador del movimientu de reivindicación de los derechos [[LGBT]] n'América. Anque Harry Hay declaró nun oyer nada avera del [[Primer movimientu homosexual|movimientu de lliberación inicial n'Alemaña]], promovíu pelos círculos d'[[Adolf Brand]], [[Magnus Hirschfeld]] y [[Leontine Sagan]], que lu inspirara nel so manifiestu gai, ye posible qu'oyera daqué de los emigrantes llegaos a América. El mesmu cofundador de la sociedá Mattachine, [[Rudi Gernreich]], yera un emigrante austriacu, anque llegó a América con 16 años y, cuando se conocieron, el manifiestu yá taba escritu. Esti manifiestu, escritu en 1948, empezaba asina: {{cita|Nós, los [[andróxinu|andróxinos]] del mundu formemos esti coleutivu responsable pa demostrar per mediu del nuesu esfuerciu, que les nueses llimitaciones físicu y psicolóxicu nun son torga pa ser un 10% de la población mundial que contribúi al progresu social de la humanidá.|Harry Hay<ref name="radically">{{Obra citada |apellíu=Hay |nome=Harry |last2=Roscoe |first2=Will, (ed.) |títulu=Radically Gai: Gay Liberation in the Words of Its Founder |place=Boston |publicación=Beacon Press |añu=1996 |isbn=0807070815 |páxina=64}}</ref>}} Con esti llinguaxe apoloxéticu ufiertó'l restu de les sos idees. Anque puedan paecer bien anticuaes anguaño, el grupu yera bien avanzáu y radical naquel tiempu. Harry Hay y la Mattachine Society fueron de los primeres n'argumentar que los gais nun yeren a cencielles individuos sinón representantes d'una minoría cultural”. Inclusive fixeron llamamientos a marches d'homosexuales, antemanándose asina a les manifestaciones del [[arguyu gai]]. El conceutu d'Hay de minoría cultural provenía direutamente de les teoríes [[Marxismu|marxistes]] y la retórica qu'usaben él y el so colega Charles Rowland reflexaben la tradición de la retórica comunista. La sociedá Mattachine creció formando célules locales, inspiraes nes comunistes que conocíen los sos fundadores, tomando midíes pa protexese mientres la [[Macarthismo|caza de bruxes de McCarthy]]. Darréu esto fadría-yos perder el lideralgu tres Stonewall, por ser consideraos una organización ríxida y asimilacionista. El partíu comunista d'Estaos Xuníos nun almitía a los gai ente los sos miembros, proclamando que la homosexualidá yera una esviación, y quiciabes tamién por tarrecer que la homosexualidá d'un miembru pudiera ser utilizada pa chantajearlo y poner en riesgu la seguridá de tola organización nesta dómina de persecución. Esmolecíu por evitar dificultaes al partíu y pa tener más tiempu pa la sociedá Mattachine, Hay informó a los líderes del partíu y encamentó-yos que-y espulsaren de partíu. En cavilgando, la direición de PC refugó la espulsión d'un miembru respetáu del partíu y teóricu mientres 18 años, nel so llugar releváron-y de les sos funciones como midida de seguridá y anunciando que sería un Amigu pa tola vida del Pueblu”.<ref name="workers">{{Obra citada |títulu=Harry Hay: Painful partings |nome=Leslie |apellíu=Feinberg |fecha=28 de xunu de 2005 |fechaaccesu=|url=http://www.workers.org/2005/us/lavender-red-40/ |periodical=[[Workers World Party|Workers World]]}}</ref> == Fundador de Radical Faeries == Más tarde Hay convertir nun críticu del asimilacionismo gai, lo que lu llevaría a romper cola organización. En 1979 fundó dos organizaciones, con [[Jesse Jackson]] la [[Rainbow/PUSH|Coalición Rainbow]], y el grupu pa gais [[Radical Faeries]], amás d'implicase nos movimientos de reivindicación de los [[amerindios|nativos americanos]]. Hay daquella afirmó lo siguiente: {{cita|Llevamos enriba la fea y verde piel de xaronca de la conformidá de los heterosexuales, asina ye como vamos al colexu con una sorrisa llena de dientes, sabemos como vivir a los sos güeyos. Podemos siempres xugar al so xuegu, pero ¿negámonos a nós mesmos faciéndolo? Si te pones la piel de la conformidá, vas reprimir a los formosos príncipe o princesa del to interior.<ref name="thompson">{{Obra citada |títulu=Remembering Harry |nome=Mark |apellíu=Thompson |periodical=[[The Advocate]] |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1589/is_2003_Jan_21/ai_96072134 |fecha=21 de xineru de 2003 |fechaaccesu= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050116192009/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1589/is_2003_Jan_21/ai_96072134 |date=2005-01-16 }}</ref>}} De primeres de los años 1980 Hay protestó pola esclusión de la [[North American Man/Boy Love Association]] (NAMBLA) de la participación nel movimientu LGBT. Anque nunca foi miembru d'esta organización dio dellos discursos nes xuntes de NAMBLA y en 1986 desfiló na manifestación del arguyu de Los Angeles, que vetara la participación d'esta organización, con un lletreru que dicía: "NAMBLA camina conmigo." == Vida privada == En 1963, a la edá de 51, conoció al inventor [[John Burnside (inventor)|John Burnside]], que se convertiría na so pareya pa tola vida. Primero vivieron en Los Angeles y dempués nuna reserva d'[[Indios pueblo]] de [[Nuevu Méxicu]]. En tornando a Los Angeles pa entamar les Racical Faerie con Don Kilhefner, la pareya treslladar a [[San Francisco (California)|San Francisco]], onde Harry Hay viviría hasta la so muerte a los 90 años por [[cáncer de pulmón]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080624112054/http://advocate.com/news_detail_ektid13958.asp Artículu en The advocate 25-10-2002]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060617070112/http://www.advocate.com/news_detail_ektid13943.asp Artículu en The advocate 26-10-2002]</ref> La vida d'Hay foi la tema pa la película documental de Eric Slade ''Hope Along the Wind: The Life of Harry Hay'' (2002). Tamién apaeció n'otros documentales como ''[[Word is Out: Stories of Some of Our Lives|Word Is Out]]'' (1978), nel qu'apaez cola so pareya, Burnside. Tres la muerte del actor [[Will Geer]], que se fixera famosu como'l güelu Walton na serie de televisión ''[[The Waltons]]'', Hay afirmó que Geer fuera ún de los sos primeros amigos, a principios de los años 30. Tamién escribió alrodiu del so activismu político, una y bones dambos tuvieron na fuelga xeneral de San Francisco en xunetu de 1934.<ref name="hadleigh">{{Obra citada |títulu=Celebrity Diss and Tell: Stars Talk about Each Other |nome=Boze |apellíu=Hadleigh |authorlink=Boze Hadleigh |añu=2005 |páxina=135 |isbn=0740754734 |publicación=Andrews McMeel Publishing}}</ref> == Ver tamién == * [[Radical Faeries]] * [[Homosexualidá n'Estaos Xuníos]] * [[Comunismu y homosexualidá]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{Obra citada |apellíu=Bullough |nome=Vern L., (ed.) |títulu=Before Stonewall: Activists for Gay and Lesbian Rights in Historical Context |publicación=Harrington Park Press |añu=2002 |isbn=1560231939}} * {{Obra citada |apellíu=Timmons |nome=Stuart |títulu=The Trouble with Harry Hay: Founder of the Modern Gai Movement |publicación=Alyson Publications |añu=1990 |isbn=1555831753}} * {{Obra citada |apellíu=Keehnen |nome=Owen |títulu=Remembering the Amazing Harry Hay |periodical=Interviews by Owen Keehnen |fecha=24 de marzu de 2005 |url=http://www.infopt.demon.co.uk/hai.htm |fechaaccesu= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080511155408/http://www.infopt.demon.co.uk/hai.htm |fechaarchivu=11 de mayu de 2008 }} * Hay, Harry. Edited by Will Roscoe (1996). ''Radically Gai: Gay Liberation in the Words of its Founder''. Boston: Beacon Press. ISBN 0-8070-7080-7 * [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20021029/ai_n12653684 Obituariu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050517172253/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_200210/ai_n12653684 |date=2005-05-17 }} * [https://web.archive.org/web/20060221073022/http://williamapercy.com/pub-Stonewall.htm On Important pre-Stonewall Activists] * [https://web.archive.org/web/20080905061435/http://www.indegayforum.org/news/show/26998.html A Gai Conservative article critical of Hay] * {{IMDb nome|id=0370495|nome=Harry Hay}} * [https://web.archive.org/web/20170705144809/http://www.harryhay.com/ ''Hope Along the Wind: The Story of Harry Hay'' filme's website] {{NF|1912|2002|Hay, Harry}} {{Tradubot|Harry Hay}} [[Categoría:Activistes LGBT d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Historia LGBT]] [[Categoría:Movimientu homófilu]] ivs1c3d80niei2v05wldnlvv199efu5 0 165530 4775521 4766502 2026-11-03T12:36:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775521 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="14" cellspacing="1" style="margin: 0px 0px 10px 1em; background: rgb(249, 249, 249); border: 1px solid rgb(170, 170, 170); border-collapse: collapse; text-align: center;" | style="font-size: 300%;" | {{AFI|[kət̪əˈɫä]}} |- | style="font-size: 300%;" | {{AFI|[kät̪äˈɫä]}} |- | style="font-size: 300%;" | {{AFI|[cət̪əˈɫa̟]}} |- | style="font-size: 90%;" | Representación fonética de la pallabra ''català'' en<br /> oriental, occidental y mallorquín |} La '''fonoloxía del catalán''', que deriva del [[llatín vulgar]], comparte traces fonétiques con otres [[Llingües romániques]]. Presenta un ciertu grau de variación dialeutal, especialmente ente'l bloque [[Catalán oriental|oriental]] y [[Catalán occidental|occidental]], pero al empar la [[fonética]] ye conservadora, ensin grandes cambeos históricos<ref>{{cita llibru|apellíos=Vallverdú, 2001|nome=|enllaceautor=|títulu=«Entre un text del segle XIV que ens pogués estar llegint [...] Bernat Metge i un fragment actual llegit per una persona de cultura mitjana, les diferències fonètiques serien menors»|url=|fechaacceso=|año=|editorial=|isbn=|editor=|ubicación=|páxina=|idioma=|capítulu=}}</ref> == Sistema vocálicu == Los sistemes vocálicos catalanes presenten siete o ocho sonido distintos dependiendo del dialeutu: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /u/, y /ə/. La postrera, de cutiu llamada [[Schwa|vocal neutra]] ye inesistente nes fales occidentales y apaez solo en posición átona nes fales orientales, sacante dellos llugares de les [[islles Baleares]], onde tamién puede llevar acentu tónicu. {| {{tablaguapa}} style="margin: auto auto 10px;" |+ align="bottom" style="caption-side: bottom; font-size:90%; font-weight:normal;" |Nota: Ente paréntesis solu n'ámbitu acutáu.<ref name="IEC1999">[[:ca:Fonologia del català#IEC1999|Rafel IEC, 1999]]: p.&nbsp;14.</ref> ! style="width:100px;" | Anterior ! style="width:100px;" | Central ! style="width:100px;" | Posterior |- ! style="height:45px; text-align:right;" | Zarrada |colspan="3" rowspan="5" | <div style="position:relative;">[[Ficheru:Blank_vowel_trapezoid.png|300x300px]]<div style="background:transparent; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent;" | <div style="position:absolute; left:8%; width:1em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> {{AFI|i}} </div> <div style="position:absolute; left:88%; width:1em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> {{AFI|u}}</div> <div style="position:absolute; left:20%; width:1em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> [[Vocal semizarrada anterior non arrondada|{{AFI|e}}]]</div> <div style="position:absolute; left:88%; width:1em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> [[Vocal semizarrada posterior arrondada|{{AFI|o}}]]</div> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ([[Schwa|{{AFI|(ə)}}]])</div> <div style="position:absolute; left:33%; width:1em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> {{AFI|ɛ}}</div> <div style="position:absolute; left:87%; width:1em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> {{AFI|ɔ}}</div> <div style="position:absolute; left:68%; width:1em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> a.॥॥</div> |} </div></div> |- ! style="height:45px; text-align:right;" | Semi-Zarrada |- ! style="height:30px; text-align:right;" | Media |- ! style="height:45px; text-align:right;" | Semi-Abierta |- ! style="height:45px; text-align:right;" | Abierta |} === Variaciones dialeutales === La vocal neutra ye carauterística del catalán oriental y ta ausente nel occidental. En fales [[Catalán barcelonés|barceloneses]] la vocal neutra ye cuasi abierta {{AFI|[ɐ]}}: "[[Barcelona]]" pronúnciase {{AFI|[bɐɾsɐˈɫonɐ]}}. Una mesma pallabra puede tener variaciones dialeutales ente ''e abierta'' y ''e zarrada'', y ente ''o abierta'' y ''o zarrada'', pero con uniformidá interna. Polo xeneral ye más habitual la ''e zarrada'' en catalán occidental (francès/francés {{AFI|[fɾənˈsɛs] ǁ [fɾanˈses]}}), y la ''o'' ye menos variable. La realización de ''e'' y ''o'' abiertes ''o'' zarraes presenten diverses variaciones. Son especialmente abiertes en fales [[Valencianu|valencianes]] y [[Catalán de Baleares baleares]] (sacante n'[[Ibicenco|Eivissa]]), {{AFI|[æ]}} y {{AFI|[ɔ̞]}} respeutivamente (''[https://ca.wiktionary.org/wiki/mel mel]'' {{AFI|[ˈmæɫ]}}, ''[https://ca.wiktionary.org/wiki/sol sol]'' [ˈsɔ̞ɫ]). Sicasí nel [[alguerés]] y [[Catalán nororiental|catalán septentrional]] nun esiste la distinción [e]/[ɛ] y [o]/[ɔ], resultando una articulación anidiada en vocales medianes {{AFI|[e̞] i [o̞]}} Esti amenorgamientu en vocales medianes, o la realización nun campu de dispersión próximu, tamién se produz nel catalán septentrional de transición, en ciertes llocalidaes ([[Sitges]] y [[Vilanova i la Geltrú|Vilanova]]) y en zones de contautu col [[Idioma español|castellán]], tanto xeográficamente como socialmente en delles árees urbanes.<ref>[[:ca:Fonologia del català#Recasens|Recasens, 1996]]: «Fonema mitjà anterior non labialitzat», p.&nbsp;77.</ref> Sicasí, en [[Catalán capcinés|capcinès]] la ''e'' (y la ''u'' ante consonante palatales) adquier un calter arrondáu {{AFI|[ø̞]}}. La vocal /a/ tien polo xeneral una posición abierta central, representada pola [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]] con un diacríticu {{AFI|[ä]}} que se suel resalvar na trescripción fonética en catalán. En valencianu y na Franxa la /a/ ye más anterior {{AFI|[a̟]}} y en mallorquín y menorquín ye muncho más anterior [a̟]/[ɛ̜], y en delles fales puede tener una variante posterior {{AFI|[ɑ]}}.<ref>[[:ca:Fonologia del català#Recasens|Recasens, 1996]]: pp.&nbsp;90-91.</ref><ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]]: p.&nbsp;155.</ref> Una variante de la {{AFI|/i/}} ye la realización arrondada [[Vocal zarrada anterior arrondada|{{AFI|[y]}}]] presente solu en [[galicismu|galicismos]] (''gruyère'' {{AFI|[ɡɾyˈjɛr]}}), pero con una cierta penetración en catalán septentrional, más destacada n'árees en contautu col occitanu onde tamién ye presente.<ref>[[:ca:Fonologia del català#Recasens|Recasens, 1996]]: «Fonema alt anterior labialitzat», p.&nbsp;69.</ref> === Vocalismu átonu === Ye carauterísticu del catalán la [[Neutralización (fonética)|neutralización]] de vocales cuando formen parte d'una sílaba átona, sacantes foi utilizáu por [[Manuel Milá|Milà y Fontanals]] pa establecer la primer división dialeutal en dos bloques. : /{{AFI|/a/}}/, /{{AFI|/e/}}/, /{{AFI|/ɛ/}}/ → {{AFI|[ə]}} : /{{AFI|/o/}}/, /{{AFI|/ɔ/}}/, /{{AFI|/u/}}/ → {{AFI|[u]}} : /{{AFI|/i/}}/ → {{AFI|[i]}} En alguerés nun esiste la vocal {{AFI|[ə]}} y neutralízase en {{AFI|[a]}}. En [[mallorquín]] (pero non nes otres islles) esiste un sistema de neutralización mistu, que neutraliza /a, ɛ, e/ cola vocal {{AFI|[ə]}} como'l restu del bloque oriental con delles esceiciones, pero /o, ɔ/ con {{AFI|[o]}} cómo al bloque occidental. En catalán occidental solo neutralícense les vocales abiertes, nes pallabres derivaes d'un raigañu abiertu: : /{{AFI|/e/}}/, /{{AFI|/ɛ/}}/ → {{AFI|[e]}} : /{{AFI|/o/}}/, /{{AFI|/ɔ/}}/ → {{AFI|[o]}} ''Esti quier dicir que se mantien la distinción ente a y e, y ente o y u átones. En cambio, en [[catalán noroccidental]] y [[Valencianu castellonense|valencianu septentrional]] suelse neutralizar l'a átona en posición final de pallabra en {{AFI|[ɛ]}} (''[https://ca.wiktionary.org/wiki/acabava acababa]'' [akaˈβaβɛ]). De la mesma, en toles fales occidentales y en rexistros informales suelse pronunciar {{AFI|[a]}} les pallabres empezaes por ''e'' más consonante nasal o sibilante (''em-'', ''en-'', ''es-'' y ''eix-''; ''[https://ca.wiktionary.org/wiki/entendre entender]'' {{AFI|[anˈtendɾe]}}, ''[https://ca.wiktionary.org/wiki/eixam ensame]'' {{AFI|[ajˈʃam]}}), sicasí hai munches esceiciones onde y puede adquirir el valor de /a/ ante cualquier consonante (''terròs'' {{AFI|[taˈrɔs]}}, ''trepitjar'' [tɾapio'dʒa(ɾ)]). Amás, en delles fales puede producise la neutralización /o/ → [u] cuando o s'atopa en contautu con consonantes palatales (''Josep'' {{AFI|[dʒ͡oˈzɛp]}}), ante una sílaba tónica con una vocal zarrada (''collir'' {{AFI|[kuˈʎiɾ]}}), d'una consonante llabial (''coberto'' {{AFI|[kuˈβɛɾt]}}) o en clíticos (''mon'' {{AFI|[mun]}}).<ref name="527y8y4d" /> Dellos monosílabos faen la función de [[clíticu|clíticos]] con una pronunciación de baxa intensidá, y polo tanto aplíquense los fenómenos de neutralización. Son los [[Artículu (gramática)|artículos]], los posesivos átonos, los [[Pronome débil en catalán|pronomes débiles]] y dalgunes [[Preposición|preposiciones]] y [[Conxunción (gramática)|conxunciones.]] Por casu: : ''em dic'' {{AFI|[əm ˈdik]}}, pero ''hem dit'' {{AFI|[ˈɛm ˈdit]}} : ''en sé'' {{AFI|[ən ˈse]}}, pero ''han sabut'' {{AFI|[ˈan səˈβut]}} Nes pallabres compuestes, en cultismos o en pallabres con un prefixu átonu, caltiénse un acentu secundariu qu'evita la neutralización (''[https://ca.wiktionary.org/wiki/contraindicar contraindicar]'' {{AFI|[ˌkɔntɾəindiˈka]}}). === Harmonía vocálica === Ye carauterísticu del [[valencianu meridional]] la [[harmonía vocálica]] de [ɛ, ɔ] coles vocales posttòniques. Asina, produzse l'asimilación de la vocal átona /a/ en posición final de pallabra en [ɛ, ɔ] según la sílaba tónica anterior: ''terra'' /ˈtɛra/ → [ˈtɛrɛ], ''cosa'' /ˈkɔza/ → [ˈkɔzɔ].<ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]]: pp.&nbsp;197-199.</ref> Tamién hai dellos casos onde asocede'l contrariu (metafonia regresiva sobre les vocales pretòniques): ''tovallola'' /tovaˈʎɔla/ → [tɔvɔˈʎɔlɔ], ''afecta'' /aˈfɛkta/ → [ɛˈfɛktɛ]. En mallorquín producir en delles pallabres l'harmonía de la vocal /y/ final cola tónica anterior [ɔ, o]: ''home'' {{AFI|[ˈɔmo]}}.<ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]]: p.&nbsp;200.</ref> === Contactos vocálicos === Cuando dos vocales entren en contautu pueden producise alteraciones del so timbre particular. Un primer contautu ye la formación de diptongos crecientes y decrecientes. Asina, les vocales altes {{AFI|/i/}} y /{{AFI|/o/}}/ son davezu soníos silábicos, pero cuando tán en contautu con otres vocales pueden formar un [[diptongu]] alquiriendo un calter asil·làbico. Los diptongos más habituales son decrecientes, coles semiconsonantes {{AFI|[i̯]}} y {{AFI|[o̯]}} (''rai'' {{AFI|[ˈrai̯]}}, ''brau'' [ˈbɾau̯]). Davezu, pero, suelse evitar l'usu de diacríticos representándoles como semivocales más zarraes, {{AFI|[j]}} y {{AFI|[w]}}, mesmes de los diptongos crecientes (''iode'' {{AFI|[ˈjɔðə]}}, ''guant'' {{AFI|[ˈgwan]}}).<ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]]: p.&nbsp;182.</ref> {| {{tablaguapa}} style="margin: 1em auto 10px;" |+Diptongos del catalán ! colspan="6" |Catalán oriental ! colspan="6" |Catalán occidental |- ! colspan="3" | Decrecientes ! colspan="3" | Crecientes ! colspan="3" | Decrecientes ! colspan="3" | Crecientes |- !IPA !Pallabra !Significáu !IPA !Pallabra !Significáu !IPA !Pallabra !Significáu !IPA !Pallabra !Significáu |- |{{AFI|[aj]}} |'''ai'''gua |agua |{{AFI|[ja]}} |'''ia'''ia |yaya |{{AFI|[aj]}} |'''ai'''gua/m'''ai'''nada |agua/chiquillos |{{AFI|[ja]}} |'''ia'''ia |yaya |- |{{AFI|[əj]}} |m'''ai'''nada |chiquillos |{{AFI|[jə]}} |fe'''ie'''s |facíes |{{AFI|[aw]}} |t'''au'''la |tabla |{{AFI|[wə]}} |q'''üe'''stió |cuestión |{{AFI|[ɔj]}} |b'''oi'''ra |niebla |{{AFI|[wɛ]}} |seq'''üè'''ncia |secuencia |- |{{AFI|[əw]}} |c'''au'''rem |cayeremos |{{AFI|[wɛ]}} |seq'''üè'''ncia |secuencia |{{AFI|[ɔw]}} |n'''ou'''/j'''ou''' |nuevu/xugu |{{AFI|[we]}} |ung'''üe'''nt/q'''üe'''stió |unúentu/cuestión |- |{{AFI|[ɛw]}} |p'''eu''' |pie |{{AFI|[we]}} |ung'''üe'''nt |unúentu |{{AFI|[uw]}} |d'''uu''' |lleva |[wi] |ping'''üí'''/h'''ui'''t '''(*)''' |pingüín/ocho |- |{{AFI|[ew]}} |s'''eu''' |so |{{AFI|[wi]}} |ping'''üí''' |pingüín |[uj] |c'''ui'''na '''(*)''' |cocina |{{AFI|[wɔ]}} |q'''uo'''ta |cuota |- |{{AFI|[ɔw]}} |n'''ou''' |nuevu |{{AFI|[wɔ]}} |q'''uo'''ta |cuota | | | | | | |- |{{AFI|[ow]}} |j'''ou''' |xugu | | | | | | | | | |- |{{AFI|[uw]}} |d'''uu''' |lleva | | | | | | | | | |} Nota: Hai partes del valencianu, como al valencianu central o apitxat, onde'l diptongu decreciente {{AFI|[uj]}} nun esiste y tresformóse nel diptongu creciente {{AFI|[wi]}}<ref>{{Cita web |url=http://reocities.com/SoHo/cafe/9308/alvui.jpg |títulu=Mapa de l'extensió de pronunciar creixent del diftong <ui> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303195455/http://reocities.com/SoHo/cafe/9308/alvui.jpg |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> A los llugares onde inda se pronuncia decreciente, hai que notar tamién la pronunciación creciente de pallabres occidentales cómo ''(a)hui'', ''huit'' o ''huitanta''. Na len{{AFI|/g/}}ua estándar los diptongos crecientes solo pueden apaecer o bien como combinaciones de [j] + vocal a principiu silábicu (casos como ''iogurt'', etc.), en posición intervocálica (''creuar'', ''dúiem''), o bien {{AFI|[w]}} dempués de /g/ o /{{AFI|/k/}}/ siguida d'una vocal (nos grupos representaos na ortografía como gu-, gü-, qu- qü-; casos como ''guant'', ''quant'', ''ungüent'', ''qüestió'', etc.). L'[[Apóstrofo|apostrofación]] ortográfica ye el resultáu de la cayida d'una vocal cuando s'atopen xuntes en dos pallabres siguíes. La [[elisión]] ye l'equivalente fonéticu que provoca la cayida de la vocal neutra (''una hora'' {{AFI|[unˈɔɾə]}}, ''fer el babau'' [ˈfeɫ βəˈβaw]). Esta elisión tamién puede dase nel interior de les pallabres con una variación que depende de la frecuencia d'usu y el grau d'asimilación de cultismos (''fluorescent'' {{AFI|[fɫuɾəˈsen]}}, ''fluorita'' [fɫuːˈɾitə]).<ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]]: p.&nbsp;192.</ref> Polo tanto la elisión puede tar reflexada o non gráficamente. La [[sinalefa]] ye la creación d'un diptongu xuniendo la postrera vocal d'una pallabra y la primera de la siguiente (''serà inútil'' {{AFI|[səˈɾa jˈnutiɫ]}}, ''sentir olor'' {{AFI|[sənˈti wˈɫo]}}). En dellos casos puede producise una elisión y sinalefa al empar (''ha anat'' {{AFI|[ˌjaˈnat]}}), pero en delles espresiones concretes o según la intención d'énfasis puede ser que nun s'apliquen. Los allargamientos vocálicos son siempre contestuales (''antiinflamatori'' {{AFI|[ˌantiːɱfɫəməˈtɔɾi]}}, ''contraatac'' {{AFI|[ˌkɔntɾəːˈtak]}}) y nun tienen valor fonolóxicu, a diferencia otres llingües onde s'estrema ente vocales llargues y curties.<ref>[[:ca:Fonologia del català#Recasens|Recasens, 1996]]: p.&nbsp;66.</ref> == Sistema consonánticu == El sistema consonánticu catalán consta de los siguientes soníos, recoyíos a la tabla: {| {{tablaguapa}} style="margin: auto auto 10px;" |+ align="bottom" style="caption-side: bottom; font-size:90%; font-weight:normal;" | Nota: Cuando los símbolos apaecen en pares el de la izquierda ye la consonante sorda y el de la derecha la sonora.<ref>[[:ca:Fonologia del català#IEC1999|Rafel IEC, 1999]]: p.&nbsp;18.</ref> ! Sonoritat<br> <br> ! Billabial - +<br> <br> !Labiodental- +<br> <br> ! Dental - +<br> <br> ! Alveolar - +<br> <br> ! Palatal - +<br> <br> ! Velar - +<br> <br> !Labiovelar- +<br> <br> |- align="center" ! Oclusiva | [[Oclusiva billabial sorda|{{AFI|p}}]] [[Oclusiva billabial sonora|{{AFI|b}}]] | t d | ({{AFI|c}}) ([[Oclusiva palatal sonora|{{AFI|ɟ}}]]) | [[Oclusiva velar sorda|{{AFI|k}}]] [[Oclusiva velar sonora|{{AFI|g}}]] | | | |- align="center" ! Nasal |  [[Nasal billabial|{{AFI|m}}]] |   [[Nasal labiodental|{{AFI|ɱ}}]] |   n |   [[Nasal palatal|{{AFI|ɲ}}]] |   [[Nasal velar|{{AFI|ŋ}}]] | |- align="center" ! Llateral |  {{AFI|ɫ}} |  [[Aproximante llateral palatal|{{AFI|ʎ}}]] | | | | | |- align="center" ! Vibrante |  r | | | | | | |- align="center" ! Llatiendo |  [[Vibrante alveolar simple|ɾ]] | | | | | | |- align="center" ! Fricativa | f (v) | [[Fricativa alveolar sorda|{{AFI|s}}]] [[Fricativa alveolar sonora|{{AFI|z}}]] | [[Fricativa postalveolar sorda|{{AFI|ʃ}}]] [[Fricativa postalveolar sonora|{{AFI|ʒ}}]] | | | | |- align="center" ! Africada | [[Africada alveolar sorda|{{AFI|t͡s}}]] {{AFI|d͡z}} | [[Africada postalveolar sorda|{{AFI|t͡ʃ}}]] [[Africada postalveolar sonora|{{AFI|d͡ʒ}}]] | | | | | |- align="center" ! Averando |  [[Fricativa billabial sonora|{{AFI|β}}]] |  [[Fricativa dental sonora|{{AFI|ð}}]] |  ([[Aproximante alveolar|{{AFI|ɹ}}]]) |  [[Aproximante palatal|{{AFI|j}}]] |  [[Fricativa velar sonora|{{AFI|ɣ}}]] |  [[Aproximante labiovelar sonora|{{AFI|w}}]] | |} Amás de delles variaciones llixeres, el sistema consonánticu básicu nun ye bien distintu ente los diversos dialeutos. Ente les fluctuaciones dialeutales destaca'l betacismu (amenorgamientu de /v/ a {{AFI|[b]}} o {{AFI|[β]}}), que nun se da en alenciano estándar, balear, alguerés y {{AFI|/z/}}onas del sur de Cataluña, sicasí la labiodental /v/ ta en recesión en delles zones del [[Catalán tarragonés|tarraconense]] y el valencianu septentrional; amás el [[betacismu]] tamién esiste nes fales [[Valencianu apitxat|apitxats]] onde se produció un amenorgamientu de consonantes pola ensordiment de /z/ a {{AFI|[s]}}, /{{AFI|/d͡ʒ/}}/ a [t͡ʃ], y /{{AFI|/d͡z/}}/ a {{AFI|[t͡ʃ]}}.<ref>[[:ca:Fonologia del català#Veny2007|Veny, 2004]]: p.&nbsp;51.</ref><ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]]: p.&nbsp;202.</ref> === Oclusives === Les consonantes oclusives /{{AFI|/b/}}/, /d/ y /{{AFI|/g/}}/ solamente realícense cuando son precedíes de posa, de consonante nasal o d'oclusiva; y tocantes a la /d/ amás precedida de llateral. Nel restu de contestos la realización ye averando (o fricativa): {{AFI|[β]}}, {{AFI|[ð]}} y {{AFI|[ɣ]}} respeutivamente. : ambiguo {{AFI|[əm'bi.ɣu]}}, pero abat {{AFI|[əˈβat]}} : endoll {{AFI|[ənˈdoʎ]}}, pero bedoll {{AFI|[bəˈðoʎ]}} : capgròs {{AFI|[ˌkabˈgɾɔs]}}, pero alga {{AFI|[ˈal.ɣə]}} Les oclusives /{{AFI|/t/}}/ y /{{AFI|/d/}}/ son xeneralmente dente-alveolares, puramente [t̪] y {{AFI|[t̪]}}, como les llingües romániques y al contrariu otres llingües como l'inglés onde son alveolares. Aun así en contautu con otra consonante alveolar (''-st-'', -tr-, ''-dr-'') adquieren una articulación alveolar [t̠] y {{AFI|[t̠]}}. Les oclusives velares, /{{AFI|/k/}}/ y /{{AFI|/g/}}/, son palatales en mallorquín {{AFI|[c]}} y {{AFI|[ɟ]}}, ante les vocales anteriores /y/, /e/, /ɛ/ y /a/, {{AFI|/i/}} a la fin de sílaba o pallabra (''figuera'' {{AFI|[fiˈɟeɾə]}}, ''sac'' {{AFI|[ˈsac]}}).<ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]]: p.&nbsp;207.</ref> === Nasales === Los fonemes nasales /m/ y /n/ presenten distintos alófonos por [[Asimilación (fonética)|asimilación]] según el contestu. La ''m'' ye billabial, pero labiodental siguida d'una consonante labiodental (''énfasis'' [ˈɛɱfəzi]). La ''n'' ye polo xeneral alveolar (siguida de vocal, posa o alveolar); pero billabial siguida de consonante billabial (''un pasu'' {{AFI|[um ˈpas]}}), labiodental siguida de labiodental (''confirmar'' {{AFI|[kuɱfiɾˈma]}}), dental siguida de dental (''un deu'' {{AFI|[un̪ ˈdit]}}), palatalitzada siguida de palatal (''un llobu'' {{AFI|[oɲ ˈʎop]}}), o velar siguida de velar (''un perru'' {{AFI|[oŋ ˈgos]}}). La nasal palatal /{{AFI|/ɲ/}}/ trescribe'l dígrafu ny. Dacuando, pero, úsase esti símbolu pa simplificar la trescripción d'una palatalización nasal. En alguerés produzse una despalatalización del grupu final ''-ny'' (''añu'' {{AFI|[ˈan]}}). Les consonantes nasales pueden tresferir parte de la so articulación a los soníos vocálicos que les arrodien, ensin que les vocales socedan puramente nasales (a diferencia otres llingües como'l francés, por casu). === Llaterales === La consonante llateral /l/ tien la particularidá que ye xeneralmente velarizada {{AFI|[ɫ]}}, denominada tamién ''ele moyada'' o ''ele escura.'' El grau de velarización ye mayor a final de sílaba y menor al entamu, onde puede resultar alveolar (sobre manera nes fales occidentales, onde se suel facer un contraste más evidente ente [l]~[ɫ], como l'inglés y el portugués européu). En delles fales la velarización ye tantu pronunciada que puede resultar vocalizada na semiconsonante labiovelar {{AFI|[w]}} (''albercoc'' [əwβəɾˈkɔk]). Sicasí, siguida d'una consonante dental (-lt-, ''-ld-'') tien una variante dental (''alta'' {{AFI|[ˈaɫ̪tə]}}), y puede ser palatalitzada siguida d'una palatal (''el llop'' {{AFI|[əʎ ˈʎop]}}). La llateral palatal /{{AFI|/ʎ/}}/ trescribe'l soníu del dígrafu ll. Ye frecuente la palatalización a principiu de pallabra, pero caltién la consonante líquida en cultismos (''lliure'' → ''liberal''), a pesar de qu'hai un enclín a palatalitzar-la ([ʎyβəˈɾaɫ]). Nes fales catatanas de la Franxa /l/ suelse palatalitzar en grupos consonánticos (''ploure'' {{AFI|[ˈpʎɔwɾe]}}), pela cueta en alguerés produzse una despalatalización del grupu final ''-ll''. La iodització ye un fenómenu históricu nel catalán septentrional y balear, onde se sustitúi /{{AFI|/ʎ/}}/ por {{AFI|[j]}} en pallabres d'un determináu orixe etimolóxicu llatín (''rialla'' {{AFI|[riˈajə]}}, ''fill'' [ˈfiː]). En catalán central ta en recesión pero caltener en delles pallabres determinaes (''vull'' [ˈbuj]). Per otru llau, tamién esiste un [[yeísmu]] recién, o bien por una pronunciación relaxada o bien por dificultá d'adaptación d'un orixe fonéticu castellán. Aun así, la iodització y el iesme nun son aceptaos en catalán estándar. Les consonantes llaterales tán presentes en munches xeminaciones, tanto de dos líquides separaes por un [[Puntu mediu (escritura)|puntu voláu]] (''l·l''), como dos palatales dixebraes por un guión (''Bell-lloc''), pero tamién por asimilación nos grupos -tl- (''atlètic'' {{AFI|[əɫˈɫɛtik]}}), ''-tll-'' (''batlle'' {{AFI|[ˈbaʎʎə]}}, pero en balear y valencianu ''batle''), y tamién ''-rl-'' en balear (''Carles'' [ˈkaɫɫəs]). La [[L·l|ele geminada]] (''l·l'') provién de cultismos derivaos del griegu o del llatín. La pronunciación geminada ye viva en balear, pero regresiva na mayoría de fales onde solo se caltién en rexistros formales (''col·legi'' {{AFI|[kuɫˈɫɛʒi]}} || [kuˈɫɛʒi]). === Róticas === Les consonantes róticas pueden ser vibrantes /r/, a principiu de pallabra, intervocálica (col dígrafu ''rr''), dempués de n, l, o, s, y, en pallabres compuestes; o ''bategants'' /{{AFI|/ɾ/}}/ (para {{AFI|[ˈpaɾə]}}, ''parra'' [ˈparə]). A final de sílaba puede tener una alternanza según les fales (''Marta'' {{AFI|[ˈmartə]}} || [ˈmarta]). En posición intervocálica y con pronunciación relaxada puede resultar l'averando {{AFI|[ɹ]}}. En delles fales produz el rotacismu por [[metátesis]] silábica (''cridar'' {{AFI|[kiˈðɾa]}}), fenómenu xeneralizáu en alguerés (''[https://ca.wiktionary.org/wiki/aquidrar aquidrar]'' [akiˈra]). En catalán septentrional y en Sóller hai una penetración recién de les róticas uvulars franceses [[Vibrante múltiple uvular|{{AFI|[ʀ]}}]] o [[Fricativa uvular sonora|{{AFI|[ʁ]}}]] (''Rosselló'' {{AFI|[rusəˈʎo]}} || {{AFI|[ʀusiˈʎo]}}). === Sibilantes === Les consonantes sibilantes son les fricatives y africaes con una articulación alveolar o palatal. En catalán el conxuntu de sibilantes, coles correspondientes sordes y sonores, forma un sistema considerable d'ocho sueño distintos. Morfo lóxicamente preséntense nes siguientes casos, polo xeneral: {| {{tablaguapa}} style="margin: auto auto 10px;" ! s.॥॥ ! {{AFI|z}} ! {{AFI|ʃ}} ! {{AFI|ʒ}} |- valign="top" | ''ss'' ente vocales ss a principiu ''o'' final de pallabra o ente consonante y vocal ''ç'' ante a, o, ''u'' y a final de mot ''c'' ante ''e'', ''i'' | ''s'' ente vocales ''z'' a principiu de pallabra o ente consonante y vocal<br> <br> | ''x'' en general 'ix'' última vocales<br> <br> | ''j'' ''a''nt''e'' a, ''o'', u ''g'' ante ''e'', ''y''<br> <br> |- align="center" ! t͡s ! {{AFI|d͡z}} ! {{AFI|t͡ʃ}} ! {{AFI|d͡ʒ}} |- valign="top" | tsds<br> <br> | ''tz'' | tx ''-ig'' a final de pallabra<br> <br> | ''tj'' ante a, ''o'', u tg ante e, i dj <br> |} Les sibilantes dan llugar a [[parónimu|parónimos]] que precisen una pronunciación cuidadosa: ''calces'' [ˈkaɫsəs], ''calzes'' {{AFI|[ˈkaɫsəs]}}, ''xec'' {{AFI|[ˈʃɛk]}}, ''gec'' [ˈʒɛk/ˈd͡ʒɛk], ''txec'' {{AFI|[ˈt͡ʃɛk]}} Un [[traballingües]] popular ye: «setze jutges d'un jutjat mengen fetge d'un penjat» {{AFI|[ˈsɛd͡zə ˈʒud͡ʒəz ðuɲ ʒuˈd͡ʒad ˈmeɲʒəɱ ˈfed͡ʒə ðum pəɲˈʒat]}}, qu'aprovecha la paecencia de los soníos sibilantes pa enzancar la pronunciación. Los soníos fricativu y africáu pueden sonoritzar o ensordar según el contestu, d'acordies con otros fenómenos consonánticos similares. Produzse una africació a final de pallabra de /{{AFI|/ʒ/}}/ en {{AFI|[d͡ʒ]}}, qu'ensorda a final absolutu, que puede provocar alternances morfolóxiques y ortográfiques (llocu/lloca). En balear suelse producir el africació en contautu con una oclusiva anterior, ye dicir nel soníu de la ''x'' de cultismos y los grupos ''ps'', ''cs'', ''cc'' (''examen'' {{AFI|[əgˈzamən]}} || {{AFI|[əˈd͡zamən]}}; ''capsa'' [ˈkapsə] || {{AFI|[ˈkapsə]}}), amás de ''ts'' a final de pallabra. Tamién se produz el africació del sufixu ''[https://ca.wiktionary.org/wiki/-ejar -ejar]'' y derivaos (''passejar'' [pəsəˈʒa] || {{AFI|[pəsəˈʒa]}}).<ref>[[:ca:Fonologia del català#Moll1997|Moll, 1997]]: pp.&nbsp;54-60.</ref> En catalán occidental ye frecuente'l africació de la /{{AFI|/ʃ/}}/ en {{AFI|[t͡ʃ]}} en posición inicial de pallabra y ente consonante y vocal, y el reforzamientu del grupu ex siguíu de vocal como {{AFI|[ejʃ]}} En valencianu xeneralmente la /{{AFI|/ʒ/}}/ ye africada {{AFI|[d͡ʒ]}} Sicasí, el sufixu ''[https://ca.wiktionary.org/wiki/-itzar -itzar]'' y derivaos ye fricativu {{AFI|[z]}} ente que n'oriental ye africáu /{{AFI|/d͡z/}}/.<ref name="527y8y4d">[[:ca:Fonologia del català#AVL|AVL]]: p.</ref> Otres fricatives son l'averando glotal [[Fricativa glotal sorda|{{AFI|[h]}}]] que solo se utili''z''a en ciertes espresiones (''ehem'' {{AFI|[əˈhem]}}), y empréstamos del inglés, l'alemán y el caló (''hegelià'' {{AFI|[həɣəɫiˈa]}}), y la dental [θ] y la velar [[Fricativa velar sorda|{{AFI|[x]}}]] que solo se dan en castellanismes, helenismos, arabismos y anglicismos representaos poles lletres y dígrafos z y ''th'' [[Fricativa dental sorda|{{AFI|[θ]}}]] (''theta'' {{AFI|[ˈθetə]}}) y ''j'' y ''kh'' (''kharja'' {{AFI|[ˈxaɾʒə]}}). === Contactos consonánticos === Amás de les alternances ente alófonos, prodúcense otros fenómenos fonéticos cuando'l contestu alteria'l soníu avezáu d'una pallabra, esto ye, cuando los soníos d'una pallabra camuden pa tar en contautu con otros suaños. En catalán destaquen: sonorización, asordamientu, asimilación, [[Xeminación (fonoloxía)|xeminación]], enmudecimiento, elisión y [[Epéntesis|epèntesi]]. === Sonorización y asordamientu === Pol fenómenu de sonorización, les consonantes sordes asimilen la sonoridá de la consonante sonora cola que s'atopen en contautu si apaecen a final de sílaba. Esto produzse tantu ente dos sílabes de la mesma pallabra como ente dos pallabres siguíes (pequeñu {{AFI|[pəˈtit]}}, pero ''pequeña'' nube [pəˈtid ˈdesnuduβunuɫ]). Nel casu de les consonantes fricativu y africáu tamién se sonorizan a final de pallabra ante una vocal (''los sabios'' {{AFI|[əɫˈsaβis]}}, pero ''los güelos'' {{AFI|[əɫˈzaβis]}}) {| {{tablaguapa}} style="margin: auto auto 10px; text-align: center;" |+ sonorización↓ y asordamientu↑ ! Sordes | style="width:50px" | {{AFI|[p]}} | style="width:50px" | {{AFI|[t]}} | style="width:50px" | {{AFI|[k]}} | style="width:50px" | {{AFI|[f]}} | style="width:50px" | {{AFI|[s]}} | style="width:50px" | {{AFI|[ʃ]}} |- ! Sonores | {{AFI|[b]}} | {{AFI|[d]}} | {{AFI|[ɡ]}} | {{AFI|[v]}} | {{AFI|[z]}} | {{AFI|[ʒ]}} |} L'asordamientu ye'l fenómenu inversu. Les consonante sonores soceden sordes cuando s'atopen ante un soníu sordu, ente dos sílabes o ente dos pallabres (''adquirir'' [ətkiˈɾy]). En posición final de pallabra siguida d'una posa l'asordamientu ye sistemáticu en catalán y aplícase de cutiu en empréstamos o otres llingües (''club'' {{AFI|[ˈkɫup]}}, ''Madrid'' {{AFI|[məˈðɾit]}}). ==== Asimilación ==== L'asimilación afecta a los soníos nasales y llaterales, /n/, /m/ y /l/, que s'alterien adoptando les carauterístiques del soníu que los sigue, tantu ente sílabes como ente pallabres: : [[Llabialización]], ante un soníu llabial: :: /{{AFI|/n/}}/ → [m] ante {{AFI|[m]}}, {{AFI|[p]}} y {{AFI|[b]}} (''un pic'' {{AFI|[um ˈpik]}}) :: /{{AFI|/n/}}/ y /{{AFI|/m/}}/ → {{AFI|[ɱ]}} ante {{AFI|[f]}} y {{AFI|[v]}} (''un fum'' {{AFI|[uɱ ˈfum]}}) : [[Palatalización]], ante un soníu palatal {{AFI|[ʃ]}}, {{AFI|[ʒ]}}, [t͡ʃ], {{AFI|[t͡ʃ]}}, [ɲ] :, {{AFI|[ʎ]}}: :: /{{AFI|/n/}}/ → {{AFI|[ɲ]}} (''un joc'' {{AFI|[uɲ ˈʒɔk]}}) :: /{{AFI|/l/}}/ → {{AFI|[ʎ]}} (''el xoc'' {{AFI|[əʎ ˈʃɔk]}}) : [[Velarización]], ante un soníu velar {{AFI|[k]}}, {{AFI|[g]}} (asina mesmu, /g/ y /k/ tamién pueden ser velaritzades en [ŋ] ante un soníu nasal): :: /{{AFI|/n/}}/ → {{AFI|[ŋ]}} (''un gos'' {{AFI|[uŋ ˈgos]}}) :: /{{AFI|/g/}}/ y /{{AFI|/k/}}/ → {{AFI|[ŋ]}} (''cigne'' {{AFI|[ˈsiŋnə]}}) : Dentalización, ante un soníu dental {{AFI|[t]}}, {{AFI|[d]}}: :: /{{AFI|/n/}}/ y /{{AFI|/l/}}/ → [n̪] y {{AFI|[n̪]}} (''un dos'' {{AFI|[un dos]}}) ==== Xeminación ==== La xeminación consiste na duplicación de soníos consonánticos. Dalgunes yá tán indicaes na grafía (''mm'', ''nn'', ''dd'', ''l·l'', ''ll-ll'', ''pp'') pero n'otros casos estendióse una xeminación que nun ta reflexada na grafía. Finalmente, puede haber dos lletres repitíes gráficamente pero que nun formen una xeminación fonética, como nel casu de ''gg'' a ''suxerencia'', por casu. Hai dos tipos de xeminaciones ensin marcar pola ortografía. El primeru asocedi cuando entren en contautu una dental y una nasal en posición posterior: : {{AFI|[mm]}} nes combinaciones -tm-, -dm-, ''-nm-'' (''selmana'' {{AFI|[səmˈmanə]}}) : {{AFI|[nn]}} nel grupu ''-tn-'' : {{AFI|[ɫɫ]}} nel grupu ''-tl-'' : {{AFI|[ʎʎ]}} nel grupu ''-tll-'' El segundu apaez cuando determinaos grupos consonánticos alterien la so pronunciación: : [bːɫ], [pːɫ], [gːɫ], {{AFI|[bːɫ]}} por -bl-, -pl-, -gl-, ''-cl-'', fenómenu más frecuente nel catalán oriental: (''pueble'' {{AFI|[ˈpɔbːɫə]}}, distintu de la pronunciación del mesmu grupu a ''moratón''). ==== Emmudiment, elisión y sensibilización ==== En catalán hai una elevada presencia de grupos de consonantes a final de pallabra. De normal pronúnciense, pero delles consonantes enmudecen en ciertos casos: : /{{AFI|/p/}}/ y /{{AFI|/b/}}/ finales detrás de {{AFI|[m]}}, sacante en valencianu, mallorquín y alguerés: cam(p), am(b).<ref>[[:ca:Fonologia del català#Recasens|Recasens, 1996]]: p.&nbsp;192.</ref> : /{{AFI|/t/}}/ y /{{AFI|/d/}}/ finales detrás de {{AFI|[n]}} o {{AFI|[ɫ]}}, sacante en parte del balear y valencianu: san(t), rotun(d), al(t). : /{{AFI|/s/}}/ final detrás ''-ig'', ''-xt'' o -x: llamp(s), text(s), índex(s). : /{{AFI|/r/}}/ final, sacante dellos sustantivos y munchos axetivos; en valencianu central y meridional pronúnciense toes y en balear práuticamente quepe. Otros emmudecimientos producir en dellos casos especiales, como aque(s)t, a(r)bre o p(r)endre. Nel casu de la /n/ final, la emmudecimiento final detrás vocal acentuada ye bien antiguu y provocó una elisión morfolóxica (''mans'', mà). Sicasí, caltiénse cuando va amestáu a otra pallabra (bé/ben, mitjà/mitjan). En catalán occidental prodúcense casos d'elisión o cayida de ciertes consonantes en posición intervocálica. Asina, se elide la terminación del imperfectu d'indicativu de la primer conxugación (canta(v)es) pero, sicasí, la elisión ye xeneral na segunda y tercer conxugación ente que se caltién en parte nortiza-occidental y en alguerés (batia/bativa/bateva).<ref>[[:ca:Fonologia del català#Recasens|Recasens, 1996]]: p.&nbsp;201.</ref> En valencianu puede elidir la {{AFI|[ð]}} nes terminaciones ''-ada'' y ''-ador'', y la /{{AFI|/z/}}/ na terminación ''-esa'', sobre manera coloquialmente de forma que quedó fosilizáu en pallabres tradicionales (fideuada/fideuà). El emmudecimientos de {{AFI|[ð]}} suel producir un allargamientu vocálicu, sobre manera nos acabaos en ''-ada'' (''vesprada'' {{AFI|[vesˈpɾaː]}}).<ref name="527y8y4d" /> El fenómenu contrariu al emmudecimientos ye la sensibilización, que fai qu'estes combinaciones pronúnciense cuando tán siguíes de vocal, cómo: : /{{AFI|/t/}}/ final siguida de vocal: ''cent'' un {{AFI|[ˈsent ˈun]}}, ''sant Andreu'' {{AFI|[ˈsant ənˈdɾew]}}, ''fent-ho'' {{AFI|[ˈfentu]}}. : /{{AFI|/r/}}/ final de los infinitivos siguida d'un pronome débil: ''fer-hi'' {{AFI|[ˈfeɾi]}} : /{{AFI|/b/}}/ de la preposición ''amb'' y la /s/ del determinante demostrativu ''aquest'' sensibilícense cuando sigue cualquier pallabra empezada con soníu vocálicu: ''amb'' ella {{AFI|[əmb ˈyʎə]}}, ''aquest home'' {{AFI|[əˈkest ˈɔmə]}} == Prosodia == En catalán l'[[Acentu prosódicu|acentu]] fónicu puede cayer nuna de les trés últimes [[sílaba|sílabes]] de la pallabra, formándose asina pallabres agudes, planes y esdrúxulos. La distribución ye variable pero cumplir dellos patrones. Asina, la mayor parte de les pallabres agudes acaben en consonante, y los planes, en vocal. Les pallabres esdrúxules son menos abondoses. Esti acentu puede establecer diferencies semántiques (fàbrica, ''[https://ca.wiktionary.org/wiki/fàbrica fabrica]'', fabricà). L'acentu fonéticu puede tresformase n'ortográficu según les [[Acentuación en catalán|regles d'acentuación del catalán]]. De cutiu esiste un acentu secundariu. Por [[Joan Corominas|Coromines]], «el sistema d'acentuación del catalán ye binariu; nes pallabres llargues a partir del acentu primariu hai un acentu secundariu cada dos sílabes».<ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2003|Prieto, 2003]]: p.&nbsp;110.</ref> L'acentu secundariu morfolóxicu producir nel radical de la izquierda en pallabres compuestes, pallabres derivaes con [[prefixu]] tónicu y nos [[alverbiu|alverbios]] formaos col [[sufixu]] ''-mente''.<ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]], p.&nbsp;172.</ref> El nucleu de la sílaba ye siempre una vocal. Solo tienen calter silábicu les consonantes finales na conxugación con desinencia cero de la primer persona del singular del indicativu, típica del catalán balear y alguerés (''compr'' [kompɾ̩]). Aparte del nucleu pueden apaecer dos componentes más na sílaba: l'ataque y la coda. L'ataque ta formáu por una suela consonante (''cama'') o por un grupu consonánticu qu'inclúi una llateral o una vibrante (tren). Si apaecen otros grupos consonánticos por empréstamu de pallabres otres llingües, pronunciar con una vocal añadida (''[https://ca.wiktionary.org/wiki/sport sport]'' {{AFI|[əsˈpɔɾt]}}) o bien se simplifiquen (sicoloxía). La duración máxima de la sílaba catalana ye de seis sueño. Polo xeneral, la [[entonación]] tien un calter descendente nes oraciones declarativas (agafem l'autobús), ascendiente nes interrogatives (agafem l'autobús?), pero descendente con un desnivel melódicu importando si empieza con un pronome interrogativu (que ''agafem l'autobús?''), y sosteníu con un marcáu descensu final nes imperatives y esclamatives (agafem l'autobús!). Si la oración ye compuesta, el primer elementu ye de tonu ascendente y el segundu ye de tonu descendente (quan vingueu, agaferem l'autobús). {{VT|Accentuación en catalán|l1=}} == Trescripción fonética == A empiezos del S.XX los llingüistes catalanes yá collaboraron cola [[Asociación Fonética Internacional]], y nel primer testu oficial publicáu'l 1912 incluyóse la trescripción nel catalán del testu de muestra de la patraña d'[[Esopo|Isop]] ''La tramuntana i el sol'':<ref>[[:ca:Fonologia del català#Carbonell|Carbonell i Llisterri, 1999]]: p.&nbsp;6.</ref> : [ɫə tɾəmunˈtanə j‿əɫ ˈsɔɫ əz ðispuˈtuβən | sustəˈniŋ ˌkaˈð‿u ˈk‿eʎ ˈeɾə‿ɫ ˈmes ˈfɔr | ˈkwan də ˈsoptə | ˈbɛwən um biəˈdʒe kə s‿əˈkɔstə‿mbuɫiˈkat ən ˈunə ˈɣraŋ ˈkapə || ˈbaŋ kumbəˈni kə‿ɫ ki pɾiˈme fəˈɾi.ə kə‿ɫ βjəˈdʒe‿s tɾəˈɣez ɫə ˈkapə səˈɾi.ə tiŋˈgup pəɫ ˈmes ˈfɔr] : «La tramuntana i el sol es disputaven, sostenint cada u que ell era el més fort, quan de sobte, veuen un viatger que s'acosta embolicat en una gran capa. Van convenir que el qui primer faria que el viatger es tragués la capa seria tingut pel més fort.» Polo xeneral, la trescripción que s'utiliza ye l'adaptación de la AFI fechu pol [[Institutu d'Estudios Catalanes]] el 1998.<ref>[[:ca:Fonologia del català#IEC1999|Rafel IEC, 1999]]: p.&nbsp;5.</ref> Primeramente, utilizábase una notación románica con diacríticos, sistema utilizáu n'obres de referencia como'l ''[[Diccionari català-valencià-balear|Diccionariu catalán-valencianu-balear]]'' o'l ''Atles llingüísticu de Cataluña''.<ref>[[:ca:Fonologia del català#Prieto2004|Prieto, 2004]], pp.&nbsp;71-72.</ref> {| {{tablaguapa}} style="margin: auto auto 10px; text-align: center;" |+ Correspondencia ente símbolos AFI y notación románica ! AFI | style="width:30px" |{{AFI|e}} | style="width:30px" |{{AFI|ɛ}} | style="width:30px" |{{AFI|o}} | style="width:30px" |{{AFI|ɔ}} | style="width:30px" |{{AFI|ʃ}} | style="width:30px" |{{AFI|ʒ}} | style="width:30px" |{{AFI|ts͡}} | style="width:30px" |{{AFI|dz͡}} | style="width:30px" | tʃ͡ | style="width:30px" |{{AFI|dʒ͡}} | style="width:30px" |r | style="width:30px" |{{AFI|ɾ}} | style="width:30px" |{{AFI|ʎ}} |- ! Románica |{{AFI|ẹ}} |{{AFI|ę}} |{{AFI|ọ}} |{{AFI|ǫ}} |{{AFI|š}} |{{AFI|ž}} |{{AFI|ŝ}} |{{AFI|ẑ}} |{{AFI|č}} |{{AFI|ǧ}} |{{AFI|r̄}} |r |{{AFI|l̮}} |} D'esti sistema de notación caltiénse la práctica de representar los acentos primario y secundario con un [[acentu agudu]] o [[Acentu grave|grave]] sobre la vocal, respeutivamente, en llugar de los signos encamentaos pol AFI antes de la sílaba tónica (''antiradar'' {{AFI|[àntirəðár] [ˌantirəˈðar]}}). En representaciones simples puede utilizase un sistema por semeyanza ortográfica (''homes'' {{AFI|[òmes]}}).<ref>Vegeu per exemple [http://sao.dlsi.ua.es/anotacions.php SAÓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221102707/http://sao.dlsi.ua.es/anotacions.php |date=2009-12-21 }}, Sistema d'Ajuda Ortoèpica del valencià.</ref> Pa una representación col sistema [[SAMPA]], esiste una propuesta de la [[Universidá Autónoma de Barcelona|Universitat Autònoma de Barcelona]].<ref>Llisterri, Joaquim.</ref> {| {{tablaguapa}} style="margin: auto auto 10px; text-align: center;" |+ Correspondencia ente símbolos AFI y SAMPA ! AFI | style="width:30px" | {{AFI|ɛ}} | style="width:30px" | {{AFI|ɔ}} | style="width:30px" | {{AFI|ə}} | style="width:30px" | {{AFI|ɱ}} | style="width:30px" | {{AFI|ŋ}} | style="width:30px" | {{AFI|ɲ}} | style="width:30px" | {{AFI|ʃ}} | style="width:30px" | {{AFI|ʒ}} | style="width:30px" | {{AFI|tʃ͡}} | style="width:30px" | {{AFI|dʒ͡}} | style="width:30px" | r | style="width:30px" | {{AFI|ʎ}} | style="width:30px" | {{AFI|β}} | style="width:30px" | {{AFI|ð}} | style="width:30px" | {{AFI|ɣ}} |- ! SAMPA | <tt>E</tt> | <tt>O</tt> | <tt>@</tt> | <tt>F</tt> |<code>N</code> | <tt>J</tt> |<code>S</code> | <tt>Z</tt> | <tt>tS</tt> | <tt>dZ</tt> | <tt>rr</tt> | <tt>L</tt> | <tt>B</tt> |<code>D</code> | <tt>G</tt> |} == Discutinios teóricos na redolada del inventariu fonolóxicu del catalán == Según [[Emilio Alarcos Llorach]]: 18 consonantes: /p t k b d g f s ʃ z ʒ m n ɲ l ʎ ɾ r/; y 7 vocales: /a ɛ e i ɔ o u/.<ref>Alarcos Llorach, Emilio (1953) “Sistema fonemático del catalán”, Archivum, III-1, pp. 135-46.</ref> Apostando con Badia i Margarit, Alarcos niega la fonemicidá de la vocal neutra [ə].<ref>Alarcos Llorach, Emilio (1973) “De fonología catalana: la vocal neutra”, Archivum, 83, pp. 293-97.</ref> Alarcos considera que les semiconsonantes [j w] son variantes posicionales de les vocales zarraes /i u/, y que les africaes sibilantes [dz ts dʒ tʃ] son secuencies de dos fonemes distintes. Según Antoni Maria Badia i Margarit: 23 consonantes: /p t k b d g f s ʃ z ʒ dz dʒ tʃ m n ɲ l ʎ ɾ r j w/; y 8 vocales: /a ɛ e i ɔ o u ə/.<ref>Badia i Margarit, Antoni Maria (1965 b) “Función significativa y diferencial de la vocal neutra en el catalán de Barcelona”, R.F.E., XLVIII, pp. 79-93.</ref><ref>Badia i Margarit, Antoni Maria (1973) “Phonétique et phonologie catalanes”, a "La linguistique catalane", Paris, Klincksieck, pp. 115-79.</ref> Badia i Margarit considera que trés de les africaes sibilantes [dz dʒ tʃ] mereceríen consideranza de fonema, sicasí niega la condición de fonema a l'africada [ts]. Badia i Margarit tamién considera que les semiconsonants [j w] merecen estatus fonemáticu y nun son siempre variantes posicionales de les vocales zarraes. Amás, Badia y Margarit postula la fonemicitat de la vocal neutra [ə] aduciendo oposiciones del estilu palu derechu / pel derechu pelo derechu. Según Max Woodfield Wheeler: 21 consonantes: /p t k b d g f s ʃ z ʒ m n ɲ l ʎ r j w kʷ gʷ/; y 7 vocales: /a ɛ e i ɔ o u/.<ref>Wheeler, Max W. (1977) “Els fonemes catalans: alguns problemes” a "Els Marges", 9, pp. 7-22.</ref> Wheeler considera les africaes sibilantes como secuencies de dos fonemes distintes, como Alarcos. Wheeler considera les semiconsonantes [j w] como fonemes, como Badia i Margarit. Wheeler considera un únicu fonema róticu que tendría dos variantes posicionales [ɾ r] ya interpreta l'únicu contestu onde s'opón la llatiendo simple a la vibrante múltiplu ente vocales como un casu de xeminación. Per otru llau, Wheeler introduz como artefautos teóricos les oclusives labiovelars [kʷ gʷ] pa esplicar la peculiar distribución de los diptongos crecientes catalanes en grupos como qua, gua, qüe, güe, etc. == Referencies == {{llistaref|3}} === Obres citaes === == Ver tamién == * [[Ortografía del catalán]] == Enllaces esternos == * {{Cita web|url=http://www.ub.edu/sonscatala/index.html|editor=Universitat de Barcelona}}Falta'l <code>&#x7C;títulu=</code> ([[Ayuda:Errores nes referencies#citation missing title|ayuda]]) * [http://latel.upf.edu//badatran/ BadaTran, base de datos de trescripciones fonétiques.] {{Tradubot|Fonología del catalán}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wikipedia:Páxines con referencies ensin títulu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con referencies ensin títulu y con URL]] [[Categoría:Fonoloxía por idioma]] [[Categoría:Gramática catalana]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] gqocf4dj6teevxmkr1jln71gmglih9m 0 165553 4775530 4510722 2026-11-03T14:00:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775530 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'inmigración |grupo=Franco-Saskatchewanianos |grupu2 =Fransaskois |imaxe=Drapeau fransaskois.jpg |imaxe_tamañu= 220px |descripción= La bandera ''fransaskoise'' llexando nel vientu. |población censal = 85 569 |asentamientu1= {{bandera2|Saskatchewan}} |idioma= [[Idioma francés|Francés]], [[Idioma inglés|inglés]] |relixón= mayoría [[Ilesia católica|católica]] |rellacionaos= [[Franco-canadiense|Franco canadienses]] }} Los '''francófonos de Saskatchewan''' (en [[idioma francés|francés]], ''Fransaskois'') son los ciudadanos [[francófonos]] de [[Canadá]] residentes na provincia de [[Saskatchewan]], allugada nel centru del país. ==Bandera== * Ver tamién [[Bandera fransaskois]] La bandera ye un símbolu oficial y cultural na provincia de [[Saskatchewan]]. Ye tricolor, el so fondu mariellu simboliza los campos de trigu de la provincia, motor económicu del llugar, tamién puede reparase una flor de Lliriu coloráu, símbolu recurrente na héraldica francesa y una cruz escandinava de color verde. ==Eminentes francófonos de Saskatchewan== * [[Agnes Martin]], pintora minimalista norteamericana. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.fransaskois.sk.ca/ Assemblée communautaire fransaskoise] * [http://www.ajf.ca/ Association jeunesse fransaskoise] * [http://www.culturel.sk.ca/ Conseil Culturel Fransaskois] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505182542/http://www.culturel.sk.ca/ |date=2015-05-05 }} * [https://web.archive.org/web/20090901191154/http://www.artenlys.ca/ Art en Lys] * [http://www.societehisto.com/ Société Historique de la Saskatchewan] * [https://web.archive.org/web/20110202102231/http://www.livres-disques.ca/nouvelle_plume/home/index.cfm Éditions de la Nouvelle Plume] * [https://web.archive.org/web/20181105195644/https://fransaskois.info/ Fransaskois.info, Informations, nouvelles et évènements des francophones en Saskatchewan] * [http://www.latroupedujour.ca/ La Troupe du Jour] * [https://web.archive.org/web/20080225095515/http://www.leauvive.net/ L'eau Vive] * [http://www.scfpa.ca/ La Société Canadienne-française de Prince Albert] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926221422/http://www.scfpa.ca/ |date=2018-09-26 }} * [http://www.acfr.ca/ Association Canadienne-française de Regina] * [http://www.willowbunch.ca/index.php?lang=fr/ Willow Bunch] * [https://web.archive.org/web/20090131140950/http://fransaskois.sk.ca/liens/acfmj/acfmj.htm Association communautaire fransaskoise de Moose Jaw] * [http://www.rsfs.ca/ Réseau Santé en Français de la Saskatchewan] * [http://www.parentsfransaskois.ca/ Associations des Parents Fransaskois] * [http://www.collegemathieu.sk.ca/ Collège Mathieu] * [http://www.cefsk.ca/ Conseil des Écoles Fransaskoise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129132549/http://cefsk.ca/ |date=2009-01-29 }} * [https://web.archive.org/web/20100126035739/http://institutfrancais.uregina.ca/ Institut Français, Université de Regina] * [http://www.ccs-sk.ca/ Conseil de la Coopérations de la Saskatchewan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522055011/http://www.ccs-sk.ca/ |date=2010-05-22 }} * [http://www.ajefs.ca/ Association des juristes d'expressions française de la Saskatchewan] * [http://fransasquatch.blogspot.com/ Blogue Fransaskois] {{Tradubot|Francófonos de Saskatchewan}} [[Categoría:Llingües de Canadá]] [[Categoría:Franco-saskatchewanianos| ]] 35hoxi0423rs6i5jrmvwkq6apnwqads 0 165665 4775657 4753949 2026-11-04T07:15:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775657 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Hispanos}} {{redirixe equí|Hispanu}} {{Ficha de grupu étnicu |grupu = Hispanos |imagen = Idioma español en el mundo.PNG |descripción = |población = Más de 520 millones |asentamiento1 ='''[[Europa]]''' *{{AND}} *{{ESP}} *{{GIB}} '''[[Asia]]''' y '''[[Oceanía]]''' *{{PHI}} *{{GUM}} *{{MNP}} *{{FSM}} *{{PLW}} '''[[África]]''' *{{GEQ}} *{{MAR}} *{{ESH}} '''[[América]]''' *{{ARG}} *{{BLZ}} *{{BOL}} *{{CHI}} *{{COL}} *{{CRI}} *{{CUB}} *{{ECU}} *{{ESA}} *{{EEUU}} *{{GUA}} *{{HON}} *{{MEX}} *{{NIC}} *{{PAN}} *{{PAR}} *{{PER}} *{{PUR}} *{{DOM}} *{{URU}} *{{VEN}} |idioma = [[Idioma español|Español]] |relixón = Mayoritariu: [[Cristianismu|cristianos]] (católicos y minoríes americanes protestantes, ente otres), [[Islam|musulmanes]], [[Xudaísmu|xudíos]] |rellacionaos = Hispanos }} Anque tienen raigaños comunes y dacuando intercámbiase'l so usu, sobre manera cuando se fala d'España, el términu '''hispanu''' nun tien de confundir se con '''hispánicu'''. El términu "hispanu" ye muncho más abiertu nel so usu más común, pos inclúi a tolos países onde la influyencia de la llingua y la cultura española son notables amás d'España, ente que la primer aceición del términu "hispánicu" rellaciónase más con asuntos propios d'España o de la llingua españolasobre manera aquellos rellacionaos cola historia temprana d'España. Dambos deriven de la pallabra «''Hispania''», que yera como los [[Fenicia|feniciu]]s denominaben a la [[península Ibérica]] («''Iberia''» pa los griegos), y que darréu los romanos latinizaron pa nomar [[Hispania]] como una división político-alministrativa territorial. Mientres la [[Edá Media]], por derivación de Hispania, llámase españoles a tolos reinos cristianos peninsulares, por casu, [[Xaime I d'Aragón]] nes sos cróniques refierse a les sos conquistes pa la "mayor gloria d'España", o mientres un conceyu en Francia pa una nueva cruzada, al nun aceptase la so propuesta de faela darréu diz "Barones, yá podemos colanos: güei a lo menos dexemos bien puestu l'honor d'España". Esta denominación queda en desusu en Portugal tres la segunda independencia en [[1640]], y sigue pa España, nome sol que tamién taben incluyíes les distintes provincies y virreinatos d'ultramar. D'esti orixe ye d'onde provién la definición actual. Los términos '''hispanu''' y '''hispánicu''' son derivación d'[[España]] ―que deriva de la mesma de [[Hispania]]―. Según les definiciones que da la [[Real Academia Española]] del términu hispánicu», estos son los habitantes de l'antigua Hispania romana (habitantes de la península ibérica) y los ciudadanos de les naciones de [[Hispanoamérica]], ente les que s'inclúin España y los países hispanofalantes d'[[América]], [[África]] y [[Asia]] según los habitantes d'Estaos Xuníos que seyan orixinarios de dalgún d'estos países. El términu hispanoamericanu» vien significar lo mesmo nes sos distintes definiciones yá que arrexunta a españoles y americanos de países de [[Hispanoamérica]]. N'América Llatina, el términu "hispanu" ye usáu con bien poca frecuencia güei, ente que "hispánicu" úsase namái pa referise a España, al heriedu cultural española na rexón, o a asuntos propios de la historia o lliteratura española. N'Estaos Xuníos, sicasí, "hispanu" ("hispanic", n'inglés) volvióse un términu d'usu común. Por razones rellacionaes cola historia rexonal de los dos últimos sieglos, anque'l términu "hispanoamericanu" nun ye desconocíu en Hispanoamérica, ye muncho más frecuente l'usu del términu "llatín" o "llatinoamericanu", qu'amás de países onde l'español ye llingua mayoritaria inclúi a otros con otres llingües herederes del [[Llatín vulgar]], como [[Brasil]] (portugués) y [[Haití]] (Frances), según les distintes dependencies de Francia n'América ([[Dominica]], [[Guadalupe (Francia)|Guadalupe]], [[Guayana Francesa]], [[Martinica]], [[Saint-Barthélemy (Francia)|Saint-Barthélemy]] y [[San Martín (Francia)|San Martín]]). Al respeutu, valga esclariar que los dos primeros usos de la expresíon "América Llatina" dar ente 1856 y 1857. El primeru, nel discursu "Iniciativa de l'América"<ref>{{cita web |url=http://www.filosofia.org/aut/002/fbb1285.htm|títulu=Iniciativa de l'América. Idea d'un Congresu Federal de les Repúbliques (París, 22 xunu 1856)|fechaaccesu=16 de xunetu de 2017|autor=Francisco Bilbao|apellíu=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.filosofia.org|editorial=|idioma=}}</ref> del chilenu [[Francisco Bilbao]], y el segundu nel poema "Los dos Américas",<ref>{{cita web |url=http://www.filosofia.org/hem/185/18570215.htm|títulu=Los dos Américas (1857)|fechaaccesu=16 de xunetu de 2017|autor=José María Torres Caicedo|apellíu=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.filosofia.org|editorial=|idioma=es}}</ref> del colombianu [[José María Torres Caicedo]]. Dambos consideraben qu'una unión de les democracies de la rexón yera imprescindible pa enfrentar tantu nueves invasiones per parte d'Estaos Xuníos (dambos autores menten la [[Guerra de Méxicu-Estaos Xuníos|Guerra ente Méxicu y Estaos Xuníos]] y la espedición de [[William Walker]] a Centroamérica), según l'amenaza del exemplu que ponía Europa depués del regresu de la monarquía y l'abandonu de la diplomacia. Más tarde, en "Emancipación del espíritu d'América", Bilbao llevaría entá más lloñe diches idees al falar tamién de la necesidá de la "emancipación intelectual" de los países suramericanos de les teoríes ya idees europees, depués de reparar que Francia usaba la idea d'una "raza llatina" de [[Michel Chevalier]] como sida pa los sos proyeutos imperialistes en Méxicu en 1862 ([[Segunda intervención francesa en Méxicu]]). == Usos del vocablu Hispanu» == === N'España ya Iberoamérica === El términu hispanu dende l'[[Antigua Roma]] facía referencia a los habitantes de la [[Península Ibérica]], siendo esta la denominación más habitual na bibliografía histórica. Mientres Hispanoamérica foi parte integrante d'España, so la denominación de ''América Española'', l'usu del términu hispanu» dar nel conxuntu del reinu. Una vegada producida la desintegración nos distintos nuevos estaos de Hispanoamérica, ésti siguió siendo'l nome utilizáu pa definir los territorios y les sos xentes, hasta la introducción del términu [[América Llatina]]. Esti términu foi usáu per primer vegada en 1856 pol chilenu [[Francisco Bilbao]] y el colombianu [[José María Torres Caicedo]] pa pidir la unión de los países llatinoamericanos depués de la invasión d'Estaos Xuníos mientres la [[Guerra de Méxicu-Estaos Xuníos|Guerra ente Méxicu y Estaos Xuníos]] (1846-1848) y la espedición de [[William Walker]] a Nicaragua, onde ésti pretendió reintroducir la esclavitú, yá abolida en Centroamérica, ya instaurar una colonia que falara n'inglés. Entá güei, el términu "Hispanoamérica" ye más usáu ente los españoles, ente que'l términu "Llatinoamérica" o "América Llatina" ye d'usu muncho más común ente los países hispanoamericanos, anque ye importante esclariar que dambos términos nun son sinónimos. Conozse como [[Hispanoamérica]] al conxuntu de países americanos que pal momentu de la so independencia facíen parte de l'antigua [[Monarquía Hispánica|monarquía hispánica]], pos l'idioma español tuvo una gran influyencia inclusive en países onde la mayoría de la población identificar colos grupos [[Indíxenes americanos|Indíxenes d'América]] (el casu más notable ye Bolivia). Un términu rellacionáu ye [[Iberoamérica]], qu'inclúi tamién a Brasil, por ser el portugués la llingua del otru gran imperiu basáu na Península Ibérica: l'imperiu portugués (n'ocasiones, según el Diccionario panhispánico de dudas, puede incluyir tamién a España y Portugal mesmos, anque esi usu seya menos frecuente). Pero'l términu Llatinoamérica ye más ampliu entá, pos inclúi a tolos países americanos que la so llingua mayoritaria ye dalgún idioma perteneciente a les [[Llingües romániques]] (o "llingües de los romanos", por basase nos distintos dialeutos del [[llatín vulgar]], qu'evolucionaron de forma distinta en cada rexón depués de la disolución del imperiu romanu). Poro, Llatinoamérica inclúi a tolos países onde se fala español, portugués y francés. Asina que amás de tolos países iberoamericanos n'América, el términu Llatinoamérica inclúi tamién a [[Haití]] y a distintes dependencies de Francia n'América, como [[Guayana Francesa]] y [[Martinica]]. === Nos Estaos Xuníos === A partir de 1970, n'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] el censu utiliza la pallabra "hispanic" pa cualquier persona d'ascendencia cubana, mexicana, portorricana, suramericana o centroamericana, o que faiga parte de cualesquier otra cultura hispana, o tenga ancestros que provengan de cualquier cultura hispana, ''con independencia de la raza'' ("a person of Cuban, Mexican, Puertu Rican, South or Central American, or other Spanish culture or origin regardless of race").<ref>{{cita web |url=https://www.census.gov/topics/population/hispanic-origin/about.html|títulu=Hispanic Origin|fechaaccesu=16 de xunetu de 2017|autor=|apellíu=Bureau|nome=US Census|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.census.gov|editorial=|idioma=en-US}}</ref> La guía del censu tamién esclaria que los hispanos pueden ser de cualquier raza, cualquier ascendencia y cualesquier etnicidá, pos namái se da importancia a la ''identificación'' cola cultura hispana. Por eso ye posible ser hispanu ensin falar español y esti casu ye particularmente común ente los descendientes d'inmigrantes hispanoamericanos y españoles de segunda y tercer xeneración. Asina, n'Estaos Xuníos, pal casu de los inmigrantes, un cubanu d'orixe español, un arxentín d'orixe alemán, un uruguayu d'orixe italianu, un mexicanu mestizu o indíxena, un bolivianu d'orixe amerindiu o mestizu o inclusive un mesmu español -nacíu n'España-, seríen toos ellos «hispanos», pos la so cultura ye d'orixe español o hispanoamericanu. Ente que pa los ciudadanos d'Estaos Xuníos d'orixe familiar hispanu, lo más importante ye la autoidentificación colos raigaños culturales familiares, ensin importar l'idioma que falen. Tamién s'usa'l términu "llatín", como abreviación de "llatinoamericanu". Sicasí, nengunu de dambos términos aplícase siempre de forma correuta, pos ye frecuente que, por casu, aplicar a un brasilanu'l términu de "hispanu", o a un ciudadanu español el de "llatín". == Población hispana nel mundu == {{VT|Países hispanos por población|Población hispanoamericana n'España}} De siguío figuren una tabla estadística de la población de los países onde l'español constitúi idioma oficial o de facto con files más escures, de forma que el 96,9% sabe falar español.<ref>[https://web.archive.org/web/20090612022111/http://www.ucm.es/info/icei/pdf/DT%2003-06.pdf Demografía de la llingua española]</ref> {|class="wikitable sortable" !Países !! Población<ref name="EstimPoblacONU">Por defectu, vamos utilizar la estimación de la ONX pa 2015: [http://esa.un.org/unpd/wpp/ Estimación de la población de 2011 a 2100]</ref>!!PIB nom 2014 en mill. $<ref name= "imf"> [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=12&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213%2C273%2C218%2C278%2C228%2C283%2C233%2C288%2C293%2C238%2C243%2C248%2C253%2C642%2C184%2C258%2C268%2C298%2C299&s=NGDPD&grp=0&a= PIB 2014 a precios de mercáu]</ref>!! Superficie en km² |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Mexico.svg|25px|Bandera de Méxicu]] [[Méxicu]] ||123.518.270<ref>[http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyección www.conapo.gob.mx CONAPO, estimación pal 2017] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=www.conapo.gob.mx CONAPO, estimación pal 2017 |2=http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecci%C3%B3n |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. 112.336.538 ye la cifra definitiva de población del censu pa 2010.</ref>|| 1.291.062 || 1.964.375 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Colombia.svg|25px|Bandera de Colombia]] [[Colombia]]|| 49.025.000<ref>[http://www.dane.gov.co/ Censo DANE]</ref>|| 377.867 || 1.141.748 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Spain.svg|25px|Bandera d'España]] [[España]] || 46.557.008<ref>[[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] [http://www.ine.es/dynt3/inebase/es/index.html?padre=517&dh=1 INE (1/1/2016)]</ref>|| 1.406.538 || 505.992 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Argentina.svg|25px|Bandera d'Arxentina]] [[Arxentina]] || 44.044.811<ref>[http://www.indec.gov.ar/ indec.gov.ar (estimación pa 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070406222046/http://www.indec.gov.ar/ |date=2007-04-06 }}. 40.117.096 ye la cifra definitiva de población del censu pa 2010 (INDEC)</ref>|| 643.061 ||2.780.400 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Peru.svg|25px|Bandera de Perú]] [[Perú]] ||31.826.018<ref>[https://www.inei.gob.pe/media/principales_indicadores/libro.pdf inei.gob.pe (estimación pa 2015)] (estimación pa xunu 2012)</ref>|| 202.642 || 1.285.216 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Venezuela.svg|25px|Bandera de Venezuela]] [[Venezuela]] ||31.431.164<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190107062938/http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 |fechaarchivu=2019-01-07 }}</ref> || 206.252 ||916.445 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Chile.svg|25px|Bandera de Chile]] [[Chile]] ||18.373.917<ref>[https://web.archive.org/web/20090620031352/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf INE de Chile (estimación pa 2017)]</ref>|| 258.017 || 756.102 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Ecuador.svg|25px|Bandera d'Ecuador]] [[Ecuador]] ||16.428.000<ref>[http://www.ecuadorencifras.gob.ec/ Estimación del INEC. Reló poblacional]</ref>|| 100.543 || 256.369 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Guatemala.svg|25px|Bandera de Guatemala]] [[Guatemala]] ||17.045.000<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |títulu=ine.gob.gt (2017) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |fechaarchivu=2014-03-14 }}</ref>|| 58.728 || 108.889 |-bgcolor=#efefef ||[[Ficheru:Flag of Cuba.svg|25px|Bandera de Cuba]] [[Cuba]] ||11.390.000<ref name="EstimPoblacONU"/>||78.694 (2013)<ref>ONX 2017</ref>|| 109.886 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Bolivia.svg|25px|Bandera de Bolivia]] [[Bolivia]] ||11.145.770<ref>{{cita web |url=http://www.ine.gob.bo:8081/censu2012/PDF/resultadosCPV2012.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=5 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140209134921/http://www.ine.gob.bo:8081/censu2012/PDF/resultadosCPV2012.pdf |fechaarchivu=9 de febreru de 2014 }}</ref> || 33.237 ||1.098.581 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of the Dominican Republic.svg|25px|Bandera de la República Dominicana]] [[República Dominicana]] ||10.767.000<ref name="EstimPoblacONU"/> ||64.058 ||48.671 |-bgcolor=#efefef | [[Hondures]] ||8.866.351<ref>[http://www.ine.gob.hn/index.php/component/content/article?id=81 Estimación del INE pa 2016]/</ref>|| 19.511 || 112.492 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Paraguay.svg|25px|Bandera de Paraguái]] [[Paraguái]] ||6.854.536<ref name="EstimPoblacONU"/> || 30.220|| 406.752 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of El Salvador.svg|25px|Bandera d'El Salvador]] [[El Salvador]] ||6.581.940<ref>http://www.digestyc.gob.sv/index.php/novedad/aviso/540-yá {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.digestyc.gob.sv/index.php/novedad/aviso/540-y%C3%A1 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} s'atopa-disponible-el-boletin-ipc-setiembre-2012.html</ref> || 25.164 || 21.041 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Nicaragua.svg|25px|Bandera de Nicaragua]] [[Nicaragua]] ||6.218.000<ref name="EstimPoblacONU"/> || 11.806 ||130.373 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Costa Rica.svg|25px|Bandera de Costa Rica]] [[Costa Rica]] || 4.667.096<ref>{{Cita web |url=http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |títulu=INEC |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160629225042/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |fechaarchivu=2016-06-29 }}</ref>||49.553|| 51.100 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Panama.svg|25px|Bandera de Panamá]] [[Panamá]] ||3.764.166<ref name="EstimPoblacONU"/>||43.777|| 75.517 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Uruguay.svg|25px|Bandera d'Uruguái]] [[Uruguái]] ||3.480.222<ref name="EstimPoblacONU"/>|| 57.471 ||176.215 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Puerto Rico.svg|25px|Bandera de Puertu Ricu]] [[Puertu Ricu]] ||3.474.182<ref>[https://www.census.gov/popest/data/national/totals/2015/index.html Census Bureau 2015]</ref> || 103.135<ref>World Bank 2014</ref>||8.870 |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px|Bandera de Guinea Ecuatorial]] [[Guinea Ecuatorial]] || 1.622.000<ref>{{Cita web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190107063158/https://www.guineaecuatorialpress.com/404.shtml |fechaarchivu=2019-01-07 }}</ref>|| 15.530 || 28.051 |- |} Países con una considerable población hispana: {|class="wikitable sortable" !Países !! Población<ref name="EstimPoblacONU"/> |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of the United States.svg|25px]] [[EE. XX.]]||57.398.719<ref>{{Cita web |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_16_1YR_B03003&prodType=table |títulu=Census Bureau 2016 |urlarchivu=https://archive.today/20200214061158/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_16_1YR_B03003&prodType=table |fechaarchivu=2020-02-14 }}</ref> (de 323,1 mill.) |-bgcolor=#efefef |[[Ficheru:Flag of the Philippines.svg|25px|Bandera de Filipines]] [[Filipines]]||3.016.773<ref>(1.816.773 d'español + 1.200.000 de chabacano): [http://www.mepsyd.es/redele/Biblioteca2006/DavidSanchez/Memoria.pdf mepsyd.es] (páx. 249), [http://www.mepsyd.es/esterior/au/es/File/Ten_Reasons_low-res(1).pdf mepsyd.es] (páx. 23), [http://spanish-differences.com/Spanish/Philippines-Spanish.php spanish-differences.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817015943/http://spanish-differences.com/Spanish/Philippines-Spanish.php |date=2009-08-17 }}, [http://www.aresprensa.com/cms/cms/front_content.php?idart=208 aresprensa.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223115032/http://www.aresprensa.com/cms/cms/front_content.php?idart=208 |date=2008-12-23 }}. Datu similar de 2.900.000 de falantes d'español atopar nel llibru [https://books.google.es/books?id=wawGFWNuHiwC&pg=PA45&lpg=PA45&dq=Pluricentric+languages:+differing+norms+in+different+nations+spanish+philippines+speakers&source=bl&ots=x7TW-xNMF4&sig=RP1S7am0HUL6bcwOM_y2Y5KdgeU&hl=es&ei=vCXASpS0LqXkmwO0lZnlBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#v=onepage&q=&f=false "Pluricentric languages: differing norms in different nations"] páxina 45, por R.W.Thompson, o en [https://web.archive.org/web/19980224084238/http://www.sispain.org/spanish/language/worldwid.html sispain.org].</ref> (de 97,9 mill.) |- |[[Ficheru:Flag of Canada.svg|25px|Bandera de Canadá]] [[Canadá]]|| 740.000<ref>Hai 740.000 hispanos en Canadá, según datos pa 2015, presentaos na conferencia "Hispanovation: La creciente influencia hispánica en Canadá", que forma parte del Social Media Week de Toronto: [http://www.univision.com/noticias/mes-de-la hispanidá/la influencia-de-los-hispanos-sigui-creciendo-y-agora-llega-hasta-canada www.univision.com] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=hispanidá/la influencia-de-los-hispanos-sigui-creciendo-y-agora-llega-hasta-canada www.univision.com |2=http://www.univision.com/noticias/mes-de-la |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, [https://www.abc.es/internacional/20130928/abci-canada-hispanos-201309271302.html www.abc.es].</ref> (de 34,4 mill.) |- |[[Ficheru:Flag of Brazil.svg|25px|Bandera de Brasil]] [[Brasil]]|| 556.018<ref>[http://eldiae.es/wp-content/uploads/2015/06/espanol_llingua-viva_20151.pdf eldiae.es, 2015] {{Wayback|url=http://eldiae.es/wp-content/uploads/2015/06/espanol_llingua-viva_20151.pdf |fecha=20160112132334 }}. Hai 556.018 falantes d'español, derivaos de la inmigración de países de fala española. D'ellos, 460.018 falen de forma nativa. Amás, hai 6.120.000 brasilanos estudiando español</ref> (de 206 mill.) |- |[[Ficheru:Flag of France.svg|25px|Bandera de Francia]] [[Francia]]|| 477.564<ref>1% de la población de Francia mayor de 15 años, qu'en 2012 yera de 47.756.439 ([[Falantes d'español na U.E. según el Eurobarómetru (2012)]]). Casi la metá, 232.693 inmigrantes son españoles según el INE a 1 de xineru de 2016.</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Italy.svg|25px|Bandera d'Italia]] [[Italia]]|| 470.332<ref>246.208 peruanos ([[Emigración peruana]] en 2012) + 120.000 ecuatorianos ([http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=591]) + 64.000 colombianos ([http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=344 en 2003]) + 22.262 españoles ([http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0 INE 2016]) + 11.239 arxentinos ([[Emigración arxentina]] en 2012) + 3.485 mexicanos + 3.138 chilenos</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Australia.svg|25px|Bandera d'Australia]] [[Australia]]||447.175<ref>{{Cita web |url=http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |títulu=Páx.32 de la Demografía de la Llingua española |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |fechaarchivu=2010-09-23 }}</ref> |- |[[Ficheru:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Reinu Xuníu]]||324.100<ref>160.000 colombianos (incluyendo illegales [http://america.pink/colombians-the-united-kingdom_1044968.html], [http://unitedkingdom.iom.int/sites/default/files/doc/mapping/IOM_COLOMBIA.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170510105742/http://unitedkingdom.iom.int/sites/default/files/doc/mapping/IOM_COLOMBIA.pdf |date=2017-05-10 }}). 102.498 españoles ([http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0 INE, 2016]). Según [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/quick-statistics-for-england-and-wales-on-national-identity--passports-held-and-country-of-birth/rft-qs213ew.xls censu del R.O. en 2011] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/quick-statistics-for-england-and-wales-on-national-identity--passports-held-and-country-of-birth/rft-qs213ew.xls |date=2016-01-05 }}: 10.550 arxentinos + 9.771 mexicanos + 9.150 venezolanos + 8.767 ecuatorianos + 7.246 peruanos + 7.130 chilenos + Otros 8.987.</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Germany.svg|25px|Bandera d'Alemaña]] [[Alemaña]]||210.535<ref>139.555 españoles ([http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0 INE 2016]) + 27.328 peruanos ([[Emigración peruana]] en 2012) + 13.313 colombianos ([http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=344 en 2003]) + 12.520 mexicanos ([http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund/Tabellen/Content100/MigrationshintergrundStaatsangehoerigkeit,templateId=renderPrint.psml]) + 7.391 arxentinos ([[Emigración arxentina]] en 2012) + 6.704 chilenos ([http://www.chilesomostodos.gov.cl/descargas/cat_view/50-rexistru-de-chilenos.html]) + 3.724 ecuatorianos ([https://web.archive.org/web/20121202033524/http://tukuymigra.com/images/normativa/cat_est_tab_ecd_flacso1.pdf])</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Algeria.svg|25px|Bandera d'Arxelia]] [[Arxelia]]||175.379<ref>Ente 150.000 y 200.000 refuxaos saḥarianos na ciudá de Tinduf {{cita web |url=http://www.aprendemas.com/Noticias/html/N1960_F17012007.HTML |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=27 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121221132032/http://www.aprendemas.com/Noticias/html/N1960_F17012007.HTML |fechaarchivu=21 d'avientu de 2012 }} + 379 españoles en 2001 según Ministeriu d'Asuntos Esteriores</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Switzerland.svg|25px|Bandera de Suiza]] [[Suiza]]||150.782<ref name="bfs.admin_1">{{cita web |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/sprachen.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=13 de xineru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160114180444/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/sprachen.html |fechaarchivu=14 de xineru de 2016 }}</ref><ref>111942 españoles en 2015 ([http://www.ine.es/jaxi/Datos.htm?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis INE]) + 17113 peruanos en 2012 ([[Emigración_peruana]]) + 5706 arxentinos en 2012 ([[Emigración_arxentina]]) + 2864 chilenos</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Israel.svg|25px|Bandera d'Israel]] [[Israel]]||130.000<ref>BBY (1997) [http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_99/oteru/p03.htm#10] (50.000 sefardinos) + 80.000 iberoamericanos [http://cvc.cervantes.es/obref/congresos/sevilla/comunicacion/ponenc_shadas.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105200617/http://cvc.cervantes.es/obref/congresos/sevilla/comunicacion/ponenc_shadas.htm |date=2012-01-05 }}</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Belize.svg|25px|Bandera de Belize]] [[Belize]]||128.243<ref>Censu de Belize (2000) [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }} Páx.32 de la Demografía de la Llingua española</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Japan.svg|25px]] [[Xapón]]|| 108.179<ref>100.229 residentes peruanos en 2012 ([[Emigración peruana]]), 3893 residentes arxentinos ([[Emigración arxentina]]), 1.803 residentes mexicanos ([[Emigración mexicana]]) y 2.165 residentes españoles (según l'[[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] a 1/1/2016)</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Aruba.svg|25px]] [[Aruba]]||93.500<ref>Estim. s/85% de la población(2005)</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Curaçao.svg|25px]] [[Curaçao]]||88.284<ref>Estim. s/65% de la población(2005)</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Sweden.svg|25px|Bandera de Suecia]] [[Suecia]]||81.797<ref>chilenos 28072 + colombianos 11914 + españoles 10199 + peruanos 7509 + bolivianos 4450 + arxentinos 3152 + salvadorianos 2942 + cubanos 2724 + mexicanos 2469 + ecuatorianos 2422 + uruguayos 2159 + venezolanos 1186 + Otros 2599. Según el censu suecu de 2015: ([http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/START__BE__BE0101__BE0101Y/UtrikesFoddaR/table/tableViewLayout1/?rxid=c26df425-b92f-42ca-a2y6-1bbcacfd159a www.statistikdatabasen.scb.se])</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Belgium.svg|25px|Bandera de Bélxica]] [[Bélxica]]||75.850<ref>Hai 59&nbsp;144 españoles morando en Bélxica a 1 de xineru de 2016 según el [http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0 INE, 2016], 15&nbsp;000 colombianos nel 2003 [http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=344], y 1&nbsp;706 chilenos en 2005 ([[Chilenos nel mundu]]).</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Netherlands.svg|25px|Bandera de Países Baxos]] [[Países Baxos]]||65.112<ref>30&nbsp;300 colombianos ([http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=344 en 2003]) + 24&nbsp;372 residentes españoles nos Países Baxos según Censu del 2013 + 7&nbsp;835 peruanos ([http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratoriu_Peru_2012.pdf en 2012] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=en 2012 |2=http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratoriu_Peru_2012.pdf |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}) + 1&nbsp;206 mexicanos + 1&nbsp;399 chilenos ([[Chilenos nel mundu]])</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Andorra.svg|25px|Bandera d'Andorra]] [[Andorra]]|| 53.963<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.iea.ad/cres/observatori/tarreces/llengua3trimestre2005.htm iea.ad]</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Western Sahara.svg|25px|Bandera de Sáḥara Occidental]] [[Sáḥara Occidental]]||205.354 |- |[[Ficheru:Flag of New Zealand.svg|25px|Bandera de Nueva Zelanda]] [[Nueva Zelanda]]||21,645<ref>[https://web.archive.org/web/20070927232047/http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/1C81F07B-28C6-4DDD-8EBA-80C592Y8022A/0/20languagespokentotalresponse.xls Statistics New Zealand] Censu demográficu de [[2006]]</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Norway.svg|25px]] [[Noruega]]||21&nbsp;187<ref>[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2016-03-03?fane=tabell&sort=nummer&tabell=258404 Datos del censu de Noruega pa 2016]</ref> |- |[[Ficheru:Flag of Morocco.svg|25px|Bandera de Marruecos]] [[Marruecos]]||20.000<ref>{{cita web |url = http://www.ethnologue.org |títulu = Ethnologue, Languages of the World }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> |- |[[Ficheru:Flag of Bonaire.svg|25px]] [[Bonaire]]||4.964<ref>Estim. s/35% de la población (2004)</ref> |- |} Como referencia, amuésase la comparanza a nivel internacional na siguiente tabla: {| class="wikitable sortable" !País!! PIB nom 2014 (mill. $)!!<ref>PIB nominal según el Fondu Monetariu Internacional en 2014</ref> Población ||Estensión en km² |- |[[Ficheru:Flag of Europe.svg|25px]] [[Xunión Europea]] ||18.527.116 || 508.191.116<ref name="ref_duplicada_1">[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 Estimación de Eurostat pal 2015]</ref>||4.324.782 |- |[[Ficheru:Flag of the United States.svg|25px]] [[Estaos Xuníos]] || 17.348.075 || 321.442.019<ref>[https://www.census.gov/popclock/ Estimación oficial a 04/07/2015]</ref>||9.631.418 |- |[[Ficheru:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] [[República Popular China|China]] || 10.356.508 || 1.376.049.000<ref>[ONX estimación pa 2015]</ref>||9.596.960 |- || [[Ficheru:Flag of Cross of Burgundy.svg|cantu|25px]] '''Hispanos''' || 8.276.866 ||621.237.189 ||24.579.730 |- |[[Ficheru:Flag of Japan.svg|25px]] [[Xapón]] ||4.602.367 || 126.880.000<ref>[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm oficial a 1/12/2015]</ref>||377.835 |- |[[Ficheru:Flag of Germany.svg|25px]] [[Alemaña]] || 3.874.437 || 81.292.400<ref>[https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html Estimación oficial a 31/03/2015]</ref>||357.104 |- |} == Personalidaes hispanes == Estes son delles personalidaes hispanes relevantes y representatives a lo llargo de la historia, dando una imaxe xeneral del conxuntu hispanu. <center> <gallery widths="200" heights="200"> Ficheru:Viriato.JPG|[[Viriato]] muertu nel 139 e.C., ''TERROR ROMANORUM'', líder lusitanu que ganó a los exércitos romanos y obligar a roblar la paz nel 140 e.C., calteniendo les sos tierres dientro del Imperiu Romanu. Los romanos contrataron el so asesinatu pero depués la respuesta foi "Roma nun paga traidores". Ficheru:Seneca-berlinantikensammlung-1.jpg|Lucio Anneo [[Séneca]], filósofu hispanorromano, naz en [[Córdoba (España)]] nel 4 e.C. y muerre en Roma nel 65 d.C., y dixo: ''"La mayor rémora de la vida ye la espera de la mañana y la perda del día de güei"''. Ficheru:Traianus Glyptothek Munich 336.jpg|[[Traxano]], primer hispanu Emperador de Roma, nacíu en [[Itálica]] ([[Santiponce]], España), el 18 de setiembre de 53 d.C. Toma Dacia, ataca a los partos (toma Armenia, Mesopotamia y Asiria) llegando hasta Persia, ye la máxima estensión del [[Imperiu Romanu]], y llamenta tar vieyu y nun poder siguir hasta la India. Na so residencia ponía: ''Palazzo Pubblico'' (entrada llibre, recibía en persona). Ficheru:Bust Hadrian Musei Capitolini MC817.jpg|[[Adriano]], Emperador de Roma, segundu Emperador hispanu, nacíu n'Itálica ([[Santiponce]], España), el 24 de xineru de 76 d.C. Ficheru:Marcus Aurelius Glyptothek Munich.jpg|[[Marco Aurelio]], hispanu, Emperador de Roma, moteyáu El Sabiu, nacíu en Ucubi (actual Espejo, Córdoba, España), el 26 d'abril de 121 d.C. Ficheru:Saintdamasus.jpg|San [[Dámaso I]], Papa de Roma númberu 37, naz en Galaecia (Galicia, Hispania) sobre'l 305, muerre en Roma'l 11 d'avientu del 384 Ficheru:Theodosius.jpg|[[Teodosio I el Grande]], Emperador de Roma, cuartu Emperador hispanu nacíu en Cauca (actual Coca, [[Segovia]], España), el 11 de xineru del 379 d.C. Ficheru:Reccared I Conversión, by Muñoz Degrain, Senate Palace, Madrid.jpg|[[Recaredo]], rei visigodu (?, muerre en Toledo capital visigoda nel 601), convertir al catolicismu, lo que foi siguíu pol restu de visigodos, llogrando la unificación relixosa de visigodos ya hispanu romanos. Ficheru:Cronicadonrodrigo.jpg|[[Rodrigo]], rei de los visigodos, muerre nel 711 d.C. na batalla de [[Guadalete]] contra los musulmanes, qu'entraron pa sofitar unu de los bandos nuna guerra civil. Estos conquisten la capital Toledo y casi tola península, y hasta Burdeos y Marsella na actual Francia. Ficheru:Don Pelayo.jpg|[[Don Pelayo]], Rei d'[[Asturies]], muerre nel 737 en Cangues d'Onís, derrota a los musulmanes na [[Batalla de Cuadonga]] (722 d.C.), controlando'l 3ᵉʳ rei ástur Alfonso I nel 757 la franxa norte de Vizcaya a Galicia. Ye l'empiezu de [[Reconquista|"Reconquistar"]], siendo los reinos d'España y Portugal herederos d'esti [[reinu d'Asturies]]. Ficheru:Alfonso II por Víctor Hevia 1-ret.jpg|[[Alfonso II d'Asturies|Alfonso II]] Rei d'Asturies (760-842). Nel 813 un ermitañu vio una estrella posase nel monte de Libredón, atopando una antigua capiya, la tumba de [[Santiago'l Mayor|Santiago]], ye l'empiezu de les pelegrinación dende toa Europa a Santiago de Compostela. (Nel 914 el so descendiente Ordoño II reunifica el reinu como Reinu de Lleón, estremáu tres la muerte del so padre) Ficheru:Alfonso V of León.jpg|[[Alfonso V de Lleón|Alfonso V Rei de Lleón]] hasta 1028. Vive los ataques d'[[Almanzor]], que casi acaba colos reinos cristianos, pero'l so fíu reina namái seis años, españando una guerra civil y la formación de pequeños reinos de [[Taifa|Taifes]], que va ser el final del Califatu de Córdoba (según [[Tucídides]], la naturaleza humana nun se contenta colo que tien, ye ambiciosa). Ficheru:El Cid-estatua-(Parque de Balboa).jpg|[[Rodrigo Díaz de Vivar|El Cid]] (1045-1099). [[Fernando I de Lleón|Fernando I]] que cobraba impuestos a les Taifas, muerre y estrema el reinu. El Cid xunir a [[Sancho II de Castiella|Sancho II]] que muerre en xuniendo Galicia, Lleón y Castiella; herieda [[Alfonso VI de Lleón|Alfonso VI]], con El Cid como mano derecha, toma Toledo y hostigan Sevilla, Granada... En 1086 unes Taifas llamen a los [[almorávides]], que les conquisten y ganen a los Reinos cristianos, anque'l Cid vénce-yos dos vegaes. Ficheru:Alfons8 Tumbo.jpg|[[Alfonso VIII de Castiella|Alfonso VIII Rei de Castiella]], 1158-1214. En 1147 los [[Imperiu almohade|Almohades]] sustitúin a los [[almorávides]], y contra ellos dase en 1195 la [[batalla d'Alarcos]], con una importante derrota. Pero en 1212, produzse la gran [[Batalla de Las Navas de Tolosa]], cola decisiva victoria qu'acaba col poder almohade. Conquistando [[Fernando III de Castiella|Fernando III]] (1199-1252) Córdoba, Sevilla, Xaén y Murcia, solo queda Granada y la so contorna. Ficheru:Incipit_Vidal_Mayor.jpg|[[Xaime I d'Aragón|Xaime I]] Rei d'[[Corona_de_Aragón|Aragón]] 1208-1276. Llucha cola nobleza, hasta que media'l Papa. Conquista Mallorca y Valencia. Movió la Corte a Barcelona, potenció instituciones, comerciu, y catalán sobre'l llatín, y controla a la nobleza, una Corona con 3 reinos fuertes. Llogra derechos sobre [[Reinu de Sicilia|Sicilia]] que [[Pedro III d'Aragón|Pedro III]] va tomar, [[Lluis IX de Francia|Francia]] arrenunciu a derechos sobre Aragón, y da a [[Xaime II de Mallorca|Xaime II]] Mallorca y la parte francesa. Ficheru:Libro de los Juegos, Alfonsu X y su corte.jpg|[[Alfonsu X de Castiella|Alfonsu X]] el sabiu, Rei de [[Reinu de Castiella|Castiella]] 1221-84. Repobla les ciudaes andaluces, revuelta musulmana y espulsión, se despuebla el campu andaluz, y falla la invasión de [[Benimerines]] (victoria d'[[Alfonso XI de Castiella|Alfonso XI]], 1340). Crea la [[Universidá de Salamanca|Universidá]], la [[Conceyu de la Mesta|Mesta]], los estelleros de Sevilla, la [[Escuela de Traductores de Toledo|Escuela de Traductores]], unión llegal y bases del Estáu Modernu con una revuelta de nobles. 1351 [[Primer Guerra Civil Castellana|cambéu económicu falla]]. [[Peste negro|Peste Negro]] 1348. Ficheru:Henry the Navigator1.jpg|[[Enrique'l Navegante]] 1394-1460. Fíu de [[Xuan I de Portugal|Xuan I]] de [[Historia de Portugal|Portugal]] (rei gracies a los nobles, evitando la unión d'[[Alfonso IV de Portugal|Alfonso IV]], creador de la flota, con Castiella). Enrique crea la [[Escuela de Sagres|Escuela de Navegación de Sagres]], onde crea la [[carabela]], capaz de viaxes oceánicos. Llegar a [[cabu Bojador|Bojador]], [[Río de Oro]] 1441, [[Cabu Verde]], Madeira (azucre), [[Arguin]], Guinea y [[San Jorge de la Mina|Mina]], y abre la ruta africana (esclavos, oru,...). [[Johannes Gutenberg|Imprenta]] 1449. Ficheru:IsabellaofCastile05.jpg|Los [[Reis Católicos]] 1474, [[Sabela I de Castiella|Isabel]] y [[Fernando II d'Aragón|Fernando]], xunen Castiella y Aragón. Tomen [[Guerra de Granada Granada]], places africanes, Canaries y [[Conquista de Navarra|Navarra]]. Espulsar a xudíos y convierte a [[Moriscu|moríscos]]. Crean l'estáu modernu, financien a Colón, son [[Rei de Romanos]], el Gran Capitán reforma l'exércitu y faen una política matrimonial, repartu de Nápoles col [[Carlos VIII de Francia|rei francés]], este ataca y pierde. 1492 [[Gramática castellana|Gramática]] de [[Antonio de Nebrija|Nebrija]]. Papa [[Alexandru VI]] de Valencia. Ficheru:Christopher Columbus Face.jpg|[[Cristóbal Colón]] 1446-1506, yera xenovés... Estudia en [[Escuela de Sagres|Sagres]], propón llegar a India arrodiando'l mundu (si yera redondu y non planu) en Portugal, y depués en Castiella, la [[Isabel_I_de_Castiella|reina]] financia'l viaxe, afayando América'l 12 d'ochobre de 1492. En 1494 los dos países con esploración oceánica realicen un alcuerdu pa evitar conflictos, partiéndose les zones d'esploración, ye'l [[Tratáu de Tordesillas]]. Ficheru:Vasco-da-gama-2.jpg|[[Vasco da Gama]] 1469-1524, llega a India en 1498 abriendo Portugal la ruta marítima a la India y siendo el reinu más ricu. Nel 2ᵘ viaxe con 20 barcos facer col poder naval nel Índicu, moviendo a los musulmanes en 1502. En 1500 afayar Brasil, d'onde se traía tinte, empezando'l poblamientu en 1532 y en 1549 nómase gobernador. En 1514 llegar a China y en 1543 a Xapón. Ficheru:El gran capitan gonzalo de cordoba.jpg|[[Gonzalo Fernández de Córdoba|El Gran Capitán]] 1453-1515, conquista [[Reinu de Nápoles|Nápoles]], onde foi Virréi. En 1503 reorganiza l'exércitu tres la [[Reconquista]] y crea los [[Terciu|Tercios]], primer exércitu modernu. Los Tercios consideraos invencibles hasta [[Batalla de Rocroi|1643]], con una 1ᵘ derrota en [[Batalla de Nieuwpoort|1600]]. Delles victories fueron [[Batalla de Bicoca|Bicoca]] 1522, [[Batalla de Pavía|Pavía]] 1525 prindando al rei francés, [[Batalla de Mühlberg|Mühlberg]] 1547, [[Batalla de San Quintín (1557)|San Quitín]] 1557, [[Batalla de Gravelinas|Gravelinas]] 1558, [[Batalla de la Isla Terceira|Terceira]] 1582,... Ficheru:CharlesVtit.jpg|[[Carlos I d'España]], rei 1516, [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Emperador]] 1520, con gran costu y los comenenciudos n'América remóntense, [[Guerra de les Comunidaes de Castiella|Comuñeros]] y [[Germanías]]. [[Guerres italianes (1494-1559)|Guerres con Francia]] n'[[Guerra Italiana de 1521-1526|Italia]], tres el [[Martín Lutero|cisma]] l'Imperiu Alemán se desune hasta la [[Paz de Augsburgu]], [[Enrique VIII d'Inglaterra]] casáu con [[Catalina d'Aragón]] busca un fíu, al nun tenelo crea'l [[Anglicanismu]] pa divorciase, se [[Esposes d'Enrique VIII|casa 6 vegaes]], y matu 2. Manda reinos a [[Fernando I del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Fernando]] y [[Felipe II d'España|Felipe]]. Ficheru:Retrato de Hernán Cortés.jpg|[[Hernán Cortés]] conquista a los Azteques 1520 (el conseyu del Virréi componer de los xefes de les tribus aliaes). Les [[Lleis de Burgos]] protexen al indíxena y ordenar que se-yos enseñe a lleer y escribir, pero fallen. Pol monxu [[Bartolomé de las Casas|Bartolomé]] creáronse les [[Lleis Nueves]] en 1542 (y se alderique na [[Xunta de Valladolid]] con [[Francisco de Vitoria|Francisco]]), el [[Antonio de Mendoza y Pacheco|1ᵘ Virréi]] de [[Virreinatu de Nueva España|Nueva España]], aceptar y el [[Luis de Velasco y Ruiz de Alarcón|2ᵘ Virréi]] lliberó a 15.000 indios. Ficheru:Retrato de Hernando de Magallanes.jpg|[[Fernando de Magallanes]] na 1ᵘ [[Espedición de Magallanes-Elcano|circunnavegación]] 1522 muerre, calcúlase la [[Llonxitú (cartografía)|llonxitú]] por [[Rui Faleiro|Faleiro]]. 1538 hai [[galeón|galeones]], barcu militar hasta'l vapor, y la ciencia española del XVI espunta; xeografía, cosmografía (ingleses y franceses [[Navegación marítima|saleen]] con testos hispanos). La enfermedá mata al 90% n'América y viaxa rápida, inclusive al [[Civilizaciones precolombines del Amazones|Amazones]], [[Cahokia]], inques; nel Caribe muerre'l restu por esplotación y guerra. Ficheru:Portrait of Francisco Pizarro.jpg|[[Francisco Pizarro]], conquista a los Inques 1533, [[Francisca Pizarro Yupanqui|el so fía]] foi la 1ᵘ mestiza de Perú. Pizarro ye [[Gobernación de Nueva Castiella|gobernador]], pero'l bandu rival d'[[Diego de Almagro|Almagro]] matar, empieza una [[Guerra civil ente los conquistadores de Perú|guerra]], con [[Diego de Almagro el Mozu|Almagro fíu]], mestizu, llegando a gobernador de Perú. Llega [[Francisco de Toledo]] como [[Virreinatu de Perú|Virréi]], cumple les [[Lleis de Indias]], y remóntense los encomenderos con [[Gonzalo Pizarro]] 1544, créanse los [[Pueblu d'indios|Pueblos d'indios]] o [[Amenorgamientu d'indios|amenorgamientos]]. Ficheru:Michael Servetus.jpg|[[Miguel Servet]] 1511-1553, afaya la circulación del sangre. Protestante, quemar la inquisición protestante calvinista en [[Xinebra]]. Nesi tiempu destaca la [[Escuela de Salamanca]], la meyora de la [[banzáu de Tibi|presa d'arcu]] construyida por Felipe II, y nel 1735 el descubrimientu del [[Platín]] por [[Antonio de Ulloa]]. En 1518 [[Martín Lutero|Lutero]] crea'l [[protestantismu]], y la [[Evanxelicalismu|Ilesia Evanxélica]]; depués [[Xuan Calvino|Calvino]] crea'l [[Calvinismu]]. Ficheru:Portrait_of_Philip_II_of_Spain_by_Sofonisba_Anguissola_-_002b.jpg|[[Felipe II d'España|Felipe II]] 1527-1598, rei d'[[Imperiu español|España]] y [[Imperiu portugués|Portugal]], [[Diecisiete Provincies|Flandes]], [[Ducáu de Milán|Milán]], [[Reinu de Borgoña|Borgoña]], [[Reinu de Nápoles|Nápoles]] y [[Reinu de Sicilia|Sicilia]], [[Reinu de Cerdeña|Cerdeña]], [[Reinu d'Irlanda|Irlanda]], y rei consorte d'[[Reinu d'Inglaterra|Inglaterra]], el so [[Isabel Clara Eugenia|fía]] foi candidata al tronu de Francia. Se despuebla la península por emigración, [[Pequeña Edá de Xelu|Edad del Xelu]] 1570, escesu d'impuestos, [[Conceyu de la Mesta|llendo]] ya inflación crean la crisis, problema d'unviar remeses a [[Guerra de los Ochenta Años|Flandes]] (solo de 1598 a 1604 son 42 mill. ducaos), [[Quiebres de Felipe II|quiebra]] en 1575. Ficheru:Cervantes Jáuregui.jpg|[[Miguel de Cervantes]] escribi [[Don Quixote de la Mancha|El Quixote]] en 1605, 1ᵘ novela moderna y ta na victoria de [[Batalla de Lepanto|Lepanto]] 1571, deteniendo la meyora [[Imperiu otomanu|turcu]], como en 1529 en [[Sitiu de Viena|Viena]]. [[Sieglu d'Oru]], destaquen [[Francisco de Quevedo|Quevedo]], [[Luís de Camões|Camões]], [[Santa Teresa de Xesús|Santa Teresa]], [[San Xuan de la Cruz]], [[Luis de Góngora y Argote|Góngora]], [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón]], [[Lope de Vega]], [[Tirso de Molina]]. [[Rebelión de les Alpujarras|Rebelión de moriscos]] 1568, que sofitaben la [[Piratería berberisca|piratería]] y a los turcos, [[Espulsión de los moriscos|espulsaos]] en 1609. [[Unión d'Utrecht]] en 1579 y [[Sitiu d'Amberes (1584-1585)|toma d'Amberes]] en 1585. Ruta [[Galeón de Manila|Asia-América]] y conquista de [[Historia de Filipines|Filipines]]. Ficheru:Autorretrato de Velázquez en las Meninas.jpg|[[Diego Velázquez]] 1599-1660 pintor, como [[Francisco de Goya|Goya]], [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]]. [[Felipe IV d'España|Torna]] boda con [[Carlos I d'Inglaterra|Inglaterra]]. [[Conde-Duque d'Olivares|Olivares]], [[Unión d'Armes|camudo]] falla. Plata americano cai 1640-''1/2'', 50-''2/3'', 70-''90%''. En [[Guerra de los Ochenta Años|Flandes]] victoria en [[Asediu de Breda (1625)|Breda]] y contra [[Guerra anglu-española (1625-1630)|Inglaterra]], derrota contra [[Guerra francu-española (1635-1659)|Francia]] n'[[Guerra de los Trenta años|Alemaña]] [[Paz de Westfalia|1648]], [[Decadencia española|cayente]], piérdes'[[Países Baxos|Holanda]] y [[Independencia de Portugal|Portugal]] [[Crisis de 1640|1640]] qu'[[Carlos II d'Inglaterra|alía]] con Inglaterra, que [[Guerra anglu-española (1655-1660)|gana]] en [[Años 1650|1655]], [[Historia de Xamaica|Xamaica]] centru de [[contrabandu]] y piratería. [[Provincies Xuníes de los Países Baxos|Holanda]] aparra por guerres con [[Primer Guerra Anglo-Holandesa|Inglaterra]] y [[Guerra Franco-Holandesa|Francia]]. Ficheru:Juan de Acuña.jpg|[[Juan de Acuña y Bejarano|Juan de Acuña]] 1722 [[virréi]] criollu de [[Virreinatu de Nueva España|Nueva España]]. [[Carlos II d'España|Rei]] ensin fíos, [[Carlos VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Carlos]] rehúsa el pactu, [[Guerra de Sucesión Española|guerra]] 1701-14, rei [[Felipe V d'España|Felipe V]] [[Casa de Borbón|Borbón]], [[Tratáu d'Utrecht|pierde reinos europeos]], reforma economía, estáu, [[Historia de l'Armada Española|Armada]], [[mercantilismu]];[[Blas de Lezo]], gran derrota armada inglesa [[Sitiu de Cartagena de Indias (1741)|Cartagena de Indias]]; [[José Patiño Rosales|Patiño]] y [[Marqués de la Ensenada|Ensenada]]; recuperación; el [[Lluis I d'España|rei]] muerre de [[viruela]]; sigue la [[Ilustración política n'España|reforma]]: [[Fernando VI d'España|Fernando VII]] y [[Carlos III d'España|Carlos III]]. [[Pactos de Familia]], [[Sieglu XVIII|guerres]] granibles contra Austria [[Guerra de Sucesión Polaca|1ᵘ]], [[Guerra de Sucesión Austriaca|2ᵘ]] ya [[Reinu Xuníu|Inglaterra]] [[Guerra de la Oreya de Jenkins|1ᵘ]], [[Guerra de los Siete Años|2ᵘ]] y [[Guerra d'Independencia de los Estaos Xuníos|3ᵉʳ-EUA]]. [[Revolución francesa]] 1789, y [[Revolución Industrial|Industrial]]. </gallery> </center> == Árees d'influyencia hispana nel Mundu == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; line-height: 1.25em" ! Continente/Rexón ! País/Territoriu !Idiomes<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/docs/notesanddefs.html#2098 CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612212505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/docs/notesanddefs.html#2098 |date=2007-06-12 }} Language Notes</ref> (como llingua materna) ! Grupos étnicos<ref name="ReferenceA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/docs/notesanddefs.html#2075 CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612212505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/docs/notesanddefs.html#2075 |date=2007-06-12 }} Ethnicity Notes</ref> ! Imaxe !Referencies |- !rowspan="4"| [[Europa]] | '''{{ESP}}''' ([[España peninsular]] y [[Baleares]]) | <small>''Oficial''</small>: [[Idioma español|Español]]<br> <small>''Cooficiales nes sos comunidaes''</small>: [[Aranés]], [[Idioma catalán|catalán]], [[Idioma gallegu|gallegu]], [[Idioma valencianu|valencianu]] y [[vascu]]<br> <small>''Otros'': [[Idioma aragonés|aragonés]], [[asturlleonés]]</small> | <small>''Antigües civilizaciones''</small>:<br> [[Íberos]], [[celtes]], [[fenicios]], [[Grecia clásica|griegos]], [[Sefardinos|xudíos sefardinos]], [[Antigua Roma|romanos]], [[suevos]], [[pueblu godu|godos]], [[Pueblu francu|francos]], [[vándalos]], [[bizantinos]], [[Al-Ándalus|árabes]], [[bereberes]], [[Guanche (Tenerife)|guanches]].<br><small>''Contemporáneos''</small>:<br> Españoles · portugueses · franceses · hispanoamericanos · magrebinos · hebreos · xitanos · otres etnies europees occidentales. | [[Ficheru:Basílica de Santiago 02.JPG|130x140px]] |<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/prensa/np551.pdf |títulu=Spain |editorial=www.ine.es |fecha=1 de xineru de 2009 |fechaaccesu=22 de setiembre de 2009}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sp.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513080105/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sp.html |date=2009-05-13 }} Spain</ref> |- | '''{{AND}}''' | [[Idioma catalán|Catalán]] 38,1% (Oficial), [[Idioma español|castellán]] '''39,7%''', [[Idioma francés|francés]] y [[Idioma portugués|portugués]]. |Españoles, franceses y portugueses. |[[Ficheru:Andorralavetlla.JPG|120x120px]] |<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.catala.ad/images/stories/Coneixements09.pdf catala.ad catala.ad] |2=http://www.catala.ad/images/stories/Coneixements09.pdf |bot=InternetArchiveBot }} (páx. 24 y 25)</ref> |- | '''{{SUI}}''' | [[Idioma alemán|Alemán]] (Oficial) 63,3%, [[Idioma francés|francés]] (Oficial) 22,7%, [[Idioma italianu|italianu]] (Oficial) 8,1%, [[romanche]] (Oficial) 0,5% y [[Idioma español|español]] '''2,2%'''. |Alemanes, franceses, italianos y españoles. |[[Ficheru:Swiss parlement house South 001.jpg|120x120px]] |<ref name="bfs.admin_1"/> |- | '''{{GIB}}'''<br/><small>Territoriu d'ultramar del {{GBR}}</small> | [[Idioma inglés|Inglés]] (Oficial) 24,5%, [[Idioma español|español]] '''75%''', [[llanín]], [[Idioma italianu|italianu]], [[Idioma portugués|portugués]], [[Idioma maltés|maltés]] y [[Idioma árabe|árabe]]. |Británicos, españoles, italianos, malteses, portugueses, árabes y xudíos. |[[Ficheru:Port of Gibraltar (4241601634).jpg|120x120px]] |<ref>[http://www.um.es/tonosdigital/znum19/secciones/estudio-23-Xibraltar.htm Ballantine (1983): na comunicación interpersonal, el 24,5 % prefieren l'inglés, y el 75% l'español]</ref> |- !rowspan="3"| '''[[América del Norte]]''' | '''{{MEX}}''' | [[Idioma español|Español]] '''92.7%''' (98,5% en total),<ref name="DemografíaLengEsp">Páxina 28 de: [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la llingua española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }}.</ref> [[náhuatl]], [[idioma maya|maya]], [[idioma otomí|otomí]], [[llingües mixteques|mixteca]], [[idioma purépecha|purépecha]], [[Idioma zapoteco|zapoteco]] y otres 61 llingües amerindies. | [[Mestizos]] européu-amerindiu 70%, [[Blancu (persona)|blancos]] 16%, [[amerindios]] 13%, [[afroamericanos]] 1%. |[[Ficheru:Catedral de México.jpg|120x120px]] |<ref>[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/379167/Mexico/27384/Ethnic-groups] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410110526/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/379167/Mexico/27384/Ethnic-groups |date=2014-04-10 }} Méxicu</ref> |- | '''{{USA}}''' | [[Idioma inglés|Inglés]] 78,5%, [[Idioma español|español]] '''13,3%''', otres llingües europees 3,6%. Llingües d'Asia y Oceanía 3,4%, otros 0,9% (Censu 2011) (L'h.awaianu ye llingua oficial en [[Ḥawai]])<ref>Census Bureau (2014):[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_15_1YR_S1601&prodType=table]</ref></small>. | [[Blancu (persona)|Blancos]] europeos (d'orixe británicu, irlandés, alemán, holandés, francés, italianu y español) 78%, [[llatinoamericanos]] 9.18%, [[afroamericano|afroamericanos]] 11%, [[asiáticos]] 2%, [[amerindiu|amerindios]] 00.97% (nativos de Ḥawai y ente otros grupos étnicos del Pacíficu) (est. 2007). |[[Ficheru:Castillo de San Marcos Fort Panorama 1.jpg|130x130px]] |<ref>[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S1601&prodType=table Census Bureau, 2011]</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }} The United States</ref> |- | '''{{CAN}}''' | [[Idioma inglés|Inglés]] 56,0% y [[Idioma francés|francés]] 20,6% (Oficiales). Otres llingües non oficiales 21,1%: [[Idioma español|Español]] '''1,6%''', [[idioma portugués|portugués]], [[Idioma chinu|chinu]], [[vietnamita]], [[idioma italianu|italianu]], [[idioma alemán|alemán]], [[punjabi]], [[Idioma cree|cree]], [[idioma inuktitut|inuktitut]], [[idioma ojibwa|ojibwa]] y [[idioma esquimal|inuktitut]]. | [[Blancu (persona)|Blancos]] 86% (principalmente d'ascendencia británica y francesa), asiáticos 6%, amerindios 3,3%, afrocanadianos 3%, mestizos 1%, llatinoamericanos 0,7% | [[Ficheru:Toronto Skydome en CN Tower.jpg|120x120px]] |<ref>[http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/ref/lang/lang-note-eng.cfm www12.statcan.gc.ca], [http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170817/t001a-eng.htm www.statcan.gc.ca] 553.495 falen español na so cases, d'una población de 34.767.250 falantes nes sos cases, según el censu de Canadá de 2016</ref> |- !rowspan="7"| [[América Central]] | '''{{BLZ}}''' | [[Idioma inglés|Inglés]] 5,6% (Oficial), [[Idioma español|español]] 50%, [[Llingua criolla|criollu inglés]] 37%, [[Idioma maya|maya]] 7,8%, [[Idioma alemán|alemán]] 3,2%, [[Idioma garifuna|garifuna]] 2%, otros 1,5%. | [[Mestizu|Mestizos]] 44%, [[afroamericanos]] 31%, [[amerindiu|amerindios]] 10,6%, [[Garífuna (etnia)|garifuna]]s 6,1%, [[menonites]] (d'orixe alemán y holandés) 4,7% (Censu 2000). | [[Ficheru:Belmopan Parliament.jpg|120x120px]] |<ref>{{cita web |url=http://celade.cepal.org/cgibin/RpWebEngine.exe/PortalAction?&MODE=MAIN&BASE=CPVBLZ2000&MAIN=WebServerMain.inl|títulu=Belize 2000 Housing and Population Census|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2008|añu=2000|editorial=Belize Central Statistical Office|urlarchivu=https://archive.today/20120628225923/http://celade.cepal.org/cgibin/RpWebEngine.exe/PortalAction?&MODE=MAIN&BASE=CPVBLZ2000&MAIN=WebServerMain.inl|fechaarchivu=28 de xunu de 2012}}</ref> |- | '''{{CRI}}''' | [[Idioma español|Español]] (Oficial). [[Idioma inglés|Inglés]], [[maleku]], [[cabécar]], [[bribri]], [[guaymí]], [[bocotá]] y [[mekatelyu]]. | [[Blancu (persona)|Blancos]] 80% (principalmente d'ascendencia española ya italiana), [[mestizos]] 10%, [[afroamericanos]] 3%, [[amerindios]] 1,4%, asiáticos 1% ya inmigrantes 5%. |[[Ficheru:TemploParroquialdeSanIsidroCoronado.JPG|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513101015/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html |date=2020-05-13 }} Costa Rica</ref> |- | '''{{ESA}}''' | [[Idioma español|Español]] (Oficial). [[Náhuatl]] (Minoritariu). | [[Mestizos]] 90%, [[Blancu (persona)|blancos]] 9% y [[amerindios]] 1%. ||[[Ficheru:Cathedral Santa Tecla Enero 2011.jpg|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ye.html CIA World Factbook] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=CIA World Factbook |2=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ye.html |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }} El Salvador</ref> |- | '''{{GUA}}''' | [[Idioma español|Español]] 70% (Oficial). Llingües amerindies 30% (23 idiomes indíxenes): principalmente [[Idioma quiché|K'iche]], [[kakchiquel]], [[q'eqchi]], [[Idioma Mam|mam]], [[Idioma garifuna|garifuna]] y [[Idioma xinca|xinca]] (Cooficiales). | [[Mestizos]] (conocíos como ''Ladinos'') 41,4%, [[amerindios]] 40,5% (d'orixe [[k'iche]] 9,1%, [[kaqchikel]] 8,4%, [[mam]] 7,9%, [[q'eqchi]] 6,3%, otros [[Cultura maya|mayes]] 8,6%, non-maya 0,2% y ente otros 0,1%), [[Blancu (persona)|blancos]] 18% y [[Garífuna (etnia)|garifunas]] 0,1% (Censu 2001). |[[Ficheru:Catedral Metropolitana, Guatemala City.jpg|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002082023/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html |date=2015-10-02 }} Guatemala</ref> |- | '''{{HON}}''' | [[Idioma español|Español]] (Oficial). Llingües amerindies. | [[Mestizos]] 90%, [[amerindios]] 7%, [[afroamericanos]] 2% y [[Blancu (persona)|blancos]] 1%. |[[Ficheru:23 Teguc Hauptpl.JPG|130x130px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ho.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ho.html |date=2020-05-15 }} Honduras</ref> |- | '''{{NIC}}''' | [[Idioma español|Español]] 97,5% (Oficial). [[Miskito]] 1,7%, otros 0,8% (censu 1995) (Inglés y otres llingües de la mariña). | [[Mestizos]] 69%, [[Blancu (persona)|blancos]] 17%, [[afroamericanu]] 9% y [[amerindios]] 5%. | [[Ficheru:Basilica-de-la-Asuncion.JPG|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213065716/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html |date=2016-02-13 }} Nicaragua</ref> |- | '''{{PAN}}''' | [[Idioma español|Español]] (Oficial). [[Idioma inglés|Inglés]] 14% (afroantillano y billingüe) y llingües indíxenes. | [[Mestizos]] 64%, [[afroamericanos]] 15%, [[Blancu (persona)|blancos]] 11%, [[amerindios]] 6% y [[asiáticos]] 4%. |[[Ficheru:Plaza_de_la Catedral_Panamá.JPG|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pm.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612204948/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pm.html |date=2007-06-12 }} Panamá</ref> |- !rowspan="9"| [[América del Sur]] | '''{{ARG}}''' | [[Idioma español|Español]] 99,4% en total<ref name="DemografíaLengEsp"/> (Oficial). [[Idioma quechua|Quechua]] y [[Idioma aymara|aymara]] (Cooficiales na [[Provincia de Jujuy]]), [[Idioma guaraní|guaraní]] (Cooficial na [[Provincia de Corrientes]]), [[Idioma mapuche|mapuche]] (na [[Patagonia]]), ente otres llingües indíxenes. | [[Blancu (persona)|Blancos]] 85%(principalmente d'ascendencia española, italiana, francesa, alemana, británica y otros europeos) [[mestizos]] 13%, [[amerindios]] (d'orixe quechua, guaraní y mapuche principalmente) y otros grupos 2%. |[[Ficheru:Catedral de Luján.jpg|130x130px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html |date=2007-06-12 }} Arxentina</ref> |- | '''{{BOL}}''' | [[Idioma español|Español]] 60,7%, [[Idioma quechua|quechua]] 21,2%, [[Idioma aimara|aimara]] 14,6%, [[Idioma guaraní|guaraní]] 5% y otres 33 llingües indíxenes 2,4% (Toes oficiales). | [[Amerindiu|Amerindios]] 50%, [[mestizu|mestizos]] 35%, [[Blancu (persona)|blancos]] 15%, [[afroamericano|afroamericanos]] 0,8%. |[[Ficheru:Kalasasaya2.jpg|125x125px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211183042/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html |date=2018-12-11 }} Bolivia</ref> |- | '''{{CHI}}''' ([[Chile continental]]) | [[Idioma español|Español]] 99,3% en total<ref>{{cita llibru |autor=Moreno Fernández, Francisco, y Jaime Otero Roth |títulu=Demografía de la llingua española |url=http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |fechaaccesu=12 de payares de 2011 |formatu=PDF |otros= |edición= |añu=2006 |editor= |editorial= |allugamientu= |isbn= |capítulu=2. Demolingüística del dominiu hispanofalante - 2.5 Demografía del español nel mundu hispánicu |páxines=20-21}}</ref> (Oficial ''[[de facto]]''). [[Idioma mapuche|Mapuche]], [[chesungun]], [[Idioma Rapanui|rapanui]], [[Idioma quechua|quechua]], [[Idioma aimara|aimara]] y otres llingües amerindies. | [[Blancu (persona)|Blanco]] 52% (principalmente d'ascendencia española, croata, alemana, francesa, portuguesa, británica ya italiana ), [[mestizos]] 39%, [[Amerindios]] 9% (Mapuche 11%, Aymara 0,7%, otros grupos indíxenes 1% (incluyíos Rapa Nui, Quechua, Aymara, Kawesqar, Yagan or Yamana). |[[Ficheru:Catedral Metropolitana y Palacio Arzobispal en perspectiva.JPG|130x130px]] |<ref name="Lizcano">{{cita llibru |url=https://books.google.cl/books?id=LcabJ98-t1wC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=chile+60%25+blancos+Esteva-Fabregat&source=bl&ots=AMUjY09aVi&sig=3PCwfKDokrZYem3dcZ2gkToFIoE&hl=es&ei=k8WjSYT3HJaitgfGncnOBA&sa=X&oi=book_result&resnum=9&ct=result#PPA110,M1|títulu=Composición Étnica de les Tres Árees Culturales del Continente Americanu al Empiezu del Sieglu XXI}}</ref> |- | '''{{COL}}''' | [[Idioma español|Español]] 97,2% en total<ref name="DemografíaLengEsp"/> (Oficial). [[Idioma inglés|Inglés]] 0,9%. [[Idioma wayuu|Wayúu]], [[Idioma páez|páez]], [[misak]], [[emberá]] y demás llingües amerindies (Toes oficiales). | [[Mestizu|Mestizos]] 48,5%, [[Blancu (persona)|blancos]] 37,5% (principalmente españoles, italianos, franceses, alemanes y eslavos), [[afroamericanu]] 10,6% incluyi [[mulatu|mulatos]] (africanu y européu) y [[Zambo (casta)|zambo]] (africanu ya indíxena), [[amerindiu|amerindios]] 3,4%, 0,01% [[pueblu xitanu|xitanos]]. Envalórase qu'en Colombia hai una población de 2.500.000 ciudadanos d'orixe [[Pueblu árabe|árabe]], ente otros grupos étnicos. |[[Ficheru:P1050225.JPG|120x120px]] |.<ref name="The Society and Its Environment">Bushnell, David & Rex A. Hudson (2010) "[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pdf/CS_Colombia.pdf The Society and Its Environment]"; ''Colombia: a country study'': 87. Washingtion D.C.: Federal Research Division, Library of Congress.</ref><ref name= "portafolio">{{cita web | url= http://www.portafolio.co/portafolio-plus/bienveníes-les diferencies-celebrar-la-multiculturalidad|editorial= portafolio.co |títulu= multiculturalismu en Colombia.|fechaaccesu = 3 de setiembre de 2013}}</ref> |- | '''{{ECU}}''' | [[Idioma español|Español]] &nbsp;98% (oficial) [[Quechua nortizu|kichwa]], [[Idioma shuar|shuar]], [[Idioma tsafiki|tsafiki]] y demás llingües amerindies 2%(oficiales nos sos territorios correspondientes). | [[Mestizos]] 71,4% (una mayoría [[Castizu (casta)|castiza]] con 43,8%); [[amerindios]] 6,9% ([[Quechua nortizu|Kichwa]] y [[shuar]] n'especial); [[afroamericanos]] 7,8% (descendientes d'esclavos de la Colonia procedentes d'[[Angola]], [[Sudáfrica]], [[Namibia]] y el Congo); [[Blancu (persona)|blancos]] 7,9% ([[españoles]], [[Pueblu italianu|italianos]], [[croates]], [[griegos]], [[ingleses]], d'[[Estaos Xuníos]], [[irlandeses]] y [[Inmigración alemana en Chile|xermano-chilenos]] principalmente); [[pueblu árabe|árabes]] 4,5% ([[libaneses]] especialmente, tamién [[israelinos]] y [[Xordania|xordanos]]); y otros 1,5% principalment'[[Asia|asiáticos]] ([[chinos]] y [[Pueblu xaponés|xaponeses]]), y [[Pueblu xitanu|ROM]]. |[[Ficheru:Basílica del Voto Nacional, Quito - 5.jpg|centráu|166x166px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612194511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |date=2007-06-12 }} Ecuador</ref> |- | '''{{PAR}}''' | [[Idioma español|Español]] y [[Idioma guaraní|guaraní]] (Oficiales). | [[Mestizu|Mestizos]] 54,05%, [[Blancu (persona)|blancos]] 45%, y [[amerindios]] d'orixe guaraní 0,5%. |[[Ficheru:Paraguay church.jpg|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104205444/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html |date=2015-11-04 }} Paraguay</ref> |- | '''{{PER}}''' | [[Idioma español|Español]] 74,5%, [[Idioma quechua|quechua]] 15,8% [[Idioma aimara|aimara]] 8,3% y llingües amerindies de l'[[Amazonia]] 1,4% (Toes oficiales). | [[Amerindios]] 47%, [[mestizos]] 35%, [[Blancu (persona)|blancos]] 15% (principalmente d'ascendencia española, italiana, francesa, británica y alemana ), [[afroamericanos]] 2%, [[asiáticos]] 1%. |[[Ficheru:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|130x130px]] |<ref>cia peru[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200508223524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |date=2020-05-08 }}</ref> |- | '''{{URU}}''' | [[Idioma español|Español]] (Oficial). [[Idioma portugués|Portugués]], [[Idioma francés|francés]] ya [[Idioma italianu|italianu]]. | [[Blancu (persona)|Blancos]] 88%, (principalmente d'ascendencia española, italiana, portuguesa y francesa), [[mestizos]] 8% y [[afroamericanos]] 4%. |[[Ficheru:Ciudad Vieja de Montevideo.jpg|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |date=2007-06-12 }} Uruguái</ref> |- | '''{{VEN}}''' | [[Idioma español|Español]], [[Idioma wayúu|wayúu]], [[Idioma warao|warao]], [[Idioma pemón|pemón]] y otres llingües indíxenes (Toes oficiales). | [[Mestizos]] 47,9%, [[Blancu (persona)|blancos]] 42,3% (principalmente d'ascendencia española, italiana, portuguesa y alemana), [[afroamericanu]] 7,4% y [[amerindiu|amerindios]] 1,4%. |[[Ficheru:San Francisco Church.JPG|120x120px]] |.<ref>[http://www.ine.gov.ve/CENSO2011/documentos/pdf/ResultadosBasicosCenso2011.pdf Resultáu Básica del XIV Censu Nacional de Población y Vivienda 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171203105548/http://www.ine.gov.ve/CENSO2011/documentos/pdf/ResultadosBasicosCenso2011.pdf |date=2017-12-03 }}, (p. 14).</ref> |- !rowspan="10"| [[Caribe (rexón)|Caribe]] | '''{{CUB}}''' | [[Idioma español|Español]] (Oficial). | [[Blancu (persona)|Blancos]] 65,1% (principalmente españoles), [[mulatu|mulatos]] y [[mestizu|mestizos]] 24,8% y [[afroamericanos]] 10,1% (Censu 2002). | [[Ficheru:Havana Cathedral.JPG|120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=2011-10-24 }} Cuba</ref> |- | '''{{DOM}}''' | [[Idioma español|Español]] (Oficial). | [[Mestizos]] y [[mulatos]] 73%, [[Blancu (persona)|blancos]] 16% y [[afroamericanos]] 11%. |[[Ficheru:Alcazar_de_Colon.jpg|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dr.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213101305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dr.html |date=2016-02-13 }} Dominican Republic</ref> |- | '''{{PUR}}'''<br /> <small>Estáu Llibre Acomuñáu de los EEXX}}</small> | [[Idioma español|Español]] ya [[Idioma inglés|inglés]] (Oficiales). | [[Blancu (persona)|Blancos]] 76,2% (principalmente d'ascendencia española, francesa, italiana, alemana y holandesa), [[afroamericano|afroamericanos]] 6,9%, asiáticos 0,3%, [[amerindiu|amerindios]] 0,2%, mestos 4,4% y otros 12% (Censu 2007). | [[Ficheru:El Morro Castle, San Juan, Puerto Rico.jpg|120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rq.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108113942/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rq.html |date=2019-01-08 }} Puertu Ricu</ref> |- | '''{{HAI}}''' | [[Idioma francés|Francés]] y [[criollu haitianu]] (Oficiales), [[Idioma español|español]] 10% ya [[Idioma inglés|inglés]]. | Afroamericanos (negros y mulatos) 90%, mestizos y blancos europeos (principalmente d'ascendencia francesa y española) 10%. |[[Ficheru:Palacio presidencial de Haiti.jpg|120x120px]] | |- | '''{{ARU}}'''<br/><small>País Autónomu de los {{NLD}}</small> | [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] 5,8% y [[papiamentu]] 66,3% (Oficiales), [[Idioma español|español]] 12,6% ya [[Idioma inglés|inglés]] 7,7%. | [[Afroamericanos]] ([[mulatu|mulatos]] y negros), [[mestizos]], [[Blancu (persona)|blancos]] europeos (principalmente d'ascendencia holandesa y española) ya indíxenes d'orixe [[arahuacos]]. | [[Ficheru:Parlamento di Aruba (front).jpg|120px]] | |- | '''{{Bandera2|Bonaire}}'''<br/><small>Dependencia de los {{NLD}}</small> | [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] 9% y [[papiamentu]] 75% (Oficiales), [[Idioma español|español]] 12% ya [[Idioma inglés|inglés]] 3%. | [[Afroamericanos]] ([[mulatu|mulatos]] y negros), [[mestizos]], [[Blancu (persona)|blancos]] europeos (principalmente d'ascendencia holandesa y española) ya indíxenes d'orixe [[arahuacos]]. | [[Ficheru:Kralendijk.jpg|120px]] | |- | '''{{CUR}}'''<br/><small>País Autónomu de los {{NLD}}</small> | [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] 8% y [[papiamentu]] 81% (Oficiales), [[Idioma español|español]] 6% ya [[Idioma inglés|inglés]] 3%. | [[Afroamericanos]] ([[mulatu|mulatos]] y negros), [[mestizos]], [[Blancu (persona)|blancos]] europeos (principalmente d'ascendencia holandesa y española ) ya indíxenes d'orixe [[arahuacos]]. | [[Ficheru:Willemstad harbor.jpg|120px]] | |- | '''{{VIR}}'''<br/><small>Territoriu ensin incorporar de los EEXX}}</small> | [[Idioma inglés|Inglés]] 80% (Oficial), [[Idioma español|español]] 15%, [[Idioma francés|francés]] 6,6% y [[Idioma criollu|criollu]]. | [[Afroamericanos]] ([[mulatu|mulatos]] y negros), [[mestizos]], indíxenes d'orixe [[arahuacos]] ya inmigrantes d'Estaos Xuníos, portorricanos y dominicanos. | [[Ficheru:Christiansted.jpg|120px]] | |- | {{COL|SAP}}<br/><small>Departamentu de {{COL}}</small> | [[Idioma inglés|Inglés]] (mayoritariu)</small>, [[Idioma español|español]] y [[criollu de San Andrés y Providencia]] (Oficiales). | [[Afroamericanos]] ([[mulatu|mulatos]] y negros) y [[criollu|criollos]] europeos (principalmente d'ascendencia británica, holandesa, española y francesa). | [[Ficheru:La iglesia de San Luis en las islas de San Andres Colombia retouched.jpg|120px]] | |- | '''{{SXM}}'''<br/><small>País Autónomu de los {{NLD}}</small> | [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] 8% ya [[Idioma inglés|inglés]] 68% (Oficiales), [[Idioma español|español]] 13%, [[papiamentu]] 2%, [[Idioma francés|francés]] y otres llingües 4%. | [[Afroamericanos]] ([[mulatu|mulatos]] y negros), [[mestizos]], [[Blancu (persona)|blancos]] europeos (principalmente d'ascendencia holandesa, española y francesa) ya indíxenes d'orixe [[arahuacos]]. | [[Ficheru:Philipsburg 001.jpg|120px]] | |- !rowspan="9"| [[África]] | {{Bandera2|Islles Canaries}}<br/><small>Comunidá autónoma de {{ESP}}</small> | [[Idioma español|Español]]. | Españoles, [[Aboríxenes canarios|guanches]] y magrebinos. |[[Ficheru:Basílica de Nuestra Señora del Pino 12.JPG|120x120px]] | |- | {{Bandera2|Ceuta}}<br/><small>Ciudá autónoma de {{ESP}}</small> | [[Idioma español|Español]] (Oficial), [[Árabe marroquín|dariya]] y [[Idioma hebréu|hebréu]]. | Peninsulares, magrebinos, hebreos ya hindús. |[[Ficheru:Monumento a los Heroes de África y Catedral de Ceuta.jpg|120x120px]] | |- | {{Bandera2|Melilla}}<br/><small>Ciudá autónoma de {{ESP}}</small> | [[Idioma español|Español]] (Oficial), [[Llingües bereberes|tamazight]] y [[Idioma hebréu|hebréu]]. | Peninsulares, magrebinos, hebreos. |[[Ficheru:Antiguos almacenes La Reconquista, Melilla.jpg|130x130px]] | |- | '''{{GEQ}}''' | [[Idioma español|Español]] 67,6%, [[Idioma francés|francés]] 32,4%, [[Idioma portugués|portugués]], [[Idioma fang|fang]], [[Idioma bubi|bubi]], [[bioko]], [[Idioma annobonense|annobonés]], [[annobón]], [[Idioma balengue|balengue]], [[Idioma ibo|ibo]] y [[ndowé]] (Toes oficiales). [[Idioma|Criollu inglés]] y criollu portugués (Censu 1994). | Negros (Fangs 85,7%, bubis 6,5%, mdowes 3,6%, annobon 1,6%, bujebas 1,1% y otros 1,4%) (Censu 1994) y mulatos (mestizos - africanos y españoles). |[[Ficheru:Kathedrale Santa Isabel.jpg|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ek.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831000148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ek.html |date=2020-08-31 }} Equatorial Guinea</ref> |- | '''{{ESH}}''' | [[Idioma árabe|Árabe]] y [[Idioma español|español]] (Oficiales). [[Idioma francés|Francés]] (De facto). |Árabes, bereberes, xudíos y europeos (españoles y franceses principalmente). |[[Ficheru:Laayoune Cathedral 2011.jpg|120x120px]] | |- | {{Bandera|Gabón}} [[Cocobeach]]<br/><small>Ciudá de {{GAB}}</small> | [[Idioma francés|Francés]] y [[Idioma español|español]] (Oficiales). [[Idioma fang|Fang]] y [[Idioma bubi|bubi]]. | Africanos (gaboneses y ecuatoguineanos). |[[Ficheru:Monuments aux Morts Bataille de Cocobeach septembre 1914.jpg|120x120px]] | |- | '''{{MAR}}''' | [[Idioma árabe|Árabe]] y [[Idioma bereber|bereber]] (Oficiales). [[Idioma francés|Francés]] y [[Idioma español|español]] (360.706 falantes). | Árabes, bereberes, xudíos (sefardinos principalmente), moriscos y europeos (españoles y franceses principalmente). |[[Ficheru:Iglesia-tetouan.jpg|130x130px]] | |- | {{Bandera|Angola}} [[Provincia de Moxico|Moxico]]<br/><small>Provincia de {{AGO}}</small> | [[Idioma portugués|Portugués]] (Oficial). [[Idioma español|Español]] (10.000 falantes, de resultes de la presencia del exércitu [[cuba|cubanu]] a finales del [[sieglu XX]] y de dellos misioneros [[España|españoles]], na so capital [[Luena (Angola)|Luena]], esisten aproximadamente unos 2.000 hispanofalantes). | Africanos (angolanos), europeos (d'ascendencia portuguesa y una minoría de misioneros españoles) y llatinoamericanos (cubanos). |[[Ficheru:Jardim_do_Palacio_do_Governador_Luena_Moxico.jpg|120x120px]] | |- | {{Bandera|Arxelia}} [[Provincia de Tinduf]]<br/><small>Vilayato de {{ALG}}</small> | [[Idioma árabe|Árabe]] y [[tamazight]] (Oficiales). [[Idioma francés|Francés]] (Alministrativa) y [[Idioma español|español]] (Faláu polos refuxaos [[El Sáḥara Occidental|saḥarianos]], na so capital [[Tinduf]], envalórase cerca d'unos 2.000 refuxaos saḥarianos que son hispanofalantes billingües). | Árabes (arxelinos, saḥarianos y marroquinos) y bereberes. |[[Ficheru:Wilaya de Smara, en los campamentos de refugiados saharauis de Tinduf.jpg|120x120px]] | |- !rowspan="3"| '''[[Asia]]''' | '''{{PHI}}''' | [[Idioma filipín|Filipín]] ([[Idioma tagalu|Tagalu]]) ya [[Idioma inglés|inglés]] (Oficiales). [[Idioma español|Español]] (siquier 3.822 falantes nativos,<ref>[http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2015/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0 Españoles en Filipines según el INE, 2015.]</ref> 439.000 falantes con dominiu nativu,<ref>[http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conteníu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/asia-pacifico/ari27-2009 realinstitutoelcano.org (Francisco Moreno y Jaime Otero cifren en 2007)] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=realinstitutoelcano.org (Francisco Moreno y Jaime Otero cifren en 2007) |2=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conten%C3%ADu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/asia-pacifico/ari27-2009 |date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la llingua española (páx. 33)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }}.</ref> y hasta más de 3.000.000 de falantes totales),<ref>{{cita web |url=http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=505 |títulu=elcastellano.org (... Esto fai suponer que, na actualidá, unos trés millones de filipinos espresar n'español o, siquier, entender.) |fechaaccesu=11 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100629084919/http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=505 |fechaarchivu=29 de xunu de 2010 }}</ref><ref>[http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf cervantesvirtual (1.816.773 falantes d'español, más 1.200 falantes d'español criollu)]</ref> [[Idioma chabacano|chabacano]] (689.000 falantes), tagalu, [[Idioma cebuano|cebuano]], [[Idioma ilocano|ilocano]], [[Idioma hiligaynon|hiligaynon]], [[Idioma bicolano|bicolano]], [[Idioma samareño|samareño]], [[Idioma chinu|chinu]], [[Idioma árabe|árabe]], [[Idioma xaponés|xaponés]], [[malayu]], [[Idioma coreanu|coreanu]] y delles llingües [[indostán]]icas. | [[Austronesios]] o [[malayu|malayos]] 94%, [[mestizu|mestizos]] (européu-malayu) 3,6%, [[Etnia han|chinu]]-filipín 2%, [[aeta|aetes]] 0,4% y [[Blancu (persona)|blancos]] europeos (principalmente d'ascendencia española). |[[Ficheru:Manila Cathedral,inside Intramuros.JPG|130x130px]] | |- | '''{{ISR}}''' |[[Idioma hebréu|Hebréu]] y [[Idioma árabe|árabe]] (Oficiales). [[Idioma inglés|Inglés]], [[Idioma rusu|rusu]], [[Idioma francés|francés]], [[Idioma alemán|alemán]], [[Idioma español|español]] (175.231 falantes), [[Idioma amháricu|amháricu]], [[yidish]], [[xudeoespañol]] o ladín (100.000 falantes) y ente otros. |Hebreos, árabes, arameos, caldeos, asquenazíes, sefardinos (670,000) y ente otros. |[[Ficheru:Eliyahu Hanavi Synagogue27 (2).jpg|130x130px]] | |- | [[Ficheru:Flag of Sabah.svg|20px]] [[Sabah]]<br/><small>Estáu y territoriu de {{MAL}}</small> | [[Idioma malayu|Malayu]] (Oficial), [[Idioma inglés|inglés]] (Oficial) y [[Idioma chabacano|chabacano]] (Oficial) ([[Llingua criolla]] derivada del [[Idioma español|español]] y reconocida oficialmente en dichu Estáu y territoriu malayu los 12.000 falantes). [[Bahasa]] y [[Idioma chinu|chinu]]. | Malayos, filipinos, chinos, austronesios y ente otros. |[[Ficheru:Kota Kinabalu city Mosque.jpg|120x120px]] | |- | rowspan="5"| '''[[Oceanía]]''' | {{Bandera2|Islla de Pascua}}<br/><small>Territoriu de {{CHL}}</small> | [[Idioma español|Español]] (Oficial). [[Idioma Rapanui|Rapanui]]. | [[Amerindiu|Amerindios]] d'orixe [[rapanui]], mestizos y criollos. |[[Ficheru:AhuTongariki.JPG|120x120px]] |<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html |date=2015-11-06 }} Chile (includes Easter Island)</ref> |- | '''{{GUM}}'''<br/><small>Territoriu ensin incorporar de los EEXX}}</small> | [[Idioma inglés|Inglés]] y [[Idioma chamorru|chamorru]] (Oficiales), [[Idioma español|español]] (19.092 falantes), [[Idioma xaponés|xaponés]], [[Idioma tagalu|tagalu]] y otres llingües autóctones. | Asiáticos, [[Pueblu chamorru|chamorros]], blancos europeos (principalmente d'ascendencia española) y ente otros. |[[Ficheru:Plaza de Espana Almacen Entrance.JPG|120x120px]] | |- | '''{{MNP}}'''<br /><small>Estáu Llibre Acomuñáu de los EEXX}}</small> | [[Idioma inglés|Inglés]], [[Idioma chamorru|chamorru]] y [[Idioma carolinio|carolinio]] (Oficiales), [[Idioma español|español]] (Minoritariu), [[Idioma tagalu|tagalu]], [[Idioma chinu|chinu]], [[Idioma xaponés|xaponés]] y ente otros.<ref name="nm">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222054216/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html |date=2018-12-22 }} Northern Mariana Islands</ref> | Asiáticos, chamorros, criollos europeos (principalmente d'ascendencia española) y otros. |[[Ficheru:Old Spanish Church Tower.JPG|120x120px]] | |- | '''{{FSM}}''' | [[Idioma inglés|Inglés]] (nacional); [[idioma ulithiano|Ulithiano]], [[Woleaiano]], [[Idioma yapés|Yapés]], [[Idioma pohnpeiano|Pohnpeiano]], [[Idioma kosraeano|Kosraeano]], y [[Idioma chuukés|Chuukés]] (locales). El [[Idioma chamorru|chamorru]], conocíu tamién como'l [[Idioma español|español]]-[[austronesiu]], ta oficialmente reconocíu. | Micronesios, austronesios, chamorros, mestizos (indíxena y española). |[[Ficheru:Pohnpei Kolonia Church.jpg|120x120px]] | |- | '''{{PLW}}''' | [[Idioma inglés|Inglés]], [[palauano]], [[idioma xaponés|xaponés]], [[idioma angaur|angaur]], [[idioma tobiano|tobiano]] y [[idioma sonsorol|sonsorol]] (Oficiales). Tamién se fala [[Idioma español|español]] y [[Idioma alemán|alemán]] (antigües llingües coloniales). | Melanesios, micronesios, polinesios y asiáticos. | | |- | colspan="6"| '''<small>The CIA World Factbook is in the public domain. Accordingly, it may be copied freely without permission of the Central Intelligence Agency (CIA).<ref name="ReferenceB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/docs/contributor_copyright.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513193310/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/docs/contributor_copyright.html |date=2013-05-13 }} Copyright notice</ref></small>''' |- | colspan="6"| '''<small>The CIA World Factbook is in the public domain. Accordingly, it may be copied freely without permission of the Central Intelligence Agency (CIA).<ref name="ReferenceB"/></small>''' |} == Ver tamién == {{llista de columnes|3| * [[Hispanofilia]] * [[Panhispanismo]] * [[Idioma español]] * [[Países o territorios amestaos históricamente a los estaos ibéricos]] * [[Imperiu español]] * [[Hispanoamérica]] * [[Hispanidá]] * [[Hispanoamericanu]] * [[Iberofonía]] * [[Hispanofonía]] * [[Distribución xeográfica del idioma español]] }} == Bibliografía == Maura, Juan Francisco. “Nueves aportaciones al estudiu de la toponimia ibérica na América Septentrional nel sieglu XVI”. ''Bulletin of Spanish Studies'' 86. 5 (2009): 577-603. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Etnografía]] [[Categoría:Hispanidá]] [[Categoría:Idioma castellanu]] gmbtfwfy9rerad2og1213u0tyb3ct8d 0 165818 4775731 3841226 2026-11-04T11:25:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775731 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Con |nativu = |familia madre = Lengua austroasiátiques |oficial = |países = {{bandera2|Laos}} |zona = [[Provincia de Louang Namtha]] |falantes = 1.000 (1981) |h1 = |h2 = |rank = |llingua_muerta = |familia = [[Llingües austroasiátiques]] |dialeutu = |escritura = |cooficial = |cooficial_con = |axencia = |iso1 = |iso2 = |iso3 = cno }} L''''idioma con''' ye una llingua falada alredor de 1.000 persones nel noroeste de [[Laos]], na [[provincia de Louang Namtha]]. Pertenez a la familia de [[llingües Palaung-Wa]]<ref>{{Cita publicación|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf4/proschan1996survey.pdf|títulu=Palaungic Languages|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=U.S.A.|fechaaccesu=|doi=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220402013008/http://sealang.net/sala/archives/pdf4/proschan1996survey.pdf|archivedate=2022-04-02}}</ref> dientro de les [[llingües austroasiátiques]]. == Enllaces esternos == * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=cno Idioma con] - Ethnologue.com == Referencies == * {{llistaref}} {{Tradubot|Idioma con}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Laos|Con]] [[Categoría:Llingües paláunguicas|Con]] mw6rpskqehput08r6tx5rncenkr1m1h 0 165859 4775735 4766979 2026-11-04T11:34:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775735 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20160112115556}} {{Ficha d'idioma |nome=Español n'Israel |familia madre = Llingües indoeuropees |países= {{bandera|Israel}} [[Israel]] |falantes= 175.231<ref name="DemografíaLengEsp">Páxina 35 de: [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la llingua española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }}.</ref> |h1=95.000 <small>(15.000 falantes de xudeo-español<ref name="DemografíaLengEsp"></ref> + 80.000 residentes iberoamericanos<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120105200617/http://cvc.cervantes.es/obref/congresos/sevilla/comunicacion/ponenc_shadas.htm |fechaarchivu=2012-01-05 |url=http://cvc.cervantes.es/obref/congresos/sevilla/comunicacion/ponenc_shadas.htm |títulu=cervantes.es}}</ref>)</small> |h2=80.231 <small>(otros falantes de xudeo-español, con competencia llindada)</small><ref name="DemografíaLengEsp"></ref> |familia=[[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingua romance|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingua romances ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Romance|Ibero-romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental|Ibero-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idioma español]] |escritura= [[Alfabetu llatín]] |oficial= |axencia= |iso1=es |iso2=spa |iso3=spa |sil=SPN |mapa= }} [[Ficheru:Satellite image of Israel in January 2003.jpg|150px|thumb|Imaxe satelital d'Israel.]] La presencia del [[idioma español]] en [[Israel]] data a partir del [[sieglu XVI]], cuando los [[Reis Católicos]] n'[[España]] empecipiaron la espulsión de los xudíos por causa de la autoridá de la [[ilesia católica]] na [[edá media]]. Los xudíos que falen español son conocíos como [[pueblu sefardín|sefardinos]], que s'espandieron en casi tol occidente y sobre manera n'Israel onde l'español foi calteníu y hasta la fecha tener como llingua materna y convive coles llingües oficiales, l'[[Idioma hebréu|hebréu]] y l'[[Idioma árabe|árabe]], yá que d'estos idiomes hai pallabres acuñaes nel español, magar del español faláu polos sefardinos surdió d'un idioma conocíu como ladín o [[xudeoespañol]]. Dende'l surdimientu del modernu Estáu d'Israel, en [[1948]], l'idioma español amontó la so base de falantes a partir de la migración de [[xudíos]] hispanofalantes (principalmente [[Arxentina|arxentinos]]) escontra'l nuevu Estáu. == Situación == En 2006 había 175.231 persones que la falaben,<ref name="DemografíaLengEsp"></ref> ente los que s'inclúin 100.000 falantes del dialeutu xudeo-español o ladín ente les comunidaes sefardines, d'ellos namái unos 15.000 falar con dominiu nativu. Tamién hai que considerar unos 80.000 inmigrantes iberoamericanos, principalmente d'Arxentina, que sumaron, en 2012, una comunidá de 48.312 persones hispanofalantes.<ref>{{Cita web |url=http://publications.iom.int/bookstore/free/argentina_profile.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120112004330/http://publications.iom.int/bookstore/free/argentina_profile.pdf |fechaarchivu=2012-01-12 }}</ref> Munchos israelinos nuevos aprienden español al traviés de les telenoveles [[Hispanoamérica|hispanoamericanes]], como la música y otros aprender nos sos viaxes a Hispanoamérica (un destín de viaxes bien popular ente los mozos israelinos). L'español convirtióse nuna llingua que gocia d'una alta popularidá nesti país d'[[Oriente Próximu]]. Amás pa la publicación de revistes y otros artículos, escríbense tamién n'español xunto a otres llingües importantes como son l'inglés, rusu, francés y alemán, aparte del hebréu. == La enseñanza del idioma == El fenómenu del idioma español como llingua estranxera n'Israel de forma voluntaria algamó tal valumbu qu'unu atopar con estudiantes, dependientes, ames de casa o oficinistes que falen un correutu español ensin habelo estudiáu. Delles persones asisten más allá ya ingresen en dalguna de les academies d'español qu'esisten nel país. Según Selma Aronovich, profesora del Institutu Cervantes de [[Tel-Aviv]], almite que los aprendices lleguen con un nivel oral entemediu y dacuando hasta avanzáu, pero desconocen la gramática y nun tienen nin idea d'escribilo. Amás de los melodrames, hai otros factores qu'inflúin nel interés de los israelinos pola llingua cervantina. Según el xefe d'Estudios del Cervantes, Alberto Madrona, espón que daos los llazos históricos con España, que se caltienen como referencia, percíbese l'español como un idioma fácil d'aprender. Amás, munchos mozos escueyen Hispanoamérica pa viaxar mientres dellos meses n'acabando los estudios, p'aprender lo básico o consolidar lo aprendío. == La enseñanza oficial del idioma español n'Israel == La enseñanza oficial del idioma español na currícula de les escueles secundaries del país, empecipia nel añu 1983. A partir de dicha fecha tou alumnáu gocia del derechu d'optar, escoyer y añader dicha asignatura a la llista de materies obligatories que tien de cursar p'adquirir el so diploma de bachilleratu. Nel presente (ciclu lectivu 2015) y dende va una década, la presencia del español empieza a partir de les escueles primaries, sigue nes escueles entemediu y secundariu. Toma tolos niveles de la escolaridá, y xeográficamente estiéndese a lo llargo y a lo ancho del país. L'interés pol estudiu d'esta llingua y la so cultura amontóse significativamente nos últimos años, nel nuesu país y nel mundu, y sigue n'ascensu. Na actualidá, los estudiantes potenciales d'español nes escueles del país nun son namái estudiantes qu'inmigraron de países hispanofalantes o fíos d'inmigrantes, sinón tamién estudiantes que nun tienen conocencia formal dalgunu de la llingua y deseyen adquirila con distintos fines. Han enriquicido les nueses files los alumnos de la llocalidá de Tamra (escuela rexonal a la qu'asisten alumnos drusos, árabes musulmanes y árabes cristianos), como asina tamién l'aldega drusa Daliat El Carmel, qu'ufierta l'asignatura a tol so alumnáu a partir del nivel d'escuela entemedia (12-13 años d'equí p'arriba).<ref>http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/Mazkirut_Pedagogit/EspanolHebrow/PinatAmafmar/DvarAmafmar.htm</ref> == Síntesis histórica == L'idioma español n'Israel toma a partir del hispanismo israelín que tien una llarga tradición, pos bastante ye que los sefardites espulsaos d'España en 1492 polos [[Reis Católicos]] llevaron y caltuvieron el so castellán del sieglu XV allá onde fueron: [[Miguel de Barrios]] y [[José Penso de la Vega]] crearon una academia n'[[Ámsterdam]] y escribieron obres nel brillante español del [[Sieglu d'Oru]]. Na actualidá esisten dellos medios de comunicación israelines n'español. El 2'7 por cientu de los siete millones d'habitantes d'un país multicultural como Israel conoz l'idioma. Hai tamién falantes de [[xudeoespañol]], unos 100.000 na actualidá, orixinarios de países del antiguu Imperiu Otomanu y del norte d'África, quien tamién formen parte del hispanismo n'Israel. En dómina moderna cabo mentar a [[Samuel Miklos Stern]], descubridor de les jarchas, o al gran estudiosu de la [[Inquisición]] española, el profesor [[Benzion Netanyahu]], y otros munchos, como [[Haim Beinart]]. Otros estudiosos israelinos averáronse a la lliteratura y sobre manera la historia d'España, siempre dende una óptica mediatizada polos tracamundios culturales y, con frecuencia, poles tesis d'[[Américo Castro]]. El ''Quixote'' foi arramáu al hebréu dos vegaes; la primera por [[Natan Bistrinsky]] y [[Nahman Bialik]], y en 1994 por Beatriz y [[Luis Landau]]; esti postreru ye caderalgu del Departamentu de Lliteratura Hebrea de la [[Universidá Ben-Gurion]] nel [[Négueb]] y escribió'l llibru ''Cervantes y los xudíos'' (2004). L'historiador [[Yosef Kaplan]] escribió numberoses obres y tradució les ''Excelencies de los xudíos'' d'[[Isaac Cardoso]] al hebréu. == Ver tamién == *[[Casa de Sefarad]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Idioma español en Israel}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Israel]] [[Categoría:Idioma castellanu|Israel]] [[Categoría:Sefardinos]] 5x4elm54zgcig99g4feg6d44oa6yatu 0 165862 4775734 4764051 2026-11-04T11:32:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775734 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Map of Trinidad.png|miniaturadeimagen|Trinidá y Tobagu]] L''''idioma español en [[Trinidá y Tobagu]]''' ye faláu por una minoría significativa de la población,<ref>{{Cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160224204411/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_41.pdf |fechaarchivu=2016-02-24 |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_41.pdf |títulu=L'ESPAÑOL EN TRINIDÁ Y TOBAGO}}</ref> magar lo comparte cola llingua oficial, l'[[Idioma inglés|inglés]] y otres llingües non oficiales como'l [[idioma bhojpuri|bhojpuri]], l'[[arahuaco]], el [[criollu antillanu|''creole'' francés]] y otros. Amás l'español nesti país caribeñu tien un estatutu especial, se promueve el so estudiu y enseñanza nos centros educativos, lo que-y dexa sobre manera tener bones rellaciones con otros países suramericanos sobre manera cola cercana [[Venezuela]]. Tiense previstu que l'español en Trinidá y Tobagu, seya llingua oficial en 2020.<ref>[https://web.archive.org/web/20101103080637/http://www.tradeind.gov.tt/SIS/FAQ.htm «The Secretariat for the Implementation of Spanish, Government of the Republic of Trinidad and Tobago»]</ref> La música "parang" (parranda, n'español) carauteriza la Navidá de Trinidá y Tobagu y refléxase en cantares tradicionales n'español y dances folclóriques hispanes. Alderícase l'orixe del "parang". Dalgunos caltienen que'l costume foi introducida per España mientres la ocupación de Trinidá (1498-1797). Otros creen que los sos raigaños tán nos intercambios comerciales con Venezuela. En Navidá munches bandes de "parang" canten per tol país y báillase al son d'esta música. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Idioma español en Trinidad y Tobago}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma castellanu|Trinidá]] [[Categoría:Llingües de Trinidá y Tobagu]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] 1xqdfaz6futpn9q29q1uwcfn1jyi20d 0 166101 4775670 4771897 2026-11-04T09:19:31Z Omarete 35 4775670 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Idioma ruteno}} {{idioma}} El '''rutenu''' (tamién conocíu como '''eslavónicu de cancillería''' o '''rusu occidental'''; en rutenu руский языкъ<ref>[http://www.philol.msu.ru/~slavphil/books/21_10_2003.pdf ''Ж. Некрашевич-Короткая''. Лингвонимы восточнославянского культурного региона (историчесикий обзор) // Исследование славянских языков и литератур в высшей школе: достижения и перспективы: Информационные материалы и тезисы докладов международной научной конференции / Под ред. В. П. Гудкова, А. Г. Машковой, С. С. Скорвида. — М., 2003. — С. 150 — 317 с.]</ref><ref>Начальный этап формирования русского национального языка. — Ленинград — 1962. — С. 221</ref>), ye un términu usáu pa denominar les distintes variedaes del eslavónico oriental falaes nel [[Gran Ducáu de Lituania]] y más tarde nos territorios eslavu-orientales de [[República de los Dos Nación|Polonia-Lituania]]. En bielorrusu conozse como ''llingua bielorrusa antigua'' ({{lang-be|старабеларуская мова}}). N'ucraín conozse como ''llingua lliteraria ucraniana antigua'' ({{lang-uk|староукраїнська літературна мова}}) o ''ruteno'' (Rutenśka – рутенська). En rusu denominar ''llingua rusa occidental escrita'' {{Etimoloxía|rusu|западнорусский письменный язык}}. Los investigadores nun se ponen d'alcuerdu en si'l rutenu ye un idioma estremáu o un dialeutu occidental del antiguu eslavónico oriental, pero no que sí tán d'alcuerdu ye en que tienen una estrecha rellación nel so orixe. L'[[antiguu eslavu oriental]] yera l'idioma coloquial del [[Rus de Kiev]], ente los [[sieglu X|sieglos X]] y [[sieglu XIII|XIII]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071219084908/http://www.britannica.com/eb/article-9074133 Ukrainian language], ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref> Puede considerase'l predecesor de los modernos idiomes [[idioma bielorrusu| bielorrusu]], [[idioma rusín|rusín]] y [[idioma ucraín|ucraín]]. == Nomenclatura == El rutenu siempre tuvo nun estáu de [[diglosia]] frente al [[eslavu eclesiásticu]], y yera y entá ye de cutiu llamáu ''prosta(ja) mova'', lliteralmente “llingua simple”. Les fontes contemporánees raramente esbocen dalguna distinción ente'l rutenu de Lituania, y el rutenu del [[Principáu de Vladímir-Súzdal]]. Nomes n'usu d'antiguo: * Rutenu (antiguu bielorrusu: руски езыкъ) — polos contemporáneos de la dómina, pero xeneralmente non usáu en [[Moscovia]]. ** (variante) Rutenu simple o fala simple (antiguu bielorrusu: простый руский (язык) o простая молва) — publicáu por Grigoriy Khodkevich ([[sieglu XVI]]) * Lituanu ([[idioma rusu|rusu]]: литовский язык) — posiblemente d'usu esclusivu en [[Moscovia]]. Utilizáu por Zizany (finales del [[sieglu XVI]] y por Pamva Byerynda ([[1653]]). Nomes d'usu modernu: * (Antiguu) Rutenu – nome coleutivu modernu, que toma tanto al antiguu bielorrusu como al antiguu ucraín; predominantemente usáu nel [[sieglu XX]], n'investigaciones lituanes, según munches polaques o ingleses. * (Antiguu) Rusu Occidental, bien como idioma o como dialeutu ([[idioma rusu|rusu]]: (древний) западнорусский язык) — usáu principalmente polos partidarios de la fase proto-rusa, especialmente dende finales del [[sieglu XIX]], como por casu Yefim Karskiy y Alekséi Shájmatov. * (Antiguu) (idioma) bielorrusu – usáu escasamente en Moscovia. La denominación de (idioma) bielorrusu ([[idioma rusu|rusu]]: белорусский (язык)) refierse tanto al [[sieglu XIX]] como al idioma medieval usáu nos trabayos del [[sieglu XIX]] de los investigadores rusos Fiódor Busláyev, Ogonovskiy, Zhitetskiy, Sobolevskiy, Nedéshev, Vladímirov y los nacionalistes bielorrusos como Yefim Karskiy. * Lituanu-rusu ([[idioma rusu|rusu]]: литовско-русский) — nel [[sieglu XIX]] polos investigadores Keppen, l'arzobispu Filaret, Sájarov, Kartáyev, etc. * Lituanu-eslavonico ([[idioma rusu|rusu]]: литово-славянский) — nel [[sieglu XIX]] pol investigador Baranovski.<ref>Citáu en N. Ulashchik (Улащик Н.) Введение в белорусско-литовское летописание. — Moscú, 1980.</ref> * Rusu-polacu o dialeutu polacu – Shtritter, l'investigador polacu [[Samuel Atieste|Samuel Bogumil Llinde]], pol escritor polacu Wisniewski. Hai qu'aprofiar que la definición foi usada en referencia a la traducción de la biblia de [[Francysk Skaryna]]. Ye destacable el fechu que'l ISO/DIS 639-3 y el códigu actual SIL pa los idiomes que documentan el nome "русин (rusyn)" a cencielles nomar como “Rutenian” n'inglés ("ruthène" en francés o “ruteno” en castellán) en cuenta de “Modern Rutenian”: esti códigu asignar al [[Idioma rusino]]. [[Ficheru:Slavic languages tree.svg|550px|center|Clasificación de les llingües eslaves]] == Diverxencia ente l'idioma rutenu lliterariu y el rusu lliterariu == [[Ficheru:Biblia Ruska.jpg|thumb|right|''Biblia Ruska'' («Библия руска») de [[Francysk Skaryna]]]] Cola gradual lliberación del Este d'Europa del xugu tártaru” nel [[sieglu XIV]], aniciáronse cuatro principado qu'adoptaron el nome de [[Gran Ducáu]]. Dos d'ellos empezaron a axuntar los territorios eslavos del este: unu yera [[Moscú]] y l'otru [[Vilnius]]. Esto tuvo como resultáu la creación de dos entidaes eslavu-orientales principales: el [[Gran Ducáu de Moscú]], que darréu evolucionó nel [[Imperiu rusu]], y el [[Gran Ducáu de Lituania]], que con posterioridá formó con [[Polonia]] la unión de [[República de los Dos Nación|Polonia-Lituania]]. Lingüísticamente dambos estaos siguieron usando les sos variedaes rexonales del llinguaxe lliterariu de la [[Rus de Kiev]], pero por cuenta de la gran influyencia polaca nel oeste, y la influyencia de la ilesia eslavónica nel este, gradualmente desenvolviéronse dos idiomes lliterarios distintos: el rutenu nel este de la unión lituanu-polaca, y el (antiguu) rusu nel principáu de [[Moscovia]]. Dambos davezu recibíen el nome de “ruskiy” (de la “Rus” ) o “slovenski” (eslavónico); solo cuando la diferencia ente'l llinguaxe lliterariu de Moscovia y el de Lituania fíxose necesaria, el primeru pasar a llamar “moskovski” (moscovita) (y en casos bien raros, el segundu “litovski”, lituanu). La diverxencia llingüística quedó confirmada cola necesidá de traductores na celebración nel [[sieglu XVII]] de les negociaciones mientres el [[Tratáu de Pereyáslav]], ente [[Bogdán Jmelnitski]], dirixente cosacu de la [[Sich de Zaporozhia]] y l'estáu [[Rusia|rusu]]. == Continuación de la influyencia polaca == Dende la [[Unión de Lublin]] en [[1569]], los territorios del sur del Gran Ducáu de Lituania pasaron a alministración direuta de la corona polaca, ente que'l norte retenía cierta autonomía. Ye posible qu'esto influyera na resultáu na diferenciación con respectu al estatus del idioma rutenu como llingua oficial, y la intensificación de la influyencia polaca sobre'l rutenu. Sicasí, dambes partes de la Mancomunidá taben habitaes por polacos orientales, permaneciendo'l rutenu como [[llingua franca]], y en dambes partes foi gradualmente reemplazáu pol polacu como idioma lliterariu, de discutinios relixosos o pa documentos oficiales. == Nuevos idiomes nacionales == Col entamu del [[romanticismu]] a principios del [[sieglu XIX]], apaecieron el bielorrusu lliterariu y l'ucraín lliterariu, descendientes de los dialeutos populares falaos y pocu influyíos pola lliteratura rutena. Sicasí, [[Rusia]] retuvo parte del llinguaxe [[Eslavu eclesiásticu]] como “vocabulariu cultu”, polo qu'anguaño les diferencies léxiques más importantes ente'l rusu d'una parte, y el bielorrusu y ucraín d'otra, son la mayor integración de eslavonismos na primera, y de polonismos nes segundes. La división ente la lliteratura rutena y les sos llingües lliteraries socesores vese reflexada nel diseñu modernu de les ortografíes bielorrusa y ucraniana. La interrupción de la tradición lliteraria foi especialmente drástica en Bielorrusia: En [[República de los Dos Nación|Polonia-Lituania]], el [[idioma polacu|polacu]] mayormente reemplazó al rutenu como idioma alministrativu y lliterariu. Por eso'l bielorrusu solo sobrevivió na fala popular rural ensin casi nenguna tradición escrita hasta mediaos del [[sieglu XIX]]. En contraste colos bielorrusos y los ucraínos orientales, los ucraínos occidentales que vivíen nel [[Imperiu austrohúngaru]] retuvieron non solo'l nome de rutenu, sinón que tamién munchos de los sos elementos eslavónicos eclesiásticos y polacos. Pa evitar tracamundios, n'inglés y n'otros idiomes estos ucraínos denominar usualmente cola forma transliterada del nome primitivu: [[Etnia rutena|rusinos]]. En [[1800]] la llingua lliteraria rutena evolucionó en tres llingües lliteraries modernes. Pa más información, vease [[idioma bielorrusu]], [[idioma rusino]] y [[idioma ucraín]]. == Bibliografía == * Brogi Bercoff, Giovanna: “Plurilingualism in Eastern Slavic culture of the 17th century: The case of Simeon Polockij.” In: Slavia: Časopis pro slovanskou filologii, vol. 64. p. 3-14. * Danylenko, Andrii: "'Prostaja mova', 'Kitab', and Polissian Standard". In: Die Welt der Slaven LI (2006), non. 1, p. 80-115. * Danylenko, Andrii: "On Name(s) of prostaja mova in Polish-Lithuanian Commonwealth," In: "Studia Slavica Hung.", 51/1-2 (2006),p.&nbsp;97-121. * Dingley, Jim [James]. “The two versions of the Gramatyka Slovenskaja of Ivan Oževič.’ In: The Journal of Byelorussian Studies, 2.4 (year VIII), p. 369-384. * Frick, David A. "'Foolish Rus': On Polish civilization, Ruthenian self-hatred, and Kasijan Sakovyč." In: Harvard Ukrainian studies 18.3/4 (1994), p. 210-248. * Martel, Antoine. La langue polonaise dans les pays ruthènes: Ukraine et Russie Blanche 1569/1667. Lille 1938. * Moser, Michael: "Mittelruthenisch (Mittelweißrussisch und Mittelukrainisch): Ein Überblick." In: Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae 50 (2005), non. 1-2, p. 125-142. * Mozer [= Moser], Michaėl'. "Čto takoe 'prostaja mova'?". In: Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae 47.3/4 (2002), p. 221-260. * Pivtorak, Hryhorij. “Do pytannja pro ukrajins’ko-bilorus’ku vzajemodiju donacional'noho periodu (dosjahnennja, zavdannja i perspektyvy doslidžen’)”. In: Movoznavstvo 1978.3 (69), p. 31-40. * Pugh, Stefan M.: Testament to Ruthenian. A Linguistic Analysis of the Smotryc’kyj Variant. Cambridge 1996 (= Harvard Series of Ukrainian Studies). * Shevelov, George E. “Belorussian versus Ukrainian: Delimitation of texts before A.D. 1569”. In: The Journal of Byelorussian Studies 3.2 (year 10), p. 145-156. * Stang, Christian: Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen. Oslo 1935 (= Skrifter utgitt av Det Norske Videnskaps-Akademi i Oslo, Historisk-filosofisk Klasse 1935,2). * Strumins’kyj, Bohdan. “The language question in the Ukrainian lands before the nineteenth century”. In: Aspects of the Slavic language question. Ed. Riccardo Picchio, Harvey Goldblatt. New Haven 1984, vol. 2, p. 9-47. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20061214163042/http://txt.knihi.com/bha//10/har_e10.htm Hrodna town books language problems in Early Modern Times ("Los problemes de los llibros d'idiomes nel pueblu de Hrodna nos tiempos modernos") escritu por Jury Hardziejeu] * [http://www.rusyn.org/rusyns-language.html Rusyn language at the World Academy of Rusyn Culture] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rue Ethnologue report for Rusyn] * [http://www.ruskamatka.tk/ Руска Матка (Ruska Matka), the central cultural organization of the Pannonian Rusyns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810024759/http://www.ruskamatka.tk/ |date=2018-08-10 }} * [http://www.carpatho-rusyn.org/voj.htm Transliterating Rusyn into the Latin alphabet] * [http://karpatorusyns.org/more.php?id=58_0_1_0_C17 Димитрій Сидор. ФОНЕТИКА РУСИНСЬКОГО ЯЗЫКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928082208/http://karpatorusyns.org/more.php?id=58_0_1_0_C17 |date=2007-09-28 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües eslaves orientales|Rutenu]] [[Categoría:Llingües muertes d'Europa|Rutenu]] gikobkhy9pnr8mpwv8s4jqne5onttlf 0 166297 4775542 4698913 2026-11-03T14:26:44Z Antgartor 151852 4775542 wikitext text/x-wiki {{idioma}} [[Ficheru:1898 kiwi 6d red.JPG|thumb|200px|Un [[Apteryx|kiwi]] nun sellu postal neozelandés en 1898. L'ave, que ye l'iconu nacional de Nueva Zelanda, tomó'l so nome del [[idioma maorí]].]] L''''inglés neozelandés''' (n'inglés: ''New Zealand English''; abreviación: '''NZE''' o '''en-NZ''')<ref><code>en-NZ</code> ye'l [[códigu d'idioma]] pal ''inglés neozelandés'', definíu por [[Organización Internacional pa la Estandarización|estándar ISO]] (vease [[ISO 639-1]], [[ISO 3166-1 alpha-2]]) y [[Internet standard]]s (vease [[Códigu d'idioma IETF]]).</ref> ye la forma de la [[llingua inglesa]] utilizada en [[Nueva Zelanda]].<ref>Ha, J., Macglagan, M., & Gordon, E. (2008). ''New Zealand English''. Edinburgh, UK: Edinburgh University Press.</ref> L'idioma Inglés establecer en Nueva Zelanda polos colonu mientres el [[sieglu XIX]]. Ye una de les variantes natives del inglés más nueves, que desenvolvió y adquirió un calter distintivu namái nos postreros 150 años.<ref>Trudgill, P., Gordon, E., Lewis, G., & Maclagan, M. (2000). Determinism in new-dialect formation and the genesis of New Zealand English. ''Journal of Linguistics'', ''36''(2), p.&nbsp;300).</ref> Les influyencies más distintives del inglés neozelandés llegaron del [[inglés australianu]], inglés nel sur d'[[Inglaterra]], [[inglés irlandés]], [[inglés escocés]], de la [[Pronunciación recibida]], y de los maorís.<ref>{{cita publicación |nome =Donn | apellíu = Bayard | títulu = New Zealand English: Origins, Relationships, and Prospects | obra = | añu = 2000 | publicación = Moderna Språk <!-- 94(1) --> | issn = 2000-3560 | volume = 94 | númberu = 1 | páxines = 8–14 | editorial= Linnaeus University | allugamientu = Sweden | url=http://www.ualberta.ca/~johnnewm/NZEnglish/Bayard.pdf |fechaaccesu=24 de xunetu de 2010}}</ref> L'inglés neozelandés ye similar al australianu na pronunciación, con dalgunes estremes clave. Una de les diferencies más importantes ye la realización de los /ɪ/: nel neozelandés, como en delles variantes escoceses y [[inglés sudafricanu|sudafricanes]], esti pronúnciase como /ə/. Acordies col [[Censu de población|censu]] del añu [[2006]], esti tipu d'inglés ye faláu por 3.673.623 persones en Nueva Zelanda. == Historia == Una variante distinta de la llingua inglesa en Nueva Zelanda esistió a lo menos dende [[1912]], cuando [[Frank Arthur Swinnerton]] describir como un soplíu curioso modulado», anque la so historia remóntase probablemente enantes a ello. Dende l'empiezu de la colonización británica nes islles, un nuevu dialeutu empezó a formase por aciu l'adopción de pallabres maorís pa describir la distinta flora y la fauna de Nueva Zelanda, que taba ensin denominar n'inglés.<ref>''The Story of English'' by Robert McCrum, William Cran, and Robert MacNeil. BBC Publications and Faber and Faber: London, 1986.</ref> Les grabaciones d'audiu de la década de 1940 de neozelandeses vieyos prindaron la fala de los nacíos na primer xeneración de colonos en Nueva Zelanda, lo que significa que los llingüistes pudieron oyer l'orixe real del acentu. Por casu, el rexistru Hannah Cross, de 97 años d'edá, que nació en Nueva Zelanda en 1851 y vivió ellí tola so vida, amosó que tenía un acentu [[Escocia|escocés]]. Inclusive dalgunos de la segunda xeneración de neozelandeses nun teníen un notable «acentu de Nueva Zelanda», como'l Sr. Ernie Bissett, que nació en [[Kaitangata]] en 1894 y vivió en Nueva Zelanda mientres tola so vida. Pero les persones que crecieron nel pueblu mineru d'[[Arrowtown]], onde había un amiestu d'acentos, desenvolvieron un reconocible acentu de Nueva Zelanda, como Annie Hamilton, que los sos padres llegaron ellí en 1862.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.net.au/rn/arts/ling/stories/s1324569.htm |títulu=Llingua Franca - 19/03/2005: The New Zealand Accent : 1 |editorial=Abc.net.au |fecha=19 de marzu de 2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050324012735/https://www.abc.net.au/rn/arts/ling/stories/s1324569.htm |fechaarchivu=24 de marzu de 2005 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.abc.net.au/rn/arts/ling/stories/s1329378.htm |títulu=Llingua Franca - 26/03/2005: The New Zealand Accent : 2 |editorial=Abc.net.au |fecha=26 de marzu de 2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050324012740/https://www.abc.net.au/rn/arts/ling/stories/s1329378.htm |fechaarchivu=24 de marzu de 2005 }}</ref> Los neños que crecieron espuestos a distintos acentos recoyeron distintes carauterístiques d'estos, pero nos sos fíos, la segunda xeneración, hai una unificación escontra l'acentu fundacional». == Influyencia maorí == Munches pallabres cotidianes locales tomáronse de la [[idioma maorí|llingua maorí]], incluyíes les pallabres de la flora, fauna, nomes de llugares y el mediu ambiente. La influyencia dominante de los maorís nel inglés neozelandés ye léxica. Una estimación de [[1999]] basáu nel corpus escritu de [[Wellington]] y el neozelandés faláu punxo la proporción de pallabres d'orixe maorí n'aprosimao 0,6%, sobre manera en toponimia y nomes de persones.<ref>Kennedy, Graham & Shinji Yamazaki 1999. The Influence of Maori on the New Zealand English Lexicon. In John M. Kirk (ed), Corpora Galore: Analyses and Techniques in Describing English. Amsterdam: Rodopi: 33-44</ref> L'usu cotidianu de pallabres maorís, polo xeneral, producir de forma coloquial y más prominente ente los mozos, los adultos nuevos y les poblaciones maorís. Los exemplos inclúin pallabres como kia ora ("hola"), o kai ("comida"), que casi tolos neozelandeses saben. El maorí ta siempre presente y tien una influyencia conceutual significativa nes axencies de la llexislatura, el gobiernu y la comunidá (por casu, salú y educación), onde la llexislación esixe que los procedimientos y los documentos traducir a los maorís (so ciertes circunstancies, y cuando lo solicite). El discutiniu políticu y l'analís de cuestiones de soberanía, la xestión ambiental, la salú y el bientar social d'esta miente depende de los maorís, siquier en parte. El maorí como llingua falada ye particularmente importante cuando s'utiliza la consulta comuñal. === Pronunciación de topónimos maorís === La pronunciación de munchos topónimos maorís yeren anglicizados na mayor parte de los sieglos [[sieglu XIX|XIX]] y [[sieglu XX|XX]], pero dende la década de 1980 l'aumentu de la conciencia de la llingua maorí llevó a un cambéu escontra l'usu d'una pronunciación maorí. Les anglicizaciones persistieron más ente los residentes de les ciudaes en cuestión, polo que se convirtió en daqué según un santu y seña», cola pronunciación correuta de los maorís marcando a daquién como non local. {| {{tablaguapa}} |- |+ Exemplos |- ! Llugar ! ''Anglicanización'' ! ''Te Reo Māori'' ! ''IPA'' |- | Paraparaumu | ''pa-pa-ram'' | ''pa-ra-pa-ra-umu'' | {{IPA|pɑ.ɾɑ.pɑ.ɾɑo.mu}} |- | Taumarunui | ''towm-ra-noo-ey'' | ''tau-ma-ra-nu-i'' | {{IPA|tɑo.mɑ.ɾɑ.nui}} |- | Hawera | ''ha-w'ra'' | ''ha-we-ra'' | {{IPA|hɑː.we.ɾɑ}} |- | Te Awamutu | ''tee-awa-moot'' or ''tee-a-mootu'' | ''te a-wa-mu-tu'' | {{IPA|te ɑ.wɑ.mu.tu}} |- | Waikouaiti | ''wacker-wite'' or ''weka-what'' | ''wai-kou-ai-ti'' | {{IPA|wai.kou.ɑːi.ti}} |- | Otorohanga | ''oh-tra-hung-a'' or ''oh-tra-hong-a'' | ''o-to-ra-ha-nga'' | {{IPA|oː.to.ɾo.hɑ.ŋɑ}} |- | Te Kauwhata | ''tee-ka-wodda'' | ''te kau-fa-ta'' | {{IPA|te kɑo.ɸɑ.tɑ}} |} Dellos nomes anglicanizados son coloquialmente encurtiaos, por casu, ''"coke"'' pa Kohukohu, ''"the Rapa"'' (pronunciáu ''rapper'') pal ''Wairarapa'', ''"Kura"'' pa ''Papakura'', ''"Papatoe"'' (pronunciáu ''Papatowie'') pa ''Papatoetoe'', ''"Otahu"'' pa ''Otahuhu'', ''"Paraparam"'' o ''"Pram"'' pa ''Paraparaumu'', ''"the Naki"'' pa ''Taranaki'', ''"Cow-cop"'' pa ''Kaukapakapa'' y ''"Pie-cock"'' pa ''Paekakariki''. Esiste ciertu tracamundiu ente estos acurtiamientos, especialmente nel sur de la [[Isla del Sur]], y les variaciones naturales del dialeutu del sur de los maorís. Non yá esti dialeutu dacuando disponen apócopes, pero consonantes tamién varien llixeramente d'un estándar de los maorís. Pa empeorar les coses, los nomes de cutiu trescribiéronse primero por colonos escoceses; yá que tales alteraciones adicionales nun son infrecuentes. Asina, ente que el [[llagu Wakatipu]] refierse dacuando como ''"Wakatip"'', [[Oamaru]] como ''"Om-a-roo"'', y [[Waiwera Sur]] como ''"Wy-vra"'', estes diferencies pueden ser tantu poles diferencies dialeutales - yá seya en maorí o nel inglés utilizáu mientres la trescripción - como pola galbana na anglicización. == Fonoloxía == [[Ficheru:New Zealand English monophthong chart.svg|thumb|200px|right|Monoptongos del inglés neozelandés.{{harvnp|Hay|Maclagan|Gordon|2008|p=21}}]] [[Ficheru:New Zealand English diphthong chart (closing - part 1).svg|thumb|200px|right|Diptongos del inglés neozelandés (1).{{harvnp|Bauer|Warren|Bardsley|Kennedy|2007|p=99}}]] [[Ficheru:New Zealand English diphthong chart (closing - part 2).svg|thumb|200px|right|Diptongos del inglés neozelandés (2).{{harvnp|Bauer|Warren|Bardsley|Kennedy|2007|p=99}}]] [[Ficheru:New Zealand English diphthong chart (centering).svg|thumb|200px|right|Diptongos centraos del inglés neozelandés.{{harvnp|Bauer|Warren|Bardsley|Kennedy|2007|p=99}}]] === Vocales === Les vocales del inglés de Nueva Zelanda son similares a la de los otros dialeutos como róticos como l'inglés australianu y la denominada [[pronunciación recibida]], pero con delles variaciones distintes, que s'indiquen nes trescripciones de vocales de Nueva Zelanda que s'inclúin de siguío:{{harvnp|Bauer|Warren|Bardsley|Kennedy|2007|p=98–100}} {|{{tablaguapa}} |+ [[Monoptongos]] del inglés neozelandés ! rowspan=2| ! colspan=2|[[Vocal anterior|Anterior]] ! colspan=2|[[Vocal central|Central]] ! colspan=2|[[Vocal posterior|Posterior]] |- ! <small>short</small> ! <small>long</small> ! <small>short</small> ! <small>long</small> ! <small>short</small> ! <small>long</small> |- align=center ! [[Vocal zarrada|Zarrada]] | '''{{IPA|e}}''' <br> dr'''e'''ss <br> ({{IPA|ɛ}}) | '''{{IPA|iː}}''' <br> fl'''ee'''ce <br>({{IPA|iː}}) | | '''{{IPA|ʉː}}''' <br> g'''oo'''se <br> ({{IPA|oː}}) | '''{{IPA|ʊ}}''' <br> f'''oo'''t <br> ({{IPA|ʊ}}) | '''{{IPA|oː}}''' <br> th'''ough'''t / n'''or'''th <br> ({{IPA|ɔː}}/{{IPA|ɔːr}}) |- align=center ! [[Vocal media|Media]] | '''{{IPA|ɛ}}''' <br> tr'''a'''p <br> ({{IPA|æ}}) | | '''{{IPA|ə}}''' <br> k'''i'''t / comm'''a''' / lett'''er'''<br> ({{IPA|ɪ}}/{{IPA|ə}}/{{IPA|ər}}) | '''{{IPA|ɵː}}''' <br> n'''ur'''se <br> ({{IPA|ɜːr}}) | '''{{IPA|ɒ}}''' <br> l'''o'''t <br> ({{IPA|ɒ}}) | |- align=center ![[Vocal fuerte y vocal débil|Abierta]] | colspan="2" | | '''{{IPA|ɐ}}''' <br> str'''u'''t <br> ({{IPA|ʌ}}) | '''{{IPA|ɐː}}''' <br> p'''a'''lm / st'''ar'''t <br> ({{IPA|ɑː}}/{{IPA|ɑːr}}) | colspan="2" | |} {| {{tablaguapa}} |+ [[Diptongu|Diptongos]] del inglés neozelandés |- ! IPA (NZ) || IPA <small>([[Ayuda:IPA pa inglés|clave]])</small>|| Exemplos |- ! {{IPA|æɪ}} | {{IPA|eɪ}} | f'''a'''ce |- ! {{IPA|ɑɪ}} | {{IPA|aɪ}} | m'''y''', w'''i'''se |- ! {{IPA|oɪ}} | {{IPA|ɔɪ}} | b'''oy''' |- ! {{IPA|ɐʉ}} | {{IPA|oʊ}} | n'''o''', t'''ow''' |- ! {{IPA|æʊ}} | {{IPA|aʊ}} | n'''ow''' |- ! {{IPA|iə}} | {{IPA|ɪər}} | n'''ear''', h'''ere''' |- ! {{IPA|eə}} | {{IPA|ɛər}} | h'''air''', th'''ere''' |- ! {{IPA|ʉə}} | {{IPA|ʊər}} | t'''our''' |} === Consonantes === * L'inglés neozelandés ye na so mayoría non rótica (con r venceyante y intrusiva), a esceición les rexones de Southland y partes de Otago, que pola influyencia escocesa son semiróticas.<ref>{{cita web |url=http://englishonline.tki.org.nz/English-Online/Exploring-language/Other-Forms-of-Variation |títulu=Other forms of variation in New Zealand English |obra=Te Kete Ipurangi |editorial=Ministry of Education |fechaaccesu=26 de xunu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130603174158/http://englishonline.tki.org.nz/English-Online/Exploring-language/Other-Forms-of-Variation |fechaarchivu=2013-06-03 }}</ref>{{harvnp|Kortmann|Schneider|Burridge|Mesthrie|2004|p=605}} * [[Aproximante llateral alveolar|/l/]] ye escuru en toles posiciones, y ye de cutiu vocalizado na sílaba coda.{{harvnp|Crystal|2003|p=354}}{{harvnp|Trudgill|Hannah|2002|p=24}} Esto varia en distintes rexones y ente los distintos grupos socioeconómicos; los oradores más nuevos, y de clase social baxa oradores vocalizan /l/ la mayoría del tiempu.{{harvnp|Kortmann|Schneider|Burridge|Mesthrie|2004|p=611}} == Vocabulariu == Hai un bon númberu de pallabres dialeutales y frases utilizaes nel inglés neozelandés. Na so mayoría son términos informales que son más comunes na fala informal. Nueva Zelanda adoptó la moneda decimal na década de 1960 y el sistema métricu na década de 1970. A pesar d'ello, delles midíes imperiales siguen siendo llargamente entendíes y denominaes, como pies y pulgaes n'altor, llibres y tomes de pesu pa la nacencia d'un ñácaru, y en términos coloquiales, como en referencia a les bébores en pintes.<ref>[https://web.archive.org/web/20130207161708/http://www.consumeraffairs.govt.nz/news-1/consumer-alerts/when-is-a-pint-not-a-pint "When is a pint not a pint? "], Ministry of Consumer Affairs</ref><ref>[http://www.stuff.co.nz/dominion-post/news/local-papers/the-wellingtonian/7621775/Is-a-pint-really-a-pint-in-Wellington "Is a pint really a pint in Wellington? "], 06/09/2012, The Wellingtonian</ref><ref>{{cita publicación | apellíu1 = Dignan | nome1 = J. R. E. | apellíu2 = O'Shea | nome2 = R. P. | añu = 1995 title = Human use of metric measures of length | url = | publicación = New Zealand Journal of Psychology | volume = 24 |númberu=| páxina = 21–25 }}</ref> La pallabra ''"spud"'' pal papa, agora común en tol mundu de fala inglesa, aniciar en Nueva Zelanda.<ref>Entry [http://www.etymonline.com/index.php?term=spud&allowed_in_frame=0 Spud] on [[Etymonline]]</ref> ''"[[Smoko]]"'' ye otru términu, que ye compartíu col inglés australianu y el de les [[inglés malvinense|islles Malvines]]. == Variantes == Les variaciones rexonales reconocibles son leves, cola esceición de [[Southland]], onde s'escucha'l ''Southland burr''. Tamién ye común na parte sur de la vecina [[Otago]]. Esta zona del sur formó un depósitu tradicional de la inmigración procedente d'[[Escocia]]. Delles pallabres y frases comunes n'inglés escocés o del [[Escocés (llingua xermánica)|escocés]] persisten nesta área: los exemplos inclúin l'usu de ''wee'' que significa "pequeñu", y frases como ''to do the messages'', que significa "dir de compres". [[Taranaki]] tamién tien un acentu rexonal menor, posiblemente debíu al altu númberu d'inmigrantes del suroeste d'Inglaterra, sicasí, la diferencia ta cada vez menos-pronunciada.<ref>[http://researcharchive.vuw.ac.nz/bitstream/handle/10063/551/thesis.pdf Rexonal Variation in New Zealtnd English: The Taranaki Sing-song Accent.]</ref> Dalgunos [[maorís]] tienen un acentu distintu del acentu xeneral de Nueva Zelanda, con enclín a utilizar pallabres maorís con más frecuencia. [[Bro'Town]] foi un programa de televisión qu'esaxeró los acentos maorís, polinesios, y otros. Los llingüistes reconocen dos acentos principales de Nueva Zelanda, denotados "inglés Pākehā" y "inglés maorí"; con esti postreru fuertemente influyíu polos patrones de sílabes temporizadas de la fala maorí.<ref>[http://ir.canterbury.ac.nz/handle/10092/975 "Identifying Maori English and Pakeha English from Suprasegmental Cues: A Study Based on Speech Resynthesis"], Szakay, Anita</ref> El Pākehā ta empezando a adoptar ritmos similares, estremándose d'otros acentos ingleses con acentu tónicu temporizado.<ref>Jeanette King on the [http://www.radionz.co.nz/national/programmes/saturday/audiu/2205127/language-with-jeanette-king influence of Māori] pronunciation on New Zealand English, 6/2/2010.</ref> == Diccionarios == El primer diccionariu completu dedicáu al inglés neozelandés foi probablemente'l ''Heinemann New Zealand Dictionary'', publicáu en [[1979]]. Editáu por [[Harry Orsman]], ye un llibru de 1.300 páxines, con información rellacionada col usu y la pronunciación de los términos que fueron llargamente aceptaos en tol mundu anglofalante y lo particular a los de Nueva Zelanda. Inclúi una llista d'una páxina sobre la fecha averada d'entrada nel llinguaxe común de munchos términos que s'atopa na fala neozelandeza, pero non n'otros llugares, como por casu "haka" (1827), "Boohai" (1920), y "bach" (1905). En [[1997]], [[Oxford University Press]] ellaboró'l ''The Dictionary of New Zealand English'', que se basó en más de 40 años d'investigación. Esta investigación empecipiar en [[1951]] cola tesis de Orsman y siguió cola so edición d'esti diccionariu. Pa facilitar y caltener esta obra, el ''New Zealand Dictionary Centre'' foi fundáu en 1997. Publicó dellos diccionarios del inglés neozelandés, rematando en ''The New Zealand Oxford Dictionary'' de 2004. == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{citation |apellíu1=Bartlett |nome1=Christopher |añu=1992 |títulu=Regional variation in New Zealand English: the case of Southland |publicación=New Zealand English Newsletter |volume=6 |issue= |páxines=5–15 |ref=none }} * {{citation |apellíu=Bauer |nome=L. |apellíu2=Warren |nome2=P. |apellíu3=Bardsley |nome3=D. |apellíu4=Kennedy |nome4=M. |apellíu5=Major |nome5=G. |títulu=New Zealand English |publicación=Journal of the International Phonetic Association |añu=2007 |volume=37 |issue=1 |páxines=97–102 |doi=10.1017/S0025100306002830 }} * Cryer, Max (2002). ''Curious Kiwi Words''. Auckland: HarperCollins Publishers (NZ) Ltd. * {{citation |apellíu=Crystal |nome=David |añu=2003 |títulu=The Cambridge encyclopedia of the English language |edition=2nd |publicación=[[Cambridge University Press]] }} *Deverson, Tony, and Graeme Kennedy (eds.) (2005). ''The New Zealand Oxford Dictionary''. Oxford University Press. *Grant, L.E., and Devlin, G.A. (eds.) (1999). ''In other words: A dictionary of expressions used in New Zealand''. Palmerston North: Dunmore Press. * {{Citation |apellíu1=Hay |nome1=Jennifer |apellíu2=Maclagan |nome2=Margaret |apellíu3=Gordon |nome3=Elizabeth |añu=2008 |títulu=New Zealand English |series=Dialects of English |publicación=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-2529-1 }} * {{citation |editor1-last=Kortmann |editor1-first=Bernd |editor2-last=Schneider |editor2-first=Edgar W. |editor3-last=Burridge |editor3-first=Kate |editor4-last=Mesthrie |editor4-first=Rajend |editor5-last=Upton |editor5-first=Clive |añu=2004 |títulu=A handbook of varieties of English |publication-place=Berlin |publicación=Mouton de Gruyter }} *Leland, Louis S., jr. (1980). ''A personal Kiwi-Yankee dictionary''. Dunedin: John McIndoe Ltd. *Orsman, H.W., (ed.) (1997). ''The Dictionary of New Zealand English: a dictionary of New Zealandisms on historical principles''. Auckland: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-558380-9. *Orsman, H.W., (ed.) (1979). ''Heinemann New Zealand dictionary''. Auckland: Heinemann Educational Books (NZ) Ltd. * {{citation |apellíu1=Trudgill |nome1=Peter |apellíu2=Hannah |nome2=Jean |añu=2002 |títulu=International English: A Guide to the Varieties of Standard English |edition=4th |publication-place=London |publicación=Arnold }} == Enllaces esternos == * [http://www.newzealandslang.com Xíriga neozelandesa] (n'inglés) * [http://www.ualberta.ca/~johnnewm/NZEnglish/origins.html Oríxenes del inglés neozelandés.] (n'inglés) * [http://www.nzilbb.canterbury.ac.nz/onze.shtml Proyeutu de los oríxenes del inglés neozelandés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722042214/http://www.nzilbb.canterbury.ac.nz/onze.shtml |date=2014-07-22 }} na [[Universidá de Canterbury]]. (n'inglés) * [https://web.archive.org/web/20060501152547/http://www.vuw.ac.nz/lals/research/nzdc/index.htm New Zealand Dictionary Centre.] (n'inglés) ** [https://web.archive.org/web/20060821202752/http://www.vuw.ac.nz/lals/research/nzdc/NZ%20English%20in%20the%2021st%20century.htm Inglés neozelandés nel sieglu XXI.] (n'inglés) * {{Enllaz rotu|1=Kiwi Words & Phrases |2=http://www.chemistry.co.nz/kiwi.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (n'inglés) * [http://www.nzonscreen.com/title/new-zild-2005 New Zild - La historia del inglés neozelandés.] (n'inglés) {{traducíu ref|en|New Zealand English|trad=parcial}} {{Tradubot|Inglés neozelandés}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos y simplificaciones del inglés Nueva Zelanda]] [[Categoría:Llingües de Nueva Zelanda]] 317nq0mqyfnczahzcq9cigpgncrnpix 0 167506 4775628 4775040 2026-11-04T02:33:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775628 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome_batalla = Guerra árabe-israelín de 1948 |imaxe = Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg |descripción_imaxe = El capitán [[Abraham Adan|Abraham “Bren” Adan]] izando la ''Degel HaDyo'' en Umm Rashrash, marcando'l final de la guerra |conflictu = [[Conflictu árabe-israelín]] |fecha = [[14 de mayu]] de [[1948]] – [[20 de xunetu]] de [[1949]] ({{edá n'años, meses y díes |14|05|1948|20|07|1949|}}) |llugar = [[Israel]] (entós [[Mandatu Británicu de Palestina]]). |resultáu = Victoria decisiva d'Israel.<br />[[Armisticiu árabe-israelín de 1949]] |descripción = |casus = [[Guerra Civil mientres el Mandatu de Palestina]].<br />Naciones árabes refugaron la creación del [[Estáu d'Israel]]. |territoriu = |combatientes1 = {{bandera2|Israel}}<br />Grupos paramilitares: [[Haganá]], [[Palmaj]], [[Irgún]], [[Lehi]], [[Mahal (Israel)|Mahal]]<br />(hasta'l [[26 de mayu]])<br />{{bandera|Israel}} [[Fuercies de Defensa d'Israel|FDI]] (dende'l 26 de mayu) |combatientes2 = {{bandera|Exiptu|1922}} [[Reinu d'Exiptu|Exiptu]]<br />{{bandera2|Siria|1932}}<br />{{bandera|Xordania}} [[Trexordania]]<br />{{bandera2|El Líbanu}}<br />{{bandera2|Iraq|1921}}<br />{{bandera2|Arabia Saudita|1938}}<br />{{bandera2|Yeme|1927}}<ref>Arab states against israel , 1948 - [https://web.archive.org/web/20071127042129/http://content.answers.com/main/content/wp/en/y/y1/NYTimes_1948_Jews_in_Arab.jpg A map from New York Times including Mutawakkilite Yemen]</ref><br />{{bandera|Palestina}} [[Santu Exércitu]]<br />[[Ficheru:Flag of the Arab League.svg|22px]] [[Exércitu Árabe de Lliberación]]<br />[[Ficheru:Muslim Brotherhood Emblem.jpg|20px]] [[Hermanos Musulmanes]] |comandante1 = {{Bandera|Israel}} [[David Ben-Gurión]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Jaim Weizmann]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Yigael Yadin]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Yaakov Dori]]<br />{{Bandera|Israel}} [[David Shaltiel]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Isser Be'eri]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Moshé Dayán]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Yisrael Galili]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Yigal Alión]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Shimon Avidan]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Yitzhak Pundak]]<br />{{Bandera|Israel}} [[Yisrael Amir]] |comandante2 = {{Bandera|Xordania}} [[John Bagot Glubb|Glubb Pachá]]<br />{{Bandera|Xordania}} [[Norman Lash]]<br />{{Bandera|Xordania}} [[Habis al-Majali|Habis Pachá]]<br />{{Bandera|Palestina}} [[Hasan Salama]] {{MEC}}<br />{{Bandera|Palestina}} [[Amin al-Husayni]]<br />[[Ficheru:Flag of the Arab League.svg|20px]] [[Fawzi al-Qawuqji]]<br />[[Ficheru:Flag of the Arab League.svg|20px]] [[Abdul Rahman Hassan Azzam]]<br />{{bandera|Exiptu|1922}} [[Ahmed Ali al-Mwawi]]<br />{{bandera|Exiptu|1922}} [[Faruq I d'Exiptu]]<br />{{bandera|Exiptu|1922}} [[Muhammad Naguib]] |soldaos1 = '''En 1948''':<br />Haganá: 35&nbsp;000<ref name= Ref2 >{{cita llibru |títulu=La Historia d'Israel y Palestina |otros Tomu I |editorial=Ercilla |añu=2009 |ubicación=Santiago de Chile |editor=Osvaldo Cifuentes |páxines=28 |cita=Les fuercies israelines al empezar la guerra del 14 de mayu de 1948 componer de 25&nbsp;000 paramilitares y 10&nbsp;000 reservistas movilizaos de les colonies agrícoles.}}</ref><br />Irgún: 1000<ref name= Ref1 >Schmid, Alex Peter, Albert J. Jongman & Michael Stohl, et al. ''Political terrorism: a new guide to actors, authors, concepts, data bases, theories, and literature''. Foreword by I.L. Horowitz. Amsterdam; New York: North-Holland Pub. Co.; New Brunswick: Transaction Books, distribuidorpara l'Hemisferiu Occidental, 1988, páxs. 585-586. (Vease [http://www.preciousheart.net/Crisis-Grief_Archive/17--Terrorism/01--Terrorism%20Bibliographies.htm Terrorism Bibliographies]</ref>-5000<ref>[https://web.archive.org/web/20120121112118/http://privatewww.essex.ac.uk/~ksg/data/eacd_notes.pdf Uppsala conflict data expansion. Non-state actor information. Codebook] páxs. 13</ref><br />Lehi: 1000<ref name= Ref1 /><br /> Mahal: 4000<ref>Benny Morris, 1948: ''A History of the First Arab-Israeli War'', 2008, p.85.</ref><br /> '''En 1949''':<br />{{Bandera|Israel}} 100&nbsp;000 (FDI)<ref name= Ref2 /><ref name= Ref4 >[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/israel-inde.htm Global security - Israeli War of Independence]</ref><br /><small>(20&nbsp;000-25&nbsp;000 veteranos de la [[Segunda Guerra Mundial]])</small><ref name= Ref4 /> |soldaos2 = '''En 1948''':<br />{{bandera|Exiptu|1922}} 8000-10&nbsp;000<ref name= Ref2 /><ref name= Ref3 >[http://countrystudies.us/israel/20.htm Israel - Prelude to Statehood]</ref><br />{{bandera|Iraq|1921}} 2000-5000<ref name= Ref2 /><ref name= Ref3 /><br /> 3000-4000<ref name= Ref2 /><ref name= Ref3 /><br />{{bandera|Xordania}} 4000-5000<ref name= Ref2 /><ref name= Ref3 /><br />{{bandera|El Líbanu}} 1000-2000<ref name= Ref2 /><ref name= Ref3 /><br />{{bandera|Palestina}} 5000<ref name= Ref3 /><br />[[Ficheru:Flag of the Arab League.svg|20px]] 5000<ref name= Ref4 />-7000<ref>''La Historia d'Israel y Palestina. Tomu I'', ed. Ercilla, 2009, Santiago de Chile, editor: Osvaldo Cifuentes, páxs. 29.</ref><br />{{bandera|Arabia Saudita|1938}} ~800-1200<br />[[Ficheru:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|20px]] ~300<br />'''En 1949''':<br />{{bandera|Exiptu|1922|tamañu=20px}} 20&nbsp;000<br />{{bandera|Iraq|1921}} 15&nbsp;000-18&nbsp;000<br /> 5000<br />{{bandera|Xordania}} 6000-12&nbsp;000<br />{{bandera|El Líbanu}} 2000<ref>Pollack, 2004; Sadeh, 1997</ref><br />Tropes de Yeme, Arabia Saudita y palestines |baxes1 = 6373 (4000 soldaos y 2373 civiles) |baxes2 = Ente 10&nbsp;000 y 15&nbsp;000 |campaña = Conflictu árabe-israelín }} La '''guerra árabe-israelina de [[1948]]''', tamién conocida polos israelinos como '''guerra de la Independencia''' ([[idioma hebréu|hebréu]]: מלחמת העצמאות) o '''guerra de Lliberación''' ([[idioma hebréu|hebréu]]: מלחמת השחרור), foi'l primeru d'una serie de conflictos armaos qu'enfrentaron al [[Estáu d'Israel]] y a los sos vecinos árabes, no que se conoz globalmente como'l [[conflictu árabe-israelín]]. Pa los [[Pueblu palestín|árabes palestinos]] esta guerra marcó l'empiezu de lo qu'ellos denominen '''[[Nakba]]''' (n'[[Idioma árabe|árabe]] النكبة, ‘Catástrofe'). Les [[Naciones Xuníes]] alcordaron la [[Plan de la ONX pa la partición de Palestina de 1947|partición]] del [[Mandatu Británicu de Palestina]] en dos estaos: unu [[Pueblu xudíu|xudíu]], col 55&nbsp;% del territoriu (incluyendo por completu'l desiertu del [[Négueb]]), y otru [[Pueblu árabe|árabe]], col restu sacante [[Xerusalén]], que sería considerada zona internacionalizada. Esta resolución foi aceptada polos dirixentes xudíos, pero refugada poles organizaciones paramilitares [[Sionismu|sionistes]] y polos árabes nel so conxuntu.<ref>{{cita llibru|nome=Bernabé|apellíu=López García|añu=2000|títulu=El mundu árabo-islámicu contemporaneu. Una historia política|edición=primer|editorial=Editorial Síntesis|publicación=Madrid|isbn=84-7738-488-6|páxines=203-204}}</ref> Dichu mandatu expiró el 15 de mayu de 1948. Seis hores antes, pa nun coincidir col [[sabbat]], na tarde del 14 de mayu, fuera proclamada por [[David Ben-Gurion]] la [[Declaración d'independencia del Estáu d'Israel|independencia d'Israel]] en [[Tel Aviv]], reconocida rápido per Estaos Xuníos, la Xunión Soviética y munchos otros países. El mesmu día de la retirada británica de la rexón, tropes [[Exiptu|exipcies]], [[iraq]]uíes, [[El Líbanu|libaneses]], [[siria|siries]] y [[Trexordania|transjordanas]], sofitaes por voluntarios [[Libia|libios]], [[Arabia Saudita|saudinos]] y [[Yeme|yemeninos]], empezaron la invasión del acabante proclamar Estáu xudíu. == Contexto == === Antecedentes === Tres la derrota del [[Imperiu otomanu]] na [[Primer Guerra Mundial]], la [[Sociedá de les Naciones]] garantizó a británicos y franceses l'alministración temporal de les provincies otomanes. Estes rexones, que sol dominiu otomanu denominábense [[vilayatos]], quedaron estremaes en [[Mandatu de la Sociedá de Naciones|mandatos]]: Francia pasó a controlar el [[Mandatu Francés de Siria|de Siria]], ente que'l Reinu Xuníu alministró los mandatos de [[Mandatu británicu de Mesopotamia|Mesopotamia]] (darréu [[Iraq]]) y el de [[Mandatu Británicu de Palestina|Palestina]]. Esta rexón, que les sos fronteres fueron revisaes repetidamente so la direición de [[Winston Churchill]], estremóse de la mesma en dos árees: la parte al este del [[ríu Xordán]] conocióse como [[Trexordania]] (qu'en [[1950]] pasaría a nomase como [[Xordania]]), ente que l'área occidental siguió calteniendo'l nome de Palestina. En [[1922]] la población del mandatu (incluyendo Trexordania) taba conformada por 589&nbsp;200 [[musulmán|musulmanes]], 83&nbsp;000 xudíos, 71&nbsp;500 [[cristianu|cristianos]] y 7600 d'otres confesiones. Mientres toos estos años la inmigración xudía foi aumentando, en gran parte por cuenta de la [[antisemitismo|persecución]] que los xudíos sufríen n'[[Europa]]. Esta inmigración, xunto colos continuos llamamientos pal establecimientu d'un estáu xudíu en Palestina, nun foi bien recibida polos árabes. Sol lideralgu d'[[Amin al-Husayni]], el [[gran muftí]] de [[Xerusalén]], los árabes locales remontar contra los británicos y atacaron repetidamente a la creciente población xudía. Estos ataques dieron llugar a diversos disturbios como'l [[motín de Palestina de 1920]], el [[motín de Jaffa de 1921]] o'l [[motín palestín de 1929]], nel que 135 xudíos fueron asesinaos en [[Hebrón]] y contorna. === La Gran Revuelta Árabe y les sos consecuencies === {{AP|Gran Revuelta Árabe|l1=Gran Revuelta Árabe}} N'abril de [[1936]], los dirixentes árabes nel Mandatu Británicu de Palestina, lideraos por Amin al-Husayni, declararon una fuelga xeneral pa protestar contra la inmigración xudía. Alredor d'un mes dempués del entamu de la fuelga xeneral, estos dirixentes declararon la negativa a pagar impuestos como oposición esplícita a la inmigración xudía, lo que dio empiezu a una insurreición armada. Asina, dicha insurreición empezó siendo esporádica, volviéndose más entamada col tiempu, llegándose a enllargar hasta [[1939]]. Cuando l'orde establecer en marzu d'esi mesmu añu, más de 5000 árabes, 400 xudíos y 200 británicos morrieren. Los ataques árabes a la población xudía mientres esta revuelta tuvieron tres efeuto: de primeres, dieron llugar a la formación y desenvolvimientu de milicies paramilitares xudíes de autodefensa como la [[Haganá]], que na guerra de 1948 resultó ser decisiva. De segundes, quedó patente que nin xudíos nin árabes podríen convivir xuntos nun mesmu estáu, tomando forma la idea de la partición del territoriu en dos estaos. A lo último, los británicos promulgaron el [[Libro Blanco de 1939]], qu'acutaba severamente la inmigración xudía, lo que provocó que segmentos de la población xudía radicalizárense y negárense a collaborar colos británicos. === La Segunda Guerra Mundial === === El ocaso del dominiu colonial na rexón === Mentanto, les naciones árabes empezaron a desfacer del dominiu colonial. Trexordania, sol dominiu de la dinastía [[hachemita]] d'[[Abd Allah ibn Husayn|Abdullah]], declaró la so independencia de Gran Bretaña en [[1946]]. Los británicos punxeron al hermanascu de Abdullah, [[Faysal ibn Husayn|Faysal]], nel tronu d'Iraq. En [[1945]] Exiptu axustaba los términos de la so independencia. Líbanu sería un estáu independiente en [[1943]], magar los franceses nun retiraron les sos tropes hasta 1946, el mesmu añu que Siria declaró la so independencia tamién de Francia. [[Ficheru:UN Partition Plan For Palestine 1947-es.svg|thumb|left|Plan de partición pa Palestina]] [[Ficheru:UNGA 181 Map.png|thumb|A favor (verde escuru), en contra (marrón), astenciones (verde claru) y ausentes (colloráu) na resolución 181]] === El Plan de Partición de la ONX === {{AP|Plan de la ONX pa la partición de Palestina de 1947}} El 29 de payares de 1947 l'[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]] aprobó la [[Derechu internacional nel conflictu árabe-israelín|Resolución 181]] que ponía fin al Mandatu Británicu de Palestina y qu'estremaba el territoriu en dos estaos: unu xudíu y otru árabe. [[Xerusalén]] y [[Belén]], por cuenta de la so importancia históricu-relixosa, permaneceríen como zona internacional alministrada pola ONX. Anque tanto xudíos como árabes criticaron determinaos aspeutos del plan, pos yera territorialmente pocu vidable pa dambos, foi recibíu con entusiasmu pola mayoría de la población xudía, incluyendo l'[[Axencia Xudía]]. Sicasí, foi consideráu inaceptable per parte de los estaos árabes vecinos y de los mesmos árabes que vivíen en Palestina. La resolución 181 de la ONX dio a les aspiraciones sionistes aval xurídicu y llexitimación moral pa constituyir el so propiu Estáu pero de nenguna manera aseguraba la so realización, yá que entós daquella la ONX nun cuntaba con nenguna clase de fuercia armada capaz de garantizar les sos propies decisiones. Tampoco Estaos Xuníos, que creía ver venetaes filosoviéticas en Ben Gurion y nel [[Partíu Llaborista Israelín|Mapai]], taba dispuestu a sofitar la unviada d'un continxente internacional ya inclusive embargó la venta d'armes a Palestina. Ante'l carís violentu de los fechos, llegó a plantegase l'aplazamientu del Plan. Pela so parte, la única potencia colonial na zona, Reinu Xuníu, tornar na complicada xera de facer cumplir el plan de partición y, inclusive, en ciertos momentos boicotiar, oponiéndose a tou mandatu internacional qu'amenorgara la so influyencia na zona. Toos esos factores adversos al plan de partición xunir a l'abierta oposición árabe y árabepalestina, que llomaba la decisión de la ONX de «inxusta [y] illegal» y emplegábase na so retórica bélica alvirtiendo que, de perfacese, provocaría la guerra. La URSS foi la única potencia que sofitó decididamente'l caltenimientu firme del plan aprobáu, oponiéndose a la marcha tras d'Estaos Xuníos naquellos meses que trescurrieron ente la resolución de la ONX y el final del mandatu británicu. La URSS confiaba en poder establecer un Estáu satélite na zona, allegada al [[bloque del Este|bloque socialista]]. N'estrechu contautu cola Axencia Xudía, torgó que nenguna otra resolución de l'Asamblea Xeneral oponer al Plan de Partición. Asina, [[Andrei Gromiko|Andréi Gromiko]] al mandu de la delegación soviética, declaró'l 23 de marzu de 1948: «L'únicu mediu d'amenorgar el bañu de sangre ye la creación rápido y efeutivo de do Estaos en Palestina». Aquel día, los dirixentes de l'Axencia Xudía y del ''yishuv'' teníen perfeutamente claro que la creación del Estáu nun podía depender puramente de la vía diplomática, sinón de la firme determinación de los mesmos sionistes pa llevalo a cabu. == Balance inicial de fuercies == === Fuercies del [[Yishuv]] === En payares de 1947, la [[Haganá]] cuntaba con una fuercia móvil, [[Hish]], compuesta por 20&nbsp;000 soldaos y 10&nbsp;000 reservistas (con edaes entendíes ente los 18 y 25 años) y una unidá d'élite, [[Palmaj]], compuesta por 2100 soldaos y 1000 reservistas. Toes estes unidaes taben sofitaes por una fuercia de guardia (''[[Heil Mishmar]]'') compuesta por homes y muyeres de más de 25 años. Asina les fuercies del [[yishuv]] xubíen a cerca 35&nbsp;000 soldaos: de 15&nbsp;000 a 18&nbsp;000 soldaos de la Haganá más la fuercia de guardia, unos 20&nbsp;000. Los otros dos grupos clandestinos, [[Irgún]] y [[Lehi]], cuntaben con 2000 y 500 miembros respeutivamente. Cabría añader, amás, a aquellos soldaos que llucharon nel exércitu británicu na [[Segunda Guerra Mundial]] y que nun sirvieron en nenguna de les milicies sionistes clandestines, pero qu'emprestaron sofitu loxísticu y esperiencia mientres la guerra. Pa setiembre de 1947, la Haganá tenía 10&nbsp;489 fusiles, 3500 pistoles y 760 morteros aproximadamente, más les adquiríes del enemigu mientres los primeros meses d'hostilidaes. Amás, ente ochobre de 1947 y xunetu de 1948, el Yishuv fabricó 3 millones de bales, 150&nbsp;000 granaes, 16&nbsp;000 pistoles y 210 morteros. Calcúlase que primero que llegaren armes de [[Checoslovaquia]] como parte de la [[Operación Balak]], solo unu de cada trés soldaos taba armáu, sacante nel Palmaj que yeren dos de cada trés. Hai qu'añader que, primero, la Haganá nun cuntaba con artillería, vehículos armaos, armes anti-tanques o anti-aérees. === Fuercies árabes === ==== Fuercies árabe-palestines ==== Per parte de los árabes, esistíen dos organizaciones paramilitares formaes por mozu: una fiel a [[Amin al-Husayni|Husayni]], ''[[Futuwa]]'' y otra anti-Husayni, ''[[Najjada]]'' (“cuerpos auxiliares”). Estos grupos cuntaben con alredor de 12&nbsp;000 voluntarios. N'avientu, [[Abd-al Qadir Husseini]] llegó a Xerusalén con cientos de combatientes que fueren entrenaos en Siria y que formaben el [[Santu Exércitu]]. En cuanto al equipamientu de les fuercies palestines, este yera bien probe. Los británicos confiscaron gran parte del so arsenal na Gran Revuelta Árabe y mientres la Segunda Guerra Mundial. ==== Exércitu Árabe de Lliberación ==== [[Ficheru:Arab volunteers.jpg|left|thumb|Voluntarios árabes en Palestina, 1947]] L'[[Exércitu Árabe de Lliberación]] (''Jaysh al-Inqadh al-Arabi'') foi puestu en marcha pola [[Lliga Árabe]]. Cuntaba con alredor de 6000 voluntarios, la mayoría d'ellos procedentes de países árabes, y taba lideráu por [[Fawzi al-Qawuqji]]. ==== Trexordania ==== L'exércitu transjordano, denomináu [[Lexón Árabe]], fuera fundáu por [[Peake Pasha|Frederick Peake (Peake Pasha)]] como una unidá del exércitu británicu. Al llograr la independencia la zona so la égida de la dinastía hachemita, pasó a depender del nuevu estáu. Yera la única fuercia realmente efeutiva de los exércitos árabes. Armaos, entrenaos y dirixíos por oficiales británicos, los 8000 soldaos transjordanos cuntaben col sofitu de 40 pieces d'artillería y 75 vehículos armaos. En xineru de 1948, incorporáronse 3000 soldaos más. ==== Iraq ==== En 1948 Iraq tenía un exércitu de 21&nbsp;000 homes y una fuercia aérea de 100 aviones, la mayoría británicos. Los iraquinos comprometiéronse unviar 5000 homes, anque finalmente llegaron a los 18&nbsp;000. ==== Exiptu ==== En 1948 Exiptu taba capacitáu pa unviar a un máximu de 40&nbsp;000 soldaos, anque primero unviaron a 10&nbsp;000 homes so les órdenes d'[[Ahmed Ali al-Mwawi]]. La fuercia aérea exipcia cuntaba con alredor 54 aviones. Tres la segunda tregua, los exipcios unviaron a cerca de 20&nbsp;000 soldaos en trece batallones forníos con 135 tanques y 90 pieces d'artillería. ==== Siria ==== Siria tenía 12&nbsp;000 soldaos al empiezu de la guerra. La fuercia aérea siria cuntaba con 50 aviones, 10 d'ellos modelos de la Segunda Guerra Mundial. ==== Líbanu ==== L'exércitu libanés yera'l más pequeñu de los exércitos árabes, cuntaba con solu 3500 efeutivos. ==== Arabia Saudita y Yeme ==== Arabia Saudita unvió un continxente d'ente 800 y 1200 soldaos, so la direición del exércitu exipciu. Yeme unvió tamién un indetermináu númberu d'homes. === Fuercies britániques en Palestina === Alredor de 100&nbsp;000 soldaos británicos taben esplegaos en Palestina. == Fases de la guerra == === 29 de payares de 1947 - 1 d'abril de 1948 === A otru día de la resolución 181 de la ONX siete xudíos fueron asesinaos por árabes en trés incidentes distintos: a les ocho de la mañana trés árabes atacaron un bus que faía'l trayeutu [[Netanya]]-[[Xerusalén]], matando a cinco pasaxeros xudíos. Media hora dempués, un nuevu ataque nun autobús causaba un nuevu muertu. Hubo un nuevu asesinatu d'un home de 25 años en [[Jaffa]], onde dalgunos falaben d'asesinatos d'árabes per parte de xudíos.<ref>"7 Jews Murdered", ''The Palestine Post'', [[1 d'avientu]] de [[1947]], p. 1.</ref> Tamién hubo incidentes nes cárceles. En Xerusalén el Supremu Comité Árabe proclamó una fuelga xeneral de tres díes, hasta'l xueves 2 d'avientu que tenía de ser siguida d'una demostración de fuercia na plegaria del vienres. La sentencia del Comité incluyía ocho resoluciones, la postrera de les cuales esixía al gobiernu británicu la cesión inmediata de Palestina al pueblu árabe. Los ataques intensificáronse y el 11 d'avientu, el corresponsal de ''[[The Times]]'' en Xerusalén envaloró'l númberu de muertos nunos 130, de los cualos cerca de 70 yeren xudíos, 50 árabes y 4 británicos.<ref>"Fighting in Jerusalem", ''The Times'', [[12 d'avientu]] de [[1947]], p. 4; Issue 50942; col Y.</ref> Col pasu del tiempu creció la violencia ente los contendentes. Incursiones, bombardeos y diversos ataques qu'ente payares de 1947 y febreru de 1948 causaren más de setecientos muertos y mil ochocientos mancaos ente tolos bandos. Les fuercies entamáronse cada vez meyor. La [[Lexón Árabe]] atacó un convói d'autobuses civiles xudíos el 14 d'avientu y el 18 les fuercies de la [[Haganá]] mover de les sos posiciones fortificaes nos [[kibutz]] atacando'l pobláu d'[[Al-Khisas]]. Tres selmanes más tarde empezaron a formase milicies árabes de [[guerrilla]] pa lluchar contra les fuercies xudíes. El mayor grupu conformar l'[[Exércitu Árabe de Lliberación]], creáu pola [[Lliga Árabe]] y comandáu pol nacionalista árabe [[Fawzī al-Qawuqjī]]. En xineru y febrero milicies guerrilleres árabes atacaron comunidaes xudíes del norte de Palestina, anque ensin consiguir nenguna resultáu. Los árabes concentraron los sos esfuercios en cortar la comunicación de les zones hebrees coles zones de población mista. Mientres, la Haganá suministrar d'armes proviniente de [[Checoslovaquia]]. === 1 d'abril de 1948 - 15 de mayu de 1948 === Les fuercies xudíes demostraron ser militarmente más fuertes de lo qu'imaxinaron los árabes y pa mayu yá atacaben aldegues y ciudaes árabes, especialmente aquelles que controlaben el camín a poblaciones xudíes aisllaes. El camín a Xerusalén foi atrabancáu por soldaos árabes que s'atopaben apostaos nes aldegues que la arrodiaben y la ciudá taba baxu sitiu árabe. Numberosos convóis xudíos qu'apurríen alimentos y otres necesidaes a la ciudá fueron atacaos. Na [[Operación Najshón]], la Haganá siguió los ataques contra les fuercies árabes y abrió temporalmente'l camín a Xerusalén (20 d'abril). Dalguna de les aldegues cercanes a Xerusalén fueron atacaes y afaraes polos xudíos. Tal foi'l casu del ataque a Deir Yassin, conducíu poles fuercies de Irgún y Lehi -con armes facilitaes pola Haganah- nel que se calcula que morrieron ente 107 y 120 árabes, munchos d'ellos non combatientes.<ref>Según un estudiu consideráu como concluyente de Sharif Kan'ana, de la [[Universidá de Birzeit]] : Kananah, Sharif and Zaytuni, Nihad (1988). Deir Yassin القرى الفلسطينية المدمرة (Destroyed Palestinian Villages), Birzeit University Press.</ref> Sicasí, estes actuaciones fueron denunciaes por Ben-Gurion, que pretendía alloñar a la Haganá de los atacantes. Estos ataques, esaxeraos pola prensa y los políticos árabes (que buscaben influyir nos países árabes estremeros pa provocar una invasión) tuvieron l'efeutu contrariu de provocar llerza nos árabes,<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=PKLucDqEeKA Entrevista en 1998 con Hazam Nusseibeh, editor del Serviciu de Radiodifusion de Palestina en 1948]</ref><ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.ee.bgu.ac.il/~censor/katz-directory/05-12-14gelber-palestine-1948-appendix-II-what-happened-in-deir-yassin-english.pdfGelber, Yoav: Palestine, 1948 p.315 ss.] |2=http://www.ee.bgu.ac.il/~censor/katz-directory/05-12-14gelber-palestine-1948-appendix-II-what-happened-in-deir-yassin-english.pdfGelber, |bot=InternetArchiveBot }}</ref>y munchos d'ellos optaron por fuxir. Igualmente, los ataques árabes contra xudíos tamién s'enfoscaron: asina, el 13 d'abril los árabes atacaron un convói médicu que diba de camín al hospital [[Hadasa]] nel que cerca de 77 doctores, enfermeros y otros civiles xudíos fueron asesinaos. Nel periodu entendíu ente abril y mayu, les fuercies xudíes, por aciu el [[Plan Dalet]] (que'l so oxetivu primordial yera llograr una continuidá territorial no que sería'l futuru Estáu xudíu), llograron conquistar dellos poblaos árabes; y ciudaes mistes tales como [[Tiberíades]], [[Haifa]], [[Safed]], [[Beit She'an]], [[Jaffa]] y [[Acre (Israel)|Acre]], provocando coles mesmes la fuxida de gran parte de les poblaciones árabes qu'ellí habitaben. Coles mesmes el Yishuv pudo llograr per diversos medios una suma importante de nueves armes proviniente del esterior, principalmente de [[Checoslovaquia]]. Mentanto, asocedíense frenéticos contactos diplomáticos ente les partes. El 10 de mayu [[Golda Meir]] representó al yishuv na postrera d'una serie de xuntes secretes ente xudíos y el rei transjordano Abdullah. Arriendes de estes xuntes, mientres meses esistió un alcuerdu tácito ente sionistes y transjordanos pol cual torgaríase la creación d'un estáu árabe-palestín, siendo Trexordania quien controlaría'l territoriu árabe. Sicasí, na xunta del 10 de mayu'l rei Abdullah ufiertó l'autonomía del yishuv a los xudíos, pero única y puramente so dominiu d'un engrandáu reinu hachemita, cosa que los xudíos consideraron inaceptable. El 13 de mayu la Lliga Árabe alcordó unviar tropes a Palestina cuando'l Mandatu Británicu expirara y el rei Abdullah foi designáu comandante en xefe de les fuercies armaes árabes. === 15 de mayu de 1948 - 11 de xunu de 1948 === [[Ficheru:1948 Arab Israeli War - May 15-June 10.svg|300px|thumb|Ataques [[15 de mayu]] – [[10 de xunu]] de [[1948]].]] El Mandatu Británicu en Palestina expiró el 15 de mayu, magar el futuru primer ministru israelín, David Ben-Gurion, declaró la independencia'l 14, reconocida rápido pola Xunión Soviética, Estaos Xuníos y otros países. Nos díes siguientes a la [[declaración d'independencia del Estáu d'Israel]], aproximadamente 1000 libaneses, 5000 sirios, 5000 iraquinos y 10&nbsp;000 soldaos exipcios invadieron al acabante crear estáu. Cuatrocientos soldaos transjordanos, pela so parte, ayudaos por voluntarios sirios, libios y yemeninos invadieron el ''[[corpus separatum]]'', arrodiando Xerusalén y la so redolada. Nun cablegrama oficial del secretariu xeneral de la Lliga Árabe al secretariu xeneral de la ONX el 15 de mayu de 1948, los estaos árabes aseguraron que'l so oxetivu yera crear un únicu estáu árabe en Palestina, en llugar de alcordar pol resolución 181 que proponía la creación d'un estáu árabe y otru xudíu. Israel, Estaos Xuníos y los soviéticos calificaron la entrada de los exércitos árabes en Palestina como una agresión illegal. El secretariu xeneral de la ONX, [[Trygve Lie]], aseveró qu'aquella yera «la primer agresión armada dende'l final de la Segunda Guerra Mundial». El 26 de mayu de 1948 constituyéronse les [[Fuercies de Defensa d'Israel]] (IDF), quedando unificaes les fuercies paramilitares de la Haganá, Palmaj, Lehi y Irgún. Conforme diba avanzando la guerra, les IDF diben amontando'l so númberu d'efeutivos: en xunetu de 1948 cuntaben con 63&nbsp;000 efeutivos; na primavera del añu siguiente, éstos xubíen a 115&nbsp;000. Los árabes cuntaben, pela so parte, con 40&nbsp;000 soldaos en xunetu de 1948, 55&nbsp;000 n'ochobre del mesmu añu y un pocu más l'añu siguiente. L'aviación israelina foi puesta sol control del ''[[Sherut Avir]]'', el serviciu aereu en payares de 1947. Primeramente, les operaciones aérees partíen del pequeñu aeropuertu civil de [[Sde Dov]] en Tel Aviv. El 10 de mayu de 1948 Sherut Avir camudó'l so nome pol de [[Fuercia Aérea Israelín]]. Al empiezu de la guerra, la primer misión de les IDF foi la de torgar la meyora árabe hasta que llegaren refuerzos y armes. La mayor llucha foi llibrada a mediu camín ente Xerusalén y Tel Aviv ente soldaos transjordanos y fuercies israelines. Abdullah ordenó a [[Glubb Pasha]], comandante transjordano, entrar en Xerusalén. Asina, ente'l 19 de mayu y el 28 de mayu llibráronse duros ataques. Los árabes tuvieron ésitu y espulsaron a les fuercies israelines tantu de los barrios árabes como del barriu xudíu na ciudá vieya de Xerusalén. Tolos habitantes xudíos de la ciudá vieya fueron espulsaos polos transjordanos. Mientres, les tropes iraquines fracasaben atacando a los asentamientos israelinos y tomaron posiciones defensives alredor de [[Yenín]], [[Nablús]] y [[Tulkarem]]. El 24 de mayu de 1948 fuercies xudíes nel área de [[Latrún]] atacaron a la Lexón Árabe na [[operación Bin-Nun A]]. El 1 de xunu de 1948 repitíen la operación sol nome de [[operación Bin-Nun B|Bin-Nun B]]. Dambos ataques fallaron y les fuercies israelines sufrieron numberoses baxes. Nel norte, l'exércitu siriu yera bloquiáu nel [[kibutz]] [[Degania]] por colonu. Nel sur, un ataque exipciu dexó entrar en dellos kibutzim, pero fueron repelidos cerca d'[[Ashdod]]. Les fuercies israelines non yá controlaben el territoriu que-yos asignó la ONX, sinón que conforme diba avanzando la guerra ampliar. === Primer tregua (11 de xunu de 1948 - 8 de xunetu de 1948) === La ONX, gracies a la mediación de [[Folke Bernadotte]], declaró una tregua'l 29 de mayu, pero esta nun tuvo efeutos hasta'l 11 de xunu, durando 28 díes. Declaróse, amás, un embargu d'armes coles mires de torgar el rearmamientu tantu d'israelinos como d'árabes. Mientres el cese del fueu Bernadotte presentó un nuevu plan de partición que daba [[Galilea]] a los xudíos y el desiertu del [[Négueb]] a los árabes, pero dambes partes refugar. El 8 de xunetu terminó la tregua: el xeneral exipciu [[Muhammad Naguib]] atacaba posiciones israelines. === 8 de xunetu de 1948 – 18 de xunetu de 1948 === Nos diez díes que trescurrieron ente la primera y la segunda tregua tuvieron llugar distintes operaciones ofensives israelines destinaes a prindar el territoriu que cayera en manes de los árabes. ==== Operación Dani ==== Coles mires de conquistar el territoriu árabe alredor de Tel Aviv, el 11 de xunetu de 1948 los israelinos prindaron la ciudá de [[Lod]] y la so [[Aeropuertu Internacional Ben Gurion|aeropuertu]], defendíu pol exércitu transjordano, milicies palestines locales y l'Exércitu Árabe de Lliberación, na que los bombardeos (utilizaos per primer vegada nel conflictu) xugaron un papel esencial. A otru día, 12 de xunetu, [[Ramla]] cayía tamién en manes israelines. El 15 y el 16 de xunetu los israelinos llanzaron una ofensiva pa prindar l'área de Latrún, pero nun lu consiguieron. Los ataques enllargar hasta'l 20 de xunetu. ==== Operación Dekel ==== Tuvo llugar nel norte. Asina, el 16 de xunetu [[Nazaré]] foi tomada polos israelinos. El 18 de xunetu tamién lu foi tola baxa [[Galilea]]. ==== Operación Kedem ==== Pretendía conquistase [[Xerusalén Oriental]]. Foi llevada a cabu'l 8 de xunetu polos grupos paramilitares de Irgún y Lehi cola ayuda de la Haganá. Tres intensos combates, el 14 de xunetu llograron prindar la ciudá árabe de [[Malha]], pero nel camín a la zona antigua de Xerusalén les fuercies israelines fueron repelidas. === Segunda tregua (18 de xunetu de 1948 - 15 d'ochobre de 1948) === A les 19 hores del 18 de xunetu entró a valir la segunda tregua del conflictu, dempués de los esfuercios diplomáticos de la ONX. El 16 de setiembre, Folke Bernadotte, mediador de la guerra designáu pola ONX, propunxo una nueva partición de Palestina. El so [[Folke Bernadotte#Segunda propuesta|propuesta]] defendía la esistencia de dos estaos independientes. La propuesta contenía siete premises básiques, qu'establecíen la sustitución de la tregua por una paz formal o un armisticiu, tenía de reconocese al estáu d'Israel y debíase facilitar la vuelta de exiliaos ya indemnizar a los perxudicaos cola guerra. Sicasí, Bernadotte foi asesináu pol grupu [[Lehi]] a otru día de presentar la so propuesta. Foi sustituyíu por [[Ralph Bunche]] y la propuesta de paz quedó en puntu muertu. === 15 d'ochobre de 1948 - 20 de xunetu de 1949 === Ente'l 15 d'ochobre y el 20 de julio Israel desenvolvió una serie d'operaciones militares destinaes a espulsar a los exércitos árabes y asegurar les fronteres d'Israel, llogrando espulsar a los exércitos siriu, libanés ya iraquín de toa Galilea y al exércitu exipciu de tol desiertu del Négueb, consolidando coles mesmes el so posiciones na parte oeste de Xerusalén y les zones cercanes al centru del país. El 24 d'ochobre, les Fuercies de Defensa Israelines llanzaron la [[Operación Hiram]] y prindaron tola zona cimera de [[Galilea]], espulsando definitivamente al [[Exércitu Árabe de Lliberación]] y l'exércitu libanés escontra l'interior d'El Líbanu. La ofensiva militar resultó nun ésitu atayante escontra'l final del mes, una y bones Israel non solo llogró prindar tola rexón de Galilea, sinón qu'amás llogró enfusar ocho quilómetros nel interior del territoriu libanés hasta'l [[ríu Litani]]. El 15 d'ochobre, respondiendo a les constantes violaciones de la tregua per parte d'Exiptu, les fuercies israelines llanzaron la [[Operación Yoav]] nel norte del [[Négueb]]. L'oxetivu de la operación consistía n'abrir un cercu separador ente les unidaes del exércitu exipciu allugaes ente la mariña y la ruta [[Berxeva]]-[[Hebrón]]-[[Xerusalén]], pa finalmente llograr la definitiva conquista de tol desiertu del Négueb. La operación foi dirixida pol comandante del Distritu Sur del Tzahal, [[Yigal Alión]]. Mientres l'intre de la operación llogróse un ésitu inmensu en llograr les metes prefijadas al ganar nes batalles al exércitu exipciu y consiguir que se retirara del norte del Négueb, principalmente de [[Berxeva]] y [[Ashdod]]. El 22 d'ochobre los comandos de l'acabante crear [[Marina d'Israel|marina israelina]] consiguieron na so primer misión fundir el buque insinia exipciu ''[[Amir Faruk]]''. El 22 d'avientu unidaes del exércitu israelín espulsaron o aniquilaron a les remanentes fuercies exipcies qu'inda operaben nel sur d'Israel, llanzando pa esti fin la [[Operación Horev]] (tamién llamada «Operación Diez Plagues»). L'oxetivu primordial de la incursión yera'l de llimpiar tola rexón del Négueb de cualquier presencia exipcia, destruyendo cualquier amenaza militar contra Israel y los sos poblaos del sur, forzando coles mesmes a una retirada del exércitu exipciu y primiendo al so gobiernu a aceptar un cese al fueu. La operación en cuestión remató con una decisiva victoria israelina, ente que los ataques de les fuercies israelines sobre Nitzana na [[Franxa de Gaza]] y la penetración nel interior de la [[Península del Sinaí]] forzaron al exércitu exipciu, que taba aparcáu nesos territorios, a retirase desordenadamente y aceptar un cese al fueu. El 7 de xineru dio empiezu formal a la tregua. Israel viose obligáu, pola presión internacional, a retirase de Gaza, el Sinaí y el sur libanés, hasta les fronteres internacionales previes a la guerra. El 5 de marzu foi llanzada la [[Operación Uvda]] («Operación Fechu»). El 10 de marzu los israelinos tomaron [[Eilat|Umm Rashrash]] (onde foi construyida darréu la ciudá turística d'Eilat) ensin batalla. La [[Brigada Négueb]] y la [[Brigada Golani]] realizaron la mayor parte de la operación, que los sos soldaos alzaron la bandera israelina sobre'l territoriu y apoderáronse formalmente de Umm Rashrash pa Israel. ==== Resolución de la ONX 1948 ==== N'avientu de 1948, l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes aprobó la [[Resolución 194]] que reconocía (ente otres coses) el derechu de los refuxaos a tornar a los sos llares. ==== El casu de los aviones británicos ==== Na mañana del [[7 de xunu]] de [[1949]], poques hores primero que s'aplicara'l cese al fueu definitivo, cuatro aviones británicos [[Spitfire]] del Escuadrón 208 de la [[Royal Air Force|RAF]], nun vuelu rutinariu de reconocencia sobre l'área de [[Deir al-Balah]], nel centru de la Franxa de Gaza, pasaron de secute en vuelu rasante sobre un convói militar israelín que fuera atacáu enantes pola fuercia aérea exipcia (que destruyera tres vehículos israelines). Los soldaos israelinos d'infantería confundieron a los aparatos británicos con aviones exipcios que se preparar pa una nueva ofensiva, polo que dieron en llanzar fueu antiaéreo contra los mesmos, baltando a unu d'ellos nel actu.<ref>[http://www.machal.org.il/index.php?option=com_content&view=article&id=122&Itemid=176&lang=en Spitfires over Israel]</ref> Los trés aviones restantes fueron baltaos por una patrulla d'aviones israelinos [[P-51]] de l'apocayá creada [[Fuercia Aérea Israelina|FAI]], conducíos por voluntarios proviniente de [[Canadá]] y [[Estaos Xuníos]]. A otru día, otros cuatro aviones Spitfire británicos del mesmu escuadrón que buscaben a los aviones sumíos de la so unidá, fueron atacaos por cuatro aviones israelinos que curiaben la zona, siendo baltáu nel socesu ún de los aviones británicos y resultando otru seriamente estropiáu pol nuevu pilotu israelín [[Ezer Weizmann]]. Hubo otru enfrentamientu ente aviones británicos ya israelinos el [[20 de payares]] de [[1948]] cuando un aparatu del Escuadrón 13 Mosquitu de la RAF realizaba una reconocencia fotográfica sobre l'espaciu aereu del sur d'Israel y foi destruyíu por un pilotu israelín que conducía un avión [[P-51]]. Ante esta fola de socesos, abarruntando que la RAF intervenía en favor de los derrotaos exipcios tratando d'apavoriar a los israelinos por que nun s'enfusaren más nel Sinaí, la oposición del [[Parllamentu Británicu]] protestó contra'l gobiernu del [[Reinu Xuníu]] pola so intervención direuta na guerra en favor de los Estaos árabes. == Fin de la guerra == === Armisticios de 1949 === {{AP|Armisticiu árabe-israelín de 1949}} En 1949 Israel robló [[armisticiu|armisticios]] con Exiptu'l 24 de febreru, con Líbanu'l 23 de marzu, con Trexordania el 3 d'abril y con Siria'l 20 de xunetu. Tres la guerra, Israel aumentó'l so territoriu en cerca d'un 23&nbsp;% más de lo asignao primero poles Naciones Xuníes. La [[franxa de Gaza]] y [[Cixordania]] fueron ocupaes per Exiptu y Trexordania respeutivamente. L'últimu alcuerdu robláu ente Israel y Siria punxo fin a la guerra. Israel había resultáu vencedora. Los xudíos non solo calteníense na zona que-yos foi concedida nel plan de partición de 1947, sinón que la ampliaron en 5728 quilómetros cuadraos, imponiendo'l so dominiu sobre 20&nbsp;850 quilómetros cuadraos de superficie. === Víctimes === [[Ficheru:בית שטורמן - עין חרוד - עמק יזרעאל והגלבוע (74).JPG|miniaturadeimagen|Placa conmemorativa a dos cayíos, Yeshayahu Grudner y Yaakov Goldberg]] Israel perdió cerca del 1&nbsp;% de la so población total: 6373 persones. Alredor de 4000 yeren soldaos y el restu civiles. El númberu exactu de perdes árabes nun se conoz, pero envalórase que puede rondar ente los 10&nbsp;000 y los 15&nbsp;000. == Ver tamién == * [[Conflictu árabe-israelín]] * [[Revuelta Árabe 1936-1939]] * [[Guerra Civil mientres el Mandatu de Palestina]] * [[Declaración d'independencia del Estáu d'Israel]] * [[Mandatu Británicu de Palestina]] == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === ==== Historia ==== * Aloni, Shlomo (2001). ''Arab-Israeli Air Wars 1947–82''. [[Osprey Publishing]]. ISBN 978-1-84176-294-4 * [[Morris Beckman (writer)|Beckman, Morris]] (1999). ''The Jewish Brigade: An Army With Two Masters, 1944–45''. Sarpedon Publishers. ISBN 978-1-86227-423-5 * <span id="Ben-Ami">[[Shlomo Ben-Ami|Ben-Ami, Shlomo]] (2006). ''[[Scars of War, Wounds of Peace: The Israeli-Arab Tragedy]]''. [[Oxford University Press]]. ISBN 978-0-19-518158-6</span> * [[Meron Benvenisti|Benvenisti, Meron]] (2002). ''Sacred Landscape''. [[University of California Press]]. ISBN 978-0-520-23422-2 * [[Simha Flapan|Flapan, Simha]] (1987), 'The Birth of Israel: Myths and Realities', [[Pantheon Books]], New York. * [[Martin Gilbert|Gilbert, Martin]] (1976). ''The Arab-Israeli Conflict: Its History in Maps'' [[Weidenfeld & Nicolson]]. ISBN 978-0-297-77241-5 * [[Joshua Landis|Landis, Joshua]]. "Syria and the Palestine War: fighting King 'Abdullah's 'Greater Syria plan.'" Rogan and Shlaim. ''The War for Palestine''. 178–205. * [[Nur-eldeen Masalha|Masalha, Nur]] (1992). ''[[Expulsion of the Palestinians: The Concept of 'Transfer' in Zionist Political Thought, 1882–1948]]'', [[Institute for Palestine Studies]], ISBN 978-0-88728-235-5 * [[Ilan Pappé|Pappe, Ilan]] (2006), ''[[The Ethnic Cleansing of Palestine]]'', [[Oneworld Publications]], Oxford, England, ISBN 978-1-85168-467-0 * [[Yitzhak Reiter|Reiter, Yitzhak]], ''National Minority, Regional Majority: Palestinian Arabs Versus Jews in Israel (Syracuse Studies on Peace and Conflict Resolution)'', (2009) Syracuse Univ Press (Sd). ISBN 978-0-8156-3230-6 * [[Yair Sheleg|Sheleg, Yair]] (2001). [https://web.archive.org/web/20051204222100/http://www.haaretzdaily.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=101419 A Short History of Terror] ''[[Haaretz]]''. * [[Idith Zertal|Zertal, Idith]] (2005). ''Israel's Holocaust and the Politics of Nationhood''. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. ISBN 978-0-521-85096-4 ==== Ficción ==== * ''[[:en:The Hope (novel)|The Hope]]'' de [[Herman Wouk]], una novela histórica qu'inclúi una parodia fictícia sobre'l final de la guerra independentista d'Israel. == Enllaces esternos == {{Commons category|Guerra Árabe-israelina de 1948}} * [http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=277611 Un reportaxe onde ún de los postreros sobrevivientes y fundador de les FDI remembra una de les misiones nes que detuvieron a les fuercies d'Exiptu na so meyora escontra Tel Aviv {{en}}] * [https://web.archive.org/web/20150211021000/http://www.israelvets.com/pictorialhist_air_force.html La Historia n'imáxenes: Voluntarios de la Fuercia Aérea {{en}}] * {{enllaz rotu|1=[http://www.dinur.org/resources/resourceCategoryDisplay.aspx?categoryid=784&rsid=478 Resources > Modern Period > 20th Cent. > History of Israel > State of Israel > The Wars > War of Independence Centro de recursos de la Historia Xudía, Proyeutu del Centru Dinur pa la investigación de la hestoria xudía, la Universidá Hebrea de Xerusalén {{en}}] |2=http://www.dinur.org/resources/resourceCategoryDisplay.aspx?categoryid=784&rsid=478 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.knesset.gov.il/holidays/eng/independence_day_war.htm Sobre la Guerra Árabe-israelina de 1948 {{en}}] * [https://web.archive.org/web/20020815081332/http://domino.un.org/UNISPAL.nsf Naciones Xuníes: Sistema propuestu nel problema del territoriu de Palestina {{en}}] * [http://www.historyguy.com/arab_israeli_wars.html Summary of Arab-Israeli wars] * [http://www.mideastweb.org/briefhistory.htm History of Palestine, Israel and the Israeli-Palestinian Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141115100454/http://www.mideastweb.org/briefhistory.htm |date=2014-11-15 }} * http://webarchive.loc.gov/all/20020913220119/http://www.zmag.org/shalom-meqa.htm Puntu de vista d'un palestín en 1948 sobre la guerra {{en}} - abril de 2014 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/middle_east/israel_and_the_palestinians/key_documents/1681322.stm Noticies de la BBC sobre'l Plan de Partición de les Naciones Xuníes. {{en}}] * [http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1948.stm Noticies de la BBC nel intre de la formación del Estáu d'Israel. {{en}}] * [http://israeliwarofindependence.blogspot.com/ La Guerra d'independencia d'Israel: un rellatu autobiográficu d'un participante sudafricanu. {{en}}] * [http://users.ox.ac.uk/~ssfc0005/Israel%20and%20the%20Arab%20Coalition%20in%2019481.html Israel y la fuercia de coalición árabe en 1948. {{en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830023223/http://users.ox.ac.uk/~ssfc0005/Israel%20and%20the%20Arab%20Coalition%20in%2019481.html |date=2009-08-30 }} === En YouTube === * {{YouTube|HHmBiATUono|Preámbulu de la Guerra Árabe-israelina de 1948 (documental)}} * {{YouTube|yUDcL4y0R1I|Filmograbaciones sobre la Guerra Árabe-israelina de 1948 (dende la vista israelina pro-independentista)}} === En medios de prensa === * {{cita noticia|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,779710,00.html|títulu=I Have Returned|work=Time Magazine|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2009|date=15 de marzu de 1948|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703231512/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,779710,00.html|archivedate=2007-07-03}} * {{cita noticia|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798381,00.html|títulu=War for Jerusalem Road|work=Time Magazine|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2009|date=19 d'abril de 1948|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930122418/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798381,00.html|archivedate=2007-09-30}} {{Tradubot|Guerra árabe-israelí de 1948}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerres del sieglu XX|Arabe Israeli]] [[Categoría:Conflictu árabe-israelín]] [[Categoría:Guerres d'Oriente Mediu]] [[Categoría:Historia d'Israel]] [[Categoría:Guerres d'Exiptu|Arabe]] [[Categoría:Historia de Siria]] [[Categoría:Historia de Xordania]] [[Categoría:Historia d'El Líbanu]] [[Categoría:Guerres d'Iraq]] [[Categoría:Guerres d'independencia|Arabe Israeli]] [[Categoría:Historia de Yeme]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 1ihb58y3xyqla8lmiwkemtiy8oa89rn 2 187864 4775578 4765732 2026-11-03T17:57:16Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4775578 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1412 wd:Q29507.} |wdedit=yes |sort=P19 |columns=label:Article,description,P21:Gender,P106,P569,P19,P570 |thumb= }} {| class='wikitable sortable wd_can_edit' ! Article ! description ! Gender ! ocupación ! fecha de nacimientu ! llugar de nacimientu ! data de la muerte |- class='wd_q160894' |class='wd_label'| [[pueblu español]] | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q333648' |class='wd_label'| [[Favila]] |class='wd_desc'| rei d&#39;Asturies ente 737 y 739 |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[monarca]] |class='wd_p569' data-sort-value="700" | 700s |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="739" | 739 |- class='wd_q3323319' |class='wd_label'| [[Xera (grupu)|Xera]] |class='wd_desc'| grupu asturianu de música de mundu |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q5854331' |class='wd_label'| [[Fabriciano González García]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1868" | 1868 |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="1950" | 1950 |- class='wd_q13147147' |class='wd_label'| [[Esther Fonseca]] |class='wd_desc'| cantante española |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="2000" | 20th century |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147202' |class='wd_label'| [[Francisco Rodríguez García]] |class='wd_desc'| tamboriteiru asturianu (1914-1990) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q327321|albañil]]''<br/>''[[:d:Q154549|carpinteru]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1914" | 1914 |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="1990" | 1990 |- class='wd_q13147268' |class='wd_label'| ''[[:d:Q13147268|Indecencia]]'' | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605159' |class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Alonso]] |class='wd_desc'| políticu español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q33514527' |class='wd_label'| ''[[:d:Q33514527|Aitor García Corte]]'' |class='wd_desc'| Alcalde de Bimenes (2015- ) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q59094265' |class='wd_label'| ''[[:d:Q59094265|Xesús G. Rato]]'' |class='wd_desc'| traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q66011662' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66011662|Félix Ferreiro Currás]]'' |class='wd_desc'| maestru y académicu de la llingua asturiana (1941-2019) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1941" | 1941 |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="2019" | 2019-07-26 |- class='wd_q70112361' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70112361|Ramón Blanco]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q70112829' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70112829|Olegario Méndez]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q70499433' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70499433|Velino Blanco]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]]<br/>''[[:d:Q67378332|rock guitarist]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q115253949' |class='wd_label'| [[Matilde de Soignie]] | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1851" | 1851-03-13 |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="1927" | 1927 |- class='wd_q131143572' |class='wd_label'| ''[[:d:Q131143572|David Artime Coto]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q139427897' |class='wd_label'| ''[[:d:Q139427897|Gago Rodríguez Gago]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q140264452' |class='wd_label'| ''[[:d:Q140264452|Cristina Lozano Argüelles]]'' | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| [[investigador]]<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q141543451' |class='wd_label'| ''[[:d:Q141543451|Mus]]'' |class='wd_desc'| grupu musical asturianu |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q131414344' |class='wd_label'| [[Aurora Bermúdez Nava]] |class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[A Caridá (parroquia)|A Caridá]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q61059155' |class='wd_label'| [[Damián Barreiro]] |class='wd_desc'| escritor y periodista asturianu (1984-2025) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>''[[:d:Q73306227|television writer]]''<br/>''[[:d:Q17125263|youtuber]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1984" | 1984-08-09 |class='wd_p19'| [[A Estrada]] |class='wd_p570' data-sort-value="2025" | 2025-02-06 |- class='wd_q20604985' |class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Vior]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1953" | 1953 |class='wd_p19'| [[A Veiga]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25580551' |class='wd_label'| [[Cuno Corquera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2002) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918 |class='wd_p19'| [[Ables (parroquia)|Ables]] |class='wd_p570' data-sort-value="2002" | 2002 |- class='wd_q8843264' |class='wd_label'| [[Esther Prieto]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1960" | 1960 |class='wd_p19'| [[Arenas (parroquia)|Arenas]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605146' |class='wd_label'| [[Héctor Pérez Iglesias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1978" | 1978-02-05 |class='wd_p19'| [[Arlós]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5726782' |class='wd_label'| [[Bernardo Guardado]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[músicu]]<br/>''[[:d:Q87285943|trabayador de fábrica]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1913" | 1913 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570' data-sort-value="1982" | 1982 |- class='wd_q9028731' |class='wd_label'| [[Xosé Manuel García González]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1853–1938) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1853" | 1853-11-28 |class='wd_p19'| [[Avilés]]<br/>[[Gozón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1938" | 1938-02-09 |- class='wd_q13148158' |class='wd_label'| [[Xelu Gutiérrez Morán]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1969" | 1969 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148175' |class='wd_label'| [[Xosé Nel Riesgo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q33868179' |class='wd_label'| [[Miguel Solís Santos]] |class='wd_desc'| escritor y dibuxante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[dibuxante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q98399272' |class='wd_label'| [[Atanasio Palacio Valdés]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[abogáu]]<br/>''[[:d:Q47064|militar]]''<br/>''[[:d:Q635734|archiveru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1856" | 1856-05-02 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570' data-sort-value="1919" | 1919-12-14 |- class='wd_q13147765' |class='wd_label'| [[Maximino Solís Lada]] |class='wd_desc'| cantante español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1942" | 1942-01-29 |class='wd_p19'| [[Ayer]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q75992582' |class='wd_label'| [[Genaro Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q1958649|inspeutor d'enseñu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955 |class='wd_p19'| [[Ayer]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5196156' |class='wd_label'| [[Lluis Antón González]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[direutor de cine]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-06-13 |class='wd_p19'| [[Baíña (parroquia)|Baíña]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2777685' |class='wd_label'| [[Aurelio González Ovies]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q4853732|escritor de lliteratura infantil]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1964" | 1964-02-09 |class='wd_p19'| [[Bañugues]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q129393201' |class='wd_label'| [[Xosé María Rodríguez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p19'| [[Bimeda (parroquia)|Bimeda]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q108196440' |class='wd_label'| [[Blanca Fernández Quintana]] |class='wd_desc'| escritora asturiana y profesora d&#39;asturianu |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1994" | 1994-02-08 |class='wd_p19'| [[Bimenes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q15963292' |class='wd_label'| [[Lorenzo Rodríguez-Castellano]] |class='wd_desc'| filólogu y bibliotecariu asturianu (1905–1986) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q182436|bibliotecariu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1905" | 1905 |class='wd_p19'| [[Bisuyu (parroquia de Cangas del Narcea)|Bisuyu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1986" | 1986 |- class='wd_q20605066' |class='wd_label'| [[Henrique G. Facuriella]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1980" | 1980 |class='wd_p19'| [[Blimea (parroquia)|Blimea]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5858719' |class='wd_label'| [[Ánxel Álvarez Llano]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958-01-21 |class='wd_p19'| [[Bo (parroquia)|Bo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8246823' |class='wd_label'| [[Bernardo Acevedo y Huelves]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1849–1920) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>[[xurista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1849" | 1849 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570' data-sort-value="1920" | 1920-09-07 |- class='wd_q20016335' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20016335|Benjamín López González]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–1964) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918-11 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570' data-sort-value="1964" | 1964-11-13 |- class='wd_q108667234' |class='wd_label'| [[Miguel Rodríguez Monteavaro]] |class='wd_desc'| filólogu, escritor y músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[escritor]]<br/>[[músicu]]<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1990" | 1990 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5982844' |class='wd_label'| ''[[:d:Q5982844|Luis Aurelio Álvarez]]'' |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1916" | 1916-03-08 |class='wd_p19'| [[Buenos Aires]] |class='wd_p570' data-sort-value="1996" | 1996 |- class='wd_q13146712' |class='wd_label'| [[Anabel Santiago]] |class='wd_desc'| cantante y política española |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q60723829|pop singer]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1981" | 1981-06-18 |class='wd_p19'| [[Buenos Aires]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146950' |class='wd_label'| [[Consuelo Vega]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-09-24 |class='wd_p19'| [[Bustiyé]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q12402480' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12402480|Víctor García García]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1908" | 1908-09-20 |class='wd_p19'| [[Bárzana (parroquia de Quirós)|Bárzana]] |class='wd_p570' data-sort-value="1948" | 1948-04 |- class='wd_q16532884' |class='wd_label'| [[El Polenchu]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1909–2004) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1909" | 1909 |class='wd_p19'| [[Bédavo]] |class='wd_p570' data-sort-value="2004" | 2004-10-10 |- class='wd_q11020006' |class='wd_label'| [[Francisco Xavier Frías Conde]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Béjar]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2824722' |class='wd_label'| [[Adolfo Camilo Díaz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>[[dramaturgu]]<br/>''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>''[[:d:Q2462658|mánager]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q487596|dramaturgu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963 |class='wd_p19'| [[Caborana (parroquia)|Caborana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q4892208' |class='wd_label'| [[Carlos Rubiera]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956-02-02 |class='wd_p19'| [[Cabueñes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3069597' |class='wd_label'| [[Fernán Coronas]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1884-1939) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1884" | 1884-08-07 |class='wd_p19'| [[Cadavéu (parroquia)|Cadavéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1939" | 1939-01-28 |- class='wd_q56678968' |class='wd_label'| ''[[:d:Q56678968|Juan Sebastian Quintero Santacruz]]'' |class='wd_desc'| esperantista y maestru colombianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[esperantista]]<br/>''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1991" | 1991 |class='wd_p19'| [[Cali]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125848484' |class='wd_label'| [[Oliva Armayor|Oliva Armayor González]] |class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana (1924-2021) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1924" | 1924 |class='wd_p19'| [[Caliao]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-05-15 |- class='wd_q5008096' |class='wd_label'| ''[[:d:Q5008096|Paula Echevarría]]'' |class='wd_desc'| actriz asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[Modelu (moda)|modelu]]<br/>[[actor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1977" | 1977-08-07 |class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17415838' |class='wd_label'| [[Vicente Santarúa]] |class='wd_desc'| pintor y escultor asturianu (1936-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[pintor]]<br/>[[escultor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1936" | 1936-11-23 |class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]] |class='wd_p570' data-sort-value="2024" | 2024-02-26 |- class='wd_q25579208' |class='wd_label'| [[Benito de l'Auxa|Benito Antonio de la Uxa]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1742" | 1742 |class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]] |class='wd_p570' data-sort-value="1814" | 1814 |- class='wd_q13147162' |class='wd_label'| [[Fariñas]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1918–1990) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918-01-28 |class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]] |class='wd_p570' data-sort-value="1990" | 1990-10-12 |- class='wd_q131341126' |class='wd_label'| [[Mario Gómez Gómez]] |class='wd_desc'| médicu, militar y escritor asturianu (1872-1932) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q47064|militar]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1872" | 1872-01-23 |class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]] |class='wd_p570' data-sort-value="1932" | 1932-04-26 |- class='wd_q617455' |class='wd_label'| [[Berta Piñán]] |class='wd_desc'| escritora y política asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[autor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963-03-26 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147172' |class='wd_label'| [[Fernando Fernández Rosete]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1874" | 1874-02-09 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| No/unknown value |- class='wd_q13148153' |class='wd_label'| [[Xabiero Cayarga]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1967" | 1967-02-23 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q137781178' |class='wd_label'| [[Pilar Fidalgo Pravia]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955 |class='wd_p19'| [[Caraques]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q23939814' |class='wd_label'| [[Manuel Antonio Arias García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1913–1986) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1913" | 1913 |class='wd_p19'| [[Courias (parroquia de Pravia)|Courias]] |class='wd_p570' data-sort-value="1986" | 1986 |- class='wd_q5863223' |class='wd_label'| [[Florina Alías]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1921–1999) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921 |class='wd_p19'| [[Cualloto]] |class='wd_p570' data-sort-value="1999" | 1999 |- class='wd_q110653916' |class='wd_label'| [[Xosé Ramón Iglesias|Xosé Ramón Iglesias Cueva]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p19'| [[Cualloto]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330175' |class='wd_label'| [[Ignaciu Llope]] |class='wd_desc'| escritor, psiquiatra y políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q211346|psiquiatra]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-06-03 |class='wd_p19'| [[Cuideiru]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147238' |class='wd_label'| [[Guzmán Marqués]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1901" | 20th century |class='wd_p19'| [[Cuideiru]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131839243' |class='wd_label'| [[Elvira Bravo|Elvira Bravo Fernández-Ahúja]] | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q17303149|profesor de pianu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1892" | 1892-12-03 |class='wd_p19'| [[Cuideiru (parroquia)|Cuideiru]] |class='wd_p570' data-sort-value="1986" | 1986 |- class='wd_q29462457' |class='wd_label'| ''[[:d:Q29462457|Mamadou N'Diaye]]'' |class='wd_desc'| futbolista senegalés (1996-) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1996" | 1996-12-30 |class='wd_p19'| [[Dakar]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9096754' |class='wd_label'| [[Xuacu Amieva]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1954" | 1954-10-12 |class='wd_p19'| [[El Mazucu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q1813126' |class='wd_label'| [[Corín Tellado]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1927" | 1927-04-25 |class='wd_p19'| [[El Porto (Valdepares)|El Porto]] |class='wd_p570' data-sort-value="2009" | 2009-04-11 |- class='wd_q134375429' |class='wd_label'| ''[[:d:Q134375429|César Rubín]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu (1920-2008) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1920" | 1920-11-02 |class='wd_p19'| [[El Yenu la Cuba]] |class='wd_p570' data-sort-value="2008" | 2008-02-15 |- class='wd_q13147305' |class='wd_label'| [[Xulio Concepción Suárez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948 |class='wd_p19'| [[Erías (parroquia)|Erías]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9014823' |class='wd_label'| [[José Suárez Arias-Cachero]] |class='wd_desc'| políticu y empresariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[empresariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962 |class='wd_p19'| [[Felechosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q15966549' |class='wd_label'| [[Pablo Texón]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1977" | 1977-04-23 |class='wd_p19'| [[Felechosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147256' |class='wd_label'| [[Humberto Gonzali]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-12-07 |class='wd_p19'| [[Figareo (parroquia)|Figareo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147117' |class='wd_label'| [[El Xarreru La Cuesta]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1887–1959) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1887" | 1887 |class='wd_p19'| [[Fitoria]] |class='wd_p570' data-sort-value="1959" | 1959 |- class='wd_q9029978' |class='wd_label'| [[María Cotiello]] |class='wd_desc'| actriz asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[actor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1982" | 1982-11-21 |class='wd_p19'| [[Grillero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147810' |class='wd_label'| [[Norino'l Gaiteru]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1917–2011) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1917" | 1917-09-17 |class='wd_p19'| [[L'Alcargu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2011" | 2011-09-24 |- class='wd_q3329909' |class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Medina]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1978" | 1978 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146909' |class='wd_label'| [[Chechu García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970-10-23 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605252' |class='wd_label'| [[Pablo Xuan Manzano Rodríguez]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q121594|profesor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-07-22 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q43419' |class='wd_label'| [[María Josefa Canellada]] |class='wd_desc'| romanista, dialectóloga, folclorista y narradora asturiana (1912–1995) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1913" | 1913-11-12 |class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1995" | 1995-05-07 |- class='wd_q137732739' |class='wd_label'| [[Enrique Carballeira|Enrique Carballeira Melendi]] |class='wd_desc'| escritor, ilustrador, dibuxante de cómic y comunicador asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[ilustrador]]<br/>''[[:d:Q715301|historietista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970-03-26 |class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q130379369' |class='wd_label'| [[Onofre Rojo Asenjo]] |class='wd_desc'| astrofísicu asturianu (1923-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[astrofísicu]]<br/>[[físicu nuclear]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[investigador]]<br/>[[pedagogu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1923" | 1923-05-31 |class='wd_p19'| [[La Cabaña Lloreo]] |class='wd_p570' data-sort-value="2024" | 2024-09 |- class='wd_q5906042' |class='wd_label'| [[Héctor Braga]] |class='wd_desc'| cantante y musicólogu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>[[compositor]]<br/>''[[:d:Q14915627|musicólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1980" | 1980-10-07 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605575' |class='wd_label'| [[Marisa Valle Roso]] |class='wd_desc'| cantante y compositora asturiana de tonada |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1987" | 1987-12-22 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Ceis)|La Felguera]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q71672834' |class='wd_label'| ''[[:d:Q71672834|Gregorio Colmenero Fernández]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1923–1949) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1923" | 1923 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] |class='wd_p570' data-sort-value="1949" | 1949-04-20 |- class='wd_q5196640' |class='wd_label'| [[Bernaldo de Quirós]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q189290|oficial]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1678" | 1678 |class='wd_p19'| [[La Pola (parroquia)|La Pola]] |class='wd_p570' data-sort-value="1710" | 1710 |- class='wd_q3242464' |class='wd_label'| [[Lisardo Lombardía]] |class='wd_desc'| médicu, periodista y promotor musical asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q10550018|culture personality]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-02-10 |class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q30346516' |class='wd_label'| [[Francisco Javier Valdés y Noriega]] |class='wd_desc'| obispu católicu asturianu (1851-1913) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''<br/>''[[:d:Q611644|obispu católicu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1851" | 1851-03-11 |class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]] |class='wd_p570' data-sort-value="1913" | 1913-01-22 |- class='wd_q52675979' |class='wd_label'| [[Daniel García Granda]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972 |class='wd_p19'| [[La Pola Siero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q105748193' |class='wd_label'| [[Teresa Cónsul]] |class='wd_desc'| monxa y escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[monxa]]<br/>[[dramaturgu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1701" | 18th century |class='wd_p19'| [[La Pola Siero]] |class='wd_p570' data-sort-value="1834" | 1834-09-28 |- class='wd_q25422432' |class='wd_label'| [[Manuel García de Viedma Hitos]] |class='wd_desc'| entomólogu asturianu (1931–1988) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[entomólogu]]<br/>''[[:d:Q350979|zoólogu]]''<br/>[[inxenieru forestal]] |class='wd_p569' data-sort-value="1931" | 1931-10-06 |class='wd_p19'| [[La Rebollá (parroquia)|La Rebollá]] |class='wd_p570' data-sort-value="1988" | 1988-02-02 |- class='wd_q25930461' |class='wd_label'| [[Francisco de la Vega]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1893" | 1893-03-08 |class='wd_p19'| [[La Robellada (San Antoniu)|La Robellada]] |class='wd_p570' data-sort-value="1957" | 1957-06-15 |- class='wd_q20604916' |class='wd_label'| [[Antón de Cogollu]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1883-1959) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1883" | 1883 |class='wd_p19'| [[Les Regueres]] |class='wd_p570' data-sort-value="1959" | 1959-12-30 |- class='wd_q13147808' |class='wd_label'| [[Nori Redondo]] |class='wd_desc'| cantante asturiana (1939-2024) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1939" | 1939-12-12 |class='wd_p19'| [[Llabra (parroquia)|Llabra]] |class='wd_p570' data-sort-value="2024" | 2024-05-06 |- class='wd_q107365827' |class='wd_label'| [[Ángel de la Moría|Ángel García Peláez]] |class='wd_desc'| sacerdote y poeta asturianu (1858–1896) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[sacerdote]]<br/>[[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1858" | 1858-08-19 |class='wd_p19'| [[Llanes]] |class='wd_p570' data-sort-value="1895" | 1895-08-15 |- class='wd_q134691096' |class='wd_label'| [[Marta Elola]] | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[historiador]]<br/>''[[:d:Q131417411|pandereteru]]''<br/>[[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975-12-24 |class='wd_p19'| [[Llanes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q83006' |class='wd_label'| [[David Villa]] |class='wd_desc'| futbolista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1981" | 1981-12-03 |class='wd_p19'| ''[[:d:Q102312393|Llangréu]]'' |class='wd_p570'| |- class='wd_q431834' |class='wd_label'| [[Pablo Antón Marín Estrada]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q876864|editing staff]]''<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966-06-17 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330072' |class='wd_label'| [[Rafael Palacios]] |class='wd_desc'| políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963-11-22 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9013986' |class='wd_label'| [[José León Delestal]] |class='wd_desc'| periodista, escritor y dramaturgu asturianu (1921–1989) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[dramaturgu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1989" | 1989-11-29 |- class='wd_q9048044' |class='wd_label'| [[Mánfer de la Llera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2005) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918-04-07 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2005" | 2005-04-06 |- class='wd_q61059154' |class='wd_label'| [[Xesús González Rato]] |class='wd_desc'| médicu y traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-11-01 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q116083834' |class='wd_label'| [[Aitana Castaño Díaz]] |class='wd_desc'| periodista y escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1980" | 1980 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q126953351' |class='wd_label'| [[Solinca Turbón]] |class='wd_desc'| poeta y narradora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1981" | 1981-12-08 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131746812' |class='wd_label'| [[Próspero Morán]] |class='wd_desc'| escritor, periodista y profesor universitariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5982817' |class='wd_label'| [[Luis Arias Argüelles-Meres]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1957–2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]]<br/>''[[:d:Q17167049|especialista en lliteratura]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957-02-16 |class='wd_p19'| [[Llaniu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-01-20 |- class='wd_q14026688' |class='wd_label'| [[Adrián Barbón]] |class='wd_desc'| 9ᵘ Presidente del Principáu d&#39;Asturies |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[abogáu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1979" | 1979-01-04 |class='wd_p19'| [[Llaviana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147766' |class='wd_label'| [[Miguel Ramos Corrada]] |class='wd_desc'| filólogu asturianu (1949–2013) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1949" | 1949-10-12 |class='wd_p19'| [[Llerandi (parroquia)|Llerandi]] |class='wd_p570' data-sort-value="2013" | 2013-08-20 |- class='wd_q28501398' |class='wd_label'| [[Héctor García Gil]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q5758653|profesor d'enseñanza secundaria]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1974" | 1974-06-06 |class='wd_p19'| [[Llión]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3781357' |class='wd_label'| [[Antón de Marirreguera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1605" | 1605 |class='wd_p19'| [[Llorgozana]] |class='wd_p570' data-sort-value="1660" | 1660s |- class='wd_q123172051' |class='wd_label'| [[Burilo|Míguel Fernandi García]] |class='wd_desc'| periodista, cantante y llocutor de radio y televisión asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[llocutor radiofónicu]]<br/>''[[:d:Q2986228|comentarista deportivu]]''<br/>[[cantante]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1979" | 1979 |class='wd_p19'| [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q12392878' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12392878|Marcelino Fernández Villanueva]]'' |class='wd_desc'| políticu asturianu (1914–1999) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[mineru]]<br/>''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1914" | 1914-03-15 |class='wd_p19'| [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]] |class='wd_p570' data-sort-value="1999" | 1999-06-03 |- class='wd_q12388609' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12388609|Florentino Menéndez]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569' data-sort-value="1922" | 1922 |class='wd_p19'| [[Los Cuarteles de Peñarrubia]] |class='wd_p570' data-sort-value="1948" | 1948-05-19 |- class='wd_q3321388' |class='wd_label'| [[Ramón d'Andrés]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q121594|profesor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1959" | 1959-05-28 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20017104' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20017104|León Castillo]]'' |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1889" | 1889-01-13 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570' data-sort-value="1954" | 1954-08-08 |- class='wd_q117151958' |class='wd_label'| [[Adrián Carbayales]] |class='wd_desc'| escritor español en llingua asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1985" | 1985 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2919830' |class='wd_label'| [[Teodoro Cuesta]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1829–1895) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1829" | 1829-11-09 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="1895" | 1895-02-01 |- class='wd_q3176413' |class='wd_label'| [[Víctor Manuel]] |class='wd_desc'| cantante español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]]<br/>[[cantante]]<br/>''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''<br/>[[compositor]]<br/>[[direutor de televisión]]<br/>[[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1947" | 1947-07-07 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5196482' |class='wd_label'| [[Xaviel Vilareyo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1967" | 1967 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="2015" | 2015-05-19 |- class='wd_q5197154' |class='wd_label'| [[Ana Vanessa Gutiérrez]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1980" | 1980-03-05 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147303' |class='wd_label'| [[Juanín de Mieres]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1905–2003) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1905" | 1905-10-14 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="2003" | 2003-09-13 |- class='wd_q17413489' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17413489|Guillermo Morán García]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1919–1949) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569' data-sort-value="1919" | 1919 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="1949" | 1949-04-20 |- class='wd_q19965856' |class='wd_label'| [[Josefina Argüelles]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1947" | 1947-09-16 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q56425286' |class='wd_label'| [[José Ángel Gayol]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[ensayista]]<br/>''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1977" | 1977-08-11 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q63263278' |class='wd_label'| [[Julián Burgos|Julián Burgos Pascual]] |class='wd_desc'| escritor, monologuista y estudioso de la llingua asturiana (1926–2019) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1926" | 1926-04-01 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="2019" | 2019-04-19 |- class='wd_q96624629' |class='wd_label'| [[Alberto Vázquez García]] |class='wd_desc'| dibuxante y documentalista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1925963|artista gráficu]]''<br/>[[dibuxante]]<br/>''[[:d:Q11814411|documentalista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1969" | 1969-03-14 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q115859617' |class='wd_label'| [[Casimiro Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1950" | 1950 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131746994' |class='wd_label'| [[María Luz Pontón]] |class='wd_desc'| escritora, política y presentadora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[llocutor radiofónicu]]<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q104889710' |class='wd_label'| [[Montserrat Garnacho]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1952" | 1952-12-02 |class='wd_p19'| [[Mieres del Camín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3571042' |class='wd_label'| [[Xosé Lluis García Arias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>[[dialeutólogu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1945" | 1945-05-06 |class='wd_p19'| [[Montecieḷḷu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q113954742' |class='wd_label'| [[Andrés Fernández Menéndez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="2003" | 2003 |class='wd_p19'| [[Morcín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3186219' |class='wd_label'| [[José Campo Castañón]] |class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921-06-21 |class='wd_p19'| [[Morea (parroquia)|Morea]] |class='wd_p570' data-sort-value="1992" | 1992-05-16 |- class='wd_q19965857' |class='wd_label'| [[José Requejo Castañón]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1915" | 1915 |class='wd_p19'| [[Morea]] |class='wd_p570' data-sort-value="1993" | 1993 |- class='wd_q10952082' |class='wd_label'| [[Xosé Miguel Suárez Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Mántaras]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5698424' |class='wd_label'| [[Antonio García Oliveros]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1900–1985) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1900" | 1900-06-09 |class='wd_p19'| [[Navia]] |class='wd_p570' data-sort-value="1985" | 1985-12-27 |- class='wd_q12382729' |class='wd_label'| [[Alejandro Antúñez Vázquez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1933" | 1933 |class='wd_p19'| [[Navia]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146910' |class='wd_label'| [[Chucha de Nembra]] | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1940" | 1940-06 |class='wd_p19'| [[Nembra]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8196938' |class='wd_label'| [[Amable González Abín]] |class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1862" | 1862-08-24 |class='wd_p19'| [[Nueva (parroquia)|Nueva]] |class='wd_p570' data-sort-value="1911" | 1911-03-21 |- class='wd_q55836832' |class='wd_label'| ''[[:d:Q55836832|Benito Canella Meana]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1808" | 1808 |class='wd_p19'| [[Oviñana]] |class='wd_p570' data-sort-value="1882" | 1882 |- class='wd_q2351336' |class='wd_label'| [[Eva González Fernández|Eva González]] |class='wd_desc'| escritora española |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918-01-17 |class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]] |class='wd_p570' data-sort-value="2007" | 2007-06-25 |- class='wd_q9069875' |class='wd_label'| [[Roberto González-Quevedo]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[antropólogu]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]''<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1953" | 1953 |class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3320048' |class='wd_label'| [[Xuan Bello]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1965-2025) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965-07-10 |class='wd_p19'| [[Paniceiros]] |class='wd_p570' data-sort-value="2025" | 2025-07-29 |- class='wd_q20605171' |class='wd_label'| [[José Remis Vega]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1880" | 1880 |class='wd_p19'| [[Piloña]] |class='wd_p570' data-sort-value="1963" | 1963 |- class='wd_q31747897' |class='wd_label'| [[Dolores Sánchez Buergo|Dolores Sánchez Buego]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1937" | 1937-01-17 |class='wd_p19'| [[Piñeres (Pría)|Piñeres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5999277' |class='wd_label'| [[Marisa Vallejo]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1964" | 1964 |class='wd_p19'| [[Po (Llanes)|Po]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q47455281' |class='wd_label'| [[Elías Veiga]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972 |class='wd_p19'| [[Presnes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q30608183' |class='wd_label'| ''[[:d:Q30608183|Manuel Rodríguez Suárez]]'' |class='wd_desc'| guerrilleru antifranquista asturianu (?-1947) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569'| No/unknown value |class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]] |class='wd_p570' data-sort-value="1947" | 1947-04-21 |- class='wd_q67519001' |class='wd_label'| [[Elías García Sánchez|Elías García]] |class='wd_desc'| músicu folk asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>''[[:d:Q16145150|profesor de música]]''<br/>''[[:d:Q1225716|ornitólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1968" | 1968 |class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]] |class='wd_p570' data-sort-value="2019" | 2019-09-14 |- class='wd_q13148181' |class='wd_label'| [[Xulín de Lluza]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1930" | 1930s |class='wd_p19'| [[Proaza]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3781336' |class='wd_label'| [[Pepín de Pría]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q3214532|plower]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1864" | 1864-12-14 |class='wd_p19'| [[Pría]] |class='wd_p570' data-sort-value="1928" | 1928-12-27 |- class='wd_q13147744' |class='wd_label'| [[Manolo Ponteo]] |class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1935–2001) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1935" | 1935-08-15 |class='wd_p19'| [[Quexu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2001" | 2001-01-25 |- class='wd_q20605239' |class='wd_label'| [[Xandru Martino Ruz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[profesor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966-05-27 |class='wd_p19'| [[Ribeseya]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q72195910' |class='wd_label'| [[Yolanda Huergo]] |class='wd_desc'| política asturiana (1971–2020) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1971" | 1971-05-30 |class='wd_p19'| [[Roces (Xixón)|Roces]] |class='wd_p570' data-sort-value="2020" | 2020-08-06 |- class='wd_q112582222' |class='wd_label'| [[Gemma Álvarez Delgado]] |class='wd_desc'| política asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1974" | 1974 |class='wd_p19'| [[Rospaso]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q1337419' |class='wd_label'| [[Emilio Alarcos Llorach]] |class='wd_desc'| llingüista asturianu, caderalgu eméritu de la Universidá d&#39;Uviéu, miembru de la Real Academia Española y de l&#39;Academia de la Llingua Asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>[[profesor universitariu]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1922" | 1922-04-22 |class='wd_p19'| [[Salamanca]] |class='wd_p570' data-sort-value="1998" | 1998-01-26 |- class='wd_q42908982' |class='wd_label'| [[Raquel Fernández Menéndez]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1993" | 1993-08-11 |class='wd_p19'| [[Salas]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3326376' |class='wd_label'| [[Lluis Xabel Álvarez]] |class='wd_desc'| filósofu y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-08-14 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9096770' |class='wd_label'| [[Xurde Álvarez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-01-15 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147245' |class='wd_label'| [[Helena Trexu]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1944" | 1944-04-04 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570' data-sort-value="2026" | 2026-08-28 |- class='wd_q13147869' |class='wd_label'| [[Pepe'l Pantuxu de Sama]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1900–1953) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1900" | 1900 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570' data-sort-value="1953" | 1953 |- class='wd_q29582273' |class='wd_label'| ''[[:d:Q29582273|Fermín Gutierrez Lada]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1916–1953) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1916" | 1916 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570' data-sort-value="1953" | 1953-10-10 |- class='wd_q125142405' |class='wd_label'| [[Valentín Ochoa Rodríguez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1879-1951) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1879" | 1879 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570' data-sort-value="1951" | 1951 |- class='wd_q20605523' |class='wd_label'| [[Pablo X. Suárez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1981" | 1981 |class='wd_p19'| [[Samartindianes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q161793' |class='wd_label'| [[Manuel Asur]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1947" | 1947-10-12 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20604813' |class='wd_label'| [[Xulio Arbesú]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q129811289' |class='wd_label'| [[Marcelino Gutiérrez González]] |class='wd_desc'| periodista asturianu (1975-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570' data-sort-value="2023" | 2023-09-24 |- class='wd_q13147296' |class='wd_label'| [[Josefina Martínez Álvarez]] | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[profesor universitariu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1937" | 1937-04-11 |class='wd_p19'| [[San Cloyo (parroquia)|San Cloyo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q132831177' |class='wd_label'| [[Xuan Cándano]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1959" | 1959 |class='wd_p19'| [[San Esteban (Muros)|San Esteban]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605400' |class='wd_label'| [[Gerardo Orviz]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1929" | 1929 |class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-05-10 |- class='wd_q136512338' |class='wd_label'| [[Benito González Orviz]] |class='wd_desc'| flaire asturianu (1855-1910) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q117936754|misioneru católicu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1855" | 1855-06-25 |class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]] |class='wd_p570' data-sort-value="1910" | 1910-04-15 |- class='wd_q9049180' |class='wd_label'| [[Nel Amaro]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[artista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1946" | 1946-12-24 |class='wd_p19'| [[Santa Rosa (parroquia)|Santa Rosa]] |class='wd_p570' data-sort-value="2011" | 2011-04-04 |- class='wd_q25579209' |class='wd_label'| [[Antonio Balvidares Argüelles]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1751" | 1751 |class='wd_p19'| [[Santiago (Sariegu)|Santiago]] |class='wd_p570' data-sort-value="1792" | 1792 |- class='wd_q13147126' |class='wd_label'| [[Enriqueta González Rubín]] |class='wd_desc'| escritora y periodista asturiana (1832–1877) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1832" | 1832-04-17 |class='wd_p19'| [[Santianes del Agua]] |class='wd_p570' data-sort-value="1877" | 1877-11-09 |- class='wd_q134021821' |class='wd_label'| [[Santos Monestina]] |class='wd_desc'| pintor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[pintor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963-01-19 |class='wd_p19'| [[Santolaya (Cabranes)|Santolaya]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3753874' |class='wd_label'| [[Xulio Vixil]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1964" | 1964-07-30 |class='wd_p19'| [[Santuyano (parroquia de Bimenes)|Santuyano]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146771' |class='wd_label'| [[Ataúlfo Lada Camblor]] |class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1921-2009) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921-03-20 |class='wd_p19'| [[Serrapio (parroquia)|Serrapio]] |class='wd_p570' data-sort-value="2009" | 2009-01-05 |- class='wd_q13148174' |class='wd_label'| [[Xosé Antón González Riaño]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p19'| [[Siero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147992' |class='wd_label'| [[Ruma Barbero]] |class='wd_desc'| dibuxante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[dibuxante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1971" | 1971-02-03 |class='wd_p19'| [[Somió]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q23020442' |class='wd_label'| [[Gorka Magunazelaia]] |class='wd_desc'| futbolista español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1992" | 1992-03-02 |class='wd_p19'| [[Sopela|Sopelana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20604854' |class='wd_label'| [[Xulio Berros]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605020' |class='wd_label'| [[Ana Rosa Fernández]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q55185591' |class='wd_label'| [[Gonzalo González Barreñada|Gonzalo G. Barreñada]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-04-27 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823631' |class='wd_label'| [[Ana Pereira]] | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1978" | 1978-07-26 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q135188749' |class='wd_label'| ''[[:d:Q135188749|Pedro A. Zurita]]'' | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| [[esperantista]]<br/>[[profesor]]<br/>''[[:d:Q16532929|alministrativu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1940" | 1940s |class='wd_p19'| [[Sotu Cangues]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2890324' |class='wd_label'| [[Vicente Díaz]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-12-13 |class='wd_p19'| [[Sotu'l Barcu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9028833' |class='wd_label'| [[Mari Luz Cristóbal Caunedo]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-08-30 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147291' |class='wd_label'| [[Jesús Evaristo Casariego]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[xurista]]<br/>[[periodista]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q117804633|requeté soldier]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1913" | 1913-11-07 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1990" | 1990-09-16 |- class='wd_q13148087' |class='wd_label'| [[Tino Pérez del Rufo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1940" | 1940 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q116986389' |class='wd_label'| [[Silvia Quesada]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1986" | 1986 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148062' |class='wd_label'| [[Tante Blanco]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957 |class='wd_p19'| [[Tolivia (parroquia)|Tolivia]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q46320758' |class='wd_label'| [[Ana Medina Zarabozo]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1984" | 1984 |class='wd_p19'| [[Torín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3326336' |class='wd_label'| [[Xesús Cañedo Valle]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1958-2026) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958-12-09 |class='wd_p19'| [[Trubia (L'Abadía Cenero)|Trubia]] |class='wd_p570' data-sort-value="2026" | 2026-01-01 |- class='wd_q3781342' |class='wd_label'| [[Xandru Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q48930480|profesor de filosofía]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970-01-22 |class='wd_p19'| [[Turón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5660535' |class='wd_label'| [[Antón García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1960" | 1960-08-23 |class='wd_p19'| [[Tuña (parroquia)|Tuña]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25999248' |class='wd_label'| [[Pablo Suárez García]] |class='wd_desc'| investigador y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[investigador]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973 |class='wd_p19'| [[Udrión]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11934004' |class='wd_label'| [[Lourdes Álvarez|Lourdes Álvarez García]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q23906216|looter]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-07-26 |class='wd_p19'| [[Urbiés (parroquia)|Urbiés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5507856' |class='wd_label'| [[Fulgencio Argüelles]] |class='wd_desc'| escritor y sicólogu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[psicólogu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-01-06 |class='wd_p19'| [[Uriés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q379756' |class='wd_label'| [[Quini]] |class='wd_desc'| futbolista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1949" | 1949-09-23 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2018" | 2018-02-27 |- class='wd_q4891783' |class='wd_label'| [[Xuan María Acebal]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1815-1895) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1815" | 1815-03-08 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1895" | 1895-02-11 |- class='wd_q4892132' |class='wd_label'| [[Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''<br/>''[[:d:Q611644|obispu católicu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1834" | 1834 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1905" | 1905 |- class='wd_q5668135' |class='wd_label'| [[Constantino Cabal]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[antropólogu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1877" | 1877-05-16 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1967" | 1967-12-09 |- class='wd_q5858974' |class='wd_label'| [[Fermín Canella y Secades|Fermín Canella Secades]] |class='wd_desc'| escritor, caderalgu y cronista asturianu (1849-1924) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[abogáu]]<br/>[[xurista]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1849" | 1849-07-07 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1924" | 1924-03-22 |- class='wd_q5872474' |class='wd_label'| [[Félix de Aramburu]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[xurista]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[poeta]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1848" | 1848-05-05 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1913" | 1913-04-30 |- class='wd_q5941163' |class='wd_label'| [[José Luis Campal]] |class='wd_desc'| críticu lliterariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5947795' |class='wd_label'| [[Inaciu Iglesias]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[empresariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966-07-12 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q6099753' |class='wd_label'| [[Ramón Lage]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-06-09 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9009939' |class='wd_label'| [[Ismael González Arias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958-11-15 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9011525' |class='wd_label'| [[Jerónimo Granda]] |class='wd_desc'| cantautor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]]<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1945" | 1945-01-01 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9023770' |class='wd_label'| [[Llorienzu Novo Mier]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1917" | 1917-03-28 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1990" | 1990-06-30 |- class='wd_q9096764' |class='wd_label'| [[Xulio Viejo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1968" | 1968 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q10953121' |class='wd_label'| [[Toli Morilla]] |class='wd_desc'| cantautor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-10-09 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11134461' |class='wd_label'| [[Arturu Xosé Bermeyu]] |class='wd_desc'| políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146828' |class='wd_label'| [[Botón (cantante)|José María Martínez Suárez]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1942) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1892" | 1892-07-19 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1942" | 1942-07-28 |- class='wd_q13146917' |class='wd_label'| [[Claverol]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1950) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1892" | 1892-10-29 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1950" | 1950-03-16 |- class='wd_q13146967' |class='wd_label'| [[Cuchichi|José Menéndez Carreño]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1890–1978) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1890" | 1890-08-12 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1978" | 1978-12-03 |- class='wd_q13147167' |class='wd_label'| [[Federico Fierro Botas]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1942–2002) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1942" | 1942-11-30 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2002" | 2002-06-26 |- class='wd_q13148177' |class='wd_label'| [[Xuan Nel Expósito]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1968" | 1968-05-15 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148178' |class='wd_label'| [[Xuan Santori]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1968" | 1968-07-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17620225' |class='wd_label'| [[Adriana Lastra]] |class='wd_desc'| política asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1979" | 1979-03-30 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20532842' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20532842|Marcelino Rodríguez Fernández]]'' |class='wd_desc'| militar asturianu (1915–1946) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q212948|partisanu]]''<br/>''[[:d:Q2251335|maestru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1915" | 1915-07-07 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1946" | 1946-06-26 |- class='wd_q20605340' |class='wd_label'| [[Miranda (cantante)|Miranda]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1897" | 1897-07-03 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1975" | 1975-03-22 |- class='wd_q20605431' |class='wd_label'| [[El Quexanu]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1929" | 1929-09-20 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q33515255' |class='wd_label'| [[Víctor Suárez Piñero]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q58428578|activista polos derechos llingüísticos]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1988" | 1988 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q52356543' |class='wd_label'| [[Nicolás Bardio]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q1238570|politólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1987" | 1987-02-19 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q55837889' |class='wd_label'| [[Perfecto Fernández Usatorre]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1847-1911) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1847" | 1847 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1911" | 1911-01-23 |- class='wd_q59242002' |class='wd_label'| [[Aida Fernández Escudero]] |class='wd_desc'| escritora y profesora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1985" | 1985 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q63979201' |class='wd_label'| [[Víctor Fernández Coalla]] |class='wd_desc'| Xestor cultural y coach asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q3104508|xestor cultural]]''<br/>[[pedagogu]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966-09-21 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q66605382' |class='wd_label'| [[Xaime Martínez]] |class='wd_desc'| escritor y cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[cantante]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1993" | 1993-12-25 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q73733144' |class='wd_label'| [[Rodrigo Cuevas]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>''[[:d:Q713200|performer]]''<br/>''[[:d:Q15214752|cabaretista]]''<br/>''[[:d:Q3075052|folclorista]]''<br/>''[[:d:Q19509201|activista LGBTI]]''<br/>[[compositor]]<br/>[[acordionista]]<br/>''[[:d:Q4351403|percusionista]]''<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1985" | 1985 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q92101121' |class='wd_label'| ''[[:d:Q92101121|Miguel Gallego Gómez]]'' |class='wd_desc'| inxenieru y traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2267418|inxenieru industrial]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1983" | 1983-10-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q97179122' |class='wd_label'| [[Francisco Casariego Hernández-Vaquero]] |class='wd_desc'| historiador, escritor y periodista asturianu (1919‑2010) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1919" | 1919 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2010" | 2010-05-12 |- class='wd_q109401520' |class='wd_label'| [[Xosé Bolado]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1946-2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1946" | 1946 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-05-20 |- class='wd_q121288183' |class='wd_label'| [[Julio Ramos]] |class='wd_desc'| cantautor y políticu asturianu (1949–2023) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q15627169|sindicalista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1949" | 1949 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2023" | 2023-08-05 |- class='wd_q122416065' |class='wd_label'| [[Chus Solís]] |class='wd_desc'| fabricante de gaites asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>''[[:d:Q122434348|fabricante de gaites]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-12-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823645' |class='wd_label'| [[Abel Martínez]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1976" | 1976 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q137373637' |class='wd_label'| ''[[:d:Q137373637|José María Bances Álvarez]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[abogáu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1935" | 1935-12-05 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q14026757' |class='wd_label'| [[Aníbal José Vázquez Fernández]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1954-2023) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[mineru]]<br/>''[[:d:Q15627169|sindicalista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1954" | 1954-11-28 |class='wd_p19'| [[Uxo (parroquia)|Uxo]] |class='wd_p570' data-sort-value="2023" | 2023-11-12 |- class='wd_q6039908' |class='wd_label'| [[Nené Losada Rico]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921-11-10 |class='wd_p19'| [[Valdés]] |class='wd_p570' data-sort-value="2009" | 2009-04-11 |- class='wd_q50530830' |class='wd_label'| [[María Esther García López]] |class='wd_desc'| poeta y escritora n&#39;asturianu y en castellanu |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-12-08 |class='wd_p19'| [[Valdés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136682879' |class='wd_label'| ''[[:d:Q136682879|Samuel Fernandi]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q779815|direutor d'animación]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1991" | 1991 |class='wd_p19'| ''[[:d:Q6159246|Valle del Nalón]]'' |class='wd_p570'| |- class='wd_q5941646' |class='wd_label'| [[José Luis Rendueles]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972 |class='wd_p19'| [[Vega (Xixón)|Vega]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q46459468' |class='wd_label'| [[Fernando Padilla Palicio]] |class='wd_desc'| Direutor Xeneral de Planificación Llingüística y Normalización del Principáu d&#39;Asturies |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>''[[:d:Q1501800|direutor xeneral]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957-01-01 |class='wd_p19'| [[Veguín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25367930' |class='wd_label'| [[Santiago García Granda]] |class='wd_desc'| químicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q15142825|cristalógrafu]]''<br/>[[investigador]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955 |class='wd_p19'| [[Verdicio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9093342' |class='wd_label'| [[Vicente Prado]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1964" | 1964-05 |class='wd_p19'| [[Viella (parroquia de Siero)|Viella]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330042' |class='wd_label'| [[Xune Elipe]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962-12-31 |class='wd_p19'| ''[[:d:Q6162665|Villalegre]]'' |class='wd_p570'| |- class='wd_q559658' |class='wd_label'| [[José Ángel Hevia]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1967" | 1967-10-11 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330151' |class='wd_label'| [[Xosé Caveda y Nava]] |class='wd_desc'| escritor y políticu asturianu (1796–1882) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q1792450|historiador del arte]]''<br/>[[historiador]] |class='wd_p569' data-sort-value="1796" | 1796 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570' data-sort-value="1882" | 1882 |- class='wd_q5701521' |class='wd_label'| [[Apolinar de Rato y Hevia]] |class='wd_desc'| escritor español (1830–1894) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[abogáu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1829" | 1829 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa (parroquia)|Villaviciosa]] |class='wd_p570' data-sort-value="1884" | 1884-05-22 |- class='wd_q13147754' |class='wd_label'| [[María Teresa Villaverde]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1882–1934) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1882" | 1882-12-21 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570' data-sort-value="1934" | 1934-06 |- class='wd_q12382792' |class='wd_label'| [[Alfredo García Dóriga]] |class='wd_desc'| escritor gallegu (1849-1911) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>[[autor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1849" | 1849-04-13 |class='wd_p19'| [[Viveiro]] |class='wd_p570' data-sort-value="1911" | 1911-12-14 |- class='wd_q8198010' |class='wd_label'| [[Ana Cano]] |class='wd_desc'| filóloga asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1950" | 1950-05-12 |class='wd_p19'| [[Viḷḷarín (Veigas)|Viḷḷarín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q19965853' |class='wd_label'| [[Diamantina Rodríguez]] |class='wd_desc'| cantante asturiana (1920–2021) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1920" | 1920-09-14 |class='wd_p19'| [[Viḷḷaxime]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-04-21 |- class='wd_q282498' |class='wd_label'| [[Gaspar Melchor de Xovellanos]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]''<br/>''[[:d:Q188094|economista]]''<br/>[[abogáu]]<br/>[[xurista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1744" | 1744-01-05 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1811" | 1811-11-27 |- class='wd_q318546' |class='wd_label'| [[Abelardo Fernández]] |class='wd_desc'| futbolista y entrenador asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]<br/>''[[:d:Q628099|entrenador de fútbol]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970-04-19<br/>1970-03-19 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q541075' |class='wd_label'| [[Alberto Álvarez Peña]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q1371378|etnólogu]]''<br/>[[ilustrador]] |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3142789' |class='wd_label'| [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] |class='wd_desc'| políticu y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1949" | 1949-02-01 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330135' |class='wd_label'| [[Xuan Pertierra Argiz]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1958–2009) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958-08-30 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="2009" | 2009-08-12 |- class='wd_q3395726' |class='wd_label'| [[Inaciu Galán]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1986" | 1986-06-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3395887' |class='wd_label'| [[Nacho Vegas]] |class='wd_desc'| cantautor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]]<br/>[[cantante]]<br/>''[[:d:Q956365|Liedermacher]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1974" | 1974-12-09 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3943033' |class='wd_label'| [[Vicente García Oliva]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[autor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1944" | 1944-07-03<br/>1944 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q4891703' |class='wd_label'| [[Nicanor Piñole]] |class='wd_desc'| pintor asturianu (1878–1978) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[pintor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1878" | 1878-01-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1978" | 1978-01-18 |- class='wd_q5392118' |class='wd_label'| [[Alberto Varillas|Alberto Fernández Varillas]] |class='wd_desc'| músicu y cantante folk asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1969" | 1969 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8962378' |class='wd_label'| [[Francisco González Prieto]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1859–1937) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q635734|archiveru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1859" | 1859 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1937" | 1937 |- class='wd_q8963535' |class='wd_label'| [[Gaspar Meana]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q715301|historietista]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q11892507|guionista d'historieta]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1960" | 1960 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9018524' |class='wd_label'| [[Xosefa Xovellanos]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1745–1807) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1745" | 1745-06-04 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1807" | 1807-06-07 |- class='wd_q9033136' |class='wd_label'| [[Milio Rodríguez Cueto]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9066431' |class='wd_label'| [[Ramón Lluís Bande]] |class='wd_desc'| escritor, músicu y direutor de cine asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[direutor de cine]]<br/>[[periodista]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q3455803|realizador]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11015686' |class='wd_label'| [[Emilio Robles Muñiz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1877–1938) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1877" | 1877-10-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1938" | 1938-03-06 |- class='wd_q11681019' |class='wd_label'| [[David Rivas]] |class='wd_desc'| escritor, políticu y economista asturianu (1957-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q188094|economista]]''<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957-12-04 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="2024" | 2024-12-15 |- class='wd_q12386432' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12386432|Consuelo Alonso González]]'' | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1856852|vendedor ambulante de periódicos]]''<br/>''[[:d:Q17010072|militante]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1898" | 1898 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1938" | 1938-05-13 |- class='wd_q13146717' |class='wd_label'| [[Andrés Solar]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1955–1984) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-08-25 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1984" | 1984-12-27 |- class='wd_q13147219' |class='wd_label'| [[Gerardo Ruiz Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q7623230|entrenador de fuerza y acondicionamientu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956-11-29 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147756' |class='wd_label'| [[María Teresa González]] |class='wd_desc'| escritora española |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1950" | 1950-11-28 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1995" | 1995-05-23 |- class='wd_q13147885' |class='wd_label'| [[Pilar Sánchez Vicente]] |class='wd_desc'| historiadora, escritora y documentalista asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[historiador]]<br/>[[documentalista]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q11814411|documentalista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-11-11 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147945' |class='wd_label'| [[Quique Faes]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q1238570|politólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17478192' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17478192|Pablo Und Destruktion]]'' |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1984" | 1984-02-20 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605225' |class='wd_label'| [[Marta Mori]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965-06-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605458' |class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1979" | 1979 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605540' |class='wd_label'| [[Alfredo Truán Álvarez]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1114448|cartoonist]]''<br/>[[pintor]]<br/>[[caricaturista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1895" | 1895 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1964" | 1964 |- class='wd_q20605595' |class='wd_label'| [[Xabel Vegas]] |class='wd_desc'| músicu español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1978" | 1978-06-12 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20614454' |class='wd_label'| [[Alfredo Ignacio Álvarez Menéndez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>''[[:d:Q2505739|hispanista]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q21293215' |class='wd_label'| [[Sofía Castañón]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[direutor de cine]] |class='wd_p569' data-sort-value="1983" | 1983-11-01 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q42293485' |class='wd_label'| [[Arsenio González Álvarez]] |class='wd_desc'| actor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[actor]]<br/>[[dramaturgu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1931" | 1931-01-28 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="2017" | 2017-10-18 |- class='wd_q42909138' |class='wd_label'| [[Sabel Tuñón Ces]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q54861324' |class='wd_label'| [[Carlos Magdalena]] |class='wd_desc'| horticultor y botánicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q3140857|horticultor]]''<br/>''[[:d:Q2374149|botánicu]]''<br/>''[[:d:Q758780|xardineru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972-09-18 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q64831520' |class='wd_label'| ''[[:d:Q64831520|Ángeles Huerta]]'' | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[direutor de cine]]<br/>[[guionista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1974" | 1974 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q79796915' |class='wd_label'| [[Alberto Alonso Blanco]] |class='wd_desc'| tresformista asturianu (1928–1976) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q9304839|tresformista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1928" | 1928-05-29 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1976" | 1976-04-19 |- class='wd_q98609618' |class='wd_label'| [[Xosé Lluis Rodríguez Alberdi]] |class='wd_desc'| escritor y maestru de Llingua Asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-04-12 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q118383824' |class='wd_label'| [[Sabel de Fausta]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1934" | 1934 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q118489664' |class='wd_label'| ''[[:d:Q118489664|Olaya Suárez]]'' | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q326653|contable]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1993" | 1993-12-31 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q123258157' |class='wd_label'| [[Naciu Varillas]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823542' |class='wd_label'| [[Xon de la Campa|Xon de la Campa Valdés]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-09-17 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q130881415' |class='wd_label'| [[Rosario Trabanco]] |class='wd_desc'| actriz de teatru asturiana (1904-1985) |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1903" | 1903 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1985" | 1985 |- class='wd_q131278984' |class='wd_label'| [[Marisa López Diz]] | |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[profesor]]<br/>[[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q135261231' |class='wd_label'| [[Arantza Margolles|Arantxa Margolles]] |class='wd_desc'| periodista asturiana |class='wd_p21'| [[femenín]] |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[historiador]] |class='wd_p569' data-sort-value="1982" | 1982-12-11 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136400930' |class='wd_label'| [[Carlos X. Blanco|Carlos Xavier Blanco Martín]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136763292' |class='wd_label'| [[José Napoleón Acebal]] |class='wd_desc'| abogáu y escritor asturianu (1806-1879) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[abogáu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1806" | 1806 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1879" | 1879 |- class='wd_q9032833' |class='wd_label'| [[Miguel Rojo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[biólogu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957 |class='wd_p19'| [[Zarracín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q97853754' |class='wd_label'| [[Házael González]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q3330547|cronista]]''<br/>[[ensayista]]<br/>''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''<br/>''[[:d:Q1086863|columnista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1976" | 1976-02-18 |class='wd_p19'| [[Zarréu (parroquia)|Zarréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q68817521' |class='wd_label'| ''[[:d:Q68817521|Artur Saternus]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1892" | 1892-05-10 |class='wd_p19'| [[Świętochłowice]] |class='wd_p570' data-sort-value="1970" | 1970-06-24 |- class='wd_q3573525' |class='wd_label'| [[Anxelu]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1899–1987) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1899" | 1899 |class='wd_p19'| [[Ḷḷena]] |class='wd_p570' data-sort-value="1987" | 1987 |- class='wd_q141727908' |class='wd_label'| [[Emilio Pola Cuesta]] |class='wd_desc'| poeta ya investigador asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1915" | 1915-10-20 |class='wd_p19'| [[Ḷḷuarca]] |class='wd_p570' data-sort-value="1967" | 1967 |} {{Wikidata list end}} nta9p0fuv3vyaugvhzu45l2wchbnaww 4 251067 4775716 4744627 2026-11-04T10:14:59Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4775716 wikitext text/x-wiki {{mapa llista de coordenaes}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ast". } ?item (wdt:P131*) wd:Q695463. OPTIONAL { ?item wdt:P31 ?categoría. } FILTER(?categoría IN ( wd:Q55102916, # parroquia wd:Q13526752, # llugar wd:Q5084, # aldea wd:Q618123, # oxetu xeográficu wd:Q5756064, # casería wd:Q123705, # barriu wd:Q3957, # villa wd:Q532, # pueblu wd:Q8776398, # entidá coleutiva de población wd:Q3055118, # entidá singular de población wd:Q486972, # asentamientu humanu wd:Q113860930, # venta wd:Q11679959, # arrabalde wd:Q123340192, # pobláu wd:Q3947, # casa wd:Q39715, # faru wd:Q44494, # molín wd:Q515, # ciudá wd:Q674950, #urbanización wd:Q126168706, # zona d'interés turísticu wd:Q120041664 # llugar d'Asturies )) } |columns=P18,item:id,label:nome,P1448:nome oficial,description:descripción,P31:tipu,P625:coordenaes,P2044:altor,P1538:viviendes,P131:entidá superior,P1082:población total,P1539:muyeres,P1540:homes,P281:códigu postal,P421:fusu horariu,P772:INE |references=all |sort=P772 |section=P131 |min_section=1 }} == Almurfe == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q113860718|Q113860718]] | [[Almurfe]] | ast:Almurfe<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Almurfe (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.188662|-6.27948|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Almurfe (parroquia)|Almurfe]] | 19 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005020100 33005020100] |- | | [[:d:Q20614654|Q20614654]] | [[Auguasmestas (Almurfe)|Auguasmestas]] | ast:Auguasmestas<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | llugar de la parroquia d&#39;Almurfe (Miranda) | [[llugar]] | {{Coord|43.176614|-6.299473|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Almurfe (parroquia)|Almurfe]] | 8 | | | 33842 | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005020200 33005020200] |- | | [[:d:Q113860719|Q113860719]] | [[Bustiasmal]] | ast:Bustiasmal<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Almurfe (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.181951|-6.287745|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Almurfe (parroquia)|Almurfe]] | 0<ref name="ref_9caa59ba4a1b91977d9f3727054a94aec9121fafe2f14583438c81504fc96815">''[[:d:Q28109748|Nomenclátor del INE: Población del padrón continuo por unidad poblacional.]]''</ref> | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005020300 33005020300] |- | | [[:d:Q113860720|Q113860720]] | [[La Casilla (Almurfe)|La Casilla]] | ast:La Casilla<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Almurfe (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.181095|-6.296361|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Almurfe (parroquia)|Almurfe]] | 0<ref name="ref_9caa59ba4a1b91977d9f3727054a94aec9121fafe2f14583438c81504fc96815">''[[:d:Q28109748|Nomenclátor del INE: Población del padrón continuo por unidad poblacional.]]''</ref> | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005020400 33005020400] |} == Augüera == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q5654843|Q5654843]] | [[La Bedul]] | ast:La Bedul<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[Asentamientu|asentamientu humanu]]<br/>[[aldea]] | {{Coord|43.223252|-6.317229|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 21<br/>9 | | | 33844 | | |- | | [[:d:Q113860757|Q113860757]] | [[Cigüedres]] | ast:Cigüedres<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.228949|-6.271524|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 11 | | | | | |- | | [[:d:Q113860758|Q113860758]] | [[Quintanal (Augüera)|Quintanal]] | ast:Quintanal<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.217394|-6.278955|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 7 | | | | | |- | | [[:d:Q113860759|Q113860759]] | [[Saisteban]] | ast:Saisteban<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.210582|-6.286804|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 4 | | | | | |- | | [[:d:Q113860760|Q113860760]] | [[Viḷḷare]] | ast:Viḷḷare<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.215339|-6.283779|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 8 | | | | | |- | | [[:d:Q113860761|Q113860761]] | [[L'Arena (Augüera)|L'Arena]] | ast:L'Arena<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.218025|-6.259304|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 1 | | | | | |- | | [[:d:Q113860763|Q113860763]] | [[Los Bazales]] | ast:Los Bazales<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.23763|-6.242835|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113860764|Q113860764]] | [[La Casa Blanca]] | ast:La Casa Blanca<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.234644|-6.236693|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113860765|Q113860765]] | [[La Casa'l Sol]] | ast:La Casa'l Sol<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.232687|-6.238782|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113860777|Q113860777]] | [[Augüera (Miranda)|Augüera]] | ast:Augüera<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.215781|-6.262427|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 11 | | | | | |- | | [[:d:Q113860780|Q113860780]] | [[Castañera (Augüera)|Castañera]] | ast:Castañera<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.2365|-6.250073|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 9 | | | | | |- | | [[:d:Q113860782|Q113860782]] | [[Pumadín]] | ast:Pumadín<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.241238|-6.23519|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113860784|Q113860784]] | [[Rozos]] | ast:Rozos<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.219184|-6.259672|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 1 | | | | | |- | [[Ficheru:Palaciu Cardenal Cienfuegos (10).jpg|center|128px]] | [[:d:Q113860787|Q113860787]] | [[Augüeirina]] | ast:Augüeirina<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.220233|-6.250629|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 11 | | | | | |- | | [[:d:Q113860781|Q113860781]] | [[La Ferreiría]] | ast:La Ferreiría<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia d&#39;Augüera (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.227975|-6.237498|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | 0 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005011300 33005011300] |} == Balmonte == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q113860989|Q113860989]] | [[Las Cruces (Balmonte)|Las Cruces]] | ast:Las Cruces<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | venta de la parroquia de Balmonte (Miranda) | ''[[:d:Q113860930|venta]]''<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref><br/>[[entidá singular de población]] | {{Coord|43.303924|-6.199649|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 3 | | | | | |- | | [[:d:Q113860994|Q113860994]] | [[Faidieḷḷu]] | ast:Faidieḷḷu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.268579|-6.232265|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 4 | | | | | |- | | [[:d:Q113861016|Q113861016]] | [[Montescusu]] | ast:Montescusu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.306933|-6.212046|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113861063|Q113861063]] | [[Pascual]] | ast:Pascual<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.295774|-6.244274|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113861075|Q113861075]] | [[Tabláu (Balmonte)|Tabláu]] | ast:Tabláu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.278715|-6.214156|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 1 | | | | | |- | | [[:d:Q113861076|Q113861076]] | [[Tiblós]] | ast:Tiblós<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.27849|-6.208345|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 2 | | | | | |- | | [[:d:Q113861078|Q113861078]] | [[La Vellosa]] | ast:La Vellosa<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.30171|-6.217877|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113860983|Q113860983]] | [[Albariza]] | ast:Albariza<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.296476|-6.234335|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 23 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040100 33005040100] |- | [[Ficheru:Belmonte-de-Miranda.jpg|center|128px]] | [[:d:Q57338438|Q57338438]] | [[Balmonte (capital)|Balmonte]] | ast:Balmonte<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | villa de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[Villa (población)|villa]]<br/>[[entidá singular de población]]<ref name="ref_adac9a15f0790cc5ccf24bafe710eb7d07077698a05725d130e545157aee5efc">https://www.sadei.es/tematico/aplicaciones/Nomen/Datos/A2022M00.xlsx</ref><br/>''[[:d:Q121289819|capital de conceyu]]''<ref name="ref_d81a64b64cf87a5cafc3034f1aad29f3568281ba3732760a0e9d6c4989627d4e">''[[:d:Q131606967|Nomenclátor Xeográficu de Conceyos y Entidaes de Población (edición 20240402)]]''</ref> | {{Coord|43.281971|-6.218119|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | 199 m<br/>198 m<ref name="ref_adac9a15f0790cc5ccf24bafe710eb7d07077698a05725d130e545157aee5efc">https://www.sadei.es/tematico/aplicaciones/Nomen/Datos/A2022M00.xlsx</ref> | 256 | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 361 | | | 33830 | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040200 33005040200]<br/>[https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040201 33005040201]<ref name="ref_d81a64b64cf87a5cafc3034f1aad29f3568281ba3732760a0e9d6c4989627d4e">''[[:d:Q131606967|Nomenclátor Xeográficu de Conceyos y Entidaes de Población (edición 20240402)]]''</ref> |- | | [[:d:Q113861057|Q113861057]] | [[Cezana]] | ast:Cezana<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.280059|-6.231771|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 20 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040301 33005040301] |- | | [[:d:Q113860987|Q113860987]] | [[Courias (Balmonte)|Courias]] | ast:Courias<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.295432|-6.226515|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 30 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040401 33005040401] |- | | [[:d:Q110164757|Q110164757]] | [[Dolia]] | ast:Dolia<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.262604|-6.195607|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 10 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040501 33005040501] |- | | [[:d:Q5963206|Q5963206]] | [[La Durera]] | ast:La Durera<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.289039|-6.213858|display=inline}}<br/>{{Coord|43.289111|-6.213397|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 5 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040699 33005040699] |- | | [[:d:Q113861059|Q113861059]] | [[El Faéu (Balmonte)|El Faéu]] | ast:El Faéu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.300785|-6.207919|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 7 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040701 33005040701] |- | | [[:d:Q113860995|Q113860995]] | [[Freisnéu (Balmonte)|Freisnéu]] | ast:Freisnéu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.292424|-6.240715|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 15 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040901 33005040901] |- | | [[:d:Q113861061|Q113861061]] | [[Meruxa (Balmonte)|Meruxa]] | ast:Meruxa<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.295922|-6.205187|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 15 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005041001 33005041001] |- | | [[:d:Q113861072|Q113861072]] | [[Pousadoriu]] | ast:Pousadoriu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.2897|-6.230776|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 11 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005041101 33005041101] |- | | [[:d:Q113861074|Q113861074]] | [[La Repenerencia]] | ast:La Repenerencia<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.293925|-6.213853|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 6 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005041299 33005041299] |- | | [[:d:Q113860986|Q113860986]] | [[Colladiellu]] | ast:Colladiellu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.311506|-6.203078|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 0 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005041699 33005041699] |- | | [[:d:Q113860992|Q113860992]] | [[L'Estilleiru]] | ast:L'Estilleiru<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.288979|-6.253711|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 0 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005041899 33005041899] |- | | [[:d:Q113861060|Q113861060]] | [[La Granda (Balmonte)|La Granda]] | ast:La Granda<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Balmonte (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.296709|-6.226623|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | 5 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005041999 33005041999] |} == Bixega == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q113861160|Q113861160]] | [[El Valle (Bixega)|El Valle]] | ast:El Valle<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Bixega (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.285378|-6.295268|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Bixega (parroquia)|Bixega]] | 0<ref name="ref_9caa59ba4a1b91977d9f3727054a94aec9121fafe2f14583438c81504fc96815">''[[:d:Q28109748|Nomenclátor del INE: Población del padrón continuo por unidad poblacional.]]''</ref> | | | | | |- | | [[:d:Q113861156|Q113861156]] | [[Bixega]] | ast:Bixega<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Bixega (Miranda) | [[aldea]]<br/>[[Llugar (Asturies)|llugar d'Asturies]] | {{Coord|43.291801|-6.30005|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Bixega (parroquia)|Bixega]] | 24<ref name="ref_9caa59ba4a1b91977d9f3727054a94aec9121fafe2f14583438c81504fc96815">''[[:d:Q28109748|Nomenclátor del INE: Población del padrón continuo por unidad poblacional.]]''</ref> | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005030100 33005030100] |- | | [[:d:Q113861158|Q113861158]] | [[El Pontigu (Bixega)|El Pontigu]] | ast:El Pontigu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Bixega (Miranda) | [[aldea]]<br/>[[Llugar (Asturies)|llugar d'Asturies]] | {{Coord|43.306777|-6.285896|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Bixega (parroquia)|Bixega]] | 3 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005030200 33005030200] |- | | [[:d:Q113861159|Q113861159]] | [[Santa Marina (Bixega)|Santa Marina]] | ast:Santa Marina<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Bixega (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.30274|-6.28862|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Bixega (parroquia)|Bixega]] | 10 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005030301 33005030301] |- | | [[:d:Q113861161|Q113861161]] | [[Viḷḷaverde (Bixega)|Viḷḷaverde]] | ast:Viḷḷaverde<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Bixega (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.319267|-6.275945|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Bixega (parroquia)|Bixega]] | 13 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005030501 33005030501] |} == Las Estacas == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q113861205|Q113861205]] | [[Carricéu]] | ast:Carricéu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Las Estacas (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.284535|-6.264098|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Las Estacas (parroquia)|Las Estacas]] | 12 | | | | | |- | | [[:d:Q113861204|Q113861204]] | [[Valbona (Las Estacas)|Valbona]] | ast:Valbona<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Las Estacas (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.271508|-6.273004|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Las Estacas (parroquia)|Las Estacas]] | 23 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005070101 33005070101] |- | | [[:d:Q113861202|Q113861202]] | [[Las Estacas]] | ast:Las Estacas<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Las Estacas (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.277404|-6.271866|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Las Estacas (parroquia)|Las Estacas]] | 17 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005070301 33005070301] |- | | [[:d:Q113861203|Q113861203]] | [[Acicorvu]] | ast:Acicorvu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | cases de la parroquia de Las Estacas (Miranda) | [[casa]]<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref><br/>[[entidá singular de población]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.256576|-6.266114|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Las Estacas (parroquia)|Las Estacas]] | 1 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005070400 33005070400] |} == Lleiguarda == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q5700462|Q5700462]] | [[Antuñana]] | ast:Antuñana<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.326729|-6.272449|display=inline}}<br/>{{Coord|43.326816|-6.271911|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | 584 m | 16 | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 17 | 7 | 11 | | | |- | | [[:d:Q113861215|Q113861215]] | [[La Forniella]] | ast:La Forniella<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.316431|-6.236332|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113861216|Q113861216]] | [[Lleiguarda]] | ast:Lleiguarda<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.330302|-6.225352|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 20 | | | | | |- | | [[:d:Q113861217|Q113861217]] | [[Menes]] | ast:Menes<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.336918|-6.212991|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 14 | | | | | |- | | [[:d:Q113861218|Q113861218]] | [[Modreiros (Lleiguarda)|Modreiros]] | ast:Modreiros<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.310024|-6.25368|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 4 | | | | | |- | | [[:d:Q113861219|Q113861219]] | [[Pandu (Lleiguarda)|Pandu]] | ast:Pandu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.318475|-6.237237|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 11 | | | | | |- | | [[:d:Q113861221|Q113861221]] | [[La Viña (Lleiguarda)|La Viña]] | ast:La Viña<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.329572|-6.216915|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113861214|Q113861214]] | [[Beyu]] | ast:Beyu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.322075|-6.231388|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 9 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005080200 33005080200] |- | | [[:d:Q113861220|Q113861220]] | [[Silviella (Lleiguarda)|Silviella]] | ast:Silviella<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Lleiguarda (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.320255|-6.220142|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | 34 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005080700 33005080700] |} == Miranda == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | [[Ficheru:Forja romana "El Machuco".jpg|center|128px]] | [[:d:Q12175240|Q12175240]] | ''[[:d:Q12175240|fragua romana El Machuco]]'' | | monumentu, Bien d&#39;Interés Cultural | [[monumentu]]<ref name="ref_33e5a943339d8fecbe3f604e07a561cdba9e390942b775360fdbac8f1b6f1026">https://tools.wmflabs.org/heritage/api/api.php?action=search&format=json&srcountry=es&srlang=es&srid=RI-51-0004900</ref><br/>''[[:d:Q44494|molín]]'' | {{Coord|43.298903|-6.23565|display=inline}}<ref name="ref_33e5a943339d8fecbe3f604e07a561cdba9e390942b775360fdbac8f1b6f1026">https://tools.wmflabs.org/heritage/api/api.php?action=search&format=json&srcountry=es&srlang=es&srid=RI-51-0004900</ref> | | | [[Miranda]]<ref name="ref_33e5a943339d8fecbe3f604e07a561cdba9e390942b775360fdbac8f1b6f1026">https://tools.wmflabs.org/heritage/api/api.php?action=search&format=json&srcountry=es&srlang=es&srid=RI-51-0004900</ref> | | | | | | |- | [[Ficheru:Agüera, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q399656|Q399656]] | [[Augüera (parroquia)|Augüera]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]'' | {{Coord|43.215508|-6.262209|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 316 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 72 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005010000 33005010000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Mayo-junio 2005 011.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987586|Q987586]] | [[Almurfe (parroquia)|Almurfe]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.18997|-6.278734|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 375 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 49 | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 27 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005020000 33005020000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Begega, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q814285|Q814285]] | [[Bixega (parroquia)|Bixega]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.290007|-6.301515|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 639 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 50 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005030000 33005030000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Belmonte-de-Miranda.jpg|center|128px]] | [[:d:Q816109|Q816109]] | [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.283056|-6.214798|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 273 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 406 | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 518 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005040000 33005040000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Iglesia parroquial de Castañedo, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q527362|Q527362]] | [[Castañéu (Miranda)|Castañéu]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.363677|-6.230621|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref><br/>{{Coord|43.363641|-6.230392|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | 129 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 36 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005050000 33005050000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Cuevas-belmonte.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987600|Q987600]] | [[Cuevas (Miranda)|Cuevas]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.186865|-6.307297|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref><br/>{{Coord|43.186505|-6.307114|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | 509 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 24 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005060000 33005060000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Las Estacas, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987695|Q987695]] | [[Las Estacas (parroquia)|Las Estacas]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.277961|-6.271978|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 637 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 53 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005070000 33005070000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | | [[:d:Q616485|Q616485]] | [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]] | ast:Lleiguarda | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.330342|-6.226094|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 407 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 109 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005080000 33005080000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Llamoso, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987677|Q987677]] | [[Ḷḷamosu]] | ast:Ḷḷamosu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.224594|-6.2208|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref><br/>{{Coord|43.224427|-6.220445|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | 459 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 22 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005090000 33005090000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Montovo, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987669|Q987669]] | [[Montoubu]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.203934|-6.222847|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref><br/>{{Coord|43.204105|-6.222757|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | 774 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 23 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005100000 33005100000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Quintana, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987603|Q987603]] | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.267918|-6.307913|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 459 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 99 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005110000 33005110000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Iglesia parroquial de San Bartolomé, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987649|Q987649]] | [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.357117|-6.171949|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 77 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 137 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005120000 33005120000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Lodón (Belmonte de Miranda, Asturias).jpg|center|128px]] | [[:d:Q987626|Q987626]] | [[Samartín de Llodón]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.348376|-6.197635|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 94 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 138 | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 163 | 84 | 84 | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005130000 33005130000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:San Martín de Ondes 1, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987674|Q987674]] | [[Samartín d'Ondes]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.244241|-6.221508|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 702 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 36 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005140000 33005140000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |- | [[Ficheru:Vigaña, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]] | [[:d:Q987646|Q987646]] | [[Vigaña (Miranda)|Vigaña]] | | parroquia del conceyu de Miranda (Asturies) | [[Parroquies d'Asturies|parroquia d'Asturies]]<br/>''[[:d:Q8776398|entidá coleutiva de población]]''<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | {{Coord|43.253792|-6.244109|display=inline}}<ref name="ref_ad1c5e79b4c75c6636a3aeafbc6a421e242b46312e1b541932ba9b8ac52e8a44">''[[:d:Q56033811|National Topographic Map 1:25000 raster]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref><br/>{{Coord|43.254096|-6.242493|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | 629 m<ref name="ref_d0359db6eae2a0a20ea9b6438924abaf73fd7061cadb9e5ec6b91f35e2056581">''[[:d:Q107986385|Modelo Digital del Terreno de España de 5 metros]]''</ref><ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 27 | [[Miranda]]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> | 26 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005150000 33005150000]<ref name="ref_e2db3d3f980c8fb434d3f59cac08f249fb9e9e5fcac818995dfe41624679691c">''[[:d:Q95877977|Geographic Nomenclature of Municipalities and Population Entities]]''</ref> |} == Quintana == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q113861251|Q113861251]] | [[L'Abangu]] | ast:L'Abangu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Quintana (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.25596|-6.339046|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | 6 | | | | | |- | | [[:d:Q113861252|Q113861252]] | [[Alcéu (Quintana)|Alcéu]] | ast:Alcéu<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Quintana (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.262145|-6.318534|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | 21 | | | | | |- | | [[:d:Q113861253|Q113861253]] | [[Bueinás]] | ast:Bueinás<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Quintana (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.272722|-6.309432|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | 34 | | | | | |- | | [[:d:Q113861254|Q113861254]] | [[La Coutiella]] | ast:La Coutiella<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Quintana (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.281779|-6.325281|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | 0 | | | | | |- | | [[:d:Q113861255|Q113861255]] | [[El Ferredal]] | ast:El Ferredal<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Quintana (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.274154|-6.30228|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | 8 | | | | | |- | | [[:d:Q113861256|Q113861256]] | [[Quintana (Miranda)|Quintana]] | ast:Quintana<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Quintana (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.26798|-6.306759|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | 8 | | | | | |- | | [[:d:Q113861257|Q113861257]] | [[La Veiga (Quintana)|La Veiga]] | ast:La Veiga<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Quintana (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.277086|-6.320443|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | 17 | | | | | |- | | [[:d:Q113861258|Q113861258]] | [[Villar (Quintana)|Villar]] | ast:Villar<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Quintana (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.272492|-6.315021|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Quintana (parroquia)|Quintana]] | 5 | | | | | |} == Samartín d'Ondes == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q113861282|Q113861282]] | [[Ondes]] | ast:Ondes<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Samartín d&#39;Ondes (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.256774|-6.217975|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Samartín d'Ondes]] | 4 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005140100 33005140100] |- | | [[:d:Q113861283|Q113861283]] | [[Samartín (Samartín d'Ondes)|Samartín]] | ast:Samartín<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Samartín d&#39;Ondes (Miranda) | [[aldea]]<br/>[[Llugar (Asturies)|llugar d'Asturies]] | {{Coord|43.244362|-6.220018|display=inline}} | | | [[Samartín d'Ondes]] | 32 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005140200 33005140200] |- | | [[:d:Q113861284|Q113861284]] | [[La Veiga las Zreizales]] | ast:La Veiga las Zreizales<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Samartín d&#39;Ondes (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.247116|-6.230229|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Samartín d'Ondes]] | 0 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005140300 33005140300] |} == Samartín de Llodón == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q62630233|Q62630233]] | [[Llongoria]] | ast:Llongoria<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Samartín de Llodón (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.352065|-6.189096|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | 93 m | 22 | [[Samartín de Llodón]] | 25 | 11 | 14 | 33865 | | |- | | [[:d:Q113861292|Q113861292]] | [[Fontouria (Samartín de Llodón)|Fontouria]] | ast:Fontouria<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Samartín de Llodón (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.33588|-6.205146|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Samartín de Llodón]] | 24 | | | | | |- | | [[:d:Q113861294|Q113861294]] | [[Ouviñana (Samartín de Llodón)|Ouviñana]] | ast:Ouviñana<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Samartín de Llodón (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.350662|-6.203109|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Samartín de Llodón]] | 33 | | | | | |- | | [[:d:Q113861295|Q113861295]] | [[San Cristóbal (Samartín de Llodón)|San Cristóbal]] | ast:San Cristóbal<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Samartín de Llodón (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.341684|-6.202226|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Samartín de Llodón]] | 41 | | | | | |- | | [[:d:Q113861297|Q113861297]] | [[Villanueva (Samartín de Llodón)|Villanueva]] | ast:Villanueva<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Samartín de Llodón (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.355751|-6.208949|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Samartín de Llodón]] | 16 | | | | | |- | | [[:d:Q113861298|Q113861298]] | [[La Buela]] | ast:La Buela<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de Samartín de Llodón (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.343398|-6.197726|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[Samartín de Llodón]] | 1 | | | | | |- | [[Ficheru:La Ponte Samartín, señal d'entrada al pueblu.jpg|center|128px]] | [[:d:Q131758469|Q131758469]] | [[La Ponte Samartín]] | | | [[Asentamientu|asentamientu humanu]] | | | | [[Samartín de Llodón]] | | | | | | |- | | [[:d:Q113861296|Q113861296]] | [[Samartín (Samartín de Llodón)|Samartín]] | ast:Samartín<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de Samartín de Llodón (Miranda) | [[aldea]]<br/>[[Llugar (Asturies)|llugar d'Asturies]] | {{Coord|43.348726|-6.196379|display=inline}} | | | [[Samartín de Llodón]] | 22 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005130500 33005130500] |} == San Bartolomé == {| class='wikitable sortable' ! imaxe ! id ! nome ! nome oficial ! descripción ! tipu ! coordenaes ! altor ! viviendes ! entidá superior ! población total ! muyeres ! homes ! códigu postal ! fusu horariu ! INE |- | | [[:d:Q113861309|Q113861309]] | [[L'Hospital]] | ast:L'Hospital<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de San Bartolomé (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.355064|-6.173656|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]] | 28 | | | | | |- | | [[:d:Q113861310|Q113861310]] | [[Llaureiru]] | ast:Llaureiru<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de San Bartolomé (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.353267|-6.183091|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]] | 14 | | | | | |- | | [[:d:Q113861311|Q113861311]] | [[Pumarada]] | ast:Pumarada<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de San Bartolomé (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.357949|-6.162839|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]] | 13 | | | | | |- | | [[:d:Q113861312|Q113861312]] | [[San Bartolomé]] | ast:San Bartolomé<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de San Bartolomé (Miranda) | [[aldea]] | {{Coord|43.355718|-6.166716|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]] | 53 | | | | | |- | | [[:d:Q113861308|Q113861308]] | [[Cutiellos (San Bartolomé)|Cutiellos]] | ast:Cutiellos<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | aldea de la parroquia de San Bartolomé (Miranda) | [[aldea]]<br/>[[Llugar (Asturies)|llugar d'Asturies]] | {{Coord|43.356666|-6.15328|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]] | 29 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005120100 33005120100] |- | | [[:d:Q113861313|Q113861313]] | [[El Piqueiru]] | ast:El Piqueiru<ref name="ref_ee2e0040a45202b253652138de235447dcd0350183d8225d88f9720ab4fdfce0">https://sede.asturias.es/Asturias/descargas/toponimia/BALMONTE.pdf</ref> | casería de la parroquia de San Bartolomé (Miranda) | [[casería]] | {{Coord|43.356906|-6.160782|display=inline}}<ref name="ref_73ab1933115f53ccc41d07039d52d45a4f74b75ea4de4187f1798d95e1bbee02">''[[:d:Q121356547|Nomenclátor d'entidaes de población d'Asturies]]''</ref> | | | [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]] | 0 | | | | | [https://api-features.ign.es/collections/nuc/items?codine=33005120699 33005120699] |} {{wikidata list end}} == Referencies == {{llistaref}} 8xac1thqbswrfokcxcdcmu3qgcgl2ip 0 277934 4775615 4363117 2026-11-03T23:34:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 4 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775615 wikitext text/x-wiki {{competición deportiva}} El '''Gran Premiu República''' foi una carrera ciclista profesional que se celebró n'España ente 1932 y 1936. Les tres primeres ediciones fueron una prueba d'un únicu día. Los dos últimos años la prueba constaba de cuatro etapes y cubría la ruta [[Eibar]]-[[Madrid]]-Eibar. Creada en 1932, tres la proclamación de la [[Segunda República Española]], la so vixencia tuvo xunida a esta yá que dexó de celebrase dende la [[guerra civil española]] y el posterior trunfu del [[franquismu]]. El corredor que más vegaes la ganó foi [[Luciano Montero]], con dos victories. == Historial == {| class="wikitable sortable" width="100%" ! Añu ! colspan=1| Ganador ! colspan=1| Segundu ! colspan=1| Terceru |- | '''[[Gran Premiu de la República 1932|1932]]''' | {{bandera|España|1931}} [[Luciano Montero]]<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1932/04/16/pagina-3/621095/pdf.html#&mode=fullScreen |títulu=Luciano Montero vencedor del GP de la República de 1932 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250427154227/https://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1932/04/16/pagina-3/621095/pdf.html#&mode=fullScreen |fechaarchivu=2025-04-27}}</ref> | {{bandera|FRA}} [[Gabriel Hargues]] | {{bandera|FRA}} [[Jean-Baptiste Intcegaray]] |- | '''[[Gran Premiu de la República 1933|1933]]''' | {{bandera|España|1931}} [[Ricardo Montero]]<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1933/04/17/pagina-6/614415/pdf.html#&mode=fullScreen |títulu=Ricardo Montero vencedor del GP de la República de 1933 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250427154213/https://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1933/04/17/pagina-6/614415/pdf.html#&mode=fullScreen |fechaarchivu=2025-04-27}}</ref> | {{bandera|España|1931}} [[Salvador Cardona]] | {{bandera|España|1931}} [[Jesús Dermit]] |- | '''[[Gran Premiu de la República 1934|1934]]''' | {{bandera|España|1931}} [[Luciano Montero]]<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1934/04/15/pagina-2/635247/pdf.html#&mode=fullScreen |títulu=Luciano Montero vencedor del GP de la República de 1934 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250427154324/https://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1934/04/15/pagina-2/635247/pdf.html#&mode=fullScreen |fechaarchivu=2025-04-27}}</ref> | {{bandera|España|1931}} [[Federico Ezquerra]] | {{bandera|FRA}} [[Joseph Autaa]] |- | '''[[Gran Premiu de la República 1935|1935]]''' | {{bandera|España|1931}} [[Salvador Cardona]]<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1935/04/19/pagina-3/623921/pdf.html#&mode=fullScreen |títulu=Salvador Cardona vencedor del GP de la República de 1935 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250427154218/https://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1935/04/19/pagina-3/623921/pdf.html#&mode=fullScreen |fechaarchivu=2025-04-27}}</ref> | {{bandera|España|1931}} [[Fermín Trueba]] | {{bandera|España|1931}} [[Luciano Montero]] |- | '''[[Gran Premiu de la República 1936|1936]]''' | {{bandera|España|1931}} [[Julián Berrendero]]<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1936/04/15/pagina-2/624780/pdf.html##&mode=fullScreen |títulu=Julián Berrendero vencedor del GP de la República de 1936}}</ref> | {{bandera|España|1931}} [[Luciano Montero]] | {{bandera|España|1931}} [[Jesús Dermit]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://sitiodeciclismo.net/wedstrijdfiche.php?wedstrijdid=9263 Ficha del Gran Premiu República (sitiodeciclismo.net)] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ciclismu n'España]] kwpcu2dxcxgya24wcgmseogjr804bvg 0 282234 4775655 4733839 2026-11-04T06:49:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775655 wikitext text/x-wiki {{película}} '''Hilos''' ye una película documental [[España|española]] de [[2022]] dirixida por [[Tito Montero]]. La cinta, estrenada nel [[Festival Internacional de Cine de Xixón]] (FICX), abarca temes de memoria histórica, el despoblamientu rural y la intimidá familiar. == Argumentu == El documental naz del primer títulu que'l so director Tito Montero-y dio al proyeutu: ''Notas sobre el silencio'', refiriéndose al silenciu institucional y familiar qu'arrodiaba al so güelu paternu, Felipe García Moro, muertu na batalla de Cimeru n'agostu de 1937, cuando la Guerra Civil Española.<ref>«[https://numax.org/novas/detalle/montero-bande?locale=es Os cineastas asturianos Tito Montero e Ramón Lluís Bande... - NUMAX]». <nowiki>''numax.org''</nowiki>. 11 de febreru de 2023. Consultáu'l 24 d'ochobre de 2025.</ref> El filme sigue dos "filos": * El de so padre, Roberto García, al que'l director-y plantega la entruga de si podría atopar el sitiu exactu onde morriere'l so padre (el güelu de Tito). Per aciu d'esta busca asoléyase'l desconocimientu que la propia familia tien sobre la figura del güelu, borráu pola historia. * El de Carmen, que reflexona sobre'l despoblamientu de la zona rural. Rodada nel primer branu de la pandemia de COVID-19, la película entellaza estes narratives de memoria y territoriu, amosando la intimidá de la familia del director. El propiu Montero calificóla como una película "''ética y estéticamente minifundista''".<ref name=":0" /> == Repartu == La película cuenta cola participación de:<ref name=":1" /> * Roberto García González * María del Carmen Rodríguez * Felipe García González * Pablo Martínez Corral * Lita Prada * Lito Montoto == Producción y estrenu == * '''Añu de producción''': 2022 * '''Empresa productora''': De la Piedra Producciones, S.L. == Recepción == El documental presentóse na seición Tierres en Trance del Festival Internacional de Cine de Xixón (FICX) en 2022.<ref name=":0">[https://www.rtpa.es/noticias-sociedad:Hilos,-unico-largometraje-de-un-realizador-asturiano-a-concurso-en-el-FICX_111667905439.html «'Hilos', único largometraje de un realizador asturiano a concurso en el FICX]». 8 de payares de 2022.</ref> == Premios y reconocimientos == '''[[Festival Internacional de Cine de Xixón]] (2022)'''<ref name=":1">[https://sede.mcu.gob.es/CatalogoICAA/Peliculas/GetPdf?Pelicula=202023 «Hilos Catálogo ICAA»] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Hilos Catálogo ICAA» |2=https://sede.mcu.gob.es/CatalogoICAA/Peliculas/GetPdf?Pelicula=202023 |date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot }}.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Película ! Añu ! Premiu ! Resultáu |- | Hilos | 2022 | Premiu DAMA al Meyor Guión de película española <br/> (Competición Tierres en Trance) | style="background:#D5F5E3;" | '''Ganadora''' |- | Hilos | 2022 | Premiu del públicu a la distribución <br/> (Competición Tierres en Trance) | style="background:#D5F5E3;" | '''Ganadora''' |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces película}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cine asturianu]] dl3f0dth2oha1tteq13hktvo9ozngnx 0 284344 4775544 4765981 2026-11-03T14:28:45Z Antgartor 151852 /* */ 4775544 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = {{lang|ca|La Balanguera}} | imaxe = Bandera mallorca.png | llugar = [[Mallorca]], [[Islles Baleares]] | compositor = Amadeu Vives i Roig | autor = Joan Alcover i Maspons | adoptáu = 1996 | soníu = La Balanguera.ogg | títulu_soníu = ''La Balanguera'' }} '''La Balanguera''' ye l'himnu oficial de [[Mallorca]], [[Islles Baleares]], [[España]]. La lletra ye una adautación d'un poema de [[Joan Alcover i Maspons]] y la música ye d'Amadeu Vives i Roig. L'himnu foi adoptáu y oficializáu pol [[Conseyu Insular de Mallorca|Consell Insular de Mallorca]] en payares de 1996. <ref>https://www.protocolo.org/ceremonial/simbolos/el-himno-de-las-islas-baleares-historia-letra-del-himno-de-las-islas-baleares.html</ref> == Lletra == {| border=0 |- |'''''La Balanguera'' ([[catalán]])''' :''La Balanguera misteriosa,'' :''com una aranya d'art subtil,'' :''buida que buida sa filosa,'' :''de nostra vida treu el fil.'' :''Com una parca bé cavil·la'' :''teixint la tela per demà.'' :'''''Tornada''''': :;''La Balanguera fila, fila,'' :;''la Balanguera filarà.'' :''Girant l'ullada cap enrera'' :''guaita les ombres de l'avior,'' :''i de la nova primavera'' :''sap on s'amaga la llavor.'' :''Sap que la soca més s'enfila'' :''com més endins pot arrelar.'' :'''''Tornada''''' :''De tradicions i d'esperances'' :''tix la senyera pel jovent'' :''com qui va un vel de noviances'' :''amb cabelleres d'or i argent'' :''de la infantesa qui s'enfila'' :''de la vellura qui se'n va.'' :'''''Tornada''''' |} == Referencies == {{llistaref}} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos]] [[Categoría:Islles Baleares]] kxxkdq6s04sgeqrqexju6gsjno2twgn 10 286865 4775718 4604237 2026-11-04T10:16:28Z Omarete 35 Redirixendo a [[Plantía:Enllaces persona]] 4775718 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Plantía:Enllaces persona]] 1omyknvmoz769i0i3w2wolqtk4ting4 0 286934 4775672 4605617 2026-11-04T09:21:51Z Omarete 35 4775672 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001175949}} {{persona}} '''Carrie Coon''' {{nym}} ye una actriz d'[[Estaos Xuníos]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1981||Coon, Carrie}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] l6fc5j59f4nxfcisuoo9rc1k9u84lti 0 286935 4775679 4660561 2026-11-04T09:34:19Z Omarete 35 4775679 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001180051}} {{persona}} '''Teyana Taylor''' {{nym}} ye una actriz d'[[Estaos Xuníos]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1990||Taylor, Teyana}} [[Categoría:Actores y actrices de Nueva York]] pafw2zhp0fk07mejszdr18y09wd1h5a 0 286936 4775694 4758160 2026-11-04T09:47:37Z Omarete 35 4775694 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001180152}} {{persona}} '''Renate Reinsve''' {{nym}} ye una actriz [[noruega]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1987||Reinsve, Renate}} [[Categoría:Actores y actrices de Noruega]] c3l3ng737hytzhs7qvstvarim64ccls 0 286937 4775692 4642694 2026-11-04T09:46:40Z Omarete 35 4775692 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001180248}} {{persona}} '''Jessica Gunning''' {{nym}} ye una actriz [[Reinu Xuníu|británica]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1986||Gunning, Jessica}} [[Categoría:Actores y actrices del Reinu Xuníu]] i5c4y8wug0eci9iyuu8qmapgjfmial8 0 286938 4775698 4657300 2026-11-04T09:52:43Z Omarete 35 4775698 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001180326}} {{persona}} '''Sophie Wilde''' {{nym}} ye una actriz [[Australia|australiana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1998||Wilde, Sophie}} [[Categoría:Actores y actrices d'Australia]] k9u0t8qmruw39lvr21ofyoilxv6fg0s 4775699 4775698 2026-11-04T09:53:08Z Omarete 35 added [[Category:Persones de Sydney]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4775699 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001180326}} {{persona}} '''Sophie Wilde''' {{nym}} ye una actriz [[Australia|australiana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1998||Wilde, Sophie}} [[Categoría:Actores y actrices d'Australia]] [[Categoría:Persones de Sydney]] 8984dz34lhy14fcp6wx0tb102syiqae 4775700 4775699 2026-11-04T09:53:13Z Omarete 35 Plantía: {{referencies|t={{subst:CURRENTTIMESTAMP}}}}, usando [[:ast:Wikipedia:FastButtons|FastButtons]] 4775700 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20261104095313}} {{revisáu|t=20261001180326}} {{persona}} '''Sophie Wilde''' {{nym}} ye una actriz [[Australia|australiana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1998||Wilde, Sophie}} [[Categoría:Actores y actrices d'Australia]] [[Categoría:Persones de Sydney]] 08ymamgbir35ibon9yf5xqvplia4dfk 0 286939 4775703 4744821 2026-11-04T09:57:31Z Omarete 35 4775703 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001180414}} {{persona}} '''Yerin Ha''' {{nym}} ye una actriz [[Australia|australiana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1995||Ha, Yerin}} [[categoría:Actores y actrices d'Australia]] [[Categoría:Persones de Sydney]] ttdgagge44xvkapbobaoy3l2ow26ufs 0 286940 4775712 4758162 2026-11-04T10:05:17Z Omarete 35 4775712 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001180453}} {{persona}} '''Rebecca Hall''' {{nym}} ye una actriz [[Reinu Xuníu|británica]] que tamién tien nacionalidá d'[[Estaos Xuníos]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1982||Hall, Rebecca}} [[Categoría:Actores y actrices del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Londres]] 3emwu9a0bo04n8f0gq8km95dma5ilss 0 286941 4775713 4758163 2026-11-04T10:11:44Z Omarete 35 4775713 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261001180536}} {{persona}} '''Danielle Deadwyler''' {{nym}} ye una actriz d'[[Estaos Xuníos]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1982||Deadwyler, Danielle}} [[Categoría:Actores y actrices de Georgia]] [[Categoría:Persones d'Atlanta]] 4g443n8o9c396ckk2bylxkaq8staz6d 0 286983 4775582 4764295 2026-11-03T18:13:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775582 wikitext text/x-wiki {{Partíu políticu | color = #ff4b4c | logo = GKS Logo.jpg | fundación = 2019 | país = [[España]] y [[Francia]] {{infobox ref|1}} | web = https://www.gks.eus/ }}La '''Gazte Koordinadora Sozialista''' o '''GKS''' (n'asturianu «Coordinadora Xuvenil Socialista») ye una organización xuvenil [[Comunismu|comunista]] [[País Vascu (rexón histórica)|vasca]] que forma parte del [[Movimientu Socialista]], un movimientu políticu que nació d'una dixebra na [[Izquierda abertzale|izquierda]] [[Izquierda abertzale|''abertzale'']] en 2019.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://gedar.eus/aktualitatea/gazte-koordinadora-sozialista-sortu-da/|títulu=Gazte Koordinadora Sozialista sortu dute, gazte problematikari klase perspektibatik erantzuteko|último=Gedar|obra=Gedar: Langile kazeta|fechaaccesu=2022-06-13}}</ref> La primer apaición pública de la organización tuvo llugar en [[Vitoria-Gasteiz|Vitoria]], en febreru de 2019, ónde indicó qu'el so oxetivu ye la «superación de la dominación burguesa y les distintes formes de opresión».<ref name=":0" /> Ente les actividaes realizaes por GKS atópense los denominaos ''[[Gazte Topagune Sozialista]]'' (n'asturianu: «Alcuentru de Mozos Socialistes»), qu'entamen conxuntamente col [[Euskal Herriko Ikasle Antolakunde Sozialista]].<ref>{{Cita web|url=https://www.diariovasco.com/politica/arranca-topagune-sozialista-durange-gks-ikasle-abertzaleak-mugimendu-sozialista-20220720212058-nt.html?ref=https://www.google.com/|títulu=GKS e Ikasle Abertzaleak: Arranca el 'Topagune Sozialista' en Durango|último=vasco|primero=el diario|fecha=2022-07-20|idioma=es|obra=El Diario Vasco|fechaaccesu=2024-08-30}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.berria.eus/albisteak/204749/gksk-mugimendu-sozialistaren-aurkako-kriminalizazioa-salatu-du.htm|títulu=GKSk mugimendu sozialistaren aurkako kriminalizazioa salatu du|último=Ostolaza|primero=Paulo|idioma=eu|obra=Berria|fechaaccesu=2022-06-13}}</ref> El 25 de xineru de 2025, entamó dos grandes manifestaciones en Bilbao y Pamplona sol lema "Escontra la guerra y el fascismu, la mocedá trabayadora a primera llínea". En Bilbao, la marcha rexuntó a 5.000 participantes pese a les inclemencies meteorolóxiques. Mientres estes manifestaciones, GKS espresó la so oposición a lo que denomina "l'axenda económica y política impuesta pola oligarquía occidental" y al espardimientu de "idees reaccionaries". La organización fixo un llamáu a la unidá de la [[Clas obrera|clas trabayadora]] y a la collaboración ente coleutivos p'enfrentar estos enclinos. Amás, criticó midíes como la medría de presupuestos militares, la militarización de fronteres y l'endurecimientu de códigos penales, considerándoles parte d'una axenda bélica y autoritaria.<ref>{{Cita web|url=https://www.eldiario.es/agencias/grupo-juvenil-ultraizquierda-gks-reune-5-000-manifestantes-bilbao_1_11994009.html|títulu=El grupo juvenil de ultraizquierda GKS reúne a 5.000 manifestantes en Bilbao|fecha=2025-01-25|idioma=es|obra=ElDiario.es|fechaaccesu=2025-01-27}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.lavanguardia.com/local/navarra/20250125/10320013/gks-manifiesta-pamplona-agenda-oligarquia-occidental-ideas-reaccionarias-agenciaslv20250125.html|títulu=GKS se manifiesta en Pamplona contra "la agenda de la oligarquía occidental y las ideas reaccionarias"|fecha=2025-01-25|idioma=es|obra=La Vanguardia|fechaaccesu=2025-01-27}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.diariovasco.com/politica/gks-reune-miles-personas-bilbao-fascismo-20250125190736-nt.html?ref=https://www.diariovasco.com/politica/gks-reune-miles-personas-bilbao-fascismo-20250125190736-nt.html|títulu=GKS reúne a miles de personas en Bilbao y Pamplona en «contra del fascismo»|último=Artola|primero=F. Montero y J.|fecha=2025-01-25|idioma=es|obra=El Diario Vasco|fechaaccesu=2025-01-27}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.pressdigital.es/articulo/politica/2025-01-25/5151215-varios-miles-jovenes-manifiestan-calles-bilbao-contra-guerra-fascismo|títulu=Varios miles de jóvenes se manifiestan por las calles de Bilbao "contra la guerra y el fascismo"|último=PRESSDIGITAL|idioma=es|obra=PressDigital|fechaaccesu=2025-01-27}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://elpais.com/internacional/2025-01-22/tusk-reclama-mas-inversion-en-defensa-para-sobrevivir-europa-tiene-que-armarse.html?utm_source=chatgpt.com|títulu=Tusk reclama más inversión en defensa: “Para sobrevivir, Europa tiene que armarse”|último=Sahuquillo|primero=María R.|fecha=2025-01-22|idioma=es|obra=El País|fechaaccesu=2025-01-27}}</ref> Anguaño, la organización tien presencia nel País Vascu, [[Navarra]] y el [[País Vascu]] francés. == Llinia política == === Análisis coyuntural === L'análisis políticu que realiza GKS céntrase na idea de que la [[Capitalismu|sociedá capitalista]] ta travesando una crisis estructural fonda que ta afeutando de manera especial a la mocedá trabayadora. Sostienen qu'esta crisis, que s'intensificó nos últimos años por cuenta d'eventos como la [[pandemia de COVID-19]], intensificó problemes como la precariedá llaboral, el [[desemplegu]], la [[inflación]] y la [[Llucha de clases|polarización social]]. La organización identifica trés carauterístiques principales del procesu de proletarización xuvenil: # Desemplegu estructural y empobrecimientu del mou de vida: la mocedá s'enfrenta a altos niveles de desemplegu, subemplegu, contratos temporales y baxos salarios. Esto xenera una vida marcada pola inestabilidá llaboral y económica, que torga a los mozos emancipase, alquirir una vivienda o tener un proyeutu de vida estable. # Dominación cultural burguesa: amás del impautu económicu, GKS señala que la burguesía exerz un control cultural sobre la mocedá al traviés de la industria del entretenimientu, les redes sociales y el sistema educativu. Esta influyencia fomenta la despolitización y normaliza les condiciones de vida precaries, mientres promueve valores que perpetúen el sistema capitalista. # Supresión sistemática de derechos: la organización destaca un creciente autoritarismu venceyáu a la crisis capitalista, que se manifiesta na represión policial, la criminalización de la mocedá trabayadora y la eliminación de [[Derechos civiles y políticos|derechos políticos]]. GKS denuncia que los mozos tán siendo educaos p'aceutar la precariedá y la falta de derechos como daqué natural. Esti análisis de la coxuntura refuerza la posición de GKS de que'l capitalismu ta escosu y nun pue ufiertar soluciones a estos problemes. Como respuesta, la organización defende la necesidá de construyir un [[Estáu socialista]] vascu nel marcu d'un procesu revolucionariu internacional, que consideren como la única vía pa superar estes condiciones d'esplotación y opresión qu'afeuten a la mocedá. === Propuesta política === El so oxetivu principal ye la construcción d'una sociedá ensin clases y la superación de tolos modelos d'opresión. Pa llogralo, defenden que'l preséu políticu necesariu ye la organización comunista del [[proletariáu]], que tien d'entamase de manera independiente de la [[burguesía]]. GKS s'organiza nel ámbitu xuvenil pa lluchar contra les distintes dinámiques del poder burgués y, coles mesmes, atrayer a la mocedá hacia la organización comunista. Nesti sentíu, impulsen diverses dinámiques d'aición, como campañes pa denunciar los ataques escontra les llibertaes polítiques, iniciatives pa fomentar la formación política de la mocedá, xornaes de reflexón sobre distintes cuestiones coyunturales y la creación d'espacios fayadizos pa la militancia política. Con tou esto , la so intención ye contribuyir dende l'ámbitu xuvenil a la construcción del socialismu, trabayando por un Estáu Socialista Vascu y estendiendo la organización comunista del proletariáu a tolos niveles y sectores.<ref>{{Cita web|url=https://www.gks.eus/nor-gara|títulu=NOR GARA?|idioma=eu|obra=Web Orria|fechaaccesu=2024-08-30|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20261002144257/https://gks.eus/nor-gara/|fechaarchivu=2026-10-02}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.eitb.eus/es/noticias/politica/videos/detalle/8979482/video-gks-presenta-propuesta-politica-para-jovenes-trabajadores/|títulu=GKS presenta una propuesta política para los jóvenes trabajadores|fecha=2022-10-07|idioma=es|obra=EITB|fechaaccesu=2024-08-30}}</ref> === Diferencies y crítiques cola izquierda abertzale === GKS surde en respuesta a lo que perciben como un vacíu na organización política de la mocedá trabayadora n'Euskal Herria. La so esistencia ta motivada por una fonda crítica a la evolución de la [[izquierda abertzale]] oficial, de la que s'alloñen. Refuguen lo que consideren la [[Parllamentarismu|institucionalización]] y moderación de la izquierda abertzale, acusándola d'estremase de la llucha de clases en favor de la xestión institucional dientro del sistema capitalista. El puntu clave de la rotura cola izquierda abertzale anicia nel enfoque estratéxicu. Mientres la izquierda abertzale optó por participar nes instituciones parllamentaries y por anidiar el so discursu revolucionariu, GKS defende una postura más radical, abiertamente comunista , que refuga les reformes y la integración nel sistema. Abogen por una llucha política independiente de la burguesía y de les [[Institución|instituciones]] del Estáu, centrada na creación d'un [[Estáu]] Socialista Vascu que supere les formes de opresión capitalista y les estructures de poder burgueses. Nesti sentíu, consideren que la izquierda abertzale abandonó la causa socialista para convertise nun xestor más dientro del sistema capitalista, lo que llevó a la formación de GKS como una alternativa que recupere la llucha pola emancipación proletaria. Per parte de la izquierda abertzale, les principales crítiques centráronse n'acusaciones de dogmatismu y sectarismu. Dende la so perspeutiva, consideren que GKS adopta una postura ideolóxica demasiáu ríxida, que se basa nun enfoque purista del marxismu, ensin tener en cuenta les realidaes y necesidaes del contestu políticu actual d'Euskal Herria. Coles mesmes, critícase-yos por aisllase de les instituciones y por refugar les táutiques parllamentaries, acusándolos de ser poco pragmáticos nos sos intentos de tresformar la sociedá. [[Archivo:Manifestación_GKS_31_de_enero_de_2026.jpg|miniaturadeimagen|Manifestación masiva de GKS en Bilbao sol lema "Mozos trabayadores lluchemos escontra'l fascismu y l'autoritarismu de los estaos".]] Énte esto, GKS afirma que s'identifiquen como ortodoxos pero non dogmáticos, afirmando que la so base teórica sofitase nel marxismu como xuna ferramienta crítica, pero que la so estratexa nun ye estática. Refuguen la falta de pragmatismu que-yos achaquen y defenden el so enfoque revolucionariu, argumentando que les instituciones actuales tán diseñaes pa perpetuar el sistema capitalista y que cualquier intentu de tresformales dende dientro ye ineficaz. P'ellos, la so práctica revolucionaria y la construcción d'una conciencia socialista ente la mocedá trabayadora van ser les pruebes de la validez del so proyeutu políticu, tornando les acusaciones de dogmatismu como tracamundios o intentos de desacreditarlos.<ref>{{Cita web|url=https://contracultura.cc/2021/10/15/radiografia-de-gks-una-organizacion-del-mugimendu-sozialista/|títulu=Radiografía de GKS, una organización del Mugimendu Sozialista|último=admin|fecha=2021-10-15|idioma=es|obra=Contracultura|fechaaccesu=2024-08-30}}</ref> == Vease tamién == * [[Movimientu Socialista]] * [[Euskal Herriko Ikasle Antolakunde Sozialista]] * [[Euskal Herriko Kontseilu Sozialista]] == Referencies == <references /> {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Mocedaes comunistes]] [[Categoría:Izquierda abertzale]] [[Categoría:Movimientu Socialista]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con traducciones ensin revisar]] 5qjrfm6myq8gzccb601qgl0k37og8ag 0 286989 4775717 4608094 2026-11-04T10:15:38Z Omarete 35 4775717 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20261002162503}} {{persona}} '''Jodie Turner-Smith''' {{nym}} ye una actriz [[Reinu Xuníu|británica]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Enllaces persona}} {{NF|1986||Turner-Smith, Jodie}} [[Categoría:Actores y actrices d'Inglaterra]] [[Categoría:Persones de Peterborough]] 78dt26yaq53sgu2ozy077tx50m4507s 0 287035 4775682 4628400 2026-11-04T09:37:28Z Omarete 35 removed [[Category:Llocalidaes de Vizcaya]]; added [[Category:Llocalidaes de Bizkaia]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4775682 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Lekeitio''' o '''Lequeitio'''<ref>{{Lasturianuquevien}}</ref> ye una [[villa]] y [[conceyu]] de la provincia de [[Vizcaya]], na comunidá autónoma del [[País Vascu]], n'[[España]]. Asítiase na costa del [[mar Cantábricu]], na contorna de [[Lea-Artibai]], na desembocadura del ríu [[Lea (ríu)|Lea]] y ente les sableres d'Isuntza y Karraspio, frente a la [[islla de San Nicolás (Lekeitio)|islla de San Nicolás]].<ref>{{cita web|url=https://turismo.euskadi.eus/es/localidades/lekeitio/webtur00-content/es/|títulu=Lekeitio|editorial=Turismu Euskadi, Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref> Tradicionalmente venceyada a la pesca y a les actividaes marítimes, conserva un cascu antiguu de trazáu medieval nel que destaquen distintos palacios, torres y edificios históricos.<ref>{{cita web|url=https://turismo.euskadi.eus/es/patrimonio-cultural/casco-antiguo-de-lekeitio/webtur00-content/es/|títulu=Cascu antiguu de Lekeitio|editorial=Turismu Euskadi, Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref> Ente'l so patrimoniu sobresal la [[Basílica de l'Asunción de Santa María de Lekeitio|Basílica de l'Asunción de Santa María]], un templu d'estilu [[góticu tardíu]] termináu a finales del sieglu XV y que conserva un destacáu retablu góticu-flamencu policromáu.<ref>{{cita web|url=https://www.euskadi.eus/gobierno-vasco/-/es/patrimonio-cultural/iglesia-de-la-asuncion-de-santa-maria/|títulu=Iglesia de la Asunción de Santa María (Lekeitio)|editorial=Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://www.lekeitio.eus/ Web oficial del Conceyu de Lekeitio] * [https://turismo.euskadi.eus/es/localidades/lekeitio/webtur00-content/es/ Lekeitio nel portal oficial de Turismu d'Euskadi] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Bizkaia]] [[Categoría:Conceyos de Vizcaya]] 8keffwdwgx3glc1ki8qfrymuh0irjia 4775683 4775682 2026-11-04T09:37:37Z Omarete 35 removed [[Category:Conceyos de Vizcaya]]; added [[Category:Conceyos de Bizkaia]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4775683 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Lekeitio''' o '''Lequeitio'''<ref>{{Lasturianuquevien}}</ref> ye una [[villa]] y [[conceyu]] de la provincia de [[Vizcaya]], na comunidá autónoma del [[País Vascu]], n'[[España]]. Asítiase na costa del [[mar Cantábricu]], na contorna de [[Lea-Artibai]], na desembocadura del ríu [[Lea (ríu)|Lea]] y ente les sableres d'Isuntza y Karraspio, frente a la [[islla de San Nicolás (Lekeitio)|islla de San Nicolás]].<ref>{{cita web|url=https://turismo.euskadi.eus/es/localidades/lekeitio/webtur00-content/es/|títulu=Lekeitio|editorial=Turismu Euskadi, Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref> Tradicionalmente venceyada a la pesca y a les actividaes marítimes, conserva un cascu antiguu de trazáu medieval nel que destaquen distintos palacios, torres y edificios históricos.<ref>{{cita web|url=https://turismo.euskadi.eus/es/patrimonio-cultural/casco-antiguo-de-lekeitio/webtur00-content/es/|títulu=Cascu antiguu de Lekeitio|editorial=Turismu Euskadi, Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref> Ente'l so patrimoniu sobresal la [[Basílica de l'Asunción de Santa María de Lekeitio|Basílica de l'Asunción de Santa María]], un templu d'estilu [[góticu tardíu]] termináu a finales del sieglu XV y que conserva un destacáu retablu góticu-flamencu policromáu.<ref>{{cita web|url=https://www.euskadi.eus/gobierno-vasco/-/es/patrimonio-cultural/iglesia-de-la-asuncion-de-santa-maria/|títulu=Iglesia de la Asunción de Santa María (Lekeitio)|editorial=Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://www.lekeitio.eus/ Web oficial del Conceyu de Lekeitio] * [https://turismo.euskadi.eus/es/localidades/lekeitio/webtur00-content/es/ Lekeitio nel portal oficial de Turismu d'Euskadi] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Bizkaia]] [[Categoría:Conceyos de Bizkaia]] dm6c6jtcfjzza9lcw1bk6jy7asl88wf 4775685 4775683 2026-11-04T09:39:27Z Omarete 35 4775685 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Lekeitio''' o '''Lequeitio'''<ref>{{Lasturianuquevien}}</ref> ye una [[villa]] y [[conceyu]] de la provincia de [[Vizcaya]], na comunidá autónoma del [[País Vascu]], n'[[España]]. Asítiase na costa del [[mar Cantábricu]], na contorna de [[Lea-Artibai]], na desembocadura del ríu [[Lea (ríu)|Lea]] y ente les sableres d'Isuntza y Karraspio, frente a la [[islla de San Nicolás (Lekeitio)|islla de San Nicolás]].<ref>{{cita web|url=https://turismo.euskadi.eus/es/localidades/lekeitio/webtur00-content/es/|títulu=Lekeitio|editorial=Turismu Euskadi, Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref> Tradicionalmente venceyada a la pesca y a les actividaes marítimes, conserva un cascu antiguu de trazáu medieval nel que destaquen distintos palacios, torres y edificios históricos.<ref>{{cita web|url=https://turismo.euskadi.eus/es/patrimonio-cultural/casco-antiguo-de-lekeitio/webtur00-content/es/|títulu=Cascu antiguu de Lekeitio|editorial=Turismu Euskadi, Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref> Ente'l so patrimoniu sobresal la [[Basílica de l'Asunción de Santa María de Lekeitio|Basílica de l'Asunción de Santa María]], un templu d'estilu [[góticu tardíu]] termináu a finales del sieglu XV y que conserva un destacáu retablu góticu-flamencu policromáu<ref>{{cita web|url=https://www.euskadi.eus/gobierno-vasco/-/es/patrimonio-cultural/iglesia-de-la-asuncion-de-santa-maria/|títulu=Iglesia de la Asunción de Santa María (Lekeitio)|editorial=Gobiernu Vascu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2026}}</ref>. Tien una pobblación de {{persones}}. {{llocalidaes hermaniaes}} == Ver tamién == {{cat persones}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} * [https://turismo.euskadi.eus/es/localidades/lekeitio/webtur00-content/es/ Lekeitio nel portal oficial de Turismu d'Euskadi] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Bizkaia]] [[Categoría:Conceyos de Bizkaia]] qzh9oizbl4vzqld5wuyveqrjlxaq5x1 0 287326 4775646 4766525 2026-11-04T05:35:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os). #IABot (v2.0.9.6) 4775646 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Heloísa Teixeira''' {{nym}}, tamién conocida como '''Heloísa Buarque de Hollanda''', foi una [[Escritor|escritora]], [[Edición de llibros|editora]], [[Ensayu|ensayista]] y [[crítica lliteraria]] [[Brasil|brasileña]] que la so actividá d'investigación centrose na relación ente cultura y desenvolvimientu, particularmente con al respective de la [[poesía]], el [[feminismu]], les relaciones de xéneru y [[Etnia|étniques]], les cultures marxinaes y la cultura dixital.<ref>{{Cita web|url=https://www.mulheresdeluta.com.br/heloisa-buarque-de-hollanda/|títulu=Heloísa Buarque de Hollanda|autor=Luta|primero=Mulheres de|fecha=28 de agosto de 2020|idioma=pt-BR|obra=Mulheres de Luta|fechaaccesu=21 de abril de 2023|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210116080839/https://www.mulheresdeluta.com.br/heloisa-buarque-de-hollanda/|fechaarchivu=2021-01-16}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.pacc.ufrj.br/equipe_heloisa.php|títulu=Heloisa Buarque de Hollanda|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090424062017/http://www.pacc.ufrj.br/equipe_heloisa.php|fechaarchivu=24 de abril de 2009|fecha=24 de abril de 2009|obra=PACC {{!}} UFRJ|fechaaccesu=21 de abril de 2023}}</ref> == Trayectoria == Teixeira nació en Ribeirão Preto el 26 de xunetu de 1939.<ref>{{Cita web|url=https://academia.org.br/academicos/heloisa-teixeira/biografia|títulu=Biografia: Heloisa Teixeira|editorial=Academia Brasileira de Letras|fechaaccesu=1 de abril de 2025}}</ref> A principios de los años sesenta graduose en lliteratura clásica na Pontificia Universidá Católica de Ríu de Janeiro, llogró una llicenciatura y un doctoráu en lliteratura brasileña de la [[Universidá Federal de Rio de Janeiro|Universidá Federal de Ríu de Janeiro]], onde foi profesora emérita de teoría de la cultura, y un posgrado na [[Universidá de Columbia]].<ref>{{Cita web|url=https://glamurama.uol.com.br/instagram/aos-81-anos-a-escritora-heloisa-buarque-de-hollanda-inspira-nova-geracao-de-mulheres-esta-geracao-pegou-o-corpo-e-disse-ele-e-meu-e-ninguem-tasca/|títulu=Aos 81 anos, a escritora Heloisa Buarque de Hollanda inspira nova geração de mulheres: "Esta geração pegou o corpo e disse: "Ele é meu e ninguém tasca"|fecha=13 de mayo de 2021|idioma=pt-BR|obra=Glamurama|fechaaccesu=21 de abril de 2023}}</ref> Tamién foi investigadora na [[Universidá de Harvard|Universidá Harvard]].<ref name=":0">{{Cita web|url=https://elpais.com/america/2025-03-31/heloisa-teixeira-referencia-del-feminismo-brasileno.html|títulu=Heloísa Teixeira, referencia del feminismo brasileño|último=Gortázar|primero=Naiara Galarraga|fecha=2025-03-31|idioma=es|obra=El País América|fechaaccesu=2025-09-17}}</ref> Tres el so regresu a Brasil entabló amistá con Afrânio Coutinho ya incorporóse como profesora na [[Universidá Federal de Rio de Janeiro|UFRJ]] impartiando cursos sobro Llima Barreto, José de Alencar y Mârio de Andrade.<ref>{{Cita web|url=https://pernambucorevista.com.br/secoes/noticias/critica-cultural-e-feminismo-de-luto-por-heloisa-teixeira|títulu=Crítica cultural e feminismo de luto por Heloísa Teixeira|último=Pernambuco|primero=Revista|idioma=pt-br|obra=Revista Pernambuco|fechaaccesu=2025-09-17}}</ref> Foi nomada nos años 80 directora del Museu da Imagem y do Som do Rio de Janeiro por Darcy Ribeiro, Vicegobernador de Ríu de Janeiro. El 20 d'abril de 2023, foi escoyida como la 30.ª presidenta de l'Academia Brasileña de Lletres, asocediendo a Nélida Piñon.<ref>{{Cita web|url=https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/noticia/2023/04/20/heloisa-buarque-de-hollanda-e-eleita-para-a-academia-brasileira-de-letras.ghtml|títulu=Heloisa Buarque de Hollanda é eleita para a Academia Brasileira de Letras|fecha=2023-04-20|idioma=pt-br|obra=G1|fechaaccesu=2023-04-21}} </ref> Foi la décima muyer na hestoria de l'Academia en ser escoyida, frente a los 339 homes qu'entós la integraben, datu al que se refirió nel so discursu d'entrada na institución.<ref name=":0" /> En 2024, a Teixeira diagnosticáron-y cáncer d'entrellenzu. Finó en [[Rio de Janeiro|Ríu de Janeiro]] el 28 de marzu de 2025.<ref>{{Cita web|url=https://oglobo.globo.com/cultura/noticia/2025/03/28/morre-a-escritora-e-imortal-da-abl-heloisa-teixeira-aos-85-anos.ghtml|títulu=Morre a escritora e imortal da ABL Heloisa Teixeira, aos 85 anos|fecha=28 de marzo de 2025|idioma=pt-br|obra=O Globo|fechaaccesu=28 de marzo de 2025}}</ref> El presidente [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula da]] Silva espresó los sos condolencias pol so fallecimientu.<ref name="elpais" /> L'actriz [[Fernanda Torres]] tamién rindió homenaxe a Teixeira. El veloriu tuvo llugar na Academia Brasileña de les Lletres. == Referencies == {{Llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1939|2025|Texeira, Heloísa}} [[Categoría:Feministes de Brasil]] [[Categoría:Críticos y crítiques de lliteratura de Brasil]] [[Categoría:Persones de Ribeirão Preto]] agyydfqslzwsaxdgj04hlqdm5cpxscf 0 287327 4775728 4766756 2026-11-04T11:01:23Z Mr. Lechkar 97608 4775728 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Patrick Hewes Stewart''' {{nym}} foi un [[actor]] [[Inglaterra|inglés]]. Formáu en [[teatru]], empezó la so carrera en [[1959]] y ye reconocíu por interpretar al capitán [[Jean-Luc Picard]] nes series de ''[[Star Trek]]'' y al profesor [[Charles Xavier]] nes películes de ''[[X-Men]]''.<ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/cultura/cine/2026/10/29/6ae3a578e9cf4a76238b45a0.html|títulu=Muere el actor Patrick Stewart, el profesor Xavier de X-Men y capitán Picard de Star Trek|fecha=2026-10-29|idioma=es|obra=El Mundo|fechaaccesu=2026-10-30}}</ref> En [[2010]] foi nomáu [[caballeru]] pola [[reina]] [[Sabela II del Reinu Xuníu]] poles sos contribuciones a esparder la cultura británica, col títulu ''Knight Bachellor''.<ref>{{Cita web|url=https://www.bbc.com/news/10217872|títulu=Star Trek star Patrick Stewart knighted at Palace|fecha=2010-06-02|idioma=en-GB|obra=BBC News|fechaaccesu=2026-10-31}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1940|2026|Stewart, Patrick}} [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Inglaterra]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Inglaterra]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Inglaterra]] [[Categoría:Actores y actrices de voz d'Inglaterra]] [[Categoría:Paséu de la Fama de Hollywood]] [[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]] [[Categoría:Persones de Mirfield]] mp0gm6nyqhq5ipb5pyhqt5n1nye25fk 0 287354 4775668 4775492 2026-11-04T09:17:17Z Omarete 35 Omarete treslladó la páxina "[[Islla Tiga (Malaisia )]]" a "[[Islla Tiga (Malaisia)]]" ensin dexar una redireición 4775492 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  '''La Islla Tiga''' (en [[malayu]] : ''Pulau Tiga'') ye una d'un grupu de pequeñes islles despoblaes de Malasia na badea de Kimanis, na mariña occidental del [[Sabah|estáu de Sabah]]. Les islles formaronse el 21 de setiembre de 1897, cuando un terremotu en Mindanao causó una erupción volcánica barganal de [[Borneo]]. La islla tien 607 hectárees y tamién tien un par de volcanes de folla activo na parte más alta de la islla. Pulau Tiga ye una de les trés islles que conformen El parque nacional Islla de Tiga. El control del parque ta na islla, qu'entiende un complexu d'oficines y agospiamientu pa el personal del parque y los científicos visitantes.<ref>[https://www.alltrails.com/es/ruta/malaysia/sabah/pulau-tiga Recorriendo la islla de Tiga]</ref><ref>[https://www.malasiaturismo.com/la-joven-isla-tiga/ La xoven islla Tiga]</ref><ref>[https://www.infobae.com/turismo/2026/05/10/pulau-tiga-la-isla-que-cambio-para-siempre-gracias-a-un-reality-show/ Turismu]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Xeografía de Malasia|Xeografía de Malasia]] * [[Asia|Xeografía d'Asia]] == Enllaces esternos == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20061027002959/http://www.sabahtravelguide.com/mapguide/default.asp?page=tiga_map Mapa de la Islla] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de Malasia]] rfgmwxjzz5ujm9zeqnoq9ie9g6ccqa2 4775669 4775668 2026-11-04T09:18:00Z Omarete 35 Omarete treslladó la páxina "[[Islla Tiga (Malaisia)]]" a "[[Islla Tiga (Malasia)]]" ensin dexar una redireición 4775492 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  '''La Islla Tiga''' (en [[malayu]] : ''Pulau Tiga'') ye una d'un grupu de pequeñes islles despoblaes de Malasia na badea de Kimanis, na mariña occidental del [[Sabah|estáu de Sabah]]. Les islles formaronse el 21 de setiembre de 1897, cuando un terremotu en Mindanao causó una erupción volcánica barganal de [[Borneo]]. La islla tien 607 hectárees y tamién tien un par de volcanes de folla activo na parte más alta de la islla. Pulau Tiga ye una de les trés islles que conformen El parque nacional Islla de Tiga. El control del parque ta na islla, qu'entiende un complexu d'oficines y agospiamientu pa el personal del parque y los científicos visitantes.<ref>[https://www.alltrails.com/es/ruta/malaysia/sabah/pulau-tiga Recorriendo la islla de Tiga]</ref><ref>[https://www.malasiaturismo.com/la-joven-isla-tiga/ La xoven islla Tiga]</ref><ref>[https://www.infobae.com/turismo/2026/05/10/pulau-tiga-la-isla-que-cambio-para-siempre-gracias-a-un-reality-show/ Turismu]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Xeografía de Malasia|Xeografía de Malasia]] * [[Asia|Xeografía d'Asia]] == Enllaces esternos == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20061027002959/http://www.sabahtravelguide.com/mapguide/default.asp?page=tiga_map Mapa de la Islla] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de Malasia]] rfgmwxjzz5ujm9zeqnoq9ie9g6ccqa2 4775671 4775669 2026-11-04T09:20:22Z Omarete 35 4775671 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  '''La Islla Tiga''' (en [[Idioma malayu|malayu]] : ''Pulau Tiga'') ye una d'un grupu de pequeñes islles despoblaes de [[Malasia]] na badea de Kimanis, na mariña occidental del [[Sabah|estáu de Sabah]]. Les islles formaronse el 21 de setiembre de 1897, cuando un terremotu en Mindanao causó una erupción volcánica barganal de [[Borneo]]. La islla tien 607 hectárees y tamién tien un par de volcanes de folla activo na parte más alta de la islla. Pulau Tiga ye una de les trés islles que conformen El parque nacional Islla de Tiga. El control del parque ta na islla, qu'entiende un complexu d'oficines y agospiamientu pa el personal del parque y los científicos visitantes.<ref>[https://www.alltrails.com/es/ruta/malaysia/sabah/pulau-tiga Recorriendo la islla de Tiga]</ref><ref>[https://www.malasiaturismo.com/la-joven-isla-tiga/ La xoven islla Tiga]</ref><ref>[https://www.infobae.com/turismo/2026/05/10/pulau-tiga-la-isla-que-cambio-para-siempre-gracias-a-un-reality-show/ Turismu]</ref> == Ver tamién == * [[Xeografía de Malasia]] * [[Xeografía d'Asia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20061027002959/http://www.sabahtravelguide.com/mapguide/default.asp?page=tiga_map Mapa de la Islla] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de Malasia]] ahuf5xp217yj55c90w9er4qq7updu37 4775673 4775671 2026-11-04T09:22:39Z Omarete 35 /* Ver tamién */ 4775673 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  '''La Islla Tiga''' (en [[Idioma malayu|malayu]] : ''Pulau Tiga'') ye una d'un grupu de pequeñes islles despoblaes de [[Malasia]] na badea de Kimanis, na mariña occidental del [[Sabah|estáu de Sabah]]. Les islles formaronse el 21 de setiembre de 1897, cuando un terremotu en Mindanao causó una erupción volcánica barganal de [[Borneo]]. La islla tien 607 hectárees y tamién tien un par de volcanes de folla activo na parte más alta de la islla. Pulau Tiga ye una de les trés islles que conformen El parque nacional Islla de Tiga. El control del parque ta na islla, qu'entiende un complexu d'oficines y agospiamientu pa el personal del parque y los científicos visitantes.<ref>[https://www.alltrails.com/es/ruta/malaysia/sabah/pulau-tiga Recorriendo la islla de Tiga]</ref><ref>[https://www.malasiaturismo.com/la-joven-isla-tiga/ La xoven islla Tiga]</ref><ref>[https://www.infobae.com/turismo/2026/05/10/pulau-tiga-la-isla-que-cambio-para-siempre-gracias-a-un-reality-show/ Turismu]</ref> == Ver tamién == {{otros sitios}} * [[Xeografía de Malasia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20061027002959/http://www.sabahtravelguide.com/mapguide/default.asp?page=tiga_map Mapa de la Islla] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de Malasia]] ow60et99bmlgjnu5f4tvnhtmo5dqkp9 0 287356 4775536 2026-11-03T14:18:49Z Antgartor 151852 Antgartor treslladó la páxina "[[Progresu técnicu]]" a "[[Progresu téunicu]]" 4775536 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Progresu téunicu]] 96svx0xpop90q9bb8sdpcox3o25rqdj 0 287357 4775602 2026-11-03T20:00:54Z Dostojewskij 25653 ➤ [[Manuel Azaña]] 4775602 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Manuel Azaña]] mq4jb237cyg1qpjsylum0sxzveod993 0 287358 4775675 2026-11-04T09:28:32Z Omarete 35 Páxina creada con «Col nome d''''Isla Tiga''' podemos referinos a: *[[Islla Tiga (Malasia)|Islla Tiga]], una islla perteneciente a [[Malasia]]. *[[Islla Tiga (Nueva Caledonia)|Islla Tiga]], una islla perteneciente a [[Nueva Caledonia]]. {{dixebra}}» 4775675 wikitext text/x-wiki Col nome d''''Isla Tiga''' podemos referinos a: *[[Islla Tiga (Malasia)|Islla Tiga]], una islla perteneciente a [[Malasia]]. *[[Islla Tiga (Nueva Caledonia)|Islla Tiga]], una islla perteneciente a [[Nueva Caledonia]]. {{dixebra}} aow6m8koaifdvqxr8ftitq89r0cwgz9 4775680 4775675 2026-11-04T09:36:15Z Omarete 35 4775680 wikitext text/x-wiki Col nome d''''Islla Tiga''' podemos referinos a: *[[Islla Tiga (Malasia)|Islla Tiga]], una islla perteneciente a [[Malasia]]. *[[Islla Tiga (Nueva Caledonia)|Islla Tiga]], una islla perteneciente a [[Nueva Caledonia]]. {{dixebra}} fha9a8nfkpi5c644uh7zxbmq1f11vz6 0 287359 4775676 2026-11-04T09:31:27Z Amasuela 32214 Creada traduciendo la páxina «[[:es:Special:Redirect/revision/153812036|Islas Perhentian]]» 4775676 wikitext text/x-wiki   Les '''islles Perhentian''' (en [[Idioma malayu|malayu]] : ''Pulau Perhentian'') atópense aprosimao a 10 19 km de la mariña del nordés de [[Malasia]] Occidental nel estáu de Terengganu, aprosimao a 64 km al sur de la frontera con [[Tailandia]]. https://cronicasnomadas.com/2025/08/09/islas-perhentian-como-llegar-y-que-ver-guia-mapa/ cróniques nomaes. [https://www.lovelytravelplans.com/viajar-a-las-islas-perhentians/ https://www.lovelytravelplans.com/viajar-a-las-islas-perhentians/ v] Viaxar a les islles Perhentian Les dos islles principales son '''''Perhentian Besar''''' ("Perhentian grande") y '''''Perhentian Kecil''''' ("Perhentian Pequenu"). Les islles pequeñes y despobláis de '''''Susu Dara''''' (Lleche Virxe ), '''''Serenggeh''''' y '''''Rawa''''' alcuéntrense frente a Kecil. Les islles pertenecen al Parque Marín Nacional Pulau Redang, lo qu'implica que la pesca, la recueya de corales y los bagazos tán puramente prohibíos. Al igual que Besut, la xente d'equí polo xeneral fala [[malayu]] kelantanés. == Ver tamién == * [[Xeografía de Malasia|Xeografía de Malaisia]] * [[Asia|Xeografía d'Asia]] == Referencies == {{Llistaref}} == Enllaces esternos == {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de Malasia]] l6g53os1iaz6v7yn4q28vvxgixgzh7s 4775687 4775676 2026-11-04T09:40:41Z Amasuela 32214 Traducción , ficha, enllaces internos, enllaces esternos, referencies y categoríes. 4775687 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  Les '''islles Perhentian''' (en [[Idioma malayu|malayu]] : ''Pulau Perhentian'') atópense aprosimao a 19 km de la mariña del nordés de [[Malasia]] Occidental nel estáu de Terengganu, aprosimao a 64 km al sur de la frontera con [[Tailandia]].<ref>[https://cronicasnomadas.com/2025/08/09/islas-perhentian-como-llegar-y-que-ver-guia-mapa/ Cróniques nomaes, {{es}}]</ref><ref>[https://www.lovelytravelplans.com/viajar-a-las-islas-perhentians/ Viaxe a les islles Perhentian, {{es}}]</ref> Les dos islles principales son '''''Perhentian Besar''''' ("Perhentian grande") y '''''Perhentian Kecil''''' ("Perhentian Pequenu"). Les islles pequeñes y despobláis de '''''Susu Dara''''' (Lleche Virxe ), '''''Serenggeh''''' y '''''Rawa''''' alcuéntrense frente a Kecil. Les islles pertenecen al Parque Marín Nacional Pulau Redang, lo qu'implica que la pesca, la recueya de corales y los bagazos tán puramente prohibíos. Al igual que Besut, la xente d'equí polo xeneral fala [[malayu]] kelantanés. == Ver tamién == * [[Xeografía de Malasia|Xeografía de Malasia]] * [[Asia|Xeografía d'Asia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[https://www.vivemalasia.es/que-ver-en-malasia/islas-perhentian/ islles de Malasia, {{es}}] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de Malasia]] 56buztbp8msairbwkiyirvcamkz7m6q 14 287360 4775688 2026-11-04T09:40:54Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Persones de Bizkaia|Lekeitio]]» 4775688 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Persones de Bizkaia|Lekeitio]] rrhr9eritxgb6ugogdm4z3y7vh02odc 0 287362 4775697 2026-11-04T09:52:22Z Antgartor 151852 Páxina creada con «{{persona}} '''Vitorino Salomé Vieira''' (11 de xunu de 1942, Redondo) ye un cantautor [[Portugal|portugués]] d'Alentexo. ==Biografía== Vitorino nació nuna familia de músicos. A los 11 años, Vitorino empezó a aprender piano nun monasteriu de la so localidá natal, Redondo.<ref>Salwa Castelo-Branco: ''Enciclopédia da Música em Portugal no Século XX, P–Z.'', 1. Auflage, Temas e Debates, Lissabon 2010 (ISBN 978-989-644-114-2), S. 1345f</ref> El so primer á...» 4775697 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Vitorino Salomé Vieira''' (11 de xunu de 1942, Redondo) ye un cantautor [[Portugal|portugués]] d'Alentexo. ==Biografía== Vitorino nació nuna familia de músicos. A los 11 años, Vitorino empezó a aprender piano nun monasteriu de la so localidá natal, Redondo.<ref>Salwa Castelo-Branco: ''Enciclopédia da Música em Portugal no Século XX, P–Z.'', 1. Auflage, Temas e Debates, Lissabon 2010 (ISBN 978-989-644-114-2), S. 1345f</ref> El so primer álbum en solitariu, Semear Salsa Ao Reguinho, foi publicáu en 1975. Foi producíu por Fausto y contó con José Afonso y Sérgio Godinho como músicos convidaos. Amás de les sos propies creaciones, inclúyi delles canciones populares y melodíes tradicionales, ente elles la conocida canción popular "Menina estás à janela". ==Discografía== ===Álbumes=== * ''Semear Salsa ao Reguinho'' (LP, Orfeu, 1975) co-produced with [[Fausto Bordalo Dias]] * ''Se fores ao Alentejo'' * ''Semear salsa ao reguinho'' * ''Cantiga dum marginal do séc.XIX'' * ''A Primavera do Outono'' * ''Ó patrão dê-me um cigarro'' * ''São saias, senhor, são saias'' * ''Dizem p'ra 'í que chegou'' * ''Cantiga de uma greve de Verão'' * ''Temos a força dos ventos'' * ''O tudo é todo nosso'' * ''Menina estás à janela'' * ''Morra quem não tem amores'' * ''Vou-me embora vou partir'' * ''Os Malteses'' (LP, Orfeu, 1977) * ''Alentejo és nossa terra'' * ''Rouxinol repenica o cante'' * ''Oh Beja, terrível Beja'' * ''Barrancos és minha terra'' * ''Saias da União Cooperativa do Redondo'' * ''O maltês'' * ''Cantares do mês d' Outubro'' * ''Fui colher uma romã'' * ''Marcha da patuleia'' * ''Chamaste-me extravagante'' * ''Maio'' * ''Lindo ramo verde escuro'' * ''Não Há Terra Que Resista – Contraponto'' (LP, Orfeu, 1979) * ''Delicada da cintura'' * ''Não há terra que resista'' * ''Litania para um amor ausente'' * ''Contos do príncipe real'' * ''Maria dos mil sorrisos'' * ''Maria da Fonte'' * ''Dá-me cá os braços teus'' * ''Porque me não vês Joana'' * ''Quadras soltas (de embalar)'' * ''Viva a rainha do sul'' * ''Diz a laranja ao limão'' * ''Sedas a vento'' * ''Romances'' (LP, Orfeu, 1981) * ''Catrapiado'' * ''Laurinda'' * ''Dona Filomena'' * ''Bela Nau Catarineta'' * ''Eu hei-de amar uma pedra'' * ''Em 25 de Março'' * ''Senhora Maria'' * ''Levantar ferros'' * ''Mana Isabel'' * ''Sospirastes baldovinos'' * ''Indo eu por 'í abaixo'' * ''Oh! que janela tão alta'' * ''Flor de La Mar'' (LP, EMI, 1983) * ''Leitaria Garrett'' (LP, EMI, 1984) * ''Abertura'' * ''Saias da vila do Redondo'' * ''Menina estás à janela'' * ''Postal para D.João III'' (ao [[Zeca Afonso]]) * ''Cantiga partindo-se'' * ''Poema'' * ''Ai os modos de ser lágrima'' * ''Confissões (Nunca fui além)'' * ''Leitaria Garrett'' * ''Andando pela vida'' (a {{ill|Lia Gama|pt}}) * ''Tragédia da rua das Gáveas'' * ''Tinta verde'' * ''Carbonárias'' (final) * ''Sul'' (LP, EMI, 1985) * ''Negro Fado'' (LP, EMI, 1988) PJA * ''Cantigas de Encantar'' (Cassette, EMI, 1989) * ''Eu Que Me Comovo Por Tudo e Por Nada'' (CD, EMI, 1992) PJA * ''As Mais Bonitas'' (Compilação, EMI, 1993) * ''A Canção do Bandido'' (CD, EMI, 1995) CAND PJA * ''Fado alexandrino'' * ''Tocador da concertina'' * ''Fado triste'' * ''Fado da prostituta da rua S. António da Glória'' * ''Nasci para morrer contigo'' * ''Fado do pedinte da Igreja dos Mártires'' * ''Cruel vento'' * ''Fado Isabel'' * ''Veste de noite este quarto'' * ''Fado da pré-reforma'' * ''Rigoroso do pescador da marginal'' * ''Fado do jovem velho'' * ''Os nomes do amor'' * ''La Habana 99'' (CD, EMI, 1999) con Septeto Habanero * ''Alentejanas e Amorosas'' (CD, EMI, 2001) * ''As Mais Bonitas 2 – Ao Alcançe da Mão'' (Compilación, EMI, 2002) * ''Utopia'' (CD, EMI, 2004) con Janita Salomé * ''Ninguém Nos Ganha Aos Matraquilhos!'' (CD, EMI, 2004) * ''Tudo'' (Compilación, EMI, 2006) * ''Abril, Abrilzinho'' (CD, Público/Praça das Flores, 2006) * ''Ao Vivo- Vitorino a preto e branco'' (CD, Magic Music/Vitorino, 2007) * ''Tango'' (CD, Magic Music/Vitorino, 2009) * ''Viva a República'' (CD de dois originais, comemoração centenário implantação da República, Diário de Notícias/Montepio, 2010) ===Otres compilaciones=== *''Queda do Império'' – Colecção Caravela (Compilación, EMI, 1997) *''O Melhor dos Melhores'' nº 43 (Compilación, Movieplay, 1996) *''Clássicos da Renascença'' nº 84 (Compilación, Movieplay, 2000) *''Menina Estás À Janela'' – Colecção Caravelas (Compilation, EMI, 2004) *''Grandes Êxitos'' (Compilation, EMI, 2006) ===Senciellos=== *Morra Quem Não Tem Amores (1974) *Menina Estás À Janela/Tinta Verde dos Teus Olhos (Orfeu, 1983) *Joana Rosa (Máxi, EMI, 1986) ==Referencies== {{llistaref}} ==Enllaces esternos== {{commonscat}} * [https://www.vitorinosalome.pt/ Sitiu web oficial de Vitorino] [[Categoría:Cantautores de Portugal]] [[Categoría:Compositores de Portugal]] [[Categoría:Cantantes de folk]] a11g5q3frleg3pzge15c128k09j5k9e 4775702 4775697 2026-11-04T09:55:26Z Antgartor 151852 /* */ 4775702 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Vitorino Salomé Vieira''' (11 de xunetu de 1942, Redondo) ye un cantautor [[Portugal|portugués]] d'Alentexo. ==Biografía== Vitorino nació nuna familia de músicos. A los 11 años, Vitorino empezó a aprender piano nun monasteriu de la so localidá natal, Redondo.<ref>Salwa Castelo-Branco: ''Enciclopédia da Música em Portugal no Século XX, P–Z.'', 1. Auflage, Temas e Debates, Lissabon 2010 (ISBN 978-989-644-114-2), S. 1345f</ref> El so primer álbum en solitariu, Semear Salsa Ao Reguinho, foi publicáu en 1975. Foi producíu por Fausto y contó con José Afonso y Sérgio Godinho como músicos convidaos. Amás de les sos propies creaciones, inclúyi delles canciones populares y melodíes tradicionales, ente elles la conocida canción popular "Menina estás à janela". ==Discografía== ===Álbumes=== * ''Semear Salsa ao Reguinho'' (LP, Orfeu, 1975) co-produced with [[Fausto Bordalo Dias]] * ''Se fores ao Alentejo'' * ''Semear salsa ao reguinho'' * ''Cantiga dum marginal do séc.XIX'' * ''A Primavera do Outono'' * ''Ó patrão dê-me um cigarro'' * ''São saias, senhor, são saias'' * ''Dizem p'ra 'í que chegou'' * ''Cantiga de uma greve de Verão'' * ''Temos a força dos ventos'' * ''O tudo é todo nosso'' * ''Menina estás à janela'' * ''Morra quem não tem amores'' * ''Vou-me embora vou partir'' * ''Os Malteses'' (LP, Orfeu, 1977) * ''Alentejo és nossa terra'' * ''Rouxinol repenica o cante'' * ''Oh Beja, terrível Beja'' * ''Barrancos és minha terra'' * ''Saias da União Cooperativa do Redondo'' * ''O maltês'' * ''Cantares do mês d' Outubro'' * ''Fui colher uma romã'' * ''Marcha da patuleia'' * ''Chamaste-me extravagante'' * ''Maio'' * ''Lindo ramo verde escuro'' * ''Não Há Terra Que Resista – Contraponto'' (LP, Orfeu, 1979) * ''Delicada da cintura'' * ''Não há terra que resista'' * ''Litania para um amor ausente'' * ''Contos do príncipe real'' * ''Maria dos mil sorrisos'' * ''Maria da Fonte'' * ''Dá-me cá os braços teus'' * ''Porque me não vês Joana'' * ''Quadras soltas (de embalar)'' * ''Viva a rainha do sul'' * ''Diz a laranja ao limão'' * ''Sedas a vento'' * ''Romances'' (LP, Orfeu, 1981) * ''Catrapiado'' * ''Laurinda'' * ''Dona Filomena'' * ''Bela Nau Catarineta'' * ''Eu hei-de amar uma pedra'' * ''Em 25 de Março'' * ''Senhora Maria'' * ''Levantar ferros'' * ''Mana Isabel'' * ''Sospirastes baldovinos'' * ''Indo eu por 'í abaixo'' * ''Oh! que janela tão alta'' * ''Flor de La Mar'' (LP, EMI, 1983) * ''Leitaria Garrett'' (LP, EMI, 1984) * ''Abertura'' * ''Saias da vila do Redondo'' * ''Menina estás à janela'' * ''Postal para D.João III'' (ao [[Zeca Afonso]]) * ''Cantiga partindo-se'' * ''Poema'' * ''Ai os modos de ser lágrima'' * ''Confissões (Nunca fui além)'' * ''Leitaria Garrett'' * ''Andando pela vida'' (a {{ill|Lia Gama|pt}}) * ''Tragédia da rua das Gáveas'' * ''Tinta verde'' * ''Carbonárias'' (final) * ''Sul'' (LP, EMI, 1985) * ''Negro Fado'' (LP, EMI, 1988) PJA * ''Cantigas de Encantar'' (Cassette, EMI, 1989) * ''Eu Que Me Comovo Por Tudo e Por Nada'' (CD, EMI, 1992) PJA * ''As Mais Bonitas'' (Compilação, EMI, 1993) * ''A Canção do Bandido'' (CD, EMI, 1995) CAND PJA * ''Fado alexandrino'' * ''Tocador da concertina'' * ''Fado triste'' * ''Fado da prostituta da rua S. António da Glória'' * ''Nasci para morrer contigo'' * ''Fado do pedinte da Igreja dos Mártires'' * ''Cruel vento'' * ''Fado Isabel'' * ''Veste de noite este quarto'' * ''Fado da pré-reforma'' * ''Rigoroso do pescador da marginal'' * ''Fado do jovem velho'' * ''Os nomes do amor'' * ''La Habana 99'' (CD, EMI, 1999) con Septeto Habanero * ''Alentejanas e Amorosas'' (CD, EMI, 2001) * ''As Mais Bonitas 2 – Ao Alcançe da Mão'' (Compilación, EMI, 2002) * ''Utopia'' (CD, EMI, 2004) con Janita Salomé * ''Ninguém Nos Ganha Aos Matraquilhos!'' (CD, EMI, 2004) * ''Tudo'' (Compilación, EMI, 2006) * ''Abril, Abrilzinho'' (CD, Público/Praça das Flores, 2006) * ''Ao Vivo- Vitorino a preto e branco'' (CD, Magic Music/Vitorino, 2007) * ''Tango'' (CD, Magic Music/Vitorino, 2009) * ''Viva a República'' (CD de dois originais, comemoração centenário implantação da República, Diário de Notícias/Montepio, 2010) ===Otres compilaciones=== *''Queda do Império'' – Colecção Caravela (Compilación, EMI, 1997) *''O Melhor dos Melhores'' nº 43 (Compilación, Movieplay, 1996) *''Clássicos da Renascença'' nº 84 (Compilación, Movieplay, 2000) *''Menina Estás À Janela'' – Colecção Caravelas (Compilation, EMI, 2004) *''Grandes Êxitos'' (Compilation, EMI, 2006) ===Senciellos=== *Morra Quem Não Tem Amores (1974) *Menina Estás À Janela/Tinta Verde dos Teus Olhos (Orfeu, 1983) *Joana Rosa (Máxi, EMI, 1986) ==Referencies== {{llistaref}} ==Enllaces esternos== {{commonscat}} * [https://www.vitorinosalome.pt/ Sitiu web oficial de Vitorino] [[Categoría:Cantautores de Portugal]] [[Categoría:Compositores de Portugal]] [[Categoría:Cantantes de folk]] 2kcqumkg4xppdagvkf33arrzhas82ue 4775707 4775702 2026-11-04T10:01:11Z Antgartor 151852 4775707 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Vitorino Salomé Vieira''' (11 de xunetu de 1942, Redondo) ye un cantautor [[Portugal|portugués]] d'Alentexo. ==Biografía== Vitorino nació nuna familia de músicos. A los 11 años, Vitorino empezó a aprender piano nun monasteriu de la so localidá natal, Redondo.<ref>Salwa Castelo-Branco: ''Enciclopédia da Música em Portugal no Século XX, P–Z.'', 1. Auflage, Temas e Debates, Lissabon 2010 (ISBN 978-989-644-114-2), S. 1345f</ref> El so primer álbum en solitariu, Semear Salsa Ao Reguinho, foi publicáu en 1975. Foi producíu por Fausto y contó con José Afonso y Sérgio Godinho como músicos convidaos. Amás de les sos propies creaciones, inclúyi delles canciones populares y melodíes tradicionales, ente elles la conocida canción popular "Menina estás à janela". ==Discografía== ===Álbumes=== * ''Semear Salsa ao Reguinho'' (LP, Orfeu, 1975) coprodución con Fausto Bordalo Dias * ''Se fores ao Alentejo'' * ''Semear salsa ao reguinho'' * ''Cantiga dum marginal do séc.XIX'' * ''A Primavera do Outono'' * ''Ó patrão dê-me um cigarro'' * ''São saias, senhor, são saias'' * ''Dizem p'ra 'í que chegou'' * ''Cantiga de uma greve de Verão'' * ''Temos a força dos ventos'' * ''O tudo é todo nosso'' * ''Menina estás à janela'' * ''Morra quem não tem amores'' * ''Vou-me embora vou partir'' * ''Os Malteses'' (LP, Orfeu, 1977) * ''Alentejo és nossa terra'' * ''Rouxinol repenica o cante'' * ''Oh Beja, terrível Beja'' * ''Barrancos és minha terra'' * ''Saias da União Cooperativa do Redondo'' * ''O maltês'' * ''Cantares do mês d' Outubro'' * ''Fui colher uma romã'' * ''Marcha da patuleia'' * ''Chamaste-me extravagante'' * ''Maio'' * ''Lindo ramo verde escuro'' * ''Não Há Terra Que Resista – Contraponto'' (LP, Orfeu, 1979) * ''Delicada da cintura'' * ''Não há terra que resista'' * ''Litania para um amor ausente'' * ''Contos do príncipe real'' * ''Maria dos mil sorrisos'' * ''Maria da Fonte'' * ''Dá-me cá os braços teus'' * ''Porque me não vês Joana'' * ''Quadras soltas (de embalar)'' * ''Viva a rainha do sul'' * ''Diz a laranja ao limão'' * ''Sedas a vento'' * ''Romances'' (LP, Orfeu, 1981) * ''Catrapiado'' * ''Laurinda'' * ''Dona Filomena'' * ''Bela Nau Catarineta'' * ''Eu hei-de amar uma pedra'' * ''Em 25 de Março'' * ''Senhora Maria'' * ''Levantar ferros'' * ''Mana Isabel'' * ''Sospirastes baldovinos'' * ''Indo eu por 'í abaixo'' * ''Oh! que janela tão alta'' * ''Flor de La Mar'' (LP, EMI, 1983) * ''Leitaria Garrett'' (LP, EMI, 1984) * ''Abertura'' * ''Saias da vila do Redondo'' * ''Menina estás à janela'' * ''Postal para D.João III'' (ao [[Zeca Afonso]]) * ''Cantiga partindo-se'' * ''Poema'' * ''Ai os modos de ser lágrima'' * ''Confissões (Nunca fui além)'' * ''Leitaria Garrett'' * ''Andando pela vida'' (a {{ill|Lia Gama|pt}}) * ''Tragédia da rua das Gáveas'' * ''Tinta verde'' * ''Carbonárias'' (final) * ''Sul'' (LP, EMI, 1985) * ''Negro Fado'' (LP, EMI, 1988) PJA * ''Cantigas de Encantar'' (Cassette, EMI, 1989) * ''Eu Que Me Comovo Por Tudo e Por Nada'' (CD, EMI, 1992) PJA * ''As Mais Bonitas'' (Compilação, EMI, 1993) * ''A Canção do Bandido'' (CD, EMI, 1995) CAND PJA * ''Fado alexandrino'' * ''Tocador da concertina'' * ''Fado triste'' * ''Fado da prostituta da rua S. António da Glória'' * ''Nasci para morrer contigo'' * ''Fado do pedinte da Igreja dos Mártires'' * ''Cruel vento'' * ''Fado Isabel'' * ''Veste de noite este quarto'' * ''Fado da pré-reforma'' * ''Rigoroso do pescador da marginal'' * ''Fado do jovem velho'' * ''Os nomes do amor'' * ''La Habana 99'' (CD, EMI, 1999) con Septeto Habanero * ''Alentejanas e Amorosas'' (CD, EMI, 2001) * ''As Mais Bonitas 2 – Ao Alcançe da Mão'' (Compilación, EMI, 2002) * ''Utopia'' (CD, EMI, 2004) con Janita Salomé * ''Ninguém Nos Ganha Aos Matraquilhos!'' (CD, EMI, 2004) * ''Tudo'' (Compilación, EMI, 2006) * ''Abril, Abrilzinho'' (CD, Público/Praça das Flores, 2006) * ''Ao Vivo- Vitorino a preto e branco'' (CD, Magic Music/Vitorino, 2007) * ''Tango'' (CD, Magic Music/Vitorino, 2009) * ''Viva a República'' (CD de dois originais, comemoração centenário implantação da República, Diário de Notícias/Montepio, 2010) ===Otres compilaciones=== *''Queda do Império'' – Colecção Caravela (Compilación, EMI, 1997) *''O Melhor dos Melhores'' nº 43 (Compilación, Movieplay, 1996) *''Clássicos da Renascença'' nº 84 (Compilación, Movieplay, 2000) *''Menina Estás À Janela'' – Colecção Caravelas (Compilation, EMI, 2004) *''Grandes Êxitos'' (Compilation, EMI, 2006) ===Senciellos=== *Morra Quem Não Tem Amores (1974) *Menina Estás À Janela/Tinta Verde dos Teus Olhos (Orfeu, 1983) *Joana Rosa (Máxi, EMI, 1986) ==Referencies== {{llistaref}} ==Enllaces esternos== {{commonscat}} * [https://www.vitorinosalome.pt/ Sitiu web oficial de Vitorino] [[Categoría:Cantautores de Portugal]] [[Categoría:Compositores de Portugal]] [[Categoría:Cantantes de folk]] 1j0ig73c55pbhz3s3wf3hb8ntyow5ji 4775709 4775707 2026-11-04T10:02:03Z Antgartor 151852 4775709 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Vitorino Salomé Vieira''' (11 de xunetu de 1942, Redondo) ye un cantautor [[Portugal|portugués]] d'Alentexo. ==Biografía== Vitorino nació nuna familia de músicos. A los 11 años, Vitorino empezó a aprender piano nun monasteriu de la so localidá natal, Redondo.<ref>Salwa Castelo-Branco: ''Enciclopédia da Música em Portugal no Século XX, P–Z.'', 1. Auflage, Temas e Debates, Lissabon 2010 (ISBN 978-989-644-114-2), S. 1345f</ref> El so primer álbum en solitariu, Semear Salsa Ao Reguinho, foi publicáu en 1975. Foi producíu por Fausto y contó con José Afonso y Sérgio Godinho como músicos convidaos. Amás de les sos propies creaciones, inclúyi delles canciones populares y melodíes tradicionales, ente elles la conocida canción popular "Menina estás à janela". ==Discografía== ===Álbumes=== * ''Semear Salsa ao Reguinho'' (LP, Orfeu, 1975) coprodución con Fausto Bordalo Dias * ''Se fores ao Alentejo'' * ''Semear salsa ao reguinho'' * ''Cantiga dum marginal do séc.XIX'' * ''A Primavera do Outono'' * ''Ó patrão dê-me um cigarro'' * ''São saias, senhor, são saias'' * ''Dizem p'ra 'í que chegou'' * ''Cantiga de uma greve de Verão'' * ''Temos a força dos ventos'' * ''O tudo é todo nosso'' * ''Menina estás à janela'' * ''Morra quem não tem amores'' * ''Vou-me embora vou partir'' * ''Os Malteses'' (LP, Orfeu, 1977) * ''Alentejo és nossa terra'' * ''Rouxinol repenica o cante'' * ''Oh Beja, terrível Beja'' * ''Barrancos és minha terra'' * ''Saias da União Cooperativa do Redondo'' * ''O maltês'' * ''Cantares do mês d' Outubro'' * ''Fui colher uma romã'' * ''Marcha da patuleia'' * ''Chamaste-me extravagante'' * ''Maio'' * ''Lindo ramo verde escuro'' * ''Não Há Terra Que Resista – Contraponto'' (LP, Orfeu, 1979) * ''Delicada da cintura'' * ''Não há terra que resista'' * ''Litania para um amor ausente'' * ''Contos do príncipe real'' * ''Maria dos mil sorrisos'' * ''Maria da Fonte'' * ''Dá-me cá os braços teus'' * ''Porque me não vês Joana'' * ''Quadras soltas (de embalar)'' * ''Viva a rainha do sul'' * ''Diz a laranja ao limão'' * ''Sedas a vento'' * ''Romances'' (LP, Orfeu, 1981) * ''Catrapiado'' * ''Laurinda'' * ''Dona Filomena'' * ''Bela Nau Catarineta'' * ''Eu hei-de amar uma pedra'' * ''Em 25 de Março'' * ''Senhora Maria'' * ''Levantar ferros'' * ''Mana Isabel'' * ''Sospirastes baldovinos'' * ''Indo eu por 'í abaixo'' * ''Oh! que janela tão alta'' * ''Flor de La Mar'' (LP, EMI, 1983) * ''Leitaria Garrett'' (LP, EMI, 1984) * ''Abertura'' * ''Saias da vila do Redondo'' * ''Menina estás à janela'' * ''Postal para D.João III'' (ao [[Zeca Afonso]]) * ''Cantiga partindo-se'' * ''Poema'' * ''Ai os modos de ser lágrima'' * ''Confissões (Nunca fui além)'' * ''Leitaria Garrett'' * ''Andando pela vida'' (a Lia Gama) * ''Tragédia da rua das Gáveas'' * ''Tinta verde'' * ''Carbonárias'' (final) * ''Sul'' (LP, EMI, 1985) * ''Negro Fado'' (LP, EMI, 1988) PJA * ''Cantigas de Encantar'' (Cassette, EMI, 1989) * ''Eu Que Me Comovo Por Tudo e Por Nada'' (CD, EMI, 1992) PJA * ''As Mais Bonitas'' (Compilação, EMI, 1993) * ''A Canção do Bandido'' (CD, EMI, 1995) CAND PJA * ''Fado alexandrino'' * ''Tocador da concertina'' * ''Fado triste'' * ''Fado da prostituta da rua S. António da Glória'' * ''Nasci para morrer contigo'' * ''Fado do pedinte da Igreja dos Mártires'' * ''Cruel vento'' * ''Fado Isabel'' * ''Veste de noite este quarto'' * ''Fado da pré-reforma'' * ''Rigoroso do pescador da marginal'' * ''Fado do jovem velho'' * ''Os nomes do amor'' * ''La Habana 99'' (CD, EMI, 1999) con Septeto Habanero * ''Alentejanas e Amorosas'' (CD, EMI, 2001) * ''As Mais Bonitas 2 – Ao Alcançe da Mão'' (Compilación, EMI, 2002) * ''Utopia'' (CD, EMI, 2004) con Janita Salomé * ''Ninguém Nos Ganha Aos Matraquilhos!'' (CD, EMI, 2004) * ''Tudo'' (Compilación, EMI, 2006) * ''Abril, Abrilzinho'' (CD, Público/Praça das Flores, 2006) * ''Ao Vivo- Vitorino a preto e branco'' (CD, Magic Music/Vitorino, 2007) * ''Tango'' (CD, Magic Music/Vitorino, 2009) * ''Viva a República'' (CD de dois originais, comemoração centenário implantação da República, Diário de Notícias/Montepio, 2010) ===Otres compilaciones=== *''Queda do Império'' – Colecção Caravela (Compilación, EMI, 1997) *''O Melhor dos Melhores'' nº 43 (Compilación, Movieplay, 1996) *''Clássicos da Renascença'' nº 84 (Compilación, Movieplay, 2000) *''Menina Estás À Janela'' – Colecção Caravelas (Compilation, EMI, 2004) *''Grandes Êxitos'' (Compilation, EMI, 2006) ===Senciellos=== *Morra Quem Não Tem Amores (1974) *Menina Estás À Janela/Tinta Verde dos Teus Olhos (Orfeu, 1983) *Joana Rosa (Máxi, EMI, 1986) ==Referencies== {{llistaref}} ==Enllaces esternos== {{commonscat}} * [https://www.vitorinosalome.pt/ Sitiu web oficial de Vitorino] [[Categoría:Cantautores de Portugal]] [[Categoría:Compositores de Portugal]] [[Categoría:Cantantes de folk]] mabsgdw3ctrqrbuyv5nuxu4jmb6rt4w 14 287363 4775708 2026-11-04T10:01:31Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Axencia Espacial Europea]]» 4775708 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Axencia Espacial Europea]] f5y4mq4byspj5yinrd1gcoy4u3fr13d 14 287364 4775714 2026-11-04T10:12:25Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos por estáu|Georgia]] [[Categoría:Persones de Georgia]]» 4775714 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos por estáu|Georgia]] [[Categoría:Persones de Georgia]] 99bsl73ai5ntb4k8vm6rcrt1n3ho9aq