Wikipedia
avwiki
https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80
MediaWiki 1.46.0-wmf.26
first-letter
Медиа
Хъулухъалъулаб
БахӀс
ГӀахьалчи
ГӀахьалчиясул бахӀс
Википедия
Википедиялъул бахӀс
Файл
Файлалъул бахӀс
MediaWiki
MediaWiki-ялъул бахӀс
Халип
Халипалъул бахӀс
Кумек
Кумекалъул бахӀс
Категория
Категориялъул бахӀс
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Аварал
0
1626
97435
97380
2026-05-06T10:35:10Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
97435
wikitext
text/x-wiki
{{Этникияб къокъа
| group = Аварал
| flag = Flag of Avars.svg
| flag_caption =
| pop = {{circa}} 1.1 миллион {{Эхеде ин}}
| total_ref = <ref name=census2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|trans-title= Популациялъул националаб гӀуццӀи|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher= Пачалихъияб статистикадул федералияб сервис|accessdate=30 Декембер 2022}}</ref>
| popplace =
| region1 = {{флаг|Россия}}
*{{flag|Дагъистан}} 956,831<ref name="Nac_total_2021"/>
{{Collapsible list|title= ''шагьаралги мухъалги''|
:* {{флаг|МахӀачхъала}}: 180,089<ref name="Даг2021">{{cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/e08c5900433f693c957bb7fcdfaee759/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.zip |title=Итоги Всероссийской переписи населения 2021 года по Республике Дагестан, том 3 Национальный состав |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319192720/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/e08c5900433f693c957bb7fcdfaee759/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.zip |archive-date=2014-03-19}}</ref>
:* [[Хасавхъала]]: 63,489<ref name="Даг2021"/>
:* [[Гелбахъ мухъ]]: 63,300<ref name="Даг2021"/>
:* [[Болъихъ мухъ]]: 57,740<ref name="Даг2021"/>
:* [[Хасавхъала мухъ]]: 53,750<ref name="Даг2021"/>
:* [[НахъбакӀ мухъ]]: 43,373<ref name="Даг2021"/>
:* [[БагӀархъала мухъ]]: 38,771<ref name="Даг2021"/>
:* [[Гъизилюрт]]: 35,638<ref name="Даг2021"/>
:* [[Онсоколо мухъ]]: 30,982<ref name="Даг2021"/>
:* [[Хунзахъ мухъ]]: 29,780<ref name="Даг2021"/>
:* [[Шамилил мухъ]]: 29,532<ref name="Даг2021"/><ref name="автоссылка4">{{cite web |author = |url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |title = Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам |lang = ru |website = dagstat.gks.ru |date = |accessdate = 2023-07-09 |archive-date = 2023-07-08 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx }}</ref>
:* [[Гъуниб мухъ]]: 28,808<ref name="Даг2021"/>
:* [[ЦӀумада мухъ]]: 26,374<ref name="Даг2021"/>
:* [[Шурагьиб]]: 25,328<ref name="Даг2021"/>
:* [[ГӀахьвахъ мухъ]]: 24,212<ref name="Даг2021"/>
:* [[ЛъаратӀа мухъ]]: 22,705<ref name="Даг2021"/>
:* [[Бакълъул мухъ]]: 21 112<ref name="Даг2021"/>
:* [[ЦӀунтӀа мухъ]]: 20,566<ref name="Даг2021"/>
:* [[Шурагьиб мухъ]]: 20,177<ref name="Даг2021"/>
:* [[Хьаргаби мухъ]]: 19 084<ref name="Даг2021"/>
:* [[Лаваша мухъ]]: 17,075<ref name="Даг2021"/>
:* [[ЧӀарада мухъ]]: 13,749<ref name="Даг2021"/>
:* [[Тарамухъ мухъ]]: 14,272<ref name="Даг2021"/>
:* [[БагӀархъала]]: 12,664<ref name="Даг2021"/>
:* [[Туралиб]]: 12,351<ref name="Даг2021"/>
:* [[Дибирилросу мухъ]]: 11,148<ref name="Даг2021"/>
:* [[ЦӀиябтум мухъ]]: 6 343<ref name="Даг2021"/>
:* [[Турхъалиб мухъ]]: 5,703<ref name="Даг2021"/>
:* [[Салануб]]: 4,389<ref name="Даг2021"/>}}
* {{Флаг|Ставропол край}}: 10 288 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Москва}}: 4 320 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Ростов област}}: 4 285 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Чечня}}: 3 079 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Астрахан област}}: 3 527 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Ханты-Манси автономияб округ}}: 2 550 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Гъалмугъ}}: 2 500 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Санкт-Петербург}}: 1 904 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Краснодар край}}: 1 643 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Саратов област}}: 1 117 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
* {{Флаг|Волгоград област}}: 1 113 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>
| pop1 = 1,012,074 (2021)
| ref1 = <ref name="Nac_total_2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года|access-date=2023-01-05 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |language=ru}}</ref>
| region2 = {{флаг|Азарбижан}}
| pop2 = 150,000
| ref2 = <ref name="azer2009">{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2020-07-19|archive-date=2012-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|url-status=dead}}</ref>
| region3 = {{флаг|Украина}}
| pop3 = 1,496
| ref3 = <ref name="ukraine">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=0&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=1 State statistics committee of Ukraine – National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)</ref>
| region4 = {{флаг|Хъазахстан}}
| pop4 = 1,206 (2009)
| ref4 = <ref name="Каз2009">[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Къазахстаналъул Республикалъул статистикадул агентлъи. ХЪвай-хъвагӀай 2009.] {{webarchive| url =https://web.archive.org/web/20120501091537/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx | date =2012-05-01 }} ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar Популациялъул националаб гӀуццӀи] {{webarchive |url =https://web.archive.org/web/20110511000000/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar | date =2011-05-11}}</ref>
| region5 = {{flag|Гуржия}}
| pop5 = 1060
| ref5 = <ref name="georgia">{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |accessdate=2022-03-04 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=dead }}</ref>
| langs = [[Авар мацӀ|Авар]] {{BLh|fam=caucasian}}
| rels = [[File:IslamSymbol1.svg|12px]] [[Ислам]]<ref>{{cite web|url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/people/avars|title= Avars - Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com}}</ref>
| related = Цогидал [[Хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказиял]]
| native_name = Avaral
| native_name_lang = av
}}
{{Аварал}}
'''Ава́рал''' ({{av-la|1=aváral}}) — [[этникияб къокъа]] ва [[миллат|нация]], кавказияб хъизаналъул [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] жал кӀалъалел, гӀаммаб тарихги маданиятги жидер бугел. Ккола Кавказалъул кьолболал халкъазул цояб, жиб историкияб рахъалъ гӀумру гьабун бугеб Дагъистаналда ([[Авария]]), Азарбижаналда ([[ЦӀор]]) ва [[Гуржия|Бакъбаккул Гуржиялда]].<ref>''Ю. А. Жданов.'' Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказский научный центр высшей школы, 2005. — 244 с.</ref> Ккола Дагъистаналъул бищун рикӀкӀен гӀемераб халкъ, 2020–2021 сонил ценсалда рекъон, Россиялда рикӀкӀадул рахъалъ аварал руго анлӀабилеб бакӀалда.
Аваразул тӀолаб рикӀкӀен бахуна 1,1 миллион чиясде,<ref name=census2021/> гьезул цӀикӀкӀанисел (85-ниги %) руго Дагъистаналда, элъул 41 мухъалъул 17-ялда ва 10 шагьаралъул 5-ялда. Жеги гӀ-ш 6% буго Россиялъул цогидал регионазда, ва гӀ-ш 9% гӀумру гьабун буго аслияб куцалъ Авар ЦӀоралда, гьабсагӀат Азарбижаналда гъорлӀ бугеб, ва Туркиялда диаспора гӀадин.
==Этимология==
Жидедаго абулеб '''ава́рал''' абураб цIар лIугьана протокавказияб '''*ʡwǝ̆hri''' абураб кьолбодасан.<ref>(Chirikba V.A. Baskskij i severokavkazskije hazyki//Drevnja Anatolija. Moscow. Nauka, 1985, p. 100; See also: Nikolaev S.L., Starostin S.A. ''A North Caucasian etymological dictionary''. Moscow, 1994</ref><ref>[https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1720&root=config Starlingdb.org]</ref>
== История ==
== РикӀкӀен ва ругеб бакІ ==
[[Файл:Расселение аварцев на территории Азербайджана, Чечни, Дагестана, в %.png|thumb|right|350px|Аварал ругеб бакӀ Дагъистаналда, Чачаналда ва ЦӀоралда (Азарбижан), %-азда, 2010 соналъул Россиялъул ва 2009 соналъул Азарбижаналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон.]]
[[Файл:Расселение аварцев в ЮФО и СКФО по городским и сельским поселениям, в %.png|thumb|400px|Жанубияб Федералияб Сверухълъиялда ва Шималияб Кавказалъул Федералияб Сверухълъиялда аварал ругеб бакӀ, шагьаралъул ва росдал поселениязда, %, 2010 соналъул къадар рикӀкӀин.]]
Дунялалда аваразул къадар буго 1,5 миллион чи: Россиялда — 1 млн, Азарбижаналда — 200 аз., Туркиялда — 80 аз., Гуржистаниялда - 20аз.<ref>{{Cite web|url=http://mkala.mk.ru/articles/2015/09/07/avarcy-proshloe-i-nastoyashhee.html|title=Аварцы – прошлое и настоящее|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>
Аваразул бутӀа мухъалккун 2010 соналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналда рекъон:<ref name="Даг2010" />
{| class="standard sortable"
!Мухъ
!Регион
! %
|-
|[[ГӀахьвахъ мухъ]]
|Дагъистан
|99,4 %
|-
|[[ЦӀунтӀа мухъ]]
|Дагъистан
|99,4 %
|-
|[[Хьаргаби мухъ]]
|Дагъистан
|99,3 %
|-
|[[ЦӀумада мухъ]]
|Дагъистан
|98,9 %
|-
|[[Шамилил мухъ]]
|Дагъистан
|98,7 %
|-
|[[Бакълъул мухъ]]
|Дагъистан
|98,6 %
|-
|[[ЛъаратӀа мухъ]]
|Дагъистан
|98,4 %
|-
|[[Болъихъ мухъ]]
|Дагъистан
|97,5 %
|-
|[[Унсоколо мухъ]]
|Дагъистан
|97,5 %
|-
|[[Хунзахъ мухъ]]
|Дагъистан
|97,5 %
|-
|[[ЧӀарада мухъ]]
|Дагъистан
|97,3 %
|-
|[[Гъуниб мухъ]]
|Дагъистан
|96,3 %
|-
|[[НахъбакӀ мухъ]]
|Дагъистан
|85,9 %
|-
|[[Гелбахъ мухъ]]
|Дагъистан
|83,4 %
|-
|[[Гелбахъ (шагьар)|Гелбахъ]] шагьар
|Дагъистан
|72,1 %
|-
|[[Хьаруб мухъ]]
|[[ЧачаналӀ]]
|54,4 %
|-
|[[БагӀархъала мухъ]]
|Дагъистан
|46,6 %
|-
|[[Салануб]] шагьар
|Дагъистан
|46,1 %
|-
|[[Шурагьиб]] шагьар
|Дагъистан
|45,79 %
|-
|[[Тарамухъ мухъ]]
|Дагъистан
|35,8 %
|-
|[[Хасавхъала мухъ]]
|Дагъистан
|31,4 %
|-
|[[Хасавхъала]] шагьар
|Дагъистан
|30,6 %
|-
|[[МахӀачхъала]] шагьар
|Дагъистан
|26,7 %
|-
|[[Шурагьиб мухъ]]
|Дагъистан
|23,5 %
|-
|[[Лаваша мухъ]]
|Дагъистан
|22,4 %
|-
|[[ЦӀиябтум мухъ]]
|Дагъистан
|21,9 %
|-
|[[Дибирилросу мухъ]]
|Дагъистан
|20,3 %
|-
|[[БагӀархъала]] шагьар
|Дагъистан
|20,1 %
|-
|[[Турхъалиб мухъ]]
|Дагъистан
|18,4 %
|-
|[[Каспихъ]]
|Дагъистан
|14,7 %
|-
|[[Черноземел мухъ]]
|[[Гъалмугъ|Хъармухъия]]
|7,2 %
|}
Аварал гӀумру гьабун руго Дагъистаналъул мугӀрулаб рахъалъул цӀикӀкӀанисеб территориялда (13 мухъ) ва бутӀаккун лъарагӀлъуда ругел мухъазда (Гелбахъ, БагӀархъала, Тарамухъ, Хасавхъала, Шурагьиб ва цогидал мухъал). Дагъистаналде гурелги, гӀумру гьабун аварал руго [[Чачан|ЧачаналӀ]] (Хьаруб мухъ), Гъалмугъалда ва Россиялъул Федерациялъул цогидал субъектазда (кинабниги къадар — 912 090 чи). Дагъистаналда аварал ругеб аслияб территория буго ГӀанди-гӀоралъул, Авар-гӀоралъул ва ЧӀегӀер-гӀоралъул бассенал. Аваразул 28 % гӀумру гьабун буго шагьаразда (2002 соналъул баянал).
== Азарбижаналъул аварал ==
{{БутІа хІадури}}
== Туркиялъул аварал ==
{{Аслияб макъала|Туркиялъул аварал}}
{{БутІа хІадури}}
== МацӀ ==
{{main|Авар мацӀ|Авар алипба}}
[[Авар мацӀ]] ккола шималкавказияб хъизаналъул нахъгин дагъистанияб къокъаялде, гьелъул руго [[Авар свералаби|свералаби]], жал шималияб ва жанубияб тӀадкаламазде рикьулел. ТӀоцебесеб тӀелалде ккола бакъбаккулал, хундерилаб ва нахъбакӀалъулаб, кӀиабилелде — гьидерилаб, анцухъезулаб, цӀоралъулаб, къаралазулаб, къехӀдерилаб ва гьочотӀасезулаб сверелал; гьоркьохъеб позицион буго бакълъухъезулаб сверелалъул. БатӀи-батӀиял сверелазда ва сверелазул группабазда гьоркьор руго фонетикиял, морфологиял ва лексикиял батӀалъиял.
Авар мацӀалъе гӀагарал руго гӀандисезул ва цӀунтӀисезул мацӀал. [[Дьяконов Игорь Михайлович|И. М. Дьяконовасда]] рекъон, нахгин дагъистаниял мацӀазда цадахъ, авар мацӀ буго некӀсияб [[алародиял мацӀал|алародиял мацӀазул]] чӀагояб давам; гьел мацӀазда гъорлӀ руго гьединго [[агван мацӀ|агван]], [[хуррит мацӀ|хуррит]], [[урарт мацӀ|урарт]], [[гутий мацӀ|гутий]] гӀадал хварал мацӀалги.<ref>''И. М. Дьяконов.'' [[Старостин Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]], Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки // Древний Восток: Этнокультурные связи- М.: 1988</ref> Гьедниго [[Старостин, Сергей Анатольевич|С. А. Старостиница]] рикӀкӀунаан [[тум мацӀ]]алъул гьанжесел авариял мацӀазулгун гӀагарлъи букӀин.<ref name="Старостин1988">{{статья|автор= [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]|заглавие=Хуррито-урартские и восточнокавказские языки|оригинал= |ссылка= http://starling.rinet.ru/Texts/hururt.pdf|автор издания= |издание= Древний Восток: этнокультурные связи|тип= |место= Москва|издательство= Наука|год= 1988|выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= }}</ref>
Россиялда ругел аваразда гьединго лъала гӀурус мацӀ, [[Туркия|Туркиял]] ва [[Азарбижан|Азарбижаналда]] ругел аваразда бицуна [[турк мацӀ|турк]] ва [[къажар мацӀ|къажар]] мацӀалги.
[[Авар хъвай-хъвагӀи|Авар хъвай-хъвагӀиялъул]] традициялъул кьалбал уна гьоркьохъел гӀасрабазулӀе. ТӀоцересел хъвай-хъвагӀиял гӀарасал руго гуржи хӀарпаздалъун гьарурал. Ислам тӀибитӀиялдаса байбихьун ва 1927 соналде щвезегӀан авар хъвай-хъвагӀи букӀана гӀараб графикаялъул аслуялда ([[авар гӀажам]]), 1927–1938 соназда — [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикаялда]]. 1938 соналдаса авар хъвай-хъвагӀи бачун буго кириллицаялъул аслуялде.
1938-абилелдаса байбихьун 1955 соналде щвезегӀан БакътӀерхьул Дагъистаналда (Авариялда) школабазда жо малълъи 5 классалде щвезегӀан букӀунаан авар мацӀалда, хадусел классазда байбихьулаан гӀурус мацӀалда. 6-абилеб классалдаса авар («рахьдал») мацӀ ва адабияб лъазарулаан хасал дисциплинаби хӀисабалда. 1955-56 цӀалул соналъ Авариялъул школабазда дарсал малълъи бачана авар мацӀалде. 1964-65 цӀалул соналъ Дагъистаналъул шагьаразда рукӀаралщинал миллиял школаби къана, дарсал малъиялъул процесс бачана гӀурусалде. Жакъа къоялъ аварал ругеб территориялда школабазда жо малъулеб буго авар мацӀалда 3-абилеб классазде щвезегӀан, хадуб — гӀурусалда. Шагьаразда абуни киналниги школабазда миллиял мацӀал хисун хӀалтӀизабулеб буго гӀурус мацӀ. Гьеб системаялъ цӀикӀкӀинабулеб буго ассимилациялъе рес. Дагъистаналъул конституциялда рекъон, авар мацӀалъул буго "пачалихъияб" статус Дагъистаналъул Ресбуликаялда; аваразул мухъазда, де факто, гьеб буго расмияб мацӀлъун.
2001–2016 соназда<ref>{{Cite web |title=«Радио Свобода» прекратило вещание на черкесском (адыгском) языке |url=http://www.natpressru.info/index.php?newsid=10488 |access-date=2022-10-06 |archive-date=2017-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615074230/http://natpressru.info/index.php?newsid=10488 |url-status=хвараб }}</ref> авар мацӀалда санайил информация кьолеб букӀана [[Прага|Прагаялда]] американ «[[Радио «Эркенлъи»|Эркенлъи/Эркенаб Эвропа]]» радиостанциялъул Шималкавказияб студия, жиб Цолъарал Штатазул Конгрессалъ финансинабулеб букӀараб.<ref>[http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=421 3 апреля 2001 года «Радио Свобода» приступило к регулярному вещанию на Северный Кавказ]</ref><ref>{{Cite web |title=Как Радио «Свобода» вещает на Северный Кавказ |url=http://perevodika.ru/articles/9179.html?sphrase_id=120440 |access-date=2022-10-06 |archive-date=2015-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705060857/http://perevodika.ru/articles/9179.html?sphrase_id=120440 |url-status=хвараб }}</ref>
== Материалияб маданият ==
=== Росаби ===
=== Рукъ ===
=== ЖамгІиял бакІал ===
=== Росдал магІишат ва боцІи-панз хьихьи ===
=== Кверзул махщел ===
=== Миллияб ретІел ===
== РукІа-рахъин ==
=== ЖамгІияб низам ===
=== Хъизан ===
=== Квен-тІех ===
== Дин ==
{{БутІа хІадури}}
Аварал буго [[Бусурманчи|бусурбанал]].
== ГІадатал ==
== Галерея ==
<gallery>
Image Avar Kreuz.jpg|[[Авар хъвай-хъвагӀи|Авар мацӀалда хъвай-хъвагӀаял]] тӀад ругел хъанч
Swastika avarian Dagh.JPG|[[Свастика]] бахъарал авар гӀадатиял берцинлъиялъул тӀагӀалаби
Flag of Avars.svg|[[Авар нуцаллъи]]ялъул байрахъ
An old Avar woman (B).jpg|Херай авар чӀужугӀадан
Avarian girl going for water (A).jpg|Лъада уней гӀолохъанай яс
</gallery>
== Медиафайлал ==
<gallery>
File:Murad Magomedov about Old Bulgars N-Caucasus.ogg|Авар археолог Мурад МухІамадовас бицула буго гьанжесеб [[Дагъистан]]алъул территориялда рачІунел рукІарал ираназул, тюрказул ва [[Протомангъулал|мангъулазул]] гочардулел къокъабазул карачелазул хІакъалъулъ.
File:Adallo interview Sound 1a.ogg|Авар шагІир [[ГІадалло ГІали]]ца (гьединго ГІадалло ГІалиев абун лъалев) бицунеб буго [[авар мацІ]]алъул, шигІру ва [[Авар адабият|адабияталъул]]. I бутІа.
File:Adallo interview Sound 1b.ogg|Авар шагІир ГІадалло ГІалица бицунеб буго авар мацІалъул, шигІру ва адабияталъул. II бутІа.
</gallery>
== МугъчӀваял ==
<references/>
{{Авариялъул темаби}}
[[Категория:Дагъистаналъул миллатал]]
[[Категория:Азарбижаналъул миллатал]]
[[Категория:Турциялъул миллатал]]
qnaqbirz4r676wr2vdl0uhmjiqwrlsg
Андор
0
9921
97436
92618
2026-05-06T10:57:46Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
97436
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъ
|МагӀарул мацӀалъ цӀар = Андор
|Эбелаб мацӀалъ цӀар = Principat d'Andorra
|Родительный падеж = Андоралъул
|Герб = Coat of Arms of Andorra.svg
|ШигӀар = Virtus Unita Fortior<br />({{lang-la|Цолъиялъ къуват кьола}})
|Байрахъ = Flag of Andorra.svg{{!}}border
|Гимналда цӀар = El Gran Carlemany
|Аудио = Lofsöngur.ogg
|ХӀукмуялъул низам = [[Конституциялъулаб монархия|Парламенталъулаб пачалъи]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref>
|Пачалихъалъулаб дин =
|lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30
|lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 33|lon_sec = 19
|region = AD
|CoordScale =
|Картаялда = Location Andorra Europe.png
|картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай =
|Картаялда2 =
|МацӀ = [[Каталан мацІ|каталанияб]]<ref name="constic">[http://www.andorramania.com/constit_gb.htm Конституция Андорры]{{ref-en}}</ref><ref name="CIA"/>
|КьучӀ лъуна = [[1278]]
|ГӀуцӀцӀана =
|Истикълал щвараб къо-моцӀ=
|БатӀа тӀуна =
|Тахшагьар = [[Андора-ла-Вел]]<ref name="CIA"/>
|ЧӀахӀиял шагьарал =
|БутӀрузул хъулухъал = [[Андоралъул пачаязул сияхІ|Пача]]<br /><br />[[Хӏукуматалъул бетӏер]]
|БутӀрул = [[Парансуа Олланд]]<br />[[Жоан Энрик Вивес-и-Сисилиа]]<br />[[Антони Марти]]
|Ракьалъул рахъалъ тартиб= 178
|Ракь = 468
|Лъел бутӀа = 0,26 (121,4 [[гектар|га]]<!--not including areas of rivers-->)<ref>Girard P & Gomez P (2009), [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html Lacs des Pyrénées: Andorre]. {{fr}}</ref>
|Этнохороним =
|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 194
|Халкъалъул къадар = {{дагьлъи}} 69 966<ref>{{Cite web |title=Department of Statistics |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=4 |access-date=2016-01-11 |archive-date=2014-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303063712/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=4 |url-status=dead }}</ref>
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2013
|Халкъалъул гъунки = 162,60
|Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб =
|ГІЖП (БББ) = 3,90 млрд
|ГІЖП (БББ) рикӀкӀараб сон = 2013
|ГІЖП (БББ) ялъул рахъалъ тартиб = 177
|Халкъалъул цо чиясе ГІЖП (БББ) = 34 623
|ИПГӀИ = 0,830<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf|title=Human Development Report 2014|publisher=[[Программа развития ООН]]|accessdate=2015-10-27|lang=en |description=Доклад о человеческом развитии (2014) на сайте Программы развития ООН}}</ref>
|ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013
|ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 37
|ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цIакъ цIикIкIараб</span>
|Авиакомпания =
|Валюта = [[Евро|Евро (€)]]<nowiki> (EUR, код 978]])</nowiki><ref>{{Cite web |title=Валюта Андорры |url=http://www.skiing.ru/countries/Andorra/About/Currency/ |access-date=2016-01-11 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527180928/http://www.skiing.ru/Countries/Andorra/About/Currency |url-status=хвараб }}</ref>
|Доменал = [[.ad]]
|ISO = AND
|МОК =
|Телефоналъул код = 376
|СагӀтил рачел = +1
|ХІужаби =
}}
'''Андо́р''' ({{lang-ca|Andorra}}, {{lang-es|Andorra}}, {{lang-fr|Andorre}}), [[Европа]]ялъул [[ГьитІинаб пачалихъ|гІиссинал пачалихъаздаса]] цояб, ралъдадехун жиндир нух гьечІеб, [[Паранс|Парансиялда]] ва [[Испан|Испаналда]] гьоркьоб бакъбаккул [[Пиренеял|Пиренеязда]] жиб бугеб.
Цо кидаялиго щалго рачІунареблъун букІараб гьеб пачалихъ гьанже цебе тІолеб буго туризмаялъул хІасилалда<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anual%7Cinici&any1=01/01/2008&any2=01/01/2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10 |access-date=2016-01-11 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402163256/https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anual%7Cinici&any1=01%2F01%2F2008&any2=01%2F01%2F2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10 |url-status=dead }}</ref>.
== Тарих ==
== ХІукмуялъул низам ==
== Административияб бикьи ==
== Халкъ ==
== Экономика ==
== Маданият==
== Спорт ==
==ХІужаби ==
{{хІужаби}}
== МугъчІваял ==
* [http://www.portalostranah.ru/list.php?id=4 Андорра — Происхождение, история, география, достопримечательности, рус.]
* [https://archive.is/20130417060357/ilpp.ru/page_pid_466_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Андорры]
* [http://www.portal-slovo.ru/history/41718.php История независимости Андорры с 1933 по 1940 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190114210605/https://www.portal-slovo.ru/history/41718.php |date=2019-01-14 }}
{{Европа}}
[[Категория:Андорра| ]]
fhtrvvn463ggpf0zgpxfbpln9vimrx3
Андорра-ла-Велия
0
9923
97437
96830
2026-05-06T10:57:57Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
97437
wikitext
text/x-wiki
{{ГІБ+
|статус = Шагьар
|магІарул мацІалъ цІар = Андорра-ла-Велия
|эбелаб мацІалъ цІар = {{lang-ca|Andorra la Vella}}
|пачалихъ = Андорра
|герб = Escut d'Andorra la Vella.svg
|гербалъул сипат гьаби = Андорра-ла-Велиялъул герб
|байрахъ = Hypothetical flag of Andorra la Vella.svg
|байрахъалъул сипат гьаби = Андорра-ла-Велиялъул байрахъ
|сурат = Andorra la Vella, Valira river.jpg
|гербалъул гІеблъи =
|байрахъалъул гІеблъи =
|lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 30 |lat_sec =0
|lon_dir = E |lon_deg = 1 |lon_min = 30 |lon_sec =0
|CoordAddon = type:city(20724)_region:AD
|ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Андорра,%20Андорра-Ла-Велья&sll=1.53346,42.510407&sspn=1.406222,0.780292&l=map
|икълималъул тайпа =
|икълим =
|икълим таблицаялда =
|мухъалъул тайпа =
|мухъ =
|мухъ таблицаялда =
|жанисеб бикьи =
|бетІерасул тайпа = мэр
|бетІер =
|кьучІ лъураб къо-моцІ = IX гІасру
|тІоцебесеб нухалъ рехсей = 966
|цебе букІараб цІар =
|статуслъун рикІкІана =
|площад = 12
|борхалъиялъул тайпа =
|майданалъул борхалъи = 1409
|гьава-бакъ =
|расмияб мацІ =
|халкъалъул къадар = 22 615<ref name=population></ref>
|хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014
|гъунки = 1866,50
|агломерация =
|миллатал =
|динал =
|этнохороним =
|сагІтил рачел = +1
|DST = буго
|телефоналъул код =
|почалъул индексал = AD500
|автомобилалъул код =
|идентификаторалъул тайпа =
|цифровой идентификатор =
|Commonsалда категория = Andorra la Vella
|сайт = http://www.comuandorra.ad/
|сайталъул мацІ = es
}}
'''Андорра-ла-Велия'''<ref>Атлас мира. Карта «Андорра» (масштаб 1:470 000). — Роскартография, 2010. — С. 59. — ISBN 978-5-85120-295-7</ref> ({{lang-ca|Andorra la Vella — «НекІсияб Андорра»}}), гьединго ''Андорра-ла-Виеха''<ref>{{тІехь|автор= Матвеев Г. П.|бутІа= Андорра-ла-Вьеха|бетІер= [[КІудияб Советалъул Энциклопедия]]|аслу= |ссылка= |викимактаб= |жавабияв= Под ред. А. М. Прохорова|басма= 3-е изд|басмаялда бахъараб бакІ= М.|басмаялда бахъараб бакІ = [[Советалъул Энциклопедия]]|сон = 1970|том = 2|гьумерал = 16|гьумерал = 624|серия = |isbn= |тираж = 632000}}</ref><ref>{{тІехь |автор= |бутІа= |ссылка бутІа= |бетІер=Страны мира |аслу= |ссылка= |викимактаб= |жавабияв=под ред. {{nobr|И. А. Агеевой}} |басма=3-е изд |бакІ=М. |басмаялде бахъараб бакІ=[[Олма-Пресс]] |сон=2005 |том= |страницы=17—18|страниц=608 |серия= |isbn=5-224-02748-9 |тираж= |ref = Агеева И. А.}}</ref> ({{lang-es|Andorra la Vieja}}) ва ''Андо́рра''<ref>{{ТІехь:Географиял цІаразул къамус|с=20}}</ref> — [[Андорра]]ялъул тахшагьар ва пачалихъ жинде бикьараб анкьго [[Андорраялъул административияб бикьи|паррокиязул]] цояб.
Халкъалъул къадар — 22 615 (2014)<ref name=population>{{cite web|url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=4&codi_tema=2&codi_divisio=9&codi_subtemes=8|title=Population by Parish|date=|publisher=''Департамент статистики Андорры''|accessdate=2015-10-21|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924004223/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=4&codi_tema=2&codi_divisio=9&codi_subtemes=8|archivedate=2015-09-24|url-status=dead}}</ref>. Ракь — 12 км².
== Ракьхъвай ==
== Тарих==
== Байрахъ ва герб ==
== Экономика ==
== Транспорт ==
== Лъай ==
== Архитектура ==
== Спорт ==
== Динал ==
== Вацал-шагьарал ==
Андорра-ла-Велия ккола вац-шагьарлъун гьал хадусел шагьаразул:
{{Div col|3}}
*{{Байрахъ|Испания}} [[Мадрид]], [[Испания]]
*{{Байрахъ|Парагвай}} [[Асунсьон]], [[Парагвай]]
*{{Байрахъ|Колумбия}} [[Богота]], [[Колумбия]]
*{{Байрахъ|Аргентина}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]
*{{Байрахъ|Венесуэла}} [[Каракас]], [[Венесуэла]]
*{{Байрахъ|Гватемала}} [[Гватемала (шагьар)|Гватемала]], [[Гватемала]]
*{{Байрахъ|Куба}} [[Гавана]], [[Куба]]
*{{Байрахъ|Эквадор}} [[Кито]], [[Эквадор]]
*{{Байрахъ|Боливия}} [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], [[Боливия]]
*{{Байрахъ|Португалия}} [[Лиссабон]], [[Португалия]]
*{{Байрахъ|Никарагуа}} [[Манагуа]], [[Никарагуа]]
*{{Байрахъ|Мексика}} [[Мехико]], [[Мексика]]
*{{Байрахъ|Уругвай}} [[Монтевидео]], [[Уругвай]]
*{{Байрахъ|Панама}} [[Панама (шагьар)|Панама]], [[Панама]]
*{{Байрахъ|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]]
*{{Байрахъ|Коста-Рика}} [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]], [[Коста-Рика]]
*{{Байрахъ|Пуэрто-Рико}} [[Сан-Хуан (Пуэрто-Рико)]], [[Пуэрто-Рико]], АЦШ
*{{Байрахъ|Салвадор}} [[Сан-Салвадор]], [[Салвадор]]
*{{Байрахъ|Чили}} [[Сантияго]], [[Чили]]
*{{Байрахъ|Доминикаялъул республика}} [[Санто-Доминго]], [[Доминикаялъул Республика]]
*{{Байрахъ|Гондурас}} [[Тегусигалпа]], [[Гондурас]]
*{{Байрахъ|Испания}} [[Сан-Пол-де-Мар]], [[Испания]]
*{{Байрахъ|Испания}} [[Валс (Таррагона)|Валс]], [[Испания]]
{{Div col end}}
== ХІужаби==
{{хІужаби|2}}
{{Andorra-geo-stub}}
{{Европаялъул тахшагьарал|Андорра}}
[[Категория:Андорра-ла-Велия]]
esjxj51imd2ks7qw6c9egakhjv49l8i
Charlie Hebdo
0
10041
97434
95026
2026-05-06T10:15:52Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
97434
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Charlie Hebdo logo.svg|мини|справа|Шарли Эбдоялъул логотип]]
'''''Charlie Hebdo''''' ({{IPA|fr|ʃaʁli ɛbdo}}, ''Шарли́ Эбдо́'') — паранс сатирияб анкьил журнал, щибаб арбагІ къоялъ бачІунеб. Гьеб журналалъ рахъула [[Карикатура|карикатураби]], репортажал, бахІсал ва анекдотал.
Гьеб журналалъул цӀар рагӀи букӀана 2012 соналъ гьелда МухІаммад аваргасде {{сав}} карикатураби рахъаралдаса хадуб. Гьеб къабихІаб пишаялдаса хадуб гІемерисел бусурбабазул улкабазда ва Европаялда тІоритІана гІемерал разилъунгутІул митингал.
«Charlie Hebdo» журналалда хурхараб цоги кІудияб лӀугьа-бахъин ккана [[«Charlie Hebdo» газеталъул редакциялда кьвагьдей|2015 соналъул 7 январалъ, яргъид гІуцІарал чагӀи тІадеги кІанцІун 12 чи чІвараб]] мехалда.<ref>{{Cite news |last=Penketh |first=Anne |last2=Branigan |first2=Tania |date=8 январ 2015 |title=Media condemn Charlie Hebdo attack as assault on freedom of expression |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/08/media-charlie-hebdo-attack-freedom-of-expression |access-date=2 январ 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
== Референсал ==
{{reflist}}
== Линкал ==
* [http://www.charliehebdo.fr Charlie Hebdo] {{Ref-fr}}
* [http://www.uqac.uquebec.ca/zone30/Classiques_des_sciences_sociales/contemporains/mazurier_stephane/hebdo_hara_kiri/hara_kiri_intro.html История Charlie Hebdo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051121132931/http://www.uqac.uquebec.ca/zone30/Classiques_des_sciences_sociales/contemporains/mazurier_stephane/hebdo_hara_kiri/hara_kiri_intro.html |date=2005-11-21 }}
* {{cite web
|url=http://gordonua.com/publications/Islamistskie-terroristi-protiv-redakcii-Charlie-Hebdo.html
|title=Исламистские террористы против редакции Charlie Hebdo: хронология войны / Гордон
|publisher=gordonua.com
|access-date=2015-01-08
}}{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Сатириял журналал]]
1ubriykoomfk6dw45c8g9ezckmxfqs9