Wikipedia
avwiki
https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Хъулухъалъулаб
БахӀс
ГӀахьалчи
ГӀахьалчиясул бахӀс
Википедия
Википедиялъул бахӀс
Файл
Файлалъул бахӀс
MediaWiki
MediaWiki-ялъул бахӀс
Халип
Халипалъул бахӀс
Кумек
Кумекалъул бахӀс
Категория
Категориялъул бахӀс
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
На
0
9415
102294
102245
2026-10-23T21:28:07Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102294
wikitext
text/x-wiki
[[File:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|350px|right]]
'''На''' (''ц. къ.'' '''най'''; {{lang-la|Anthophila}}) — тӀадхъизан ''[[Apoidea]]''-ялъул боржулеб [[рухӀ-чӀаголъи]]ялдасан цо тайпа.
Наязул хӀакъалъулӀ жо лъазабулел гӀелмабазда абула [[апиология]] (яги [[апидология]]).
== Тайпаби ==
* [[Andrenidae|Андренидал]] (''Andrenidae'')
* [[Унго-унгояб на]], Апидал (''Apidae'')
* [[Colletidae|Коллетидал]] (''Colletidae'')
* [[Halictidae|Галиктидал]] (''Halictidae'')
* [[Megachilidae|Мегахилидал]] (''Megachilidae'')
* [[Melittidae|Мелиттидал]] (''Melittidae'')
* [[Stenotritidae|Стенотритидал]] (''Stenotritidae'')
=== Наязул бищунго чӀахӀиял хъизанал: ===
* ''[[Lasioglossum]]'' (1750)
* ''[[Megachile]]'' (1560)
* ''[[Andrena]]'' (1500)
* ''[[Hylaeus]]'' (730)
* ''[[Nomada]]'' (700)
* ''[[Perdita]]'' (630)
* ''[[Coelioxys]]'' (480)
* ''[[Colletes]]'' (460)
* ''[[Anthophora]]'' (420)
* ''[[Xylocopa]]'' (400)
* ''[[Hoplitis]]'' (360)
* ''[[Osmia]]'' (350)
* ''[[Ceratina]]'' (340)
* ''[[Sphecodes]]'' (320)
* ''[[Lipotriches]]'' (280)
* ''[[Bombus (хӀайван)|Bombus]] (260)
* ''[[Amegilla]]'' (250)
* ''[[Eucera]]'' (220)
* ''[[Centris]]'' (210)
* ''[[Halictus]]'' (200)
== Адабият ==
* Радченко В. Г., Песенко Ю. А. ''Биология пчёл (Hymenoptera, Apoidea).'' СПб.: Зоол. ин-т РАН. — [[1994]]. — 350 с.
* Гринфельд Э. К., [[1978]]. ''Происхождение и развитие антофилии у насекомых''. — Л.: Изд-во ЛГУ. — 203 с.
* Danforth, B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [https://web.archive.org/web/20100621012454/http://www2.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл]
* Donovan, B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57.
* Engel, M. S. (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1-33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf]
* Michener, C. D. ([[2007]]) ''The bees of the world, second edition.'' Johns Hopkins University Press, Baltimore and London, 953 pp.
== Линкал ==
{{Навигация|Тема=Пчёлы|Викисловарь=пчела|Викитека=БЭАН/Пчела, пчеловодство}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Пчелы}}
* [http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира]
* [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв]{{ref-en}}
* [http://gears.tucson.ars.ag.gov Исследовательский пчелиный центр Карла Хайдена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101200313/http://gears.tucson.ars.ag.gov/ |date=2005-11-01 }}
* [http://www.abc.net.au/science/scribblygum/may2003/default.htm Спасение австралийских нежалящих пчёл]
* [http://www.sankey.ws/firstbee.html Первая весенняя пчела]
* [http://beegu.ru/ Гуру пчеловода. Статьи о пчеловодстве, пчёлах и мёде]{{ref-ru}}
* [http://ohotaroy.my1.ru Тематический сайт «Охотники за роями»]{{ref-ru}}
* [http://www.insectpix.net Общественные пчёлы в британских садах]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp Bee Stings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022901/http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp |date=2011-07-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20110404153423/http://antclub.ru/lib/brian-m-v/obshchestvennye-nasekomye Книга «Общественные насекомые» Майкл Брайен]
* [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea.
* [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea.
* [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf].
* [http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm |date=2009-06-18 }}
* [[wikifur:ru:Пчёлы|Пчёлы]] — [[WikiFur]]
[[Категория:На| ]]
iagvpxywykj0au9cj10wpifan0gd7fy
Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакил
0
10191
102293
99615
2026-10-23T20:22:26Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102293
wikitext
text/x-wiki
'''Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакил''' — Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакил, Дагъистан Жумгьурияталъул бетӀерас, Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб данделъиялъул депутатазул разилъиялдалъун вихьизавулев чиясул хъулухъ.
Гьанжесев хӀукуматалъул вакил — ГӀабдусамад ХӀамидов.
== СияхӀ==
=== Дагъистаналъул АССРалъул хӀукуматалъул вакилзаби ===
{| class=wikitable align="center"
! #
! Министр
! Сурат
! Нухмалъиялъул заман
! Партия
! Миллат
! ХӀужжаби
|-
! colspan=8 |Дагъистаналъул АССРалъул Халкъиял Комиссаразул Советалъул вакилзаби
|-
|-
| 1
| <center>'''[[Коркмасов, Желаледдин Аселдерович|Желаледдин Аселдерович Коркмасов]]'''
| <center>[[Файл:Коркмасов.jpg|80px]]
| <center>[[5 декабрь]] [[1921]] — [[29 декабрь]] [[1931]]
|<center> [[ВКП(б)]]
| <center> [[ЛъарагӀал|лъарагӀав]]
|<center>
|-
| 2
| <center>'''[[Мамедбеков, Керим ХӀусейнович|Керим ХӀусейнович Мамедбеков]]'''
| <center>[[Файл:Мамедбеков К.Г.jpg|80px]]
| <center> [[29 декабрь]] [[1931]] — сентябрь [[1937]]
|<center> [[ВКП(б)]]
|<center> [[Падарал|азарбижанав]]<ref>{{тІехь
|автор = Валерий Дударович Дзидзоев
|бетІер = Национальные отношения на Кавказе
|том =
|ссылка = http://books.google.com/books?id=FJ80AAAAMAAJ&q=Керим+Мамедбеков+азербайджанец&dq=Керим+Мамедбеков+азербайджанец&ei=NxlwS5-5BIagzATAuZ3nDQ&hl=ru&output=html&cd=1
|басмаялде бахъараб бакІ = СОГУ
|сон = 2000
|гьумерал = 202
|isbn =
}}</ref>
|<center>
|-
| 3
| <center>'''[[МухӀамадов, МахӀмудил Жемалутдин]]'''
| <center>
| <center> [[1937]]—[[1940]]
|<center> [[ВКП(б)]]
|<center>[[Даргиял|даргияв]]
|<center>
|-
|4
| <center>'''[[Даниялов, Даниялил ГӀабдурахӀман|Даниялов Даниялил ГӀабдурахӀман]]'''
| <center>[[Файл:Абдурахман Даниялов1.jpg|80px]]
| <center> [[1940]] — [[3 декабрь]] [[1948]]
|<center> [[ВКП(б)]]
|<center>[[МагӀарулал|магӀарулав]]<ref>{{cite news | title=Страсти по дидойцам|publisher=Независимая газета| url=http://www.ng.ru/politics/2011-02-10/3_kartblansh.html|author=Милрад Азизович Фатуллаев |date=2011-02-10 | lang=ru}}</ref>
|<center>
|-
! colspan=8 |Дагъистаналъул АССРалъул Министразул Советалъул вакилзаби
|-
|-
| 1
| <center>'''[[Айдинбеков, Мухтадирил Салам|Айдинбеков Мухтадирил Салам]]'''
| <center>
| <center>декабрь [[1948]]—[[1951]]
|<center> [[ВКП(б)]]
| <center>[[Лезгиял|лезгияв]]
|<center>
|-
| 2
| <center>'''[[Межидов, Межидил МухӀамад|Межидов Межидил МухӀамад]]'''
|
|<center> [[1951]] — [[29 декабрь]] [[1956]]
| [[КПСС]]
|<center>
[[Даргиял|даргияв]]
|-
| 3
| <center>'''[[ГӀумаханов, Илясил МухӀамадсалам|ГӀумаханов Илясил МухӀамадсалам]]'''
| <center>[[Файл:Магомедсалам умаханов.jpg|80px]]
| <center>[[29 декабрь]] [[1956]] — [[29 ноябрь]] [[1967]]
|<center> [[КПСС]]
|<center>[[Даргиял|даргияв]]<ref name="Реформа"/>
|<center>
|-
|4
| <center>'''[[Умалатов, Жалалил ГӀалипаша|Умалатов Жалалил ГӀалипаша]]'''
| <center>
| <center>ноябрь [[1967]] — [[7 май]] [[1978]]
|<center> [[КПСС]]
|<center>[[ЛъарагӀал|лъарагӀав]]
|<center>
|-
| 5
| <center>'''[[Юупов, Юсупил МухӀамад|Юупов Юсупил МухӀамад]]'''
| <center>
| <center> [[1978]] — май [[1983]]
|<center> [[КПСС]]
|<center>[[МагӀарулал|магӀарулав]]<ref name="Реформа"/>
|<center>
|-
| 6
| <center>'''[[МухӀамадов, МухӀамадил МухӀамадгӀали|МухӀамадов МухӀамадил МухӀамадгӀали]]'''
| <center>
| <center>май [[1983]] — август [[1987]]
|<center> [[КПСС]]
|<center>[[Даргиял|даргияв]]<ref>{{cite news| title=МАГОМЕДОВ Магомедали Магомедович - БД "Лабиринт"| publisher=База данных "Лабиринт| url=http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=10170| lang=ru| archivedate=2011-12-08| archiveurl=https://web.archive.org/web/20111208085253/http://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=10170| accessdate=2016-02-07}}</ref>
|<center>
|-
| 7
| <center>'''[[Мирзабеков, Марданил ГӀабдуразакъ|Мирзабеков Марданил ГӀабдуразакъ]]'''
| <center>
| <center>август [[1987]] — [[26 июль]] [[1994]]
|<center> [[КПСС]]
|<center>[[ЛъарагӀал|лъарагӀав]]<ref name="Реформа"/>
|<center>
|-
! colspan=8 |Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакилзаби
|-
|-
|1
| <center>'''[[Мирзабеков, Марданил ГӀабдуразакъ|Мирзабеков Марданил ГӀабдуразакъ]]'''
| <center>
| <center>[[26 июль]] [[1994]] — [[20 август]] [[1997]]
|<center>
|<center> [[ЛъарагӀал|лъарагӀав]]<ref name="Реформа">{{cite web|url=http://www.democracy.ru/article.php?id=532|title=Избирательная реформа в Дагестане: одномерный подход чреват дестабилизацией|publisher=democracy.ru|author=[[Кынев, Александр Владимирович|Александр КЫНЕВ]]|date=24.10.2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923213458/http://www.democracy.ru/article.php?id=532|archivedate=2015-09-23|access-date=2016-02-07|url-status=хвараб}}</ref>
|<center>
|-
| 2
| <center>'''[[ШихсагӀидов, Хизри ГӀисаевич|ШихсагӀидов ГӀисал Хизри]]'''
| <center>
| <center>[[26 август]] [[1997]] — [[13 октябрь]] [[2004]]
|<center>
|<center> [[ЛъарагӀал|лъарагӀав]]<ref>{{cite web|url=http://www.vremya.ru/2010/27/4/247544.html|title=Страна гор|publisher=Время Новостей|author=Иван СУХОВ|date=17.02.2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304210628/http://www.vremya.ru/2010/27/4/247544.html|archivedate=2016-03-04|access-date=2016-02-07|url-status=хвараб}}</ref>
|<center>
|-
| 3
| <center>'''[[ГӀалиев, Баширил Атай|ГӀалиев Баширил Атай]]'''
| <center>
| <center>[[14 октябрб]] [[2004]] — [[6 март]] [[2006]]
|<center>
|<center> [[ЛъарагӀал|лъарагӀав]]<ref name="Регнум"/>
|<center>
|-
| 4
| <center>'''[[Зайналов, МухӀамадил Шамил|Зайналов МухӀамадил Шамил]]'''
| <center>
| <center>[[6 март]] [[2006]] — [[25 февраль]] [[2010]]
|<center>
|<center> [[ЛъарагӀал|лъарагӀав]]<ref name="Регнум">{{cite news | title=Шамиль Зайналов избран премьер-министром Дагестана|publisher=ИА REGNUM | url=http://www.regnum.ru/news/601301.html| date= 06.03.2006| lang=ru}}</ref>
|<center>
|-
| 5
| <center>'''[[ГӀабдулаев, ГӀимранил МухӀамад|ГӀабдулаев ГӀимранил МухӀамад]]'''
| <center>
| <center> [[25 февраль]] [[2010]] — [[30 январь]] [[2013]]
|<center>
|<center> [[МагӀарулал|магӀарулав]]<ref>{{cite news | title=Дагестанский парламент провел замену спикера| author=Юлия Рыбина, Мария-Луиза Тирмастэ |publisher=Газета "Коммерсантъ"| url=http://www.kommersant.ru/Doc/1342384| date= 25.03.2010 | lang=ru}}</ref>
|<center>
|-
| 6
| <center>'''[[Межидов, МуртузгӀалил Мухтар|Межидов МуртузгӀалил Мухтар]]'''
| <center>
| <center> [[31 январь]] [[2013]] — [[22 июль]] [[2013]]
|<center>
|<center> [[Даргиял|даргияв]]<ref>{{cite news | title=Премьер-министром Дагестана стал Мухтар Меджидов|publisher="Вести | url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1019865| date= 31.01.2013| lang=ru}}</ref>
|<center>
|-
| 7
| <center>'''[[ХӀамидов, МустӀапал ГӀабдусамад|ХӀамидов, МустӀапал ГӀабдусамад]]'''
| <center>
| <center>с [[22 июль]] [[2013]]
|<center>
|<center> [[Даргиял|даргияв]]
|}
== ХӀужаби ==
{{хІужаби }}
== Ссылкаби ==
* [http://whp057.narod.ru/dages.htm ДАГЪИСТАН ЖУМГЬУРИЯТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510045422/http://whp057.narod.ru/dages.htm |date=2010-05-10 }}
* [http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9050 Дагъистан: жумгьурияталъул тӀоцересел гьурмал]
[[Категория:Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакилзаби|*]]
k32rwsvx9i0t18u9z4qgb0e94pjw5ai
Авар фонология
0
14029
102291
102050
2026-10-23T19:10:51Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102291
wikitext
text/x-wiki
''{{selfref|Википедиялъул макъалабазе аваралъул ИФА транскрипция гьабиялъул квеки щвезе, ралагье [[Help:ИФА/Авар|Квеки:ИФА/Авар]].}}''
{{IPA notice}}
'''Авар фонология''' — бицунеб [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] ругел каламалъул гьаркьазул система. Цогидал мацӀаздаго гӀадин, авар мацӀалъулги буго абулеб куцалъул батӀалъи диалекталдаса диалекталде. Авар мацӀалъул фонетикияб анализалъул концентрация гьабула [[Авар мацӀ|стандартаб мацӀалъул]] акценталда; гьединго руго [[Авар свералаби|свералаби]], жиде-жидер хасаб фонетикияб батӀалъи бугел.
[[Рагьараб|Рагьаразулги]] [[Рагьукъаб|рагьукъазулги]] рикӀкӀадул рахъалъ, цогидал кавказалъулал мацӀазда гьорлӀ, [[Авар мацӀ|авар мацӀалъ]] ккола гьоркьохъеб бакӀ. Рагьарал гьаркьал цӀикӀкӀун руго БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазде данде ккун, амма Бакъаккул Кавказалъул цогидал мацӀазулалдаса дагьал; [[Картвел мацӀал|картвел]], вайнах ва дагъистаниял мацӀазде данде ккун, рагьукъал руго гӀемерал, хӀо [[абхаз мацӀ|абхаз]] ва [[Адигъ мацӀ|адигъ мацӀазулаздаса]] дагьал.<ref name="Вестник">{{cite journal | last = Магомедов | first = М.А. | date = 2014| title = Некоторые вопросы системы гласных аварского языка| trans-title = Авар мацӀалъул рагьаразул системалъул цо-цо суалал| language = | journal = Вестник института языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы ДНЦ РАН| volume = | issue = 6| pages = 14-186 | issn = 2227-7978 | doi = | access-date = }}</ref>
==Фонемаби==
МацӀалъул яги диалекталъул [[фонема]] ккола гьеб конкретияб мацӀалъул яги диалекталъул кӀалъалезда цохӀого функция бугеблъун биччӀулеб каламалъул гьаркьил яги батӀи-батӀиял гьаркьазул групалъул [[абстракция]]. Мисалалъе, ''ракӀ'' абураб рагӀи гӀуцӀун буго лъабго фонемалдаса: тӀоцебесеб "р", "кӀ" гьаракь, ва рагьараб гьаракь.
Авар мацӀалда ругел фонемабазул рикӀкӀен ва рикьа-къотӀи буго батӀи-батӀияб свералидаса свералиде. Рагьукъал фонемабазул рикӀкӀен буго 75–80, максималаб буго стандарталда, диалектазда рагьукъал руго гьелдасаги дагь, амма гьенир рукӀине бегьула стандарталда данчӀваларел фонемабиги. Рагьарал фонемабазул рикӀкӀен гӀемераб гьечӀо, цогидал гӀагарал мацӀазде дандеккун. Стандартаб мацӀалда буго щуго рагьараб, [[Авар свералаби|диалектазда]] гьел рукӀине бегьула цӀикӀкӀунги.
===Рагьукъал===
Хадусеб таблода руго кьун стандарталъулги диалекталъулги фонемаби, лабиаллъарал рагьукъал руго ратӀаго гъоркьегӀан. Аваралда руго зирарал, гъугъал, [[Эйективияб рагьукъаб|эйективиял]] (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал,{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} ва гьезул [[Лабиализация|лабиаллъарал]] вариантал. Щибаб серия буго цохӀо [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариял]] ва [[Посталвеоларияб рагьукъаб|посталвеолариял]] фрикативазул.{{Sfn|Форкер|2020|p=245}}
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|+Авар мацӀалъул рагьукъал фонемаби<ref name="TITUS">[http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#XFN1 Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA]</ref>
! colspan="2" rowspan="3" |
! rowspan="3" |[[Лабиалаб рагьукъаб|Лабиал]]
! colspan="4" |[[Алвеоларияб рагьукъаб|Алвеолар]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Посталвеоларияб рагьукъаб|Пост-<br>алвеолар]]
! rowspan="3" |[[Палаталаб рагьукъаб|Палатал]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Веларияб рагьукъаб|Велар]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Увуларияб рагьукъаб|Увуляр]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Фарингалаб рагьукъаб|Фарингал]]
! rowspan="3" |[[Глотталаб рагьукъаб|Глоттал]]
|- class="small"
! colspan="2" |Централ
! colspan="2" |[[Латералаб рагьукъаб|Латерал]]
|- class="small"
!<small>ленис</small>
!<small>фортис</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
|-
! colspan="2" |[[Назалаб рагьукъал|Назалал]]
|{{IPAplink|m}}
|{{IPAplink|n}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="3" |[[Плозивияб рагьукъаб|Плозивал]]
!<small>[[Гьаракьлъи (фонетика)|зирарал]]</small>
|{{IPAplink|b}}
|{{IPAplink|d}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɡ}}
|
|
|
|
|
|
|-
!<small>[[гъугълъи|гъугъал]]</small>
|{{IPAplink|p}}
|{{IPAplink|t}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|k}}
|
|{{IPAplink|q}}{{efn|[[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул свералил]] [[Бухди|бухдисезул гаргарул]] кӀиго къватӀиса бачӀараб рагӀулӀ гурони данчӀвалареб фонема. Гьел рагӀабиги руго ''къуруш'' {{IPA|/quruʃ/}}, ''къаравул'' {{IPA|/qarawuɫ/}}, стандарталда ''гъурущ'' {{IPA|/ʁu.ˈruʃː/}}, ''хъаравул'' {{IPA|/q͡χːäräwul/}}.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}}}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʔ}}
|-
!<small>[[Эйективияб рагьукъаб|эйективал]]</small>
|{{IPAplink|pʼ}}{{efn|Гъугъаб билабиалаб эйектив гӀатӀидго данчӀвала диалектазда, хасго [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерилалда]].{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=59}} [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул]] данчӀвала цо чанго рагӀулӀ: ''кьапӀде'' {{IPA|/t͡ɬːʼapʼde/}}'кьабизе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}} Закаталисезул свералида эб фонема гьединго буго дагь гурони хӀалтӀизабулареб, батула цо-цо къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ: ''пӀенсия'' 'пенсия', ''пӀанкӀа'' 'банка', ''чӀипӀи'' 'чванта'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=24}} Эб фонема батула гьединго хундерил свералил цо-цо рагӀабазулӀги, мисалалъе, ''чӀапӀтӀи'' {{IPA|/t͡ʃʼapʼ.ˈtʼi/}} 'чӀабтӀи'. Прото-хьондакавказияб мацӀалъул букӀараб {{PNC|''*ṗ''}} {{IPA|/pʼ/}} гьаркьил рефлекс авар мацӀалда буго {{IPA|/b/}}.<ref name= "Starostin1994" />}}
|{{IPAplink|tʼ}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʼ}}
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="3" |[[Аффрикатияб рагьукъаб|Аффрикатал]]
!<small>зирарал</small>
|
|{{IPAplink|d͡z}}{{efn|ДанчӀвала [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерил свералида]]. ЛӀугьуна коартикулациялдалъун {{IPA|/d/}}-ги {{IPA|/z/}}-ги жубан, цӀцӀикӀаниселъ эб фонема букӀуна фреквентативазулӀ: ''свердзи'' {{IPA|/sːʷerd͡zi/}} 'свердизе', ''гӀугӀедзи'' {{IPA|/ʕuʕed͡zi/}} 'гӀегӀедизе', [[сонорант|сонориял]] {{IPA|/r/}}, {{IPA|/l/}}, {{IPA|/n/}} гьаркьазда хадубги: ''бандзи'' 'бачине/, ''гӀандзи'' 'гӀодизе'. Коартикулациялда бачӀогоги данчӀвала {{IPA|d͡z}}: ''чихӀдзи'' 'ччукӀизе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=59}} Лъедерго данчӀвала закаталисезул свералидаги: ''дзагъу'' 'цӀакъго'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=31}}}}
|
|
|
|{{IPAplink|d͡ʒ}}{{efn|Фонема буго [[анцухъдерил сверел|анцухъдерил свералил]] [[ЧӀадаколоб|чӀадаколосезул гаргаралда]], гьениб эб букӀуна цогидазул {{IPA|/d͡z/}} бугелъуб: ''гьарджи'' {{IPA|/hard͡ʒi}} 'гьардезе', ''буссджи'' {{IPA|/busːd͡ʒi/}} 'буссине'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=60}} [[Къаралазул сверел|Къаралазул свералил]] риссдерил гаргаруда{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=149}} ва [[Гьидерил сверел|гьидерил свералида]]{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=305}} гьеб фонема букӀуна стандарталъул {{IPA|/ʒ/}} бугеб цо-цо къватӀиса бачӀараб рагӀул: ''джаваб'' {{IPA|/d͡ʒawab/}} 'жаваб', ''джуджахӀ'' {{IPA|/d͡ʒud͡ʒaħ/}} 'жужахӀ'. [[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул свералида]]: ''джухи'' {{IPA|/d͡ʒuχi/}} 'жух', ''баджарде'' {{IPA|/bad͡ʒarde/}} 'бажаризе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}} Закаталисезул свералида данчӀвала цо-цо рагӀулӀ стандарталъул {{IPA|/ʒ/}} гьаркьил бакӀалда: ''неджер'' {{IPA|/ned͡ʒer/}} 'нижер', ''гъедж'' {{IPA|/ʁed͡ʒ/}} 'гъеж', ''гьедже'' {{IPA|/hed͡ʒe}} 'гьанже', ва къватӀиса рачӀаразулӀ: ''джубур'' {{IPA|/d͡ʒubur/}} 'чали'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=32}} Гьединго фонема данчӀвала цо-цо хьондасел гаргаразда,{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=58}} мисалалъе, [[Хундерил сверел|хундерил свералил]] [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|хьиндадерил гаргарул]] цо рагӀулӀги: ''гьандже'' {{IPA|/ˈhand͡ʒe/}}, стандарталда ''гьанже'' {{IPA|/ˈhanʒe/}}.}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɢ͡ʁ}}{{efn|[[Закаталисезул сверел|Закаталисезул свералил]] фонема, дандеккола стандарталъул увуларияб эйективияб аффрикаталъе {{IPA|/q͡χːʼ/}}: ''къʼези'' {{IPA|/ɢ͡ʁe.zi/}} 'гьекъезе', ''къʼогу'' {{IPA|/ɢ͡ʁo.ɡu/}} 'къого', ''къʼутӀзи'' {{IPA|/ɢ͡ʁutʼ.zi/}} 'къотӀизе'. Гьениб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]] зирараблъун лӀугьин буго позиционияб.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=38}}}}
|
|
|
|
|-
!<small>гъугъал</small>
|
|{{IPAplink|t͡s}}
|{{IPAplink|t͡sː}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬː}}
|{{IPAplink|t͡ʃ}}
|{{IPAplink|t͡ʃː}}
|
|
|{{IPAplink|k͡xː}}
|{{IPAplink|q͡χ}}{{Efn|Диалектазул фонема, мисалалъе, чӀадаколосезул стандарталда гьечӀо. [[Инс-кавказияб мацӀ|Инс-кавказияб]] ва [[Инс-авар-гӀандияб мацӀ|инс-авар-гӀандияб]] мацӀазул букӀараб *q гьаркьица авар мацӀалде аслияб куцалъ рефлекслъун кьуна {{IPAslink|h}} яги {{IPA|Rχ}}:<ref name= "Starostin1994" /> ''{{PAA|*'''q'''VrV}}'' > '''''h'''or'' (гьор);<ref>{{cite web |title= *qVrV ( ~ χ-, h-) | url = https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=282&root=config |access-date = 2024-08-15|publisher = The Tower of Babel. The Global Lexicostatistical Database|website=StarLing database server}}</ref>}}
|{{IPAplink|q͡χː}}
|
|
|
|-
!<small>эйективал</small>
|
|{{IPAplink|t͡sʼ}}
|{{IPAplink|t͡sːʼ}}
|{{IPAplink|t͡ɬʼ}}{{Efn|Стандарталдаги хьондасал свералабаздаги гьечӀеб, амма бакъдасезда гӀатӀидго данчӀвалеб фонема, буго анцухъдерил, гьидерил свералабазда, къаралазул цо-цо гаргаразда.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=53}} Эб ккола [[Инс-авар мацӀ|инс-авар]] ва [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|инс-хьондакавказияб]] мацӀаздаго букӀараб фонема, жиб хьондасел свералабазда [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]] сверараб: *ƛ̣ {{IPA|/t͡ɬʼ/}} > ṭ {{IPA|/tʼ/}}<ref name= "Starostin1994">{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/Texts/caucpref.pdf|url-status= |access-date= 2024-08-01|format= pdf|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= 53|archive-date= |via= |quote=}}</ref> Мисалалъе, ''бекьӀер'' {{IPA|/beˈt͡ɬʼer/}} 'бетӀер', ''кьӀад'' {{IPA|/t͡ɬʼad/}} 'тӀад', ''кьӀехь'' {{IPA|/t͡ɬʼex/}} 'тӀехь'.}}
|{{IPAplink|t͡ɬːʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʼ}}
|
|
|{{IPAplink|kxːʼ}}
|{{IPAplink|q͡χʼ}}{{Efn|ЧӀадаколосезул гаргаруда {{IPA|/q͡χːʼ/}} гьаркьил рефлекс: ''бакъӀ'' {{IPA|/baq͡χʼ/}} 'бакъ'.<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=83&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*bV(r)q̇:V}}</ref> [[Прото-кавказияб мацӀ|Прото-кавказияб]] ва [[Прото-авар-гӀандияб мацӀ|прото-авар-гӀандияб]] мацӀазул''{{PAA|*q̇}}'' {{IPA|/q͡χʼ/}} гьаркьил рефлекслъун авар стандармацӀалда лӀугьана {{IPAslink|ʕ}}:<ref name= "Starostin1994" /> ''{{PAA|*mo'''q̇'''V}}'' > ''ma'''ʕ''''' (магӀ).<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=262&root=config |url-status= dead |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= 2025-06-24 |via= |quote= *moq̇V |archive-url= https://web.archive.org/web/20250624213843/https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=262&root=config |access-date= 2024-08-15}}</ref>}}
|{{IPAplink|q͡χːʼ}}
|
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Фрикативияб рагьукъаб|Фрикативал]]
!<small>зирарал</small>
|
|{{IPAplink|z}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʒ}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ʁ}}
|
|{{IPAplink|ʕ}}
|
|
|-
!<small>гъугъал</small>
|{{IPAplink|f}}{{Efn|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони букӀунареб фонема.{{Sfn|Форкер|2020|p=246}} Авар алфабеталда бихьизабула ''Ф'' хӀарпалдалъун.}}
|{{IPAplink|s}}
|{{IPAplink|sː}}
|{{IPAplink|ɬ}}
|{{IPAplink|ɬː}}
|{{IPAplink|ʃ}}
|{{IPAplink|ʃː}}
|
|{{IPAplink|x}}
|{{IPAplink|xː}}{{Efn|Закаталисезул свералида дагьалго рагӀабазулӀ, стандарталъул [[гъугъаб веларияб аффрикат|интенсивияб гъугъаб веларияб аффрикаталъул]] бакӀалда: ''ххьури'' {{IPA|/xːuri/}} 'ккуна', ''хьхьала'' {{IPA|/xːala/}} 'ккола', ''хьхьал'' {{IPA|xːal}} 'ккал'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=35}}}}
|{{IPAplink|χ}}
|{{IPAplink|χː}}
|{{IPAplink|ħ}}
|{{IPAplink|ħː}}{{Efn|ДанчӀвала закаталисезул свералида стандартаб аваралъул {{IPAplink|ħ}} фонема букӀунелъуб: ''хӀхӀе'' {{IPA|/ħːe/}}'хӀе', ''махӀхӀал'' 'махӀаби'. [[Гъугъаб фарингеалаб фрикатив|ХӀалуцинчӀеб гъугъаб фарингеалаб]] {{IPA|/ħ/}} гьениб дандеккола стандартаб {{IPA|/χ/}} гьаркьие: ''хӀуб'' 'хоб', ''нахӀ'' 'нах'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=38–39}}}}
|{{IPAplink|h}}
|-
! colspan="2" |[[Вибрантияб рагьукъаб|Вибрантал]]
|
|{{IPAplink|r}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! colspan="2" |[[Аппроксимант|Аппроксимантал]]
|{{IPAplink|w}}
|
|
|{{IPAplink|l}}{{Efn|Авар мацӀалда {{IPA|/l}} гьаракь буго кӀиго [[аллофон]]алда: {{IPA|/i e/}} гьаркьазда аскӀоб [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}}, хутӀарал бакӀазда [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} ({{IPA|[lˠ]}}.}}
|
|
|
|{{IPAplink|j}}
|
|
|
|
|
|
|
|}
{{Notelist|colwidth=30}}
Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго [[фортис ва ленис]] (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе {{IPA|[tsː]}} (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, [[итал мацӀ]] гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин {{IPA|[tːs]}} (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе, {{IPA|t͡ɬː}} гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей {{IPA|/t͡ɬɬ/}} ({{IPA|/t<sup>ɬ</sup>ɬ/}}) гӀадин.<ref>Лейвер (1994) ''Principles of Phonetics'' гь. 371.</ref>
Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: [[Обструэнт|обструэнтал]] (хъуй-бугел) ва [[Сонорат|соноратал]]. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=30}} Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда.
==== Плозивал ====
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;"
|+Плозивазул система
!Зирараб
!Гъугъаб
!Эйективияб
|-
| align="center" | {{IPAlink|b}} {{angbr|б}}
| align="center" |{{IPAlink|p}} {{angbr|п}}
| align="center" | {{IPAlink|pʼ}} {{angbr|пӀ}}
|-
| align="center" | {{IPAlink|d}} {{angbr|д}}
| align="center" |{{IPAlink|t}} {{angbr|т}}
| align="center" | {{IPAlink|tʼ}} {{angbr|тӀ}}
|-
| align="center" |{{IPAlink|ɡ}} {{angbr|г}}
| align="center" | {{IPAlink|k}} {{angbr|к}}
| align="center" |{{IPAlink|kʼ}} {{angbr|кӀ}}
|}
[[Плозив]], яги стоп стандартаб авар мацӀалда буго ичӀго. Эл рукӀуна [[Гьаракьлъи (фонетика)|зираралги]] [[гъугълъи|гъугъалги]], гьединго эзие хасиятаб буго [[эйективияб рагьукъаб|эйективлъи]], гьаракь бахъулаго гьаркьил кьватӀел эххеде хӀалуцинаби, амма плозивазе букӀунаро хӀалуцин. Эйективияб плозив буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеолариябги]] {{IPA|/tʼ/}} [[Веларияб эйективияб стоп|велариябги]] {{IPA|/kʼ/}}, билабиалаб эйективияб стоп стандарталда буго цохӀо ''гьопӀа'' интерйекталъулӀ, диалектаздани эб данчӀвала гӀатӀидго.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=31}} Эйективал рихьизарула хӀарпалда цадахъ [[ГӀучӀ (кириллица)|гӀучӀ]] хъван: {{angbr|тӀ кӀ пӀ}} щибалъе. Плозиваз гӀуцӀула лъабилаб система ''зирараб–гъугъаб–эйектив'', хӀалуцарал вариантал гьечӀелъул. Гьенибе гъорлӀе кколаро жибго цохӀо бугеб [[Глотталаб стоп|гъугъаб глотталаб плозив]].
==== Аффрикатал ====
[[Аффрикат|Аффрикатал]] руго [[Короналаб рагьукъаб|короналалги]] [[Дорсалаб рагьукъаб|дорсалалги]], тӀоцересез гъорлӀе рачуна [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариялги]] [[Пост-алвеоларияб рагьукъаб|пост-алвеолариялги]], кӀиабилез — [[Веларияб рагьукъаб|велариялги]] [[Увуларияб рагьукъаб|увулариялги]]. Стандарталъул системалда гьечӀо зирарал аффрикатал, диалектаздани данчӀвала {{IPA|/d͡z d͡ʒ/}}.
Алвеолариял ва пост-алвеолариял аффрикатазул руго {{IPAslink|t͡s}} {{angbr|ц}}-ги {{IPAslink|t͡ʃ}} {{angbr|ч}}-ги, гьезул хӀалуцарал {{IPA|/t͡sː t͡ʃː/}}, эйективиял {{IPA|/t͡sʼ t͡ʃʼ/}}, хӀалуцарал эйективиял {{IPA|/t͡sːʼ t͡ʃːʼ/}} варианталги, гьединлъидал гьез гӀуцӀула ункъилаб система. Гьоркьоса бахъилъун ккола латералал аффрикатал. Стандартаб авар мацӀалда буго кӀиго интенсивияб алвеоларияб латералаб аффрикат: жибго {{IPAslink|t͡ɬː}} {{angbr|лӀ}} ва эйективияб {{IPAslink|t͡ɬːʼ}} {{angbr|кь}}, жидер хӀалуцинчӀел коррелатал гьечӀел.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} [[Инс-авар мацӀ|Инс-авар мацӀалдаго]] букӀараб [[Алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат|алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат]] хутӀун буго [[Авар свералаби|бакъдасел свералабазда]], стандарт мацӀалда гьеб гьаракь сверун буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]].<ref name= "Starostin1994"/>
Веларияб аффрикат буго кӀиго: интенсивияб гъугъаб {{IPAslink|k͡xː}} {{angbr|кк}}-ги [[Веларияб эйективияб аффрикат|интенсивияб веларияб эйективияб аффрикат]] {{IPA|/k͡xːʼ/}} {{angbr|кӀкӀ}}-ги. Гьел гьаркьазул гьечӀо хӀалуцинчӀел коррелатал.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=36}} Гьениб аффрикатизациялъул буго кӀого момент: тӀоцебеселъ артикулациялда {{IPA|/k/}} яги {{IPA|/kʼ/}} лӀугьин, кӀиабилелъ фрикативизация букӀин ва гьаракь {{IPA|/xː/}}-ялдалъун лӀугӀи.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=56}} Гьединго кидаго хӀалуцарал ккола увулариял аффрикаталги, гьелги руго интенсивияб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]] {{IPA|/q͡χː/}} {{angbr|хъ}} ва элъул эйективияб вариант {{IPA|/q͡χːʼ/}} {{angbr|къ}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=37}}
{| class=wikitable style="border: none; background: none; color: inherit; text-align: center;"
|+Аффрикатазул система
! colspan="4" scope="col" | Алвеолариялги пост-алвеолариялги
| rowspan="14" style="border: none; background: none; color: inherit;" |
! colspan="2" scope="col" | Алвеолариял латералиял
| rowspan="14" style="border: none; background: none; color: inherit;" |
! colspan="2" scope="col" | Велариялги увулариялги
|-
!<small>Гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб</small>
!<small>Эйективияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективиияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективияб</small>
|-
|{{IPAlink|t͡s}} {{angbr|ц}}||{{IPAlink|t͡sː}} {{angbr|цц}}||{{IPAlink|t͡sʼ}} {{angbr|цӀ}}||{{IPAlink|t͡sːʼ}} {{angbr|цӀцӀ}}|| rowspan="2" |{{IPAlink|t͡ɬː}} {{angbr|лӀ}}|| rowspan="2" |{{IPAlink|t͡ɬːʼ}} {{angbr|кь}}||{{IPAlink|k͡xː}} {{angbr|кк}}||{{IPAlink|k͡xːʼ}} {{angbr|кӀкӀ}}
|-
|{{IPAslink|t͡ʃ}} {{angbr|ч}}||{{IPAslink|t͡ʃː}} {{angbr|чч}}||{{IPAslink|t͡ʃʼ}} {{angbr|чӀ}}||{{IPAslink|t͡ʃːʼ}} {{angbr|чӀчӀ}}||{{IPAslink|q͡χː}} {{angbr|хъ}}||{{IPAslink|q͡χːʼ}} {{angbr|къ}}
|-
|}
====Фрикативал====
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;"
|+Фрикативазул система
!Зирараб
!Гъугъаб
!Интенсивияб
|-
|{{IPAlink|z}} {{angbr|з}}
|{{IPAlink|s}} {{angbr|с}}
|{{IPAlink|sː}} {{angbr|сс}}
|-
|—
|{{IPAlink|ɬ}} {{angbr|лъ}}
|{{IPAlink|ɬː}} {{angbr|лълъ}}
|-
|{{IPAlink|ʒ}} {{angbr|ж}}
|{{IPAlink|ʃ}} {{angbr|ш}}
|{{IPAlink|ʃː}} {{angbr|щ}}
|-
|—
|{{IPAlink|x}} {{angbr|хь}}
|—
|-
|{{IPAlink|ʁ}} {{angbr|гъ}}
|{{IPAlink|χ}} {{angbr|х}}
|{{IPAlink|χ}} {{angbr|хх}}
|-
|{{IPAlink|ʕ}} {{angbr|гӀ}}
|{{IPAlink|ħ}} {{angbr|хӀ}}
|—
|}
[[Фрикатив]], яни кӀиго артикулаторалда гьоркьоб бугеб чӀедераб нухдасан хӀухьел цун абулеб рагьукъаб аваралда буго 16, эзул лабиаллъарал вариантал рикӀкӀинчӀого. Авар фрикативазул гьечӀо эйективлъи, амма эл рукӀине бегьула хӀалуцараллъун. Алвеолариялги пост-алфеолариялги фрикативаз гӀуцӀула лъабилаб система, жиндилӀ зирарабги, гъугъабги, гъугъаб интенсивиябги бугел:{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} {{IPAslink|z}}–{{IPAslink|s}}–{{IPAslink|sː}}, {{IPAslink|ʒ}}–{{IPAslink|ʃ}}–{{IPAslink|ʃː}}. Зирарал интенсивиял фрикативал авар мацӀалда гьечӀо. [[Латералаб рагьукъаб|Латералал фрикативазул]] руго гъугъаб алвеоларияб {{IPAslink|ɬ}} {{angbr|лъ}}-ги, элъул интенсивияб вариант {{IPA|/ɬː/}} {{angbr|лълъ}}-ги, гьедин эз гӀуцӀула кӀибилаб кьер.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}}
Велариял фрикативазул авар мацӀалда буго гъугъаб веларияб фрикатив {{IPA|/x/}}, жиндир интенсивияб форма гьечӀеб.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=36}} Увулариял фрикативазулги буго лъабилаб кьер: зирараб {{IPAslink|ʁ}} {{angbr|гъ}}, гъугъаб {{IPAslink|χ}} {{angbr|х}}-ги {{IPAslink|χː}} {{angbr|хх}}-ги. Фарингеалазул фрикативазул руго гъугъаб {{IPAslink|ħ}} {{angbr|хӀ}}-ги зирараб {{IPAslink|ʕ}} {{angbr|гӀ}}-ги.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=37}}
Гьединго авар мацӀалда реализация буго [[гъугъаб лабиоденталаб фрикатив|гъугъаб лабиоденталаб фрикативалъулги]] {{IPA|/f/}} {{angbr|ф}}, жиб цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони, авар жиндирго рагӀабазулӀ букӀунареб. [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|Инс-хьондакавказияб мацӀалда]] букӀараб *''f'' гьаркьица [[Инс-авар мацӀ|авар мацӀалда рефлексиялъун]] кьуна {{IPA|/x ~ χ/}} яги {{IPA|/ʃː/}} гьаркьал: ''*'''f'''ănV''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=282&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*fănV}}</ref> > '''''хь'''онлъи'', ''*'''f'''iwɨ ( ~ -b-,-o)''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1682&root=config |url-status= |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= |via= |quote= *xʷibV ( ~ -b-,-o) }}{{Хвараб регӀел|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> > '''''х'''об'', ''*'''f'''_ɦä̆''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=2320&root=config |url-status= |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= |via= |quote= *f_ɦä̆ }}{{Хвараб регӀел|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> > '''''щ'''у''. ЦӀакъго цересел къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ, мисалалъе, гӀарабалдаса, оригиналаб {{IPA|/f/}}-ялъул бакӀалда батула {{IPA|/p/}} гьаракь: {{lang-ar|فناء|fanāʾ}} > ''пана'' {{IPA|/pana/}}; {{lang-fa|فال}} > ''пал'' цги. [[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] ва гьелдасан рачӀарал европиял мацӀазул рагӀабазулӀ {{IPA|/f/}} цӀунула.
====Сонорантал====
Сонориял рагьукъал ккола жал гьаракьалъул тракталда хӀухьелалъул турбулентияб чвахи гьечӀого лӀугьунел, эзул руго кӀиго назалияб {{IPAslink|m}}, {{IPAslink|n}}, цо вибрант {{IPAslink|r}}, лъабго аппроксимант {{IPAslink|l}}, {{IPAslink|w}}, {{IPAslink|j}}.
[[Зирараб алвеоларияб латералаб аппроксимант]]алъул авар мацӀалда буго кӀиго [[аллофон|аллофон]]: [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}} ва [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} (яги {{IPA|[lˠ]}}, хъвалаго эзул батӀалъи бихьизабуларо. Палаталлъараб варианталъул реализация букӀуна {{IPA|/i/}}, {{IPA|/e/}} [[Цебесеб рагьараб|цебесел рагьарал]] аскӀоре ккани: ''ле́маг'' {{IPA|[ˈlʲe.maɡ]}}, ''эбе́л'' {{IPA|[ʔɛ.ˈbelʲ]}}, ''билта́'' {{IPA|[bɪlʲ.ˈtä]}}, ''лъе́ла'' {{IPA|[ˈɬe.lʲa]}} (лъезе-{{abbr|{{Smallcaps|fut}}|бачӀунеб мех}}), гьединго {{IPAslink|j}} гьаркьида хадуб бугони: ''хъва́йла'' {{IPA|[ˈq͡χːʷäj.lʲa]}} (хъвазе-{{abbr|{{Smallcaps|fut}}|бачӀунеб мех}}). ХутӀанщинаб бакӀалда букӀуна веларлъараб аллофон: ''лалу''́ {{IPA|[ɫa.ˈɫu]}}, ''бал'' {{IPA|[baɫ]}}, ''хъва́ла'' {{IPA|[ˈq͡χːʷä.ɫa]}} (хъвазе-{{abbr|{{Smallcaps|prs}}|гьанжесеб гӀахьалаб мех}}).
==== Лабиаллъарал рагьукъал ====
[[Лабиализация]] буго авар мацӀалда гӀатӀидго данчӀвалеб кӀиабизесеб артикулация, эб лӀугьуна гьаракь бахъулаго кӀутӀбиги цадахъ хӀалтӀизарун, хъвавуда бихьизабула ''В'' хӀарпил квекудалъун. Эб артикулация букӀуна цӀикӀкӀанисел рагьукъазул, лабиалазулги сонорантазулги хутӀизегӀан, цо сонорант буго лабиалаб, эбги [[зирараб лабиал–веларияб аппроксимант]] {{IPA|/w/}}. Лабиализация букӀуна силлаб-инициалаб, ай байбихьуда данчӀвалеб. Буго гьединго рагӀуда жаниб лабиализацияги, эб хасго данчӀвала вербазулӀ, мисалалъе, ''ба'''къв'''азе'' {{IPA|/bä.ˈq͡χːʷʼä.ze/}}. Силлаб-финалаб лабиализация, рагӀул тӀарамагъада букӀунеб, авар мацӀалда гьечӀо. РагӀи хисулаго, гургинлъарал рагьаразде цебе {{IPA|/u o/}} лабиаллъарал рагьукъазе лӀугьуна делабиализация:{{Sfn|Форкер|2020|p=246}} ''гъветӀ'' — ''гъотӀо́-'', ''хвезе'' — ''хола'' цги.
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! colspan="2" rowspan="3" |
! colspan="4" |{{abbr|[[Алвеоларияб рагьукъаб|А]]|Алвеолариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Посталвеоларияб рагьукъаб|ПА]]|Посталвеолариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Веларияб рагьукъаб|В]]|Велариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Увуларияб рагьукъаб|У]]|Увулариял}}
! rowspan="3" |{{abbr|[[Фарингеалаб рагьукъаб|Ф]]|Фарингеалал}}
! rowspan="3" |{{abbr|[[Глотталияб рагьукъаб|Г]]|Глотталал}}
|- class="small"
! colspan="2" |<small>централ</small>
! colspan="2" |[[Латералал рагьукъал|<small>латерал</small>]]
|- class="small"
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
|-
! rowspan="3" |[[Плозивиял рагьукъал|Плозив]]
!<small>{{abbr|з|зирарал}}</small>
|{{IPAplink|dʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɡʷ}}
|
|
|
|
|
|-
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|tʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʷ}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ʔʷ}}
|-
!<small>{{abbr|э|эйективал}}</small>
|{{IPAplink|tʼʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʼʷ}}
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Аффрикат]]
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|t͡sʷ}}
|{{IPAplink|t͡sːʷ}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬːʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʷ}}
|
|{{IPAplink|kxːʷ}}
|
|{{IPAplink|q͡χːʷ}}
|
|
|-
!<small>{{abbr|э|эйективиял}}</small>
|{{IPAplink|t͡sːʷ}}
|{{IPAplink|t͡sːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬːʷʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʼʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|kxːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|q͡χːʷʼ}}
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Фрикативиял рагьукъал|Фрикатив]]
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|sʷ}}
|{{IPAplink|sːʷ}}
|{{IPAplink|ɬʷ}}
|{{IPAplink|ɬːʷ}}
|{{IPAplink|ʃʷ}}
|{{IPAplink|ʃːʷ}}
|{{IPAplink|xʷ}}
|
|{{IPAplink|χʷ}}
|{{IPAplink|χːʷ}}
|{{IPAlink|ʕʷ}}
|
|-
!<small>{{abbr|з|зирарал}}</small>
|{{IPAplink|zʷ}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʒʷ}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʁʷ}}
|
|{{IPAlink|ħʷ}}
|{{IPAplink|hʷ}}
|-
! colspan="2" |[[Аппроксимантиял рагьукъал|Аппроксимант]]
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|w}}
|
|
|
|
|
|}
===Рагьарал===
{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
|+ Рагьарал фонемаби
! rowspan="2" |Борхи
! colspan="3" |Кьер
|-
! class="bright" |[[Цебесеб рагьараб|Цебесеб]]
! class="bright" |[[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀеб]]
! class="bright" |[[Нахъисеб рагьараб|Нахъисеб]]
|-
! style="text-align: left;" |[[ТӀасияб рагьараб|ТӀасияб]]
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|i}}
| style="font-size:120%" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|u}}
|-
! style="text-align: left;" |[[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀад-гьоркьохъеб]]
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|e}}
| style="font-size:120%" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|o}}
|-
!style="text-align: left;" |[[Гъоркьияб рагьараб|Гъоркьияб]]
| align="center" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|ä}}
| style="font-size:120%" |
|}
Авар мацӀалда буго щуго рагьараб гьаракь: {{IPA|/i/}}, {{IPA|/u/}}, {{IPA|/e/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/ä/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}}{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} Руго гьединго гьел гьаркьазул назаллъарал варианталги,{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} хъвавуда гьел рихьизаруларо. Диалектазда данчӀвала цӀикӀкӀунги рагьарал гьаркьал, гьединго халалъарал вариантал.
Артикуляция кӀутӀбузул позициялде балагьун, авар мацӀалъул рагьарал руго [[гургинлъи|гургинлъарал]] {{IPA|/u, o/}} ва гьезде данде лъолел гургинлъичӀел {{IPA|/i, e, ä/}}. Абулаго гӀебедемухъалда мацӀалца кколеб бакӀалда рекъон, рагьарал данде лъола [[Цебесеб рагьараб|цебесеб кьералъул]] {{IPA|/i/}}, {{IPA|/e/}} ва [[Нахъисеб рагьараб|нахъисеб кьералъул]] {{IPA|/u, o/}}. Гьезде данде ккуна {{IPA|/ä/}} буго бакьулӀ кьералъул. МацӀалзул эхедемухъалда позициялда рекъон данде лъола [[тӀасияб рагьараб|тӀасияб борхул]] {{IPA|i, u}} ва [[гъоркьияб рагьараб|гъоркьияб борхул]] {{IPA|/ä/}}. Гьеб кӀибго борхуда гьоркьор руго [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|тӀад-гьоркьохъел]] {{IPA|/e, o/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}}
РагӀул байбихьуда рагьарал рацӀцӀадго дандчӀваларо, гьезда цебе букӀуна [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}: ''эбел'' {{IPA|/ʔe.ˈbel/}}, ''анкьго'' {{IPA|/ˈʔäntɬːʼ.ɡo/}}, ''ине'' {{IPA|/ˈʔi.ne/}}, гьединго гьеб гьаракь букӀуна силлабазул байбихьуда рагӀуда жанибги, кӀиго рагьараб аскӀобе ккун, [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе:<ref name="Вестник" /> ''рии'' {{IPA|/ri.ˈʔi/}}, ''роол'' {{IPA|/ro.ˈʔol/}}, ''беэнаб'' {{IPA|/be.ˈʔe.nabl/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}} Гьединго [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе хӀалтӀизабула [[зирараб палаталаб аппроксимант]] {{IPA|/j/}}: ''цӀияб'' {{IPA|/ˈt͡sʼi.jäb/}}, ''лъабгоял'' {{IPA|/ˈɬäb.ɡo.jäɫ/}}, ''дие'' {{IPA|/ˈdi.je/}} цги.<ref name="Вестник" />
==== Назалал рагьарал ====
{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
|+
|-
!
! [[Цебесеб рагьараб|Цебе]]
![[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀ]]
! [[Нахъисеб рагьараб|Нахъ]]
|-
! style="text-align: left;" | [[ТӀасияб рагьараб|ТӀаса]]
| | {{IPA link|ĩ}}
| |
| | {{IPA link|ũ}}
|-
! style="text-align: left;" | [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀад-гьоркьоб]]
| | {{IPA link|ẽ}}
|
| | {{IPA link|õ}}
|-
! style="text-align: left;" | [[Гъоркьияб рагьараб|Гьоркьа]]
| |
| | {{IPA link|ã}}
|
|}
Авар мацӀалда руго [[назалаб рагьараб|назалал рагьарал]],{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: ''у'' {{IPA|/ʔũ/}}, ''гӀоло'' {{IPA|/ʕo.ɫõ/}} ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалала рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: ''у(н)гьи'' {{IPA|/ˈʔũ.hi/}} 'хӀухьел биччай' — ''угьи'' {{IPA|/ˈʔu.hi/}} 'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги<ref name="Вестник" />{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} интерйекциябазулӀги:{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} ''гьа'' {{IPA|/hã/}}, ''хӀе'' {{IPA|/ħẽ/}} (хӀама хъамизе абулеб) цги. Дагьабги цӀиккӀун назализация батула [[хундерил сверел|хундерил свералил]] цо-цо гаргаразулӀ.
===Кьабизаби===
Авар мацӀалъул [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизабиялъе]] хасиятал сипатал руго хадусел: хьвадарулеб (динамикияб) букӀин, эспираторияб букӀин, гӀезегӀан мухӀканго загьираб ва рагӀул цоккураб [[Гьижа|гьижаялде]] тӀаде кколеб букӀин. Кьабизаби кидаго тӀаде ккола рагӀиялъул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб гьижаялде; ва киданиги рагӀул байбихьудаса бугеб кӀиабилеб гьижаялдаса добегӀан унаро: ''на́ку'', ''кере́н'', ''бéрцинаб'', ''квара́наб'', ''гьабу́ларо'', ''у́на''.
Кьабизабиялъул хьвадари (динамика) загьирлъула рагӀи хисулелъуб, ва гьелъул хӀасилалда рагӀулӀ лӀугьуна батӀи-батӀиял хиса-басиял. Кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде бачӀунеб бугони, кьабизабиялда цебесеб рагьараб тӀагӀуна ([[Синкопа (лингвистика)|синкопа]]): ''бетӀе́р'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''ботӀро́''-л ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кагъа́т'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''кагъти́ца'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''гомо́г'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''гонги́ца'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) ва ц.
РагӀиялъул гӀемерлъул форма лӀугьунелъул, кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде ккани, тӀагӀуна кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб: ''гама́чӀ'' — ''га́нчӀал''; ''гӀере́къ'' — ''гӀе́ркъал'', ''лъеле́хь'' — ''лъе́лхьал'' ва ц.
Кьабизабиялъ хасаб роль хӀала рагӀиялъул хъвалсараб аслу лӀугьиналда, мисалалъе, аблаутияб хисунккей, рагӀулӀ кьабизабиялъул бакӀалда бараб гьечӀониги, цадахъ регӀула кьабизаби хьвадигун: ''тӀехь'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|ц. ф.|цолъул форма}}) — ''<u>тӀахь</u>-а́л'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}} — <u>''тӀохь-а́л''</u> ({{Abbr|ген.|генетив}}), гъе́''ду'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|ц. ф.|цолъул форма}}) — ''<u>гъуд</u>-у́л'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''<u>гъад</u>-и́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
Кьабизабиялъ хӀала батӀи-батӀиял релъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъул роль: ''рагъи''́ (цӀар.) — ''ра́гъи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), лъикӀлъи́ (цӀар) — ''лъи́кӀлъи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''рикьи́'' (цӀар) — ри́кьи ({{Abbr|масд.|масдар}}).
Гьединго кьабизабиялъ хӀала рол номинативалъулги хъвалсараб аслуялъул форма релълъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъеги: ''лъар'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''лъа́рал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''лъара́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}); ''тӀул'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''тӀу́лал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''тӀула́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}); ''цӀул'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''цӀу́лал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''цӀула́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
Кьабизабиялъул бакӀалда бараб чӀедерал ва гӀатӀидал рагьарал данде лъей ккола батӀи-батӀиял категориалиял формаби лӀугьиналъул къагӀидалъун: ''рухье́н'' (цӀар) — ''ру́хьин'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''къотӀе́л'' (цӀар) — ''къо́тӀи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''рате́л'' (цӀар) — ''ра́ти'' ({{Abbr|масд.|масдар}}). Кьабизабиялъул бакӀ ккола гьел рагӀабазул статус мухӀкан гьабиялъул критерияздаса цояб. Жубараб рагӀиялъул кӀиабилеб компоненталъул кьабизаби тӀагӀуна, щай гурелъул гьеб кӀиабилеб гьижаялдаса хадуса букӀине бегьуларо, мисалалъе: ''на́хъарукъ'', ''бетӀе́рчӀахъад'', ''бетӀе́ргьанчи''. [[Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал]] лъаб- яги цӀикӀкӀун журарал рагӀабазулӀ кьабизаби бачӀуна кӀиабилеб къотӀелалде тӀаде: ''теле́пон'', ''гене́рал''.
==Морфофонология==
Бищун кӀвар бугел морфофонологиял процессал руго аблаут, рагьаразул синкопа, ассимилация, мутация, рагьукъазул алтернация ва метатезис.{{Sfn|Форкер|2020|p=247}}
====Аблаут====
Аблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагӀи лӀугьунаго, рагӀи хисулаго: '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|u}}''': ''налъ<u>и</u> — налъ<u>у</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|e}}''': ''т<u>и</u>ризе — т<u>е</u>резе'' (гӀахьалаб заман); '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''кь<u>и</u>ли — кь<u>о</u>лоца'' (эргатив); '''{{IPAalink|u}}'''/'''{{IPAalink|e}}''': ''т<u>у</u>нкизе — т<u>е</u>нкезе'' (гӀахьалаб заман); '''{{IPAalink|u}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''н<u>у</u>с — н<u>о</u>соца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''хӀeтӀ<u>e</u> — хӀатӀ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|u}}''', ''к<u>е</u>ту — к<u>у</u>тул'' (гӀем. ф.); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''п<u>е</u>р — п<u>о</u>роца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|a}}''': ''б<u>е</u>че — б<u>а</u>чица'' (эргатив); '''{{IPAalink|o}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''чохтӀ<u>о</u> — чахтӀ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|o}}'''/'''{{IPAalink|a}}''': ''гь<u>о</u>ло — гь<u>а</u>лица'' (акт. игӀр.); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''бугъ<u>а</u> — бугъ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|u}}''': ''хъ<u>а</u>ла — хъ<u>у</u>лби'' (гӀем. ф.); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''гӀ<u>а</u>штӀи — гӀ<u>о</u>штӀоца'' (эргатив) ва ц.
====Рагьаразул синкопа====
Синкопа, яги рагьарал тӀагӀин, загьирлъула рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго, кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде ккеун, кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб тӀагӀиналдалъун (кӀижурарал рагӀабазул хъвалсараб аслуялъул кӀидаго ккола кьабизабиялъулаблъун): ''буру́тӀ'' — ''буртӀи́ца'' (эргатив), ''гомо́г'' — ''гонги́л'' (ген.), ''кагъа́т'' — ''кагъти́ца'', ''гӀepeтӀ'' — ''гӀертӀица'' (эргатив) ва ц.
====Рагьаразул ассимиляция====
[[Ассимиляция (лингвистика)|Ассимиляция]], яги цо гьаракь цогидалда релъин, авар мацӀалда дандчӀвала прогрессивиябги регрессивиябги ассимиляция хӀисабалда.
[[Прогрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Прогрессивияб ассимиляция]], яги цебе бугеб гьаракьалъ хадуб бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
* гӀемерлъул формаялъулӀ кӀижурарал рагӀабазул, гьел игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб гьижа тӀагӀиналъ (кьабизаби бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетӀе́р'' — ''бу́тӀрул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''кьенсе́р'' — ''кьу́нсрул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''лаче́н'' — ''лу́чнул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''габу́р'' — ''га́рбал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''тӀагъу́р'' — ''тӀа́гърал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}). Аслуялъул рагьаразул [[Элизия (лингвистика)|элизия]] лӀугьине бегьула гӀемерлъул формаялъулӀ кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде бачӀинчӀогоги: ''кьиби́л'' — ''кьалба́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''хьиби́л'' — ''хьалба́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''миччи́л'' — ''маччли́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
* гӀемерлъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулӀ (аслуялъул рагьараб гьениб тӀагуна): ''кечӀ'' — ''ку́чӀдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''тӀегь'' — ''тӀу́гьдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''хӀехь'' — ''хӀу́хьдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
[[Регрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Регрессивияб ассимиляция]], яги хадуб бугеб гьаракьалъ цебе бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
* цолъцъул формаялъулӀ, кӀижурарал рагӀабазул, игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб [[гьижа]] тӀагӀиналъ ([[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетӀе́р'' — ''ботӀро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кьенсе́р'' — ''кьонсро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''лаче́н'' — ''лочно́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''габу́р'' — ''горбо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''тӀагъу́р'' — ''тӀогъро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
* цолъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулӀ: ''кечӀ'' — ''кочӀо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''тӀегь'' — ''тӀогьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''хӀехь'' — ''хӀохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
* рагӀи хисулаго [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде бачӀинчӀони: ''тӀехь'' — ''тӀохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''чехь'' — ''чохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кьили́'' — ''кьоло́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ва ц.
Хъвалсараб аслуялъулӀ ва гӀемерлъул формаялъул ассимиляиялъул данде кколел формаби кидаго гуро рукӀунел, ва гьеб процесс лӀугьуна гӀицӀго цолъул формаялъул хъвалсараб аслуялъулӀ, гӀемерлъул формуялъул рагьараб абуни хисуларо: ''гӀус'' — ''гӀосо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гӀуса́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''гӀучӀ'' — ''гӀочӀо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гӀучӀа́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''рукъ'' — рокъо''́''б ({{Abbr|лок. V|локатив}}) — ''рукъза́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''ракӀ'' — ''рекӀе́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''ра́кӀал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''цӀа'' — ''цӀе́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''цӀа́ял'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''лъим'' — ''лъел'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''лъи́нал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
Цо-цо букӀине бегьула гӀемерлъул формаялда ассимиляцияги, цолъул формаялда — диссимиляцияги загьирлъи, гьениб байбихьулаблъун рикӀкӀуна хъвалсараб аслуялъул формаби: ''гьоко́'' — ''гьаки́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гьака́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''сордо́'' — ''сарди́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''сарда́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''чӀорто́'' — ''чӀарти́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''чӀарта́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
====Редукция====
Авар мацӀалда [[Редукциялъул (лингвистика)|редукциялъул]], ай кьабизабуларел рагьаразул гьаркьилаб тӀабигӀат хисиялъул даража буго дагьа-макъаб, гӀаммго абуни, редукция буго къадаралъулаб. [[Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб]] {{IPAslink|ä}} кьабизабуларел [[гьижа|гьижабазда]] редуцилъула загӀипго: ''р<u>а</u>хӀáт'', ''х<u>а</u>ли́ч<u>а</u>'', ''рачéл'', ''вáчӀ<u>а</u>н<u>а</u>'' . Цогидал рагьаразеги лӀугьуна гьединалго загӀипал хиса-басиял, жидеца гьезул фонологияб статусалъе асар гьабуларел: ''къебéд'', ''керéн'', ''векéрухъан'', ''тӀокъó'', ''бусéн'', ''бигьáро'' ва ц.
====Алтернация====
Алтернация '''{{IPAalink|m}}''' > '''{{IPAalink|n}}''' лӀугьуна мацӀалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе рагӀи ва форма лӀугьунагоги, рагӀи хисулелъубги: ''гъа<u>м</u>ас — гъа<u>н</u>сил'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''га<u>м</u>ачӀ — ганчӀил'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''та<u>м</u>ахьу — та<u>н</u>хьил'', ''чӀи<u>м</u>их — чӀи<u>н</u>хал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичӀогоги хутӀула: ''ханжар'' — ''хонжроца'' ({{Abbr|эрг.|эргатив}}) ва ц.
Алтернация '''{{IPAalink|n}}''' > '''{{IPAalink|m}}''' лӀугьуна {{IPAalink|r}} гьаракьалда хадуб: ''гъара<u>н</u> — гъар<u>м</u>ил'' (генетив); ''чаран — чар<u>м</u>ил'' (генетив) ва ц.
====Лабиализация====
[[Лабиализация]], яги артикуляциялъулӀ кӀутӀби цебе цутӀи, буго [[Авар мацӀ|авар мацӀалъе]] гӀемер хасиятаб ва дандчӀвала кидаго рагӀабазул байбихьуда (журарал рагӀабазулӀ гьоркьобги букӀине бегьула): ''гвай'', ''гвенд'', ''квар'', ''кквезе, квер'', ''кӀвар'', ''свак'', ''ххвел'', ''хъвазе'' ва ц.
====Делабиализация====
[[Лабиализация#Делабиализация|Делабиализация]], яги лабиализация тӀагӀин, лӀугьуна рагӀи хисулаго лабиалиял рагьукъазда хадур лабиалиял, яги гургинлъарал рагьарал {{IPAslink|u}} ва {{IPAslink|o}} рачӀиналъ: ''кӀветӀ'' — ''кӀутӀби'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}); ''гъветӀ'' — ''гъутӀби'' (гӀем. ф.), ''гъотӀоца'' (эргатив) ва ц.
==== Метатеза ====
[[Метатеза]] лӀугьуна диссимиляциялъул аслуялда [[Лабиалиял рагьукъал|лабиалияб гьаракьалдаги]] [[Сонорантал|соноранталдаги]] гьоркьоб бугеб рагьараб тӀагӀун ва гьеб кӀиябго рагьукъалъ тартибияб бакӀ хисун (лабиалияб + сонорияб > сонорияб + лабиалияб): ''габур — гарбал'' (гӀем. ф.); ''хабар — харбил'' (генетив); ''тӀамур — тӀармил'' (генетив); ''цӀибил — цӀолбол'' (генетив) ва ц.
==== Рагьукъазул синкопа ====
ЛӀугьуна '''{{IPAalink|n}}''', '''{{IPAalink|m}}''', '''{{IPAalink|d}}''', '''{{IPAalink|t}}''' рагьукъазе рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго: ''рехъен'' — ''рехъаби'' (гӀем. ф.); ''бусен'' — ''бусадул'' (ген.); ''хӀалтӀухъан'' — ''хӀалтӀухъаби'' (гӀем. ф.), ''лъим'' — ''лълъел'' (ген.) — ''лъадаца'' (акт.), ''гӀaтӀид'' (тӀадрагӀи) — ''гӀатӀилъи'' (цӀар); ''къебед'' — ''къебелъи'', ''щулат(го)'' (тӀадр.) — ''щулалъи'' (цӀар) ва ц.
== Морфонология ==
РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижа гӀуцӀараб буго цохӀо [[Рагьараб|рагьаралъ]] (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант r, l, n, m, j), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, яни кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир), гӀаммаб куцалда гьижадул схема бихьизабизе беьула CV(R)(C) гӀадин. ТӀоракӀал гьижабазул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант.{{Sfn|Форкер|2020|p=247}}
РагӀул кьибилалъул тайпаби:
# цожубараб аслу '''C(w)V''': ''къо'', ''чу'', ''цӀа'', ''ца'', ''цӀцӀва'', ''чи'', ''кьо'', ''ци'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''C(w)VC''': ''махх'', ''лагъ'', ''нугӀ'', ''ригь'', ''рукъ'', ''хур'', ''лълъим'', ''бис'', ''бер'', ''кӀул'', ''чӀетӀ'', ''чан'', ''кӀветӀ'', ''гел'', ''тӀегь'', ''рос'', ''гохӀ'', ''агӀ'', ''ах'' , ''оц'', ''ицц'', ''их'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''VRC''': ''анкь'', ''ирс'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''C(w)VRC''': ''тӀинчӀ'', ''хӀинчӀ'', ''гӀанкӀ'', ''гӀоркь'', ''къарз'', ''гвенд'', ''гарцӀ'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCV''': ''ада'', ''угьи'', ''уба'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCСV''': ''урба'', ''ургу'', ''амру'', ''аслу'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу'''C(w)VCV''': ''гӀари'', ''гьобо'', ''гъеду'', ''кету'', ''лъади'', ''дару'', ''рагӀи'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCVС''': ''агъаз'', ''асар'', ''эмен'', ''эбел'', ''адаб'', ''ахир'', ''авал'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCСVC''': ''адрес'', ''азбар'', ''айгъир'', ''аскар'', ''авлахъ'', ''амбар'', ''аргъан'', ''ахӀмакъ'', ''илбис'' ва ц.; (гьаб тайпаялде гъорлӀе ккола цоги мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби);
# кӀижубараб аслу '''C(w)VRC(в)V''': ''тӀанса'', ''гӀанса'', ''квартӀа'', ''гъванща'', ''гвангва'', ''ханжу'', ''торгӀо'', ''гордо'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб: ''дагӀба'', ''кӀуштӀа'', ''гӀаштӀи'', ''гӀузру'', ''мусру'', ''сихӀру'' (гьаб конструкциялда руго аслияб къагӀидаялда цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀарал рагӀаби);
# кӀижубараб аслу '''C(w)VCVC''': ''гамачӀ'', ''чапар'', ''гьудул'', ''гӀалим'', ''лъимер'', ''гудур'', ''рехъен, рукӀел'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''C(w)VRCVC''': ''хвалчен'', ''ханжар'', ''гьалмагъ'', ''салмаг'', ''сандукӀ'', ''саргъас'', ''баргъич'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб (цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀаби): ''хашхаш'', ''гӀужрукъ'', ''гужгат'', ''сухъмахъ'', ''сухӀмат'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''CVCVRC''': ''туманкӀ'';
# лъабжубараб аслу '''VCCVCV''': ''аздагьо'';
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVCV''': ''можоро'', ''сумало'', ''габани'', ''гъадаро'', ''гьереси'', ''катӀари'', ''гӀарада'' ва ц.;
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVRCV''', '''(C)VRCVCV''': ''итаркӀо'', ''гвангвара'', ''гӀанхвара'', ''газаргъо'' ва ц.;
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVCVC''': ''аманат'', ''апараг'', ''жанавар'', ''апараг'', ''годекӀан'', ''малаик'' ва ц.
# лъабжубараб аслу '''(C)VСCVCVC''': ''ахбазан'';
Цогияздаса лӀугьунарел фигӀлуялъул аслуял: '''V''' (''ине''), '''CV''' (''кке-зе''), '''CVC''' (''лъу-гьи-не''; гьанирго рачӀуна бабихьуда жинсиял гӀаламатал ругел фигӀлабиги'': в-ачӀ-ине''), '''CVRC''' (''гьурщ-изе'')<ref>Аварский язык. Фонетика. (М. Алексеев. Борис Атаев)</ref>.
==Ралагье гьединго==
* [[Авар ортография]]
==МугъчӀваял==
=== Цитация ===
{{Reflist|30em}}
=== Иццал ===
{{Refbegin|33em|indent=yes}}
:'''''ГӀурусалда:'''''
* {{cite book
|last1= МикагӀилилазул |first1= Ш. И.|author-link1= МикагӀилилазул Шигьабудинил Иляс
|editor-last1= Бокарев|editor-first1= Е. А.
|year= 1959
|title= Очерки аварской диалектологии
|trans-title= Авар диалектологиялъул хъвай-хъвагӀаял
|publication-place= Ленинград
|publisher= СССРалъул гӀелмабазул академиялъул пресса
|page= 510
|ref=}}
*{{cite book |last1 = Алексеев |first1= М. Е.|last2 = Атаев |first2= Б. М. |last3 = МухӀамадов |first3= М. А. |last4 = МухӀамадов |first4= М. И. |last5 = Магьдиева |first5= Г. И. |last6 = СагӀидова |first6= П. А. |last7 = Самедов |first7= Дж. С.|author-link= |date= 2012|title= Современный аварский язык |url= |location= МахӀачхъала |publisher= АЛЕФ|page= 420|isbn={{Format ISBN|9785914311107}}}}
*{{cite book |last= СагӀидова|first= П. А.|author-link= |date= 2007|title= Закатальский диалект аварского языка |trans-title= Авар мацӀалъул закаталисезулаб сверел|location= МахӀачхъала|publisher= |page= 216|isbn=}}
:'''''Инглисалда:'''''
*{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}}
{{Refend}}
==РегӀелал==
* [http://www.philology.ru/linguistics4/madiyeva-67.htm Мадиева Г. Аварский язык (из: Языки народов СССР)]
* [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-99c.htm Алексеев М. Е. Аварский язык (из: Языки мира: Кавказские языки)]
* {{БРЭ|статья=Аварский язык|id=1797875|автор=М.Е.Алексеев}}
* [https://postnauka.ru/longreads/155222 Аварский язык]
{{Авар мацӀ}}
[[Категория:Авар фонология]]
8f7vrp5ufz5i80t65mvjdnx5iil5dot
Хъвавул система
0
14255
102297
100661
2026-10-23T22:40:45Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102297
wikitext
text/x-wiki
{{Хъвай-хъвагІиялъул системаби дунялалда}}
'''Хъвай-хъвагӀиялъул система''' — каламалъулаб коммуникация визуалго бихбизабиялъул къагӀида, жибги хасаб хъвай-хъвагӀиялда ва гьеб хӀалтӀизаби нухда рачунел асасазда бараб. [[Хъвай|Хъвайги]] [[калам|каламги]] [[рисалат (коммуникация)|рисалатал]] кьеялъе кӀвар бугеллъун рукӀуна, гьединго хъвай-хъвагӀиялъул буго цоги хаслъиги: гьеб ккола [[информация кьунинаби|информация кьеялъулги]], цӀуниялъулги щулияб формалъун<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.omniglot.com/writing/definition.htm|title=Definitions of writing systems|publisher=www.omniglot.com|encyclopedia=Omniglot: The Online Encyclopedia of Writing Systems and Languages|access-date=2013-06-29}}</ref>. Хъвай-хъвагӀиялъул системаязул тӀалаб буго хъвалесдаги [[цӀали|цӀалулесдаги]] гьоркьоб хъвай-хъвагӀи гӀуцӀун ругел ишарабаи ричӀчӀи букӀин. Хъвай-хъвагӀаял гӀесерисел гьарула щулияб аслуялда, кагӀат яги электронияб цӀунІунбакӀ гӀадаб, хӀалтӀизаризе бегьула гьединго гӀемер хутӀуларел къагӀидабиги. Текст цӀали гӀумруялде бахъинабула гӀицӀго гӀакълуялда жанисеб процесс хӀисабалда яги кӀалзул калам хӀисабалда.
==ГӀаммал хасиятал==
==Аслияб терминология==
===Текст, хъвай, цӀали ва орфография===
===Графема ва фонема===
===Глиф, ишара ва символ===
===ТӀубараб ва бутӀаяб хъваялъул системаби===
===Хъвай-хъвагӀиялъул системаби, мацӀал ва концептуалиял системаби===
==Тарих==
==Функционалияб классификация==
===Логографикиял системаби===
===Силлабикиял системаби: силлабарий===
===Сегменталиял системаби: алипбаял===
===Функционалиял системаби===
===ЦомагӀнаял гурел системаби===
==Графикияб классификация==
==Хъвалеб къагӀида==
==Компьютеразда==
==Ралагье гьединго==
== ХӀужжаби ==
{{Reflist}}
=== Иццал ===
{{refbegin|30em}}
* Cisse, Mamadou. 2006. "Ecrits et écritures en Afrique de l'Ouest". Sudlangues n°6, https://web.archive.org/web/20110720093748/http://www.sudlangues.sn/spip.php?article101
* Coulmas, Florian. 1996. ''The Blackwell encyclopedia of writing systems''. Oxford: Blackwell.
* Coulmas, Florian. 2003. ''Writing systems. An introduction''. Cambridge: Cambridge University Press.
* [[Peter T. Daniels|Daniels, Peter T]], and [[William Bright]], eds. 1996. ''The World's Writing Systems''. [[Oxford University Press]]. {{ISBN|0-19-507993-0}}.
* DeFrancis, John. 1990. ''The Chinese Language: Fact and Fantasy''. Honolulu: [[University of Hawaii Press]]. {{ISBN|0-8248-1068-6}}
* {{cite book |last = Haarmann |first = Harald |title = Geschichte der Schrift |trans-title=History of Writing |language = de |publisher = C. H. Beck |location = München |edition = 2nd |year = 2004 |isbn = 3-406-47998-7 }}
* Hannas, William. C. 1997. ''Asia's Orthographic Dilemma''. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1892-X}} (paperback); {{ISBN|0-8248-1842-3}} (hardcover)
* {{cite journal |last = Millard |first = A. R. |year = 1986 |title = The Infancy of the Alphabet |journal = World Archaeology |volume = 17 |issue = 3 |pages = 390–398 |doi = 10.1080/00438243.1986.9979978 }}
* [[Yutaka Nishiyama|Nishiyama, Yutaka]]. 2010. ''The Mathematics of Direction in Writing''. International Journal of Pure and Applied Mathematics, [http://www.ijpam.eu/contents/2010-61-3/9/9.pdf Vol.61, No.3, 347-356.]
* Rogers, Henry. 2005. ''Writing Systems: A Linguistic Approach''. Oxford: Blackwell. {{ISBN|0-631-23463-2}} (hardcover); {{ISBN|0-631-23464-0}} (paperback)
* Sampson, Geoffrey. 1985. ''Writing Systems''. Stanford, California: [[Stanford University Press]]. {{ISBN|0-8047-1756-7}} (paper), {{ISBN|0-8047-1254-9}} (cloth).
* [[William A. Smalley|Smalley, W. A.]] (ed.) 1964. ''Orthography studies: articles on new writing systems''. London: United Bible Society.
{{refend}}
== КъватӀисел регӀелал==
{{toomanylinks|date=June 2020}}
* [http://www.archchinese.com/ Arch Chinese (Traditional & Simplified)] Chinese character writing animations and native speaker pronunciations
* [https://sensiblechinese.com/how-to-learn-chinese-characters Sensible Chinese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210319134101/https://sensiblechinese.com/how-to-learn-chinese-characters/ |date=2021-03-19 }} A practical guide to approaching the Chinese writing system
* [https://web.archive.org/web/20140312143430/http://www.decodeunicode.org/ decodeunicode] Unicode Wiki with all 98,884 Unicode 5.0 characters as gifs in three sizes
* [https://web.archive.org/web/20110903111358/http://www.library.cornell.edu/africana/Writing_Systems/Welcome.html African writing systems]
* [http://www.omniglot.com/index.htm Omniglot: The Online Encyclopedia of Writing Systems and Languages]
* [http://www.ancientscripts.com/ws.html Ancient Scripts] Introduction to different writing systems
* [http://www.evertype.com/alphabets/index.html Alphabets of Europe]
* [http://www.ccelian.com/ElianScriptFull.html Elian script] a writing system that combines the linearity of spelling with the free-form aspects of drawing.
{{Хъвай-хъвагІиялъул системаби|state=expanded}}
{{Хъвай-хъвагІиялъул системабазул сияхІ}}
{{Системаби}}
{{Хъвай-цІали}}
{{Хъвай}}
{{Authority control}}
[[Категория:Хъвай-хъвагӀи]]
[[Категория:Хъвай-хъвагӀиялъул система| ]]
[[Категория:Типография]]
o3s48jrlo4ghmypkebddxnf4nwdj37n
Паранс революция
0
15744
102295
102269
2026-10-23T21:40:06Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102295
wikitext
text/x-wiki
'''Паранс революция''' ялъуни '''КӀудияб паранс революция''' ({{Langx|fr|Révolution française}}, {{IPA|fr|ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz|pron}}) букӀана Франсиялда радикалиял политикиялги социалалги трансформациязул период, жибги байбихьараб [[Генералиял эстатал (1789)|1789 соналъул Генералиял штатаздаса]] ва лӀугӀараб [[18 брюмералъул инкъилаб|1799 соналъул новембералда]] [[Паранс консулат]] гӀуцӀигун. Гьелъул гӀемерисел идеяби рикӀкӀуна [[Либералаб демократия|либералаб демократиялъул]] фундаменталал принципаллъун,{{sfn|Livesey|2001|p=19}} ''[[liberté, égalité, fraternité]]'' (''эркнелъи, ращалъи, вацлъи'') гӀадал лозунгал раккана цогидал революцияздаги, 1917 соналъул [[гӀурус революция]] гӀадал,{{sfn|Shlapentokh|1996|pp=61–76}} ва гьез гъира базабулеб букӀана [[Аболиционизм|лагълъи хвезабиялъе]] ва рищиязе ихтияразе гӀоло гьарулел рукӀарал кампаниязе.{{sfn|Desan|Hunt|Nelson|2013|pp=3,8,10}} Гьеб революциялдалъун рижарал къиматал ва институлал жакъа къоязги руго бетӀерлъулел паранс сиясаталда.{{sfn|Fehér|1990|pp=117–130}}
Революциялъул гӀиллабилъун, гӀаммаб пикруялда рекъон, ккола жамгӀиял, сиясиял ва экономикиял факторал, жал рорхизе кӀолеб хӀалалда [[Басрияб режим|букӀараб режим]] батичӀел.1789 соналъул маялда гӀатӀид тӀиритӀарал жамгӀиял балагьаз рачана [[Генералиял эстатал (1789)|Генералиял эстатал]] ахӀиялде, жал юналда [[Миллияб ассамблея (Паранс революция)|Миллияб ассамблеялде]] хисизаруарал. Давамлъулел рукӀарал гӀадлу хвеял ахирлъана 14 юналда [[Бастилиялъул гьужум|Бастилиялде гьужумалдалъун]], гьелъ бачана Ассамблеялъ радикалиял тадбирал гьабиялде, гьезда гъорлӀ [[Франсиялда феодализм хвезаби|феодализм хвезаби]], [[Франсиялда католикияб килиса|Франсиялда католикияб килисаялда]] тӀад пачалихъияб контрол билӀинаби ва рищиязул ихтиярал гӀатӀид гьари.
Хадусеб лъабго сон букӀана гъорлӀ босун сиясияб контролалъе гӀоло унеб къеркьеялъулӀ, жиндир [[ВатӀанчилъияб гъалмагъир|ватӀанчилъиял гъалмагъираз]] ва [[Экономикияб депрессия|экономикияб депрессиялъ]] хӀалбиххизабураб. [[Гьабсбургазул монархия|Австрия]], [[КӀудияб Британиялъул къиралат|КӀудияб Британия]] ва [[Пруссиялъул къиралат|Пруссия]] гӀадал къватӀисел пачалихъаз гьабулеб букӀараб дандехӀалтӀиялъ бачана 1792 соналъул априлалда [[паранс революциониял рагъал]] байбихьиялде. [[Люис XVI|XVI Людовикидаса]] ракӀбуссиндал, 1792 соналъул 22 септембералда гӀуцӀана [[ТӀоцебессеб Паранс республика]] ва гьелдаса хадув, 1793 соналъул январалда, [[Людовик XVI чӀвазе къотӀи|Людовик чӀвазе къотӀана]]. Юналда Парижаджа ккараб дандерахъиналъ [[Миллияб ассамблеялда (Франсия)|Миллияб ассамблеялда]] бетӀерлъи ккун рукӀарал [[жирондинал]] хисана [[Максимилиан Робеспьер|Максимилиан Робеспьерил]] нухмалъиялда гъоркь бугеб [[ЖамгӀияб хӀинкъибукӀунгутӀияб комитет|ЖамгӀияб хӀинкъибукӀунгутӀияб комитеталдалъун]].
Гьеб сабаблъана контер-ревоолюционерал тӀагӀинариялъе хӀалбихьи гӀадин [[терроралъул къиралат]] лъеялъе; [[Термидорианияб реакция|1794 соналъул юлалда гьеб лӀугӀараб]] заманалде Парижалда ва провинциязда чӀвазе къотӀана 16 600-ялдаса цӀикӀкӀун чи. Жиндирго къватӀисел тушбабигун гуребги, Республика дандчӀвана роялистазул гӀадинго якобиназулги жанисеб оппозициягун, ва гьеб хӀинкъи нахъчӀвазейин хӀакимлъуде бачӀана [[Паранс директория]] 1795 новембералда. Рагъулал бергьенлъаби рукӀаниги, жидер гӀемерисел [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапартица]] ккурал, сиясиял дандеккунгутӀабазул ва [[Экономикияб стангнация|экономикияб стангнациялъул]] хӀасилалда 1799 соналъул новембералда Директория хисана Консулаталъ. ГӀемерисеб гьебги рикӀкӀуна революционияб периодалъул ахирлъун.
== ГӀиллаби ==
== ''Хераб режималъул'' кризис ==
== Конституционияб монархия (юл 1789 — септембер 1789) ==
== ТӀоцебесеб Республика ==
== Директория (1975–1799) ==
== Паранс революциониял рагъал ==
== Франсиялъул колониалияб сиясат ==
== Медиа ва симболизм ==
== Руччабазул рол ==
== Экономикияб сиясат ==
== Халат-болжалаб асар ==
== Тариххъвай ==
== Ралагье гьединго ==
== Баянкьелал ==
{{notelist}}
== МугъчӀваял ==
{{reflist|20em}}
== Иццал ==
{{refbegin|40em}}
* {{cite journal |last1=Abray |first1=Jane|title=Feminism in the French Revolution |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1975-02_80_1/page/n54 |journal=The American Historical Review |volume=80 |issue=1|year=1975 |pages=43–62|doi=10.2307/1859051|jstor=1859051 }}
* {{cite book |last=Andress |first=David |title=The Terror: The Merciless War for Freedom in Revolutionary France |publisher=Farrar Straus Giroux |year=2006 |isbn=978-0-374-27341-5 |url=https://archive.org/details/terror00andr }}
* {{cite journal |last=Baker |first=Michael |title=French political thought at the accession of Louis XVI |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1978-06_50_2/page/279 |journal=Journal of Modern History |year=1978 |volume=50 |issue=2 |pages=279–303 |doi=10.1086/241697 |jstor=1877422|s2cid=222427515 }}
* {{cite book |author-last=Baker |author-first=Keith |editor-last=Van Kley |editor-first=Dale |title=The Idea of a Declaration of Rights in ''The French Idea of Freedom: The Old Regime and the Declaration of Rights of 1789'' |url=https://archive.org/details/frenchideaoffree0000unse |year=1995 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-2355-8}}
* {{cite journal |last1=Barton |first1=HA |title=The Origins of the Brunswick Manifesto|journal=French Historical Studies |date=1967 |volume=5 |issue=2 |pages=146–169 |doi=10.2307/286173 |jstor=286173}}
* {{Cite book |title=The French Revolution: From Enlightenment to Tyranny |last=Davidson |first=Ian |year=2016 |publisher=Profile Books|isbn=978-1846685415}}
* {{cite book|last=Beckstrand|first=Lisa|title=Deviant women of the French Revolution and the rise of feminism|year=2009|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|isbn=978-1611474008}}
* {{cite book |last1=Bell |first1=David Avrom |title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It |publisher=Mariner Books |year=2007 |isbn=978-0-618-91981-9}}
* {{cite journal |last1=Bell|first1=David A.|title=Class, consciousness, and the fall of the bourgeois revolution |url=https://archive.org/details/sim_critical-review_2004_16_2-3/page/323|journal=Critical Review |year=2004 |volume=16 |issue=2–3 |pages=323–351|doi=10.1080/08913810408443613|s2cid=144241323}}
* {{cite journal |last=Betros |first=Gemma |title=The French Revolution and the Catholic Church |journal=History Today |year=2010 |issue=68 |url=https://www.historytoday.com/archive/french-revolution-and-catholic-church}}
* {{cite book |last=Blanning |first=Timothy C. W |year=1997 |title=The French Revolution: Class War or Culture Clash? |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-67064-4 |url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000blan_d3f3 }}
* {{cite book|last1=Blanning|first1=Timothy C. W.|title=The French Revolutionary Wars: 1787–1802|date=1996|publisher=Hodder Arnold|isbn=978-0-340-64533-8}}
* {{cite book |last=Bredin |first=Jean-Denis |title=Sieyes; la clé de la Révolution française |url=https://archive.org/details/sieyeslacledelar0000bred |publisher=Fallois |year=1988 |language=FR}}
* {{cite journal|last1=Brezis|first1=Elise S|last2=Crouzet|first2=François|title=The role of assignats during the French Revolution: An evil or a rescuer?|journal=Journal of European Economic History|year=1995|volume=24|issue=1}}
* {{cite book |last=Brown|first=Howard G|title=Ending the French Revolution: Violence, Justice, and Repression from the Terror to Napoleon |year=2006 |publisher=University of Virginia Press|isbn=978-0-8139-2546-2}}
* {{cite book|last1=Brown|first1=Howard G.|title=War, Revolution, and the Bureaucratic State Politics and Army Administration in France, 1791-1799|url=https://archive.org/details/warrevolutionbur0000brow|date=1995|publisher=OUP|isbn=978-0-19-820542-5}}
* {{cite journal |last1=Cerulo |first1=Karen A. |s2cid=144023960 |year=1993 |title=Symbols and the world system: national anthems and flags |url=https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1993-06_8_2/page/243 |journal=Sociological Forum |volume=8 |issue=2|pages=243–271 |doi=10.1007/BF01115492}}
* {{cite book |last1=Censer |first1=Jack |last2=Hunt |first2=Lynn |title=Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution |year=2001 |isbn=978-0-271-02088-4 |publisher=Pennsylvania State University Press |url=https://archive.org/details/libertyequalityf0000cens }}
* {{cite book |last1=Censer |first1=Jack |editor-last1=Klaits |editor-first1=Joseph |editor-last2=Haltzel |editor-first2=Michael |title=The French Revolution after 200 Years in ''Global Ramifications of the French Revolution'' |url=https://archive.org/details/isbn_9780521524476 |year=2002 |publisher=Cambridge UP |isbn=978-0-521-52447-6}}
* {{cite journal|last=Chanel|first=Gerri|title=Taxation as a Cause of the French Revolution: Setting the Record Straight|journal=Studia Historica Gedansia|year=2015|volume=3|url=http://www.ejournals.eu/pliki/art/7257/pl}}
* {{cite journal|last=Chapman|first=Jane|title=Republican citizenship, ethics and the French revolutionary press|journal=Ethical Space: The International Journal of Communication Ethics|year=2005|volume=2|issue=1}}
* {{cite journal|last=Chisick|first=Harvey|title=The pamphlet literature of the French revolution: An overview|url=https://archive.org/details/sim_history-of-european-ideas_march-may-1993_17_2-3/page/149|journal=History of European Ideas|year=1993|volume=17|issue=2|pages=149–166|doi=10.1016/0191-6599(93)90289-3}}
* {{cite journal |last=Chisick|first=Harvey|title=Pamphlets and Journalism in the Early French Revolution: The Offices of the Ami du Roi of the Abbé Royou as a Center of Royalist Propaganda |journal=French Historical Studies |volume=15 |issue=4|year=1988 |pages=623–645|doi=10.2307/286549|jstor=286549}}
* {{cite book |last1=Clark |first1=J.C.D. |title=English Society: 1660–1832; Religion, Ideology and Politics During the Ancient Regime |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66627-5 |url=https://archive.org/details/englishsociety1602edclar }}
* {{cite journal |last1=Clark |first1=Samuel|title=Nobility, Bourgeoisie and the Industrial Revolution in Belgium |journal=Past & Present |year=1984 |volume=105 |issue=105 |pages=140–175|jstor=650548 |doi=10.1093/past/105.1.140}}
* {{cite book|last=Cobban|first=Alan|title=The Social Interpretation of the French Revolution|url=https://archive.org/details/isbn_9780521667678|year=1964|edition=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521661515}}
* {{cite book |last1=Cole |first1=Alistair |last2=Campbell |first2=Peter |title=French electoral systems and elections since 1789 |url=https://archive.org/details/frenchelectorals0000cole |year=1989 |isbn=978-0-566-05696-3}}
* {{cite book|last=Comninel |first=George C|title=Rethinking the French Revolution: Marxism and the Revisionist Challenge |url=https://archive.org/details/rethinkingfrench0000comn |year=1987|publisher=Verso|isbn=978-0-86091-890-5}}
* {{cite book|last=Cook|first=Bernard A|title=Belgium (Studies in Modern European History, V. 50)|publisher=Peter Lang Publishing Inc|year=2004|isbn=978-0820458243}}
* {{cite book |last1=Conner |first1=Clifford |title=Jean-Paul Marat: Tribune of the French Revolution |date=2012 |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-3193-5}}
* {{cite journal |last=Cough |first=Hugh |title=Genocide and the Bicentenary: the French Revolution and the Revenge of the Vendee |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1987-12_30_4/page/977 |journal=Historical Journal |volume=30 |issue=4 |year=1987|pages=977–988 |doi=10.1017/S0018246X00022433 }}
* {{cite book |last1=Crook |first1=Malcolm |title=Elections in the French Revolution: An Apprenticeship in Democracy, 1789-1799 |url=https://archive.org/details/electionsinfrenc0000croo |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45191-8}}
* {{cite book|last=Crowdy|first=Terry|title=French Revolutionary Infantry 1789–1802|year=2004|publisher=Osprey|isbn=978-1-84176-660-7}}
* {{cite book |last1=Crowe |first1=Ian |title=An Imaginative Whig: Reassessing the Life and Thought of Edmund Burke|year=2005 |publisher=University of Missouri Press |isbn=978-0-8262-6419-0}}
* {{cite journal|last=Dalton|first=Susan|title=Gender and the Shifting Ground of Revolutionary Politics: The Case of Madame Roland|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-history_2001-08_36_2/page/259|journal=Canadian Journal of History|volume=36|issue=2|year=2001|pages=259–282|doi=10.3138/cjh.36.2.259|pmid=18711850}}
* {{cite book |last1=Dann |first1=Otto |last2=Dinwiddy |first2=John |title=Nationalism in the Age of the French Revolution |url=https://archive.org/details/nationalisminage0000unse |year=1988 |publisher=Continuum |isbn=978-0-907628-97-2 |ref={{harvid|Dann, Dinwiddy|1988}}}}
* {{Cite book|last1=Delon|first1=Michel|last2=Levayer|first2=Paul-Édouard|title=Chansonnier révolutionnaire|url=https://archive.org/details/chansonnierrvolu0000unse|publisher=Éditions Gallimard|date=1989|language=fr|isbn=2-07-032530-X}}
* {{cite book|last1=Desan|first1=Suzanne|last2=Hunt|first2=Lynn|last3=Nelson|first3=William|title=The French Revolution in Global Perspective|year=2013|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0801450969}}
* {{cite journal |last1=Devance |first1=Louis|title=Le Féminisme pendant la Révolution Française|journal=Annales Historiques de la Révolution Française|volume=49 |issue=3|year=1977 |language=FR}}
* {{cite book|last=Dorginy|first=Marcel|title=The Abolitions of Slavery: From L.F. Sonthonax to Victor Schoelcher, 1793, 1794, 1848|url=https://archive.org/details/abolitionsofslav0000unse|publisher=Berghahn Books|year=2003|isbn=978-1571814326}}
* {{cite book |last1=Doyle |first1=William |title=The Oxford History of the French Revolution |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl_0 |year=1990 |publisher=Oxford University Press |edition=2002 |isbn=978-0-19-160829-2}}
* {{cite book |last=Doyle |first=William |title=The French Revolution: A very short introduction |url=https://archive.org/details/frenchrevolution00doyl_0 |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-285396-7}}
* {{cite book |last1=Doyle |first1=William |title=Aristocracy and its Enemies in the Age of Revolution|year=2009 |publisher=Oxford UP |isbn=978-0-19-160971-8}}
* {{cite book |last1=Dwyer |first1=Philip |title=Napoleon: The Path to Power 1769–1799|year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14820-6}}
* {{cite book|last=Ellis|first=Geoffrey|editor-last1=Aston|editor-first1=Nigel|title=Religion according to Napoleon; the limitations of pragmatism in ''Religious Change in Europe 1650-1914: Essays for John McManners''|url=https://archive.org/details/religiouschangei0000unse|publisher=Clarendon Press|year= 1997|isbn=978-0198205968}}
* {{cite book|last=Fehér|first=Ferenc|title=The French Revolution and the Birth of Modernity|year=1990|edition=1992|publisher=University of California Press|isbn=978-0520071209|url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000unse_a4w7}}
* {{cite journal |last1=Finley |first1=Theresa |last2=Franck |first2=Raphael |last3=Johnson |first3=Noel |date=2017 |title=The Effects of Land Redistribution: Evidence from the French Revolution |journal=George Mason University |ssrn=3033094}}
* {{cite journal |last1=Forster |first1=Robert |title=The Survival of the Nobility during the French Revolution |journal=Past & Present |volume=37 |issue=37 |year=1967 |pages=71–86 |doi=10.1093/past/37.1.71 |jstor=650023}}
* {{cite journal |last1=Franck |first1=Raphaël |last2=Michalopoulos |first2=Stelios |s2cid=134086399 |date=2017 |title=Emigration during the French Revolution: Consequences in the Short and Longue Durée |journal=NBER Working Paper No. 23936 |doi=10.3386/w23936 |url=https://www.minneapolisfed.org/institute/working-papers-institute/iwp2.pdf}}
* {{cite book |last=Fremont-Barnes |first=Gregory |title=Encyclopedia of the Age of Political Revolutions and New Ideologies, 1760–1815 |year=2007 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-04951-4}}
* {{cite book|last1=Frey|first1=Linda|last2=Frey|first2=Marsha|title=The French Revolution|year=2004|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-32193-1|url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000frey}}
* {{cite book |title=Interpreting the French Revolution |year=1981 |publisher=Cambridge UP |first1=François |last1=Furet}}
* {{cite book |last=Furet |first=François |title=Revolutionary France, 1770–1880 |year=1995 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-0-631-19808-6}}
* {{cite book |last=Furet |first=François |editor-last=Kafker |editor-first=Frank |title=A Deep-rooted Ideology as Well as Circumstance in ''The French Revolution: Conflicting Interpretations'' |url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000unse_n9q2 |year=1989 |edition=2002 |publisher=Krieger Publishing Company |isbn=978-1-57524-092-3}}
* {{cite book |last1=Furet |first1=François |last2=Ozouf |first2=Mona |title=A Critical Dictionary of the French Revolution |url=https://archive.org/details/criticaldictiona0000unse |year=1989 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-17728-4}}
* {{cite journal |last1=Fursenko |first1=A.A |last2=McArthur |first2=Gilbert |title=The American and French Revolutions Compared: The View from the U.S.S.R. |url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_1976-07_33_3/page/481 |journal=The William and Mary Quarterly |date=1976 |volume=33 |issue=3 |page=481 |doi=10.2307/1921544 |jstor=1921544}}
* {{cite journal |last1=Garrioch |first1=David |title=The People of Paris and Their Police in the Eighteenth Century. Reflections on the introduction of a 'modern' police force. |url=https://archive.org/details/european-history-quarterly_1994-10_24_4/page/511 |journal=European History Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=4 |pages=511–535 |doi=10.1177/026569149402400402|s2cid=144460864 }}
* {{cite book |last1=Gershoy |first1=Leo |title=The Era of the French Revolution |url=https://archive.org/details/eraoffrenchrevol0000gers |date=1957 |publisher=Van Nostrand |location=New York |isbn=978-0898747188 |pages=[https://archive.org/details/eraoffrenchrevol0000gers/page/16 16]–17, 23}}
* {{cite book |last=Goldhammer |first=Jesse |title=The headless republic : sacrificial violence in modern French thought |date=2005 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-4150-9 |oclc=783283094 |url=https://archive.org/details/headlessrepublic00gold_0 }}
* {{cite book|last=Gough |first=Hugh |title=The Terror in the French Revolution |url=https://archive.org/details/terrorinfrenchre00goug |year=1998 |edition=2010|isbn=978-0-230-20181-1 |publisher=Palgrave}}
* {{cite book |last1=Greenwood |first1=Frank Murray |title=Legacies of Fear: Law and Politics in Quebec in the Era of the French Revolution |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6974-0}}
* {{cite book |last1=Hampson |first1=Norman |title=A Social History of the French Revolution |year=1988 |publisher=University of Toronto Press |location=Routledge |isbn=978-0-7100-6525-4 |url=https://archive.org/details/socialhistoryoff0000hamp }}
* {{cite book|last=Hanson |first=Paul|title=Contesting the French Revolution |url=https://archive.org/details/contestingfrench0000hans |year=2009 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-6083-4}}
* {{cite book|last=Hanson|first=Paul|title=The A to Z of the French Revolution|url=https://archive.org/details/atozoffrenchrevo0000hans|year=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4617-1606-8}}
* {{cite journal|last=Harden|first=David J|title=Liberty Caps and Liberty Trees|url=https://archive.org/details/sim_past-present_1995-02_146/page/66|journal=Past & Present|year=1995 |volume=146|issue=146|pages=66–102|doi=10.1093/past/146.1.66|jstor=651152}}
* {{cite book|last=Hargreaves-Mawdsley|first=William |title=Spain under the Bourbons, 1700–1833|publisher=Palgrave Macmillan |year=1968}}
* {{cite thesis|last=Hayworth|first=Justin|title=Conquering the natural frontier: French expansion to the Rhine during the War of the First Coalition 1792-1797|publisher=North Texas University|type=PHD|year=2015|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc822845/m2/1/high_res_d/dissertation.pdf}}
* {{cite book |last1=Hibbert |first1=Christopher |title=The Days of the French Revolution |year=1980 |publisher=Quill, William Morrow |isbn=978-0-688-03704-8 |url=https://archive.org/details/daysoffrenchrevo0000hibb }}
* {{cite book |last=Hibbert |first=Christopher |title=The French Revolution |publisher=Penguin |year=1982 |isbn=978-0-14-004945-9}}
* {{cite journal|last1=Horstboll |first1=Henrik|first2=Uffe |last2=Ostergård |title=Reform and Revolution: The French Revolution and the Case of Denmark |journal=Scandinavian Journal of History |year=1990 |volume=15|issue=3|doi=10.1080/03468759008579195}}
* {{cite journal |last1=Hufton |first1=Olwen |title=Social Conflict and the Grain Supply in Eighteenth-Century France |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_autumn-1983_14_2/page/303 |journal=The Journal of Interdisciplinary History |date=1983 |volume=14 |issue=2 |pages=303–331 |doi=10.2307/203707 |jstor=203707}}
* {{cite book|last1=Hufton|first1=Olwen|title=Women and the Limits of Citizenship in the French Revolution|publisher=University of Toronto Press|date=1992|isbn=978-0-8020-6837-8|url=https://archive.org/details/womenlimitsofcit0000huft}}
* {{cite book|last1=Hunt|first1=Lynn|title=The French Revolution and Human Rights |url=https://archive.org/details/frenchrevolution0002hunt|publisher=Bedford/St Martins |year=1996|edition=2016|isbn=978-1-319-04903-4}}
* {{cite book |last=Hunt |first=Lynn |title=Politics, Culture, and Class in the French Revolution |url=https://archive.org/details/politicsculturec00hunt |year=1984 |publisher=University of California Press}}
* {{cite journal|last1=Hunt|first1=Lynn|last2=Lansky|first2=David|last3=Hanson|first3=Paul|title=The Failure of the Liberal Republic in France, 1795-1799: The Road to Brumaire|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1979-12_51_4/page/734|journal=The Journal of Modern History|date=1979|volume=51|issue=4 |pages=734–759|doi=10.1086/241988|jstor=1877164|s2cid=154019725}}
* {{cite book |last1=Hunt |first1=Lynn |last2=Martin |first2=Thomas R |last3=Rosenwein |first3=Barbara H. |title=The Making of the West; Volume II |publisher=Bedford Press |year=2003 |isbn=978-0-312-55460-6 |edition=2010}}
* {{cite book |last1=Hussenet |first1=Jacques |title=''Détruisez la Vendée !" Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée |date=2007 |publisher=Centre vendéen de recherches historiques |language=Fr}}
* {{cite book|last=James|first=C. L. R.|title=The Black Jacobins: Toussaint L'Ouverture and the San Domingo Revolution|year=1963| publisher=Penguin Books|edition=2001}}
* {{cite book |author-last1=Jefferson |author-first1=Thomas |editor-last1=Ford |editor-first1=Paul |title=The Works of Thomas Jefferson, Vol. XII: Correspondence and Papers 1808–1816 |date=1903 |publisher=Cosimo Classics |isbn=978-1-61640-215-0 |edition=2010}}
* {{cite book|last=Jones|first=Peter M|title=The Peasantry in the French Revolution|year=1988|publisher=Cambridge UP|isbn=978-0-521-33070-1|url=https://archive.org/details/peasantryinfrenc0000jone}}
* {{cite book |last=Jordan |first=David |title=The King's Trial: The French Revolution versus Louis XVI |url=https://archive.org/details/kingstrialfrench0000jord_r4g3 |year=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23697-4}}
* {{cite journal |last=Jourdan |first=Annie |date=2007 |title=The "Alien Origins" of the French Revolution: American, Scottish, Genevan, and Dutch Influences |journal=The Western Society for French History |volume=35 |issue=2 |publisher=University of Amsterdam |hdl=2027/spo.0642292.0035.012 |url=http://hdl.handle.net/2027/spo.0642292.0035.012}}
* {{cite book |last=Kennedy |first=Emmet |title=A Cultural History of the French Revolution |year=1989 |isbn=978-0-300-04426-3 |publisher=Yale University Press |url=https://archive.org/details/culturalhistoryo0000kenn }}
* {{cite book |last=Kennedy |first=Michael |title=The Jacobin Clubs in the French Revolution: 1793–1795 |url=https://archive.org/details/jacobinclubsinfr0000kenn |year=2000 |isbn=978-1-57181-186-8 |publisher=Berghahn Books}}
* {{cite book |last1=Keitner |first1=Chimene I |title=The Paradoxes of Nationalism: The French Revolution and Its Meaning for Contemporary Nation Building |url=https://archive.org/details/paradoxesofnatio0000keit |year=2007 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-6958-3}}
* {{cite book |last1=Kołakowski |first1=Leszek |title=Main Currents of Marxism: The Founders, the Golden Age, the Breakdown |url=https://archive.org/details/maincurrentsofma0000koak |year=1978 |publisher=W.W. Norton|isbn=978-0-393-06054-6}}
* {{cite book|last1=Kossmann |first1=E.H.|title=The Low Countries: 1780–1940 |url=https://archive.org/details/lowcountries17800000koss |publisher=Clarendon Press |year=1978|isbn=978-0-19-822108-1}}
* {{cite thesis |last1=Lalevée |first1=Thomas J |title=National Pride and Republican grandezza: Brissot's New Language for International Politics in the French Revolution|year=2019|publisher=Australian National University|type=PHD |url=https://h-france.net/rude/wp-content/uploads/2017/08/LaleveeVol6.pdf}}
* {{cite book |last1=Lefebvre |first1=Georges |title=The French Revolution: From Its Origins to 1793 |url=https://archive.org/details/frenchrevolution0001eliz |year=1962 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-08598-4}}
* {{cite book |last1=Lefebvre |first1=Georges |title=The French Revolution: from 1793 to 1799 |year=1963 |volume=II |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-02519-5 |url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000lefe_m6h9 }}
* {{cite book |last1=Lefebvre |first1=Georges |title=The Thermidorians & the Directory |url=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe |year=1964 |publisher=Random House}}
* {{cite book |last1=Lefebvre |first1=Georges |title=The Coming of the French Revolution |url=https://archive.org/details/comingoffrenchre0000lefe |year=1947 |edition=2005 |publisher=Princeton UP|isbn=978-0-691-12188-8}}
* {{cite journal|last=Léonard|first=Jacques|title=Femmes, Religion et Médecine: Les Religieuses qui Soignent, en France au XIXe Siècle|journal=Annales: Économies, Sociétés, Civilisations|year=1977|volume=32|issue=55|language=FR}}
* {{cite book|editor-last1=Levy|editor-first1=Darline Gay|editor-last2=Applewhite|editor-first2=Harriet Branson|editor-last3=Johnson|editor-first3=Mary Durham|title=Women in Revolutionary Paris, 1789–1795|url=https://archive.org/details/womeninrevolutio0000unse|publisher=University of Illinois Press|year=1979|isbn=978-0252004094}}
* {{cite book |last=Lewis |first=Gwynne |title=The French Revolution: Rethinking the Debate |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-40991-6}}
* {{cite book |last=Livesey |first=James |title=Making Democracy in the French Revolution |url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live |year=2001 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-00624-9}}
* {{cite journal |last1=Ludwikowski |first1=Rhett |title=The French Declaration of the Rights of Man and Citizen and the American Constitutional Development |journal=The American Journal of Comparative Law |date=1990 |volume=2 |pages=445–462 |doi=10.2307/840552 |jstor=840552 |url=https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/151153 |access-date=2022-04-08 |archive-date=2022-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410173036/https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/151153 |url-status=dead }}
* {{cite book |last1=Lyons |first1=Martyn |title=France under the Directory |date=1975 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-09950-9 |edition=2008 |url=https://archive.org/details/franceunderdirec0000lyon }}
* {{cite book |last=Martin |first=Jean-Clément |title=La Vendée et la France |year=1987 |publisher=Éditions du Seuil |language=Fr}}
* {{cite book|last=Marx|first=Karl|editor-last=Kamenka|editor-first=Eugene|title=The Paris Commune and the Future of Socialism: 1870-1882 in The Portable Karl Marx|publisher=Penguin Books|year=1983|isbn=978-0140150964|url=https://archive.org/details/portablekarlmarx0000marx}}
* {{cite journal|last=McHugh|first=Tim|title=Expanding Women's Rural Medical Work in Early Modern Brittany: The Daughters of the Holy Spirit|journal=History of Medicine and Allied Sciences|year=2012|volume=67|issue=3|pages=428–456|doi=10.1093/jhmas/jrr032|pmid=21724643|pmc=3376001}}
* {{cite book |last1=McLynn |first1=Frank |title=Napoleon |url=https://archive.org/details/napoleonbiograph0000mcly |date=1997 |edition=1998|publisher=Pimlico |isbn=978-0-7126-6247-5}}
* {{cite book |last1=McManners |first=John |title=The French Revolution and the Church |url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000mcma_e0z5 |year=1969 |isbn=978-0-313-23074-5 |publisher=Praeger |edition=1982}}
* {{cite book|last=McMillan|first=James H|title=France and women, 1789–1914: gender, society and politics|publisher=Routledge|year=1999|isbn=978-0-415-22602-8|url=https://archive.org/details/francewomen178910000mcmi}}
* {{cite book |editor-last1=Melzer|editor-first1=Sarah|editor-last2=Rabine|editor-first2=Leslie|title=Rebel Daughters: Women and the French Revolution|year=1992 |publisher=Oxford University Press Inc|isbn=978-0-19-506886-3}}
* {{cite book |editor-last=McPhee|editor-first=Peter|title=A Companion to the French Revolution|url=https://archive.org/details/isbn_9781444335644|year=2012 |publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4443-3564-4}}
* {{cite journal |last1=Mitchell |first1=CJ |title=Political Divisions within the Legislative Assembly of 1791 |journal=French Historical Studies |date=1984|volume=13|issue=3|pages=356–389 |doi=10.2307/286298 |jstor=286298}}
* {{cite book |last1=Neely |first1=Sylvia|title=A Concise History of the French Revolution |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00neel |year=2008 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-3411-7}}
* {{cite journal|last1=Palmer|first1=RR|jstor=368736|title=How Five Centuries of Educational Philanthropy Disappeared in the French Revolution|url=https://archive.org/details/sim_history-of-education-quarterly_summer-1986_26_2/page/n34|journal=History of Education Quarterly|volume=26|issue=2|year=1986|pages=181–197|doi=10.2307/368736}}
* {{cite book |last1=Palmer |first1=Robert |last2=Colton |first2=Joel |title=A History of the Modern World |year=1995 |isbn=978-0-679-43253-1 |publisher=Alfred A Knopf |url=https://archive.org/details/isbn_9780679432531 }}
* {{cite book |last1=Pelling |first1=Nick |title=Anglo-Irish Relations: 1798-1922|url=https://archive.org/details/angloirishrelati0000pell |year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0203986554}}
* {{cite book |last1=Price |first1=Munro |title=The Road from Versailles: Louis XVI, Marie Antoinette, and the Fall of the French Monarchy |date=2003 |publisher=St Martins Press |isbn=978-0-312-26879-4 |url=https://archive.org/details/roadfromversaill00pric }}
* {{cite book |last1=Riemer |first1=Neal |last2=Simon |first2=Douglas |title=The New World of Politics: An Introduction to Political Science|url=https://archive.org/details/newworldofpoliti0000riem_h0h9 |year=1997 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-939693-41-2}}
* {{cite book |last1=Rossignol |first1=Marie-Jeanne |title=The American Revolution in France: Under the Shadow of the French Revolution in ''Europe's American Revolution'' |date=2006 |isbn=978-0-230-28845-4}}
* {{cite journal |last1=Rothenberg |first1=Gunter |title=The Origins, Causes, and Extension of the Wars of the French Revolution and Napoleon |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_spring-1988_18_4/page/771 |journal=The Journal of Interdisciplinary History |date=1988 |volume=18 |issue=4 |pages=771–793 |doi=10.2307/204824 |jstor=204824}}
* {{cite book |title=The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years |year=1991 |publisher=Grove Press |isbn=978-0-8021-3272-7 |last1=Rude |first1=George |url=https://books.google.com/books?id=f1pMIbvzKckC}}
* {{cite journal |last1=Sargent |first1=Thomas J |last2=Velde |first2=Francois R |title=Macroeconomic features of the French Revolution |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1995-06_103_3/page/474 |journal=Journal of Political Economy |volume=103 |issue=3 |year=1995|pages=474–518 |doi=10.1086/261992 |s2cid=153904650 }}
* {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |author-link=Simon Schama|title=Citizens, A Chronicle of The French Revolution |url=https://archive.org/details/citizenschronicl0000scha |publisher=Penguin |year=1989 |edition=2004 |isbn=978-0-14-101727-3}}
* {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |publisher=Harper Collins |year=1977 |isbn=978-0-00-216701-7 |title=Patriots and Liberators: Revolution in the Netherlands, 1780–1813}}
* {{cite journal|last=Shlapentokh|first=Dmitry|title=A problem in self-identity: Russian intellectual thought in the context of the French Revolution|journal=European Studies|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|s2cid=145177231}}
* {{cite journal |last1=Scott |first1=Samuel |title=Problems of Law and Order during 1790, the "Peaceful" Year of the French Revolution |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1975-10_80_4/page/859 |journal=The American Historical Review |date=1975 |volume=80 |issue=4|pages=859–888 |doi=10.2307/1867442 | jstor=1867442}}
* {{cite book |last=Shusterman |first=Noah |title=The French Revolution; Faith, Desire, and Politics |url=https://archive.org/details/frenchrevolution0000shus |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-66021-1}}
* {{cite book|last1=Soboul|first1=Albert|author-link=Albert Soboul|title=The French Revolution 1787–1799|year=1975|publisher=Vintage|isbn=978-0-394-71220-8|url=https://archive.org/details/frenchrevolution00sobo}}
* {{cite book |last1=Soboul |first1=Albert |author-link=Albert Soboul |title=A short history of the French Revolution: 1789–1799 |year=1977 |publisher=University of California Press, Ltd |isbn=978-0-520-03419-8 |others=Geoffrey Symcox |url=https://archive.org/details/shorthistoryoffr00sobo }}
* {{cite journal|last1=Soper|first1=J. Christopher|last2=Fetzer|first2=Joel S|title=Explaining the accommodation of Muslim religious practices in France, Britain, and Germany|journal=French Politics|year=2003|volume=1|issue=1|pages=39–59|doi=10.1057/palgrave.fp.8200018|s2cid=145008815}}
* {{cite journal|last1=Spang |first1=Rebecca |title=Paradigms and Paranoia: How modern Is the French Revolution? |journal=American Historical Review |year=2003 |volume=108 |issue=1 |doi=10.1086/ahr/108.1.119}}
* {{cite book|last=Stewart|first=John|title=A Documentary Survey of the French revolution|url=https://archive.org/details/documentarysurve0000john_e0x8|publisher=Macmillan|year=1951}}
* {{cite journal |last1=Sutherland |first1=D. M. G.|jstor=2697970 |title=Peasants, Lords, and Leviathan: Winners and Losers from the Abolition of French Feudalism, 1780–1820 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_2002-03_62_1/page/n6 |journal=The Journal of Economic History |volume=62 |issue=1 |year=2002|pages=1–24}}
* {{cite journal |last1=Tackett |first1=Timothy |title=The Flight to Varennes and the Coming of the Terror |journal=Historical Reflections / Réflexions Historiques |date=2003 |volume=29 |issue=3 |pages=469–493 |jstor=41299285}}
* {{cite book|last1=Tackett|first1=Timothy|title=When the King Took Flight|date=2004|publisher=Harvard University Press|isbn= 978-0-674-01642-2}}
* {{cite journal|last1=Tackett|first1=Timothy |title=Rumor and Revolution: The Case of the September Massacres|journal=French History and Civilization|date=2011 |volume=4|url=https://h-france.net/rude/wp-content/uploads/2017/08/TackettVol4.pdf}}
* {{cite book |last1=Thompson |first1=J.M. |title=The French Revolution |year=1959 |publisher=Basil Blackwell}}
* {{cite book |last1=Thompson |first1=J.M. |title=Robespierre and the French Revolution|url=https://archive.org/details/mttrobespierrene0000jmth |year=1952 |publisher=The English Universities Press|isbn= 978-0340083697}}
* {{cite journal |last1=Tilly |first1=Louise |title=Food Entitlement, Famine, and Conflict |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_autumn-1983_14_2/page/333 |journal=The Journal of Interdisciplinary History |date=1983 |volume=14 |issue=2 |pages=333–349 |doi=10.2307/203708 |jstor=203708}}
* {{cite book |last1=Tombs |first1=Robert |last2=Tombs |first2=Isabelle |year=2007 |title=That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present |url=https://archive.org/details/thatsweetenemyfr0000tomb_z8x9 |publisher=Random House |isbn=978-1-4000-4024-7}}
* {{cite journal |last1=Vardi |first1=Liana|jstor=286554 |title=The Abolition of the Guilds during the French Revolution |journal=French Historical Studies |volume=15 |issue=4|year=1988 |pages=704–717|doi=10.2307/286554}}
* {{cite book |last1=Wasson |first1=Ellis |title=A History of Modern Britain: 1714 to the Present |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-3935-9}}
* {{cite journal |last1=Weir |first1=David |title=Tontines, Public Finance, and Revolution in France and England, 1688–1789 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1989-03_49_1/page/95 |journal=The Journal of Economic History |date=1989 |volume=49 |issue=1 |pages=95–124 |doi=10.1017/S002205070000735X |jstor=2121419}}
* {{cite journal |last1=White |first1=Eugene Nelson |title=The French Revolution and the Politics of Government Finance, 1770–1815 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1995-06_55_2/page/227 |journal=The Journal of Economic History |date=1995 |volume=55 |issue=2 |pages=227–255 |doi=10.1017/S0022050700041048 |jstor=2123552}}
* {{cite book |last1=Woronoff |first1=Denis |title=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799 |url=https://archive.org/details/thermidoreanregi0000woro |year=1984 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28917-7 }}
{{refend}}
== Библиография ==
{{see also|Паранс революциялъул тариххъвай}}
{{refbegin}}
'''''Ингилис мацӀалда:'''''
=== ЦӀех-рех ва баянал ===
* Andress, David, ed. ''The Oxford Handbook of the French Revolution'' (Oxford University Press, 2015). [https://www.amazon.com/Oxford-Handbook-French-Revolution-Handbooks/dp/0199639744/ excerpt], 714 pp; 37 articles by experts
* Aulard, François-Alphonse. ''The French Revolution, a Political History, 1789–1804'' (4 vol. 1910); famous classic; [https://archive.org/details/frenchrevolutio02mialgoog volume 1 1789–1792 online]; [https://archive.org/details/bub_gb_UJMJAQAAIAAJ Volume 2 1792–95 online]
* [[Joxe Azurmendi|Azurmendi, Joxe]] (1997). [https://web.archive.org/web/20160303184957/http://basque.criticalstew.org/wp-content/uploads/The-democrats-and-the-violent.pdf ''The democrats and the violent. Mirande's critique of the French Revolution'']. Philosophical viewpoint. (Original: ''Demokratak eta biolentoak'', Donostia: Elkar {{ISBN|978-84-7917-744-7}}).
* Ballard, Richard. ''A New Dictionary of the French Revolution'' (2011) [https://www.amazon.com/New-Dictionary-French-Revolution/dp/184885465X/ excerpt and text search]
* Bosher, J.F. ''The French Revolution'' (1989) 365 pp
* Davies, Peter. ''The French Revolution: A Beginner's Guide'' (2009), 192 pp
* Gershoy, Leo. ''The French Revolution and Napoleon'' (1945) 585 pp
* Gershoy, Leo. ''The Era of the French Revolution, 1789–1799'' (1957), brief summary with some primary sources
* Gottschalk, Louis R. ''The Era of the French Revolution'' (1929), cover 1780s to 1815
* Hanson, Paul R. ''The A to Z of the French Revolution'' (2013)
** Hanson, Paul R. ''Historical dictionary of the French Revolution'' (2015) [https://archive.org/details/historicaldictio0ed2hans online]
* {{cite book |last=Jaurès |first=Jean |author-link=Jean Jaurès |title=A Socialist History of the French Revolution |year=1903 |publisher=[[Pluto Press]] |edition=2015 |isbn=978-0-7453-3500-1}}; inspiration for Soboul and Lefebvre, one of the most important accounts of the Revolution in terms of shaping perspectives;
* Jones, Colin. ''The Longman Companion to the French Revolution'' (1989)
* Jones, Colin. ''The Great Nation: France from Louis XV to Napoleon'' (2002) [https://www.amazon.com/Great-Nation-Napoleon-Penguin-History/dp/0140130934/ excerpt and text search]
* {{cite book |editor=McPhee, Peter |title=A Companion to the French Revolution |url=https://books.google.com/books?id=Hj9dY-JAzw0C&pg=PR15 |year=2012 |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-31641-2}}
* [[Louis Madelin|Madelin, Louis.]] ''The French Revolution'' (1916); textbook by leading French scholar. [https://archive.org/details/cu31924024309704 online]
* Paxton, John. ''Companion to the French Revolution'' (1987), 234 pp; hundreds of short entries.
* Popkin, Jeremy D. ''A Short History of the French Revolution'' (5th ed. 2009) 176 pp
* {{cite journal|last=Popkin|first=Jeremy D|title=The Press and the French Revolution after Two Hundred Years|url=https://archive.org/details/sim_french-historical-studies_spring-1990_16_3/page/664|journal=French Historical Studies |year=1990|volume=16|issue=3|pages=664–683|doi=10.2307/286493|jstor=286493}}
* Scott, Samuel F. and Barry Rothaus, eds. ''Historical Dictionary of the French Revolution, 1789–1799'' (2 vol 1984), short essays by scholars [https://www.questia.com/library/1349250/historical-dictionary-of-the-french-revolution-1789-1799 vol. 1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200505194248/https://www.questia.com/library/1349250/historical-dictionary-of-the-french-revolution-1789-1799 |date=2020-05-05 }}; [https://www.questia.com/read/71902167/historical-dictionary-of-the-french-revolution-1789-1799 vol 2 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710075751/https://www.questia.com/read/71902167/historical-dictionary-of-the-french-revolution-1789-1799 |date=2015-07-10 }}
* Sutherland, D.M.G. ''France 1789–1815. Revolution and Counter-Revolution'' (2nd ed. 2003, 430 pp [https://www.amazon.com/French-Revolution-Empire-Quest-Civic/dp/0631233636/ excerpts and online search from Amazon.com]
=== Европияб ва атлантикияб тарих ===
* Amann, Peter H., ed. ''The eighteenth-century revolution: French or Western?'' (Heath, 1963) readings from historians
* Brinton, Crane. ''A Decade of Revolution 1789–1799'' (1934) the Revolution in European context
* Desan, Suzanne, et al. eds. ''The French Revolution in Global Perspective'' (2013)
* Fremont-Barnes, Gregory. ed. ''The Encyclopedia of the French Revolutionary and Napoleonic Wars: A Political, Social, and Military History'' (ABC-CLIO: 3 vol 2006)
* Goodwin, A., ed. '' The New Cambridge Modern History, Vol. 8: The American and French Revolutions, 1763–93'' (1965), 764 pp
* Palmer, R.R. "The World Revolution of the West: 1763–1801," ''Political Science Quarterly'' (1954) 69#1 pp. 1–14 {{JSTOR|2145054}}
* Palmer, Robert R. ''The Age of the Democratic Revolution: A Political History of Europe and America, 1760–1800.'' (2 vol 1959), highly influential comparative history; [https://www.questia.com/read/22790906 vol 1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513020725/https://www.questia.com/read/22790906 |date=2012-05-13 }}
* Rude, George F. and Harvey J. Kaye. ''Revolutionary Europe, 1783–1815'' (2000), scholarly survey [https://www.amazon.com/Revolutionary-Europe-Blackwell-Classic-Histories/dp/0631221905/ excerpt and text search]
=== Сиясат ва рагъал ===
* Andress, David. ''The terror: Civil war in the French revolution'' (2006).
* ed. [[Baker, Keith M.]] ''The French Revolution and the Creation of Modern Political Culture'' (Oxford, 1987–94) ''vol 1: The Political Culture of the Old Regime,'' ed. K.M. Baker (1987); ''vol. 2: The Political Culture of the French Revolution,'' ed. C. Lucas (1988); ''vol. 3: The Transformation of Political Culture, 1789–1848,'' eds. F. Furet & M. Ozouf (1989); ''vol. 4: The Terror,'' ed. K.M. Baker (1994). [https://www.amazon.com/French-Revolution-Creation-Political-Culture/dp/0080413870/ excerpt and text search vol 4]
* [[Blanning, T.C.W.]] ''The French Revolutionary Wars 1787–1802'' (1996).
* [[Desan, Suzanne]]. "Internationalizing the French Revolution," ''[[French Politics, Culture & Society]]'' (2011) 29#2 pp. 137–60.
* [[William Doyle (historian)|Doyle, William]]. ''Origins of the French Revolution'' (3rd ed. 1999) [https://www.questia.com/library/book/origins-of-the-french-revolution-by-william-doyle.jsp online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513171829/http://www.questia.com/library/book/origins-of-the-french-revolution-by-william-doyle.jsp |date=2012-05-13 }}
* Englund, Steven. ''Napoleon: A Political Life.'' (2004). 575 pp; emphasis on politics [https://www.amazon.com/Napoleon-Political-Life-Steven-Englund/dp/0674018036/ excerpt and text search]
* Fremont-Barnes, Gregory. ''The French Revolutionary Wars'' (2013), 96 pp; [https://www.amazon.com/French-Revolutionary-Wars-Essential-Histories-ebook/dp/B00DSLXXKM/ excerpt and text search]
* [[Griffith, Paddy]]. ''The Art of War of Revolutionary France 1789–1802,'' (1998); 304 pp; [https://www.amazon.com/Art-War-Revolutionary-France-1789-1802/dp/1853673358/ excerpt and text search]
* Hardman, John. ''Louis XVI: The Silent King'' (2nd ed. 2016) 500 pp; much expanded new edition; now the standard scholarly biography; (1st ed. 1994) 224; older scholarly biography
* [[Schroeder, Paul]]. ''The Transformation of European Politics, 1763–1848.'' 1996; Thorough coverage of diplomatic history; hostile to Napoleon; [https://www.questia.com/library/book/the-transformation-of-european-politics-1763-1848-by-paul-w-schroeder.jsp online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513035458/http://www.questia.com/library/book/the-transformation-of-european-politics-1763-1848-by-paul-w-schroeder.jsp |date=2012-05-13 }}
* {{cite book |last1=Wahnich |first1=Sophie |date=2016 |title=In Defence of the Terror: Liberty or Death in the French Revolution |publisher=Verso |edition=Reprint |isbn=978-1-78478-202-3}}
=== Экономика ва жамгӀият ===
* Anderson, James Maxwell. ''Daily life during the French Revolution'' (2007)
* Andress, David. ''French Society in Revolution, 1789–1799'' (1999)
* Kennedy, Emmet. ''A Cultural History of the French Revolution'' (1989)
* McPhee, Peter. "The French Revolution, Peasants, and Capitalism," ''American Historical Review'' (1989) 94#5 pp. 1265–80 {{JSTOR|906350}}
* Tackett, Timothy, "The French Revolution and religion to 1794," and Suzanne Desan, "The French Revolution and religion, 1795–1815," in Stewart J. Brown and Timothy Tackett, eds. ''The Cambridge History of Christianity'' vol. 7 (Cambridge UP, 2006).
==== Руччаби ====
* Dalton, Susan. "Gender and the Shifting Ground of Revolutionary Politics: The Case of Madame Roland." ''Canadian journal of history'' (2001) 36#2
* Godineau, Dominique. ''The Women of Paris and Their French Revolution'' (1998) 440 pp 1998
* Hufton, Olwen. "Women in Revolution 1789–1796" ''Past & Present'' (1971) No. 53 pp. 90–108 {{JSTOR|650282}}
* Hufton, Olwen. "In Search of Counter-Revolutionary Women." ''The French Revolution: Recent debates and New Controversies'' Ed. [[Gary Kates]]. (1998) pp. 302–36
* Kelly, Linda. ''Women of the French Revolution'' (1987) 192 pp. biographical portraits or prominent writers and activists
* Landes, Joan B. ''Women and the Public Sphere in the Age of the French Revolution'' (Cornell University Press, 1988) [https://www.amazon.com/Women-Public-Sphere-French-Revolution/dp/0801494818/ excerpt and text search]
* Melzer, Sara E., and Leslie W. Rabine, eds. ''Rebel daughters: women and the French Revolution'' (Oxford University Press, 1992)
* Proctor, Candice E. ''Women, Equality, and the French Revolution'' (Greenwood Press, 1990) [https://www.questia.com/read/14219316/women-equality-and-the-french-revolution online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706115607/https://www.questia.com/read/14219316/women-equality-and-the-french-revolution |date=2017-07-06 }}
* Roessler, Shirley Elson. ''Out of the Shadows: Women and Politics in the French Revolution, 1789–95'' (Peter Lang, 1998) [https://web.archive.org/web/20140502002814/http://www.questia.com/read/53103857/out-of-the-shadows-women-and-politics-in-the-french online]
=== Тариххъвай ва мемуарал ===
{{main|Historiography of the French Revolution}}
* Andress, David. "Interpreting the French Revolution," ''Teaching History'' (2013), Issue 150, pp. 28–29, very short summary
* Censer, Jack R. "Amalgamating the Social in the French Revolution." ''Journal of Social History 2003'' 37(1): 145–50. [http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_social_history/v037/37.1censer.html online]
* Cox, Marvin R. ''The Place of the French Revolution in History'' (1997) 288 pp
* Desan, Suzanne. "What's after Political Culture? Recent French Revolutionary Historiography," ''French Historical Studies'' (2000) 23#1 pp. 163–96.
* Furet, François and Mona Ozouf, eds. ''A Critical Dictionary of the French Revolution'' (1989), 1120 pp; long essays by scholars; strong on history of ideas and historiography (esp pp. 881–1034 [https://www.amazon.com/Critical-Dictionary-French-Revolution/dp/0674177282/ excerpt and text search]
* Furet, François. ''Interpreting the French revolution'' (1981).
* Germani, Ian, and Robin Swayles. ''Symbols, myths and images of the French Revolution''. University of Regina Publications. 1998. {{ISBN|978-0-88977-108-6}}
* Geyl, Pieter. ''Napoleon for and Against'' (1949), 477 pp; summarizes views of major historians on controversial issues
* Hanson, Paul R. ''Contesting the French Revolution'' (2009). 248 pp.
* Kafker, Frank A. and James M. Laux, eds. ''The French Revolution: Conflicting Interpretations'' (5th ed. 2002), articles by scholars
* Kaplan, Steven Laurence. ''Farewell, Revolution: The Historians' Feud, France, 1789/1989'' (1996), focus on historians [https://www.amazon.com/Farewell-Revolution-Historians-Feud-France/dp/0801482712/ excerpt and text search]
* Kaplan, Steven Laurence. ''Farewell, Revolution: Disputed Legacies, France, 1789/1989'' (1995); focus on bitter debates re 200th anniversary [https://www.amazon.com/Farewell-Revolution-Disputed-Legacies-France/dp/0801427185/ excerpt and text search]
* [[Kates, Gary]], ed. ''The French Revolution: Recent Debates and New Controversies'' (2nd ed. 2005) [https://www.amazon.com/French-Revolution-Controversies-Rewriting-Histories/dp/0415358337/ excerpt and text search]
* Lewis, Gwynne. ''The French Revolution: Rethinking the Debate'' (1993) [https://www.questia.com/library/103416378/the-french-revolution-rethinking-the-debate online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820123545/https://www.questia.com/library/103416378/the-french-revolution-rethinking-the-debate |date=2020-08-20 }}; 142 pp.
* {{cite book |editor=McPhee, Peter |title=A Companion to the French Revolution |url=https://books.google.com/books?id=Hj9dY-JAzw0C&pg=PR15 |year=2012 |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-31641-2}}; 540 pp; 30 essays by experts; emphasis on historiography and memory
* Reichardt, Rolf: [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2012082703 ''The French Revolution as a European Media Event''], [[European History Online]], Mainz: [[Institute of European History]], 2010, retrieved: 17 December 2012.
* Ross, Steven T., ed. ''The French Revolution: conflict or continuity?'' (1971) 131 pp; excerpt from historians [http://trove.nla.gov.au/work/11449740?selectedversion=NBD535017 table of contents]
=== Тарихиял иццал ===
{{Wikisource portal|French Revolution}}
* {{cite book |author=Anderson, F.M. |title=The constitutions and other select documents illustrative of the history of France, 1789–1901 |publisher=The H. W. Wilson company 1904. |url=https://archive.org/details/constitutionsan02andegoog |year=1904}}, complete text online
* {{cite journal |last1=Burke |first1=Edmund |title=Reflections on the Revolution in France |journal=The Physics Teacher |volume=25 |issue=2 |page=72 |date=1790 |title-link=Reflections on the Revolution in France |bibcode=1987PhTea..25...72F |doi=10.1119/1.2342155}}
* Dwyer, Philip G. and Peter McPhee, eds. '' The French Revolution and Napoleon: A Sourcebook'' (2002) 235 pp; [https://www.questia.com/library/108790015/the-french-revolution-and-napoleon-a-sourcebook online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820124453/https://www.questia.com/library/108790015/the-french-revolution-and-napoleon-a-sourcebook |date=2020-08-20 }}
* Legg, L.G. Wickham, ed. ''Select Documents Illustrative of the History of the French Revolution'' (2 Volumes, 1905) 630 pp [https://archive.org/details/cu31924024309985 vol 1 online free]; in French (not translated)
* Levy, Darline Gay, et al. eds. ''Women in Revolutionary Paris, 1789–1795'' (1981) 244 pp [https://www.amazon.com/Women-Revolutionary-Paris-1789-1795-Darline/dp/0252008553/ excerpt and text search]
* Mason, Laura, and Tracey Rizzo, eds. ''The French Revolution: A Document Collection'' (1998) 334 pp [https://www.amazon.com/The-French-Revolution-Document-Collection/dp/0669417807/ excerpt and text search]
* Stewart, John Hall, ed. ''A Documentary Survey of the French Revolution'' (1951), 818 pp
* Thompson, J.M., ed. ''The French revolution: Documents, 1789–94'' (1948), 287 pp
* {{Mignet}}
{{refend}}
== КъватӀисел регӀелал ==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
{{Library resources box|onlinebooks=yes|label=the French Revolution}}
* [https://web.archive.org/web/20160723094819/http://www.domaine-vizille.fr/ Museum of the French Revolution] (French)
* [http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook13.html Primary source documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410080619/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook13.html |date=2008-04-10 }} from The Internet Modern History Sourcebook.
* [http://chnm.gmu.edu/revolution/ Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution], a collaborative site by the Center for History and New Media (George Mason University) and the American Social History Project (City University of New York).
* Vancea, S. [https://web.archive.org/web/20151114165139/http://cliojournal.wikispaces.com/The%20Cahiers%20de%20Doleances%20of%201789 The Cahiers de Doleances of 1789], Clio History Journal, 2008.
* [https://web.archive.org/web/20140130232229/http://frda-stage.stanford.edu/en/images French Revolution Digital Archive] a collaboration of the Stanford University Libraries and the Bibliothèque nationale de France, containing 12000 digitised images
* [http://les.guillotines.free.fr/ The guillotined of the French Revolution] factsheets of all the sentenced to death of the French Revolution
* [http://hdl.library.upenn.edu/1017/d/ead/upenn_rbml_MsColl515 Jean-Baptiste Lingaud papers], Kislak Center for Special Collections, Rare Books and Manuscripts, University of Pennsylvania. Includes a vast number of name lists and secret surveillance records as well as arrest warrants for aristocrats and their sympathisers. Most notable in this part of the collection are letters and documents from the Revolutionary Committee and the Surveillance Committee.
* [http://purl.lib.ua.edu/18375 French Revolution Pamphlets], Division of Special Collections, University of Alabama Libraries. Over 300 digitised pamphlets, from writers including Robespierre, St. Juste, Desmoulins, and Danton.
* [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00547gg "The French Revolution's Legacy"] BBC Radio 4 discussion with Stefan Collini, Anne Janowitz and Andrew Roberts (''In Our Time'', 14 June 2001)
{{S-start}}
{{s-bef|before=[[Басрияб режим (Франсия)|Ancien Régime (Басрияб низам)]]}}
{{s-ttl|title=Паранс революция|years=1789–1792}}
{{s-aft|after=[[ТӀоцебесеб Паранс Республика]]}}
{{S-end}}
{{French revolution footer}}
{{France topics}}
{{History of Europe}}
{{History of the Catholic Church}}
{{Authority control}}
[[Категория:Паранс революция| ]]<!--eponymous category first-->
[[Категория:1789 сон Франсиялда]]
[[Категория:1790-л сонал Франсиялда]]
[[Категория:XVIII гӀасруялъул дандерахъинал]]
[[Категория:XVIII гӀасруялъул революциял]]
[[Категория:1789 соналъул конфликтал]]
[[Категория:1790 соналъул конфликтал]]
[[Категория:1791 соналъул конфликтал]]
[[Категория:1792 соналъул конфликтал]]
[[Категория:Франсиялъул гьанжесеб тарих]]
[[Категория:Франсиялда республиканизм]]
r8uqhzgxj0dq9gt0c9o8r2nruclygqs
ТӀабигӀат
0
17172
102296
100527
2026-10-23T22:28:07Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102296
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|ТӀабгӀияб, физкалияб, ялъуни материалияб дуниял ва гьелъул загьиратал}}
{{Multiple image
| direction = vertical
| image1 = Shaqi_jrvej.jpg
| width1 = 250
| caption1 = [[Шаки чвахеро]], [[Арменистан]]
| image2 = Bachalpsee reflection.jpg
| width2 = 250
| caption2 = [[Бахалпзе]], [[Швейцар Алпал]]
| image3 = Levi, Kittila - Finland - panoramio - aristidov (7).jpg
| width3 = 250
| caption3 = Хасалил пейзаж [[Лапланд (Финланд)|Лапландалда]], [[Финланд]]
| image4 = Galunggung.jpg
| width4 = 250
| caption4 = [[Пири]] речӀчӀи, [[Галунггунг]] [[вулка]] бурулеб мехалда, [[БакътӀерхьул Ява]], 1982 сон
| image5 = Expn7398 (39695069782).jpg
| width5 = 250
| caption5 = [[Гъварилъул зона|Океаназул гъварилъуда]] гӀумру
}}
'''ТӀабигӀат''', ялъуни '''натура''', ялъуни '''бижел''', бищун гӀатӀидаб магӀнаялда, буго физикияб дуниял яги ТӀолгодунял. "ТӀабигӀат" гӀахьалаб буго физикияб дуниялалъул феноменалъе, ва гьединго гӀумруялъе гӀаммго. ТӀабигӀаталъул цӀех-рехел ккола [[ГӀелму|гӀелмуялъул]] кӀудияб, цо бугеб батичӀониги, рахъ. ГӀадамал тӀабигӀаталъул бутӀалъун кколел рукӀаниги, инсанасулаб жигарчилъи ва пиша гӀемерисеб бичӀчӀула тӀабигӀатазул цогидал загьиратаздаса батӀаго бугеб категория гӀадин.<ref name="What does nature mean"/>
ТӀабигӀат абураб рагӀи буго гӀараб мацӀалдаса бачӀараб. Натура абураб рагӀи буго бачӀараб [[Латин мацӀ|латин]] ''natura'' абураб рагӀудаса, "букӀиналъул къагӀида, бижухъеяб хасият" магӀна бугеб, ва некӀо заманалда жиндир хӀарпккураб магӀнаги ''гьари'', ''рижи'' абун букӀараб.<ref name="etymonline-nature">{{OEtymD|nature|access-date=September 23, 2006}}</ref> НекӀсияб философиялда, ''natura'' гӀемерисеб хӀалтӀизабулаан латин мацӀалде грек ''[[фюсис]]'' (φύσις) рагӀи буссинабизе, гьебги байбихьуда букӀана гъветӀ-хералъул, хӀайваназул ва дунялалъул цогидал хаслъабазул жанисел характеристикабазе гӀахьал гьабулеб рагӀи.<ref>An account of the pre-Socratic use of the concept of φύσις may be found in Naddaf, Gerard (2006) ''The Greek Concept of Nature'', SUNY Press, and in {{cite journal |last1=Ducarme |first1=Frédéric |last2=Couvet |first2=Denis |year=2020 |title=What does 'nature' mean? |journal=[[Palgrave Communications]] |volume=6 |issue=14 |publisher=[[Springer Nature]] |doi=10.1057/s41599-020-0390-y |doi-access=free }}. The word φύσις, while first used in connection with a plant in Homer, occurs early in Greek philosophy, and in several senses. Generally, these senses match rather well the current senses in which the English word ''nature'' is used, as confirmed by Guthrie, W.K.C. ''Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus'' (volume 2 of his ''History of Greek Philosophy''), Cambridge UP, 1965.</ref><ref>The first known use of ''physis'' was by [[Homer]] in reference to the intrinsic qualities of a plant: ὣς ἄρα φωνήσας πόρε φάρμακον ἀργεϊφόντης ἐκ γαίης ἐρύσας, καί μοι '''φύσιν''' αὐτοῦ ἔδειξε. (So saying, Argeiphontes [=Hermes] gave me the herb, drawing it from the ground, and showed me its '''nature'''.) ''[[Odyssey]]'' 10.302–03 (ed. A.T. Murray). (The word is dealt with thoroughly in Liddell and Scott's ''[http://archimedes.fas.harvard.edu/pollux Greek Lexicon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305235638/http://archimedes.fas.harvard.edu/pollux/ |date=March 5, 2011 }}''.) For later but still very early Greek uses of the term, see earlier note.</ref> ТӀабигӀаталъул концепция, гӀаммаб хӀалалъ физикияб [[тӀолгодунял|тӀолгодунялалъул]], буго оригиналияб бичӀчӀел гӀатӀид гьабиялъул цояб;<ref name="What does nature mean">{{cite journal |last1=Ducarme |first1=Frédéric |last2=Couvet |first2=Denis |year=2020 |title=What does 'nature' mean? |journal=[[Palgrave Communications]] |volume=6 |issue=14 |publisher=[[Springer Nature]] |doi=10.1057/s41599-020-0390-y |doi-access=free }}</ref> гьеб байбихьана [[Сократида цебесеб философия|Сократида цересел философчагӀаз]] φύσις рагӀи хӀалтӀизабиялъул аслиял къагӀидаби баян гьариялдас (доб заманалъ гьеб рагӀул динамикияб роцен букӀаниги, хасго [[Гьераклит]]ие), ва гьелдаса нахъе дагьлъи гьечӀого букӀана машгьурлъулеб.
Ахирисел чанго гӀасрабазда, гьанжесел [[ГӀелмияб метод|гӀелмиял методал]] раккулеб заманалда, тӀабигӀат лӀугьана пассивияб унголъилъун, жиб илагьиял къануназ гӀуцӀа-кӀутӀулеб ва цбехун бачунеб.<ref>Isaac Newton's [[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]] (1687), for example, is translated "Mathematical Principles of Natural Philosophy", and reflects the then-current use of the words "[[natural philosophy]]", akin to "systematic study of nature"</ref><ref>The etymology of the word "physical" shows its use as a synonym for "natural" in about the mid-15th century: {{OEtymD|physical|access-date=September 20, 2006}}</ref> Индустриалияб революциялдаса байбихьун тӀабигӀаталъул цӀикӀкӀу-цӀикӀкӀун хал гьабизе байбихьана жинде ургъунго гъорлӀе къай гьечӀеб унголъиялъул бутӀа хӀисабалда: гьелъ цо-цо традицияз гьеб рикӀкӀунаан сакралияблъун ([[Руссо, Жан-Жак|Руссо]], американ [[трансцендентализм]]) яги гӀадатго илагьияб провиденциялъе яги инсанияб тарихалъе декорлъун ([[Гьегел]], [[Маркс, Карл|Маркс]]). Амма гьебго заманалда цӀилъана тӀабигӀаталъул виталистияб бихьел, жиб пресократииялде гӀагараб, хасго [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвинидаса]] хадуб.<ref name="What does nature mean2" />
РагӀи хӀалтӀизабиялъул гьанжесел батӀи-батӀиял вариантазда, "тӀабигӀат" гӀемерисеб гӀахьал гьабула геологиялде ва [[ГӀалхул тӀабигӀат|гӀалхул гӀумруялде]]. ТӀабигӀат гӀахьалаб букӀине бегьула чӀагоял гъветӀ-хералъул ва хӀайваназул гӀаммаб рахъалъе, цо-цо нухалъ чӀагоял-гурел объектазда хурхарал процессазе — [[Ракь (планета)|Ракьалъул]] гьава-бакъ ва геология гӀадал жал-жалазул хасал тайпабазул рукӀиналъул къагӀидаялъе ва жидедаго рекъон хисиялъе. Гьеб гӀемериселъ къабул гьабула тӀабигӀияб сверухъдунял яги гӀалхуллъи — гӀалхул хӀайванап, кьураби, рохь ва гӀаммго инсанасул хӀалтӀи-пиша сабаблъун жал гьедигӀан хисичӀел яги инсан гъорлӀчӀваниги цӀунун хутӀарал жал гӀадин. Мисалалъе, мануфакутрлъарал объектал ва гӀадамазул гьоркьолъаби гӀаммго абуни рикӀкӀунаро тӀабигӀаталъул бутӀалъун, цохӀо гьезул квалификация гьабичӀони, мисалалъе, "инсанияб тӀабигӀат" яги "тӀолго тӀабигӀат" хӀисабалда. Гьеб ккола натуралиял жалазул дагьабги традиционияб концепция, жиб жакъа къоялъги батизе бегьулеб; гьелда гъоркь бичӀчӀула тӀабигӀияб ва гьунарияб жоялда гьоркьоб батӀалъи, гьунарияб абулеб жо бичӀчӀула инсанасул [[Лъав|лъавалъ]] яги инсанасул [[ГӀакълу|гӀакълуялъ]] гьабураб жо гӀадин. Конкретияб контексталда бан, "тӀабигӀияб/натуралияб" батӀа гьабизе бегьула тӀабигӀияб-гуреб (анатуралияб) яги [[тӀасатӀабигӀияб]] (супернатуралияб) жоялдаса.<ref name="What does nature mean3" />
== Ракь ==
{{Nature timeline}}
{{Main|Ракь (планета)}}
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left|''[[The Blue Marble]]'', [[Ракь (планета)|Ракьалъул]] машгьураб сурат, 1972 соналъ [[Apollo 17]]-алъул экипажалъ бахъараб]]
Ракь буго цохӀого цо жинда гӀумру букӀин лъалеб планета, ва гьелъул тӀабигӀиял хаслъаби руго гӀемерисел гӀелмиял цӀех-рехелазул субъектал. [[Бакъул система]]ялда, гьеб ккола лъабабилеб бакъалде гӀагараблъун; гьеб буго бищун кӀудияб [[ракьдалаб планета]] ва щуалбилеб киназдаго гьоркьоб. Гьелъул бищун хасиятал климатиял хаслъаби руго кӀиго кӀудияб полярияб регион, цогидазде дандеккун тӀеренал [[рекъараб зона|рекъарал]] зонаби ва гӀатӀидал [[экватор]]иалиял тропикиял ва [[субтропикал|субтропикиял]] зонаби.<ref>
{{cite web
|url=http://www.blueplanetbiomes.org/climate.htm
|title=World Climates
|work=Blue Planet Biomes
|access-date=September 21, 2006
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217015636/http://www.blueplanetbiomes.org/climate.htm
|archive-date=December 17, 2008
|url-status=live
|df=mdy-all
}}
</ref> [[ГӀазу-цӀад]]алъул балеб къадар гӀемер бараб букӀуна бакӀалда, лъагӀалида жаниб чанго метралдаса бахъараб миллиметралдаса дагьалдеги щвезегӀан. Ракьалъул тӀасалъиялъул 21 процент буго цӀамгӀалаб лълъим бугел океаназ бацараб. ХутӀараб бутӀа буго гӀуцӀун континентаз ва чӀинкӀиллъабаз, гӀумру гьабулеб ракъдаллъиялъул цӀикӀкӀанисеб бутӀаги ккола [[шималияб бащдасфераялде]].
Ракь цебетӀуна жидеца байбихьудасел шартӀазул лъалкӀал тарал геологиял ва биологиял процессазул хӀасилалда. [[Хъаллъи (геология)|КъватӀисеб тӀасалъи]] бикьун буго чанго дагь-дагьккун мигратунел [[тектоникияб къоно|тектоникиял къаназде]]. Жанисеб рахъ буго хутӀун активияб, пластикияб [[Мантия (геология)|мантиялъул]] биццатаб гъатгун ва маххалъ цӀураб ракӀигун, жинца [[макънатӀияб эгьеллъи]] генератунеб. РакӀиб лӀугьунеб конвективияб багъарахъдиялъ дюнамиял акционаздалъун генератуна электрикиял чвахаби, ва гьез, жидерго иргаялда, генератуна геомакънатӀияб эгьеллъи.
[[Атмосфера|Атмосфериял]] шартӀал гӀезегӀан хисана тӀоцере рукӀараздаса чӀагоял формаби рукӀиналъ,<ref>{{cite web|date=September 11, 2005|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/09/050911103921.htm|title=Calculations favor reducing atmosphere for early Earth|work=[[Science Daily]]|access-date=January 6, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060830150624/http://www.sciencedaily.com/releases/2005/09/050911103921.htm|archive-date=August 30, 2006|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> гьез гьабула экологияб баланс, тӀасалъиялда ругел шартӀал стабил гьарулел. [[ГӀеблъел|ГӀеблъелалда]] ва цогиял географиял факторазда рекъон климаталъул гӀатӀидал ратӀалъиял рукӀаниги, халатболжелаб гьоркьохъеб климат буго гӀезегӀан стабилияб цӀороллъиялъул периодазда гьоркьоб,<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/climatechange/science/pastcc.html|title=Past Climate Change|publisher=U.S. Environmental Protection Agency|access-date=January 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511021842/http://www.epa.gov/climatechange/science/pastcc.html|archive-date=May 11, 2012|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> гьоркьохъеб абуни глобалияб температураялъул цо яги кӀиго градусалъулцин хьвагӀдеялъ тарихияб рахъалъ цӀакъ кӀудияб асар гьабулаан Ракьалъул экологикияб балансалде ва фактикияб географиялде.<ref>{{cite web|author=Hugh Anderson|author2=Bernard Walter|date=March 28, 1997|url=http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html|title=History of Climate Change|publisher=NASA|access-date=January 7, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080123130745/http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html|archive-date=January 23, 2008}}</ref><ref>{{cite web|last=Weart|first=Spencer|date=June 2006|url=http://www.aip.org/history/climate/|title=The Discovery of Global Warming|publisher=American Institute of Physics|access-date=January 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804232058/http://www.aip.org/history/climate/|archive-date=August 4, 2011|url-status=live|df=mdy-all}}</ref>
===Геология===
{{Main|Геология}}
Геология буго Ракь гӀуцӀарал къвакӀараб ва лӀамаяб материялъул гӀелму ва цӀех-рехел. Геологиялъул рахъалъ жанибе бачуна гӀуцӀиялъул (композициялъул), [[структураялъулаб геология|структураялъул]], [[физикияб хасият|физикиял хасиятазул]], динамикаялъул ва [[Ракьалъул материалал|Ракьалъул материалазул]] [[Ракьалъул тарих|тарихалъул]] гӀелмияб цӀех-рехел, ва гьединго гьел киналго лӀугьинарулел, хъилдизарулел ва хисизарулел процессазул цӀех-рехел. Гьеб рахъ буго аслияб [[академикияб дисциплина]], ва гьелъул буго гьединго цӀакъ кӀудияб кӀвар [[магӀдан бахъи|минералал]] ва [[Нарталъулаб геология|гьидрокарбон]] рахъиялъе, тӀабигӀиял балагьал цереккун лъазариялъе ва гьесул хӀасилал тамах ккезариялъе, геотехникияб инжинериялъул цо-цо рахъазда, [[Палеоклиматология|букӀараб климат]] ва сверухъдунял бичӀчӀиялъе.
== Атмосфера, климат, гьава-бакъ ==
Ракьалъул атмосфера буго экосистема кколеб аслияб фактор. Ракь сверун бугеб газазул тӀеренаб гъат бакӀалда чӀезабула гравитациялъ. Гьава гӀуцӀун буго аслияб къагӀидаялъ нитрогеналдаса, [[оксиген|оксигеналдаса]], лъел хӀухьладаса ва дагьабго къадар карбогеналъул оксидалдаса, аргоналдаса ва гь. ц. Атмосфераялъул тӀадецуй дагьлъула борхалъи цӀикӀкӀингун. Озоналъул гъаталъул буго цӀакъ кӀудияб кӀвар тӀасалъиялде щолеб ултрафиолетияб радиациялъул къадар дагь гьабиялда. Ултрафиолетияб радиациялъ ДНЦӀ бигьаго хвезабулелъул, озоналъул гъат ккола РакьалтӀа бугеб чӀаголъи цӀунулеб факторлъун. Атмосфераялъ гьединго цӀунула хинлъи сардил заманалда, гьелдалъул дагьлъизабула температураялъул къойилаб хисарди.
== Ракьалда лъим ==
== Экосистемаби ==
== ЧӀаголъел ==
== ГӀадамазул гьоркьолъаби ==
== Материя ва энергия ==
== Ракь тун къватӀиб ==
==КъватӀисел регӀелал==
* [http://www.iucnredlist.org/ The IUCN Red List of Threatened Species (iucnredlist.org)]
* {{cite web |url=https://www.encyclopedie-environnement.org/en/life/what-is-nature/ |title=What is nature? |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=3 January 2021 |website=Encyclopedia of the Environment |access-date= |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423163751/https://www.encyclopedie-environnement.org/en/life/what-is-nature/ |url-status=dead}}
{{Earth}}
{{Nature}}
{{Natural science}}
{{Environmental science}}
{{Branches of biology}}
{{Authority control}}
[[Категория:ТӀабигӀат| ]]
[[Категория:Сверухъдунялалъул гӀелмаби]]
[[Категория:Аслияб темаялъул макъалаби]]
f35grxxajeyi2fhku6isb6r9nhkh2mx
Ленинад
0
22363
102288
2026-10-23T16:15:32Z
~2026-56625-91
18140
Новая страница: «{{Эчемлик | цIар = Ленинад | гIасрудулаб цIар = {{lang-en|Leninade}} | сурат = Leninade.png | сипат-сурат = Ленинал шешё, цебесе ва хадусе рахъ | тайпа = [[алкоголь гьечIеб эчемлик]] | гьабулев = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | бачIараб бакI = {{Флагификация|АЦШ}} | тIегь-бос = цIогьараб | сайт = https://le...»
102288
wikitext
text/x-wiki
{{Эчемлик
| цIар = Ленинад
| гIасрудулаб цIар = {{lang-en|Leninade}}
| сурат = Leninade.png
| сипат-сурат = Ленинал шешё, цебесе ва хадусе рахъ
| тайпа = [[алкоголь гьечIеб эчемлик]]
| гьабулев = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| бачIараб бакI = {{Флагификация|АЦШ}}
| тIегь-бос = цIогьараб
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| аслиял бутIаби = [[Газбараб цIел]], [[тросникалъул шекар]], [[лимонал кислота]], [[гуммиарабик]], гIадатиял ва лъурал тIамил-хисиял, [[глицерил абиетат]], [[натриялъул бензоат]]<ref name="BEV">{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}</ref>
}}
'''Ленинад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[лимонад]]алда рекъон гьабураб [[газбараб цIел|газбараб]] [[алкоголь гьечIеб эчемлик]], гьаб ккола ''Real Soda In Real Bottles, Ltd'' компаниялъ тIобитIулеб. ЦIар лъун буго [[Владимир Ленин|Ленинил]] цIаралда ва ингилис мацIалъул ''lemonade'' ({{Lang-av|лимонад}}) рагIдул жубаялда лъугьараб рагIи буго ([[контаминация]]), упаковкаги [[Советияб Союз|советияб]] стилалда тархьун буго.
== Тарих ==
Эчемлик гьабизе байбихьун буго [[2000-абилел сонал|2000-абилел соназул]] байбихьуда, цIикIкIанисеб тIоцебесеб баян бачIун буго яккхийчарна гьоркьоб [[2002 сон|2002 соналъ]]. Эчемлик кьун буго цIогьараб тIегь бугеб лимонад абун. Абулеб гьечIо [[кофеин]]; ингредиентазул гъоркь буго газбараб цIел, тросникалъул шекар, лимонал кислота, гуммиарабик, гIадатиял ва лъурал тIамил-хисиял, глицерил абиетат ва натриялъул бензоат<ref name="POPSOP">{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}</ref><ref>{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}</ref>.
== Къабул гьаби ==
[[Сурат:Leninadebottlecap.jpg|мини|Ленинал шешёзул гъоркьал хабзур]]
''[[The Huffington Post]]'' баяналда рекъон, Ленинадалда бищун кIвар бугеб жо цудун тIам гьечIо — гьаб бокьулеб буго шешёялъул этикеткалда хъван бугеб совет каламбурал ва слоганал гIолохъан гьаруралъув. Шешёялда ругел слоганал руго совет фразеология ва [[ССРСялда пропаганда|советияб пропаганда]] пароди гьабулел, гьал хъварал гIадал рагIаби хIалтIизарулел:
- Къоялда бачунеб лъикIаб тIам!
- ЦIуразе ва чекичазе хIурмат гьабе!
- ИчIа, накъост! ИчIа! ГьечIони [[ГУЛАГ]] кьела
- Рагъ бищун лъикIаб [[ЦIилцIилаб рагъ|салкIин гьабун]] кьезе ккола
- Жинжиб къоялда салкIин рагъгун салкIин гьабе<ref>{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}</ref>.
Катрин Шилкатт ''[[Houston Press]]'' газетрикк баяналъул абуна Ленинад кколаян лъикIаб къажараб цитрусал лимонад. «Дие гьаб цIакIаб бокьана. Гьаб буго ирониягун кьолеб ва [[ирония|ироникияб]] талихIгун кваналеб лъикIаб, кIудияб ахирисел къоязул эчемлик».
Стив Таннер ''BevReview'' сайталда хъван буго: «Шешёялъул жиб-жибго ккола берцинаб [[сувенир]], щайгурелъул суратал тIамурал руго чIегIералда тIаде. ТIамил рагьизе квеш буго шешёялда хъван гьечIолъухъ, тIоцебесеб йотумалда лъазе кIвечIо. Лимон, цитрус, гIетI ва грейпфрут ноктаби руго, дир тIамал рукъаразул абухъе. КIвечIеб тIамил профил гьечIолъухъ гьаб эчемлик батIа бихьула. Ленинад буго [[БакътIерхьул блок|БакътIерхьул блокул]] [[стероидби]] хIалтIизабулареб олимпиадияб спортчи гIадаб батIа кколеб. ТIаса бище!»
== Баянал ==
{{баянал}}
== РегIелал ==
- {{Официальный сайт|http://leninade.realsoda.com}}
- {{Facebook|Leninade-53627296210}}
[[Категория:Лимонадал]]
[[Категория:Алкоголь гьечIеб газбараб эчемликъал]]
[[Категория:АЦШ политикияб сатира]]
[[Категория:ССРС соназул ностальгия]]
[[Категория:Владимир Ленинил хIурмат гьабун лъурал объектал]]
egmmi7q1fb9nqpf6dcgai2lp30f1msd
Анастасия (мультфильм)
0
22364
102289
2026-10-23T16:16:28Z
~2026-56625-91
18140
Новая страница: «{{Мультфильм | исем = Анастасия | оригинал исем = {{Lang-en|Anastasia}} | плакат = Anastasia cover.jpg | төр = сахьиго бахьараб (ротоскопирование) | жанр = {{br list | [[драма]] | [[комедия]] | [[мюзикл]] | [[фэнтези]] | [[мажара]] | [[хъизанлаб фильм|хъизанлаб]] | ...»
102289
wikitext
text/x-wiki
{{Мультфильм
| исем = Анастасия
| оригинал исем = {{Lang-en|Anastasia}}
| плакат = Anastasia cover.jpg
| төр = сахьиго бахьараб (ротоскопирование)
| жанр = {{br list
| [[драма]]
| [[комедия]]
| [[мюзикл]]
| [[фэнтези]]
| [[мажара]]
| [[хъизанлаб фильм|хъизанлаб]]
| [[мультфильм]]
| [[мистика]]
}}
| режиссёрзал = Дон Блут, Гари Голдман
| сценарист = {{br list
| [[Сюзан Готье]]
| [[Брюс Грэм]]
| [[Боб Цудикер]]
| [[Нони Вайт]]
| [[Эрик Тачман]] {{Small|(адаптация)}}
}}
| кабах кьезерилъул = {{br list
| [[Мег Райан]]
| [[Кирстен Данст]]
| [[Джон Кьюсак]]
| [[Келси Грэммер]]
| [[Анджела Лэнсбери]]
| [[Кристофер Ллойд]]
| [[Хэнк Азария]]
}}
| оператор =
| композитор = {{нп5|Дэвид Ньюман (композитор)|Дэвид Ньюман||David Newman (composer)}}
| кинокомпания = [[20th Century Fox]]
| халалъи = 94 мин.
| мацӏ = [[инглис мацӏ|инглисазул]]
| пачалихъ = {{USA}}
| сон = 1997
| къо-моцӏ = {{Date|1997|11|14}}
| бюджет = $ 53 млн
| кассадул рихьидал = $ 139,8 млн
| рейтинг = 12+
| bcdb_link = 25025
}}
'''«Анастасия»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[АШШ]]-алъул тӏубараб метралъул [[анимация|анимациялъулаб]] фэнтези фильм, [[20th Century Fox]] корпорациялъ бахъараб. Режиссёрзал — Дон Блут ва Гэри Голдман. Мультфильм [[ротоскопирование|фотобахъиялъул кумекалдалъун]] ва [[компьютерная графика|лъабго измерениялъул графика]] хIалтIизабун гьабураб буго. ТIолгодунялаб премьера [[1997 сон]]алъул [[ноябрлъул 14|ноябрлъул 14-де]] тIобитIана.
Блутие ва Голдмание [[Анастасия (фильм, 1956)|«Анастасия»]] (1956) фильмалъул анимациялъулаб версия гьабизе яги [[Дыда тӏаса лъикIаб леди (мюзикл)|«Дыда тӏаса лъикIаб леди»]] мюзиклалда рекъон бахъизе хIукум гьабуна. ХIасилалда «Анастасия» бищун лъикIаб букIун батиялдаса гьеб бищун бачIана, жиндир гIатIилъуда [[Романовразул кьвагьзе гьарияр|пачаясул хъизан хвел гьабураб хIужаялдаса]] чIаго хутIарав ва жиндирго цебесеб гьумер кIочдонечIого ваккизе лъугьарав [[Хъастяб князь яс|князь яс]] [[Анастасия Николаевна (Николай II яс)|Анастасия Николаевна Романова]] лъугьинабулеб буго.
ТIабигIат ролал кьезе къуват кьурал актёрзал: [[Мег Райан]], [[Джон Кьюсак]], [[Хэнк Азария]], [[Кристофер Ллойд]], [[Кирстен Данст]] ва [[Анджела Лэнсбери]].
Мультфильм хIалица къватIиб бихьаразул рахъалъ гьуинго камуна, прокаталъухъ 140 миллион доллар баккана ва «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» ва «[[ГIалхулаб глобус]]» премиязазул «Бищун лъикIаб къокъаб» номинациязде кьуна.
«Анастасия» бергьенлъиялъ хадуб франшиза гьабуна, гьениб 1999 соналъ [[Видеоформаталъул спин-офф|видеоформаталъул спин-офф]] ва 2016 соналъ [[Анастасия (мюзикл)|сценаялъул мюзикл]] къватIибе бачIана.
== Сюжет ==
Лъугьа-бахъинал унел руго 1916–1927 соназда. Къокъаб квачараб пачалихъалъул Романовразул династиялъул 300 сон тIубай уяв гьабурабго, ахирисев урус император [[Николай II]]-асул микьго сонил яс Анастасияе берцинай нукар императрица [[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]] [[француз мацӏ|француз мацIалда]] «''[[Париж]]алда щаклъи гьечIого хIасил''» абураб хъвай-хъвагIай бугеб зергет ва кьурдул къутIби кьолеб буго.
Байрамде кьвагьун бачIунеб кIудияб къуваталъул рагъухъан, пачалихъалъул рокъоб сутанлъи гьабураб шартIалъ къватIиве къотIарав [[Григорий Распутин]] тIаде ккола. Жидирго гIумру Шайтанасе кьун, ахIмалъул магияв колба-артефакт биччан, пачалихъалъул хъизан загьрулъизе гьабулеб буго.
Птрахалда революционеррал дворцалде тIаде ккола, ва пачалихъалъул хъизан рекIеде унеб буго. Анастасия ва гьелъул берцинай нукар кьвагьа-къутIи гьабураб дворцалъул гIазуял нухаздасан рахъунел руго. Распутин гьез дандчIвалеб буго, гьесул гъоркь бугеб тIутIи бикьулеб буго ва вэххолеб буго. Поезда рекIизе малъулебго Анастасия пугил тIаде ккола, ва берцинай нукар гьелъул къуват чорхое щвезе кIолеб гьечIо.
10 сон инегIан, Россиялда [[Советозул Союз|советазул хIукумат]] лъугьуна. Парижалда гIумру гьабулей Мария Федоровна берцинай нукар жиндирго кьулаккун хьвадулев чиясе кIудияб аргъаб бихьизабулеб буго. Санкт-Петербуралда вачунев кIиго хIиллагарчи — Дмитрий ва Владимир — Анастасия ролалъе релъараб яс батун, гьеб берцинай нукар яхчун илъизе ва гIарац бикьизе хIукум гьабулеб буго.
Гьебго заманалда жанисел ракIалкIочIолъаби кьвагьараб 18 сонил Аня цIар бугеб яс лъималазул рокъоб тармагилӀа къватIий йикIун жиндирго цебесеб гIумру лъазе тIамизе лъугьуна. ХIайваназул кумекалдалъун вэрххи Санкт-Петербурга хьвадулеб буго ва Дмитрийгун Владимирасда дандчIвала. Гьез Аня «Анастасия» ролалъе малъизе лъугьуна.
Распутинниги, къуваталъул кумекалдалъун чIаголъун, Анастасия шыризе лъугьуна. Бакьалго чи (Аня, Пушок хIайван, Дмитрий ва Владимир) Парижасе нух кьун рахъунеб буго. Нухда гьез тай-падуб хавфлухъаби дандчIвала, гьебго заманалда Анягун Дмитриясул гьоркьоб хIурият ракIалде ккола.
Парижасе щварабго, Софил кумекалдалъун Анастасия жиндирго берцинай нукаргун гьабураб дандчIвайде ячунеб буго. Мария Федоровна тIоцебе гьеб ракIалде кIочдонечIо, гьедин абуни кьурдул къутIби ва ястазул хIурият бихьичIого, гьез дандчIвала.
Дмитрий живго кьураб 10 миллион гьаркьилалъул гIарчдаса тIаса лъугьуна, щиб гьес Анастасие ярулеб буго. Гьебсги Анастасия мост къанагатда Распутин къувада тIаде лъазабизе тIамизе лъугьуна. Дмитриясул кумекалдалъун гьес Распутинасул артефакт къатIулеб буго, ва Распутин цIуралъухъ гIун бахунеб буго.
ХIасилалда Анастасия ва Дмитрияца цадахъ рукIине хIукум гьабула ва карабалда къватIий унеб буго.
== Кабах кьезерилъул ==
* [[Мег Райан]] — ''Анастасия "Аня" Романова''
[[Кирстен Данст]] — ''гьитӀинаб Анастасия''
* [[Джон Кьюсак]] — ''Дмитрий''
* [[Келси Грэммер]] — ''Владимир''
* [[Кристофер Ллойд]] — ''[[Григорий Распутин]]''
* [[Хэнк Азария]] — ''Барток''
* [[Анджела Лэнсбери]] — ''[[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]]''
== Мунагьал ==
Фильмалъ кIиго «Оскар» премия («Бищун лъикIаб музыка» ва «Бищун лъикIаб къокъаб») номинация гьабула.
== РегӀелал ==
* {{IMDb title|0118617}}
[[Категория:АШШ-алъул фильмал]]
[[Категория:20th Century Fox фильмал]]
[[Категория:1997 соналъул фильмал]]
[[Категория:Анимациялъулал фильмал]]
[[Категория:Мюзиклал]]
et92eyqilsny4z8gmfvg7im44xweii2
Аккузул пачаялъул хъазан
0
22365
102290
2026-10-23T18:40:26Z
~2026-56625-91
18140
Новая страница: «{{Фильм | авар цӀар = Аккузул пачаялъул хъазан / Аккузул хан-юрт | оригинал цӀар = The Swan Princess | жанр = [[анимациялъулаб фильм|анимация]], [[хъизан тухумалъул фильм|хъизан]], [[фэнтези]] | режиссёр = [[Ричард Річ|Ричард Рич]] | продюсер = | сценарист = | актёрал = | компо...»
102290
wikitext
text/x-wiki
{{Фильм
| авар цӀар = Аккузул пачаялъул хъазан / Аккузул хан-юрт
| оригинал цӀар = The Swan Princess
| жанр = [[анимациялъулаб фильм|анимация]], [[хъизан тухумалъул фильм|хъизан]], [[фэнтези]]
| режиссёр = [[Ричард Річ|Ричард Рич]]
| продюсер =
| сценарист =
| актёрал =
| композитор =
| оператор =
| монтаж =
| кинокомпания =
| дистрибьютор =
| халалъи = 01:25:36
| мацӀ = [[инглис мацӀ|инглис]]
| пачалихъ = {{АКШ флаг}} [[АКШ]]
| сонал = 1994
| къватӀибе биччай =
| бюджет = $21 млн.
| кассадул бахчаби = $9.7 млн.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm|title=The Swan Princess (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=5 июнь 2012|archive-date=6 сентябрь 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211346/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm}}</ref>
| рейтинг =
| imdb_id = 0111333
| сайт =
| цебесеб =
| хадусеб =
| сурат = Swanprincessposter.jpg
}}
'''«Аккузул пачаялъул хъазан»''' (инг. ''The Swan Princess'') — 1994 соналъ бахъараб американияб анимациялъулаб фильм.
== Сюжет ==
СихIрадулал къалаби, къайлалъул хьон-хъахIиллъаби, фантастикиял хIайванал ва явузал сихIрачIунол рукIараб улбузул заманалда лъугьараб тарих бу гьаб. Явузав сихIрачIуна Ротбартас аккуде сверизабураб хирияб пачаялъул яс ва принц Дерек, Аккузул хIоллъиялъул ралъдада гIумру гьабулел рукIарал киналго асар гьабулел махлукал, жидерго мунагьабго рокьи, дюстлъи ва явузлъиялда кар къан кьачIай бицунеб тарих бу гьаб.
== Хъвай-хъвагӀарал ==
{{иццал}}
== РегӀелал ==
* {{IMDb title|0111333}}
[[Категория:1994 соналъул фильмқел]]
[[Категория:АКШ-лъул фильмқел]]
[[Категория:Анимациялъулал фильмқел]]
[[Категория:Фэнтези фильмқел]]
jmnd8cgoxybbl0i6an0phb71q5jip3i
Тетрис
0
22366
102292
2026-10-23T20:04:25Z
~2026-56625-91
18140
Новая страница: «{{Компьютерный ловзар | цӀар = Тетрис | сурт = | суртан билгалдакхар = «Тетрисан» типикан ловзаран процесс | кхоллархо = [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] | дизайнер = Алексей Пажитнов | программист = Алексей Пажитнов | арахедарш = | арахераб со...»
102292
wikitext
text/x-wiki
{{Компьютерный ловзар
| цӀар = Тетрис
| сурт =
| суртан билгалдакхар = «Тетрисан» типикан ловзаран процесс
| кхоллархо = [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]]
| дизайнер = Алексей Пажитнов
| программист = Алексей Пажитнов
| арахедарш =
| арахераб сонал = {{АКШ флаг}} 1985<ref name="release date">{{cite web|url=https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|title=Is Tetris Really 40 This Year?|publisher=Time Extension|date=2024-06-18|access-date=2024-06-23|lang=en|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623210020/https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|url-status=live}}</ref>
| жанр = [[логикияб компьютерный ловзар|логикияб ловзар / головоломка]]
| режим = [[Цо ловзархочун ловзар|цо ловзархочун]]
| платформаш = Кинабго аьтӀид хьвадулеб
}}
'''«Те́трис»''' («[[тетрамино]]» ва «теннис» схадаьраб) — советски программисто [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексей Пажитнова]] кхоллайина а, йина а [[компьютерный ловзар|компьютерный ловзар]] бу. Ловзар арахецана 1985 соналъ — цул цебе Пажитнов болх гьабулев вукӀана ССРС-алъул Гьелманиязул академийн [[А. А. Дородницын цӀарах бугеб Ловзарал центр|Ловзарал центерде]].
«Тетрис» буго [[тетрамино]] — ункъго квадраталдасан лӀугьараб полиминон тайпаби — геометриялъулаб фигураби лелизе гьабураб логикияб ловзар. Ловзарал идеялъ Пажитновге бихьизабуна [[пентамино]] ловзар. Ловзарал тӀоцебесеб верси язйина яра Пажитнова [[Паскаль (программирование мацӀ)|Паскаль программан мацӀалъул]] тӀад «[[Электроника-60]]» компьютелалда. Коммерческияб верси арахецана американияб [[Spectrum HoloByte]] компаниялъ 1987 соналъ.
Хадусел соназда «Тетрис» массебго машаназда, компьютерзда, консолазда, калькуляторазда, мобильнияб телефоназда арахецана магӀарулалде кьун роржинабуна.
== Къанунал ==
Эххедулел фигураби — тетраминоби — лъабхӀарасаги охьадогӀу 10 клетка магӀарулай йоккулеб, 20 клетка лахӀалай йоккулеб серла стакан чу. Ловзархочул таро буго ловзалеб мехалда фигура 90 градусалде борхизеги горизонталалда лелизеги. Нилъедаса 10 клетка бугеб горизонталияб рәт тулани, гьаб тӀагӀуна ва хадуб цебе бугеб массаго лӀугьинабула. Ловзар лӀугӀула, цӀияб фигура стакан чу ца бачӀунеб мехалда.
== Истори ==
ССРС-алда тӀокӀкӀун гӀараяьраб букӀана «домино», «тримино», «тетрамино» ва «пентамино» ловзараби. Алексей Пажитнова 1984 соналъ доладина язйизе, 1985 соналъ «Электроника-60» компьютелалда арахийцила.
IBM PC хьажолеб ловзар Турбо Паскаль тӀад язйина 16 сон бугеб школалъулав [[Герасимов, Вадим (программист)|Вадим Герасимова]]. 1989 соналъ [[Nintendo]] компаниялъ [[Game Boy]] портативнияб консолалъе «Тетрис» верси арахийцила, гьелъул кӀудияб кумекалдалъун ловзар дунялалда тӀолго яьржила — цохӀо Game Boy жиндирго хӀасил гӀун 35 миллион экземпляр бокьун буго.
== Билгалдахарш ==
{{иццал}}
== РегӀелал ==
* [https://www.tetris.com/ The Tetris Company LCC] — «ТЕТРИС» цӀаралъул бакъуяб ихтияр бугеб
[[Категория:Тетрис]]
[[Категория:Компьютернияб ловзараби]]
[[Категория:ССРС-алда гьабураб компьютернияб ловзараби]]
qrrfq92uvzor65zycb57whsc07rwt9i