Wikipedia
avwiki
https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Медиа
Хъулухъалъулаб
БахӀс
ГӀахьалчи
ГӀахьалчиясул бахӀс
Википедия
Википедиялъул бахӀс
Файл
Файлалъул бахӀс
MediaWiki
MediaWiki-ялъул бахӀс
Халип
Халипалъул бахӀс
Кумек
Кумекалъул бахӀс
Категория
Категориялъул бахӀс
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Билкан
0
2598
102307
101023
2026-10-29T21:59:35Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
102307
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀБ+
|пачалихъ = Азарбижан
|икълим =
|икълималъул тайпа =
|мухъ = Билкан
|мухъалъул тайпа = мухъ
|статус = шагьар
|магӀарул мацӀалъ цӀар = Билкан
|эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-az|Balakən}}
|герб =
|байрахъ =
|гербалъул гӀеблъи =
|байрахъалъул гӀеблъи =
|сурат = Yuxardan görünüş.jpg
|размер = <!--300px-->
|хъвай-хъвагӀай = <!-- сураталда гъоркь -->
|lat_deg= 41|lat_min= 43|lat_sec= 24
|lon_deg= 46|lon_min= 23|lon_sec= 31
|CoordAddon = type:city(2070000)
|CoordScale =
|Яндекскарта =
|карта =
|пачалихъалъул картаялъул размер = 300
|икълималъул картаялъул размер =
|мухъалъул картаялъул размер =
|мухъалъул тайпа = мухъ
|мухъ = Билкан мухъ{{!}}Билкан
|жанисеб бикьи =
|бетІерасул тайпа =
|бетІер =
|кьучІ лъураб къо =
|тІоцебесеб нухалъ рехсей =
|рехсей ref =
|цебе букІараб цІар = Белокан
|статуслъун рикІкІана = 1930
|статус къо-моцІ =
|площад =
|борхалъиялъул тайпа =
|ГІБ майданалъул борхалъи =
|расмияб мацІ = [[Къажар мацӀ|къажар]]
|расмияб мацІ-ref =
|халкъалъул къадар = 47,8 азар.
|хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2017
|гъунки =
|этнохороним =
|агломерация =
|миллатал = 77% - [[магІарулал|аварал]], 20% - [[падарал]]
|динал = [[Ислам]]
|сагІтил рачел = +4
|DST = буго
|телефоналъул код = +994 119
|почалъул индекс = AZ0800
|почалъул индексал =
|автомашинаялъул код = 08
|идентификаторалъул тайпа =
|цифровой идентификатор =
|Commonsалда категория = Balakən
|сайт = http://www.balaken.az
|сайталъул мацІ = az
}}
'''Билкан''' ({{lang-az|Balakən}}, 1991 соналде щвезегӀан '''Белокан''') — [[Азарбижан]]алъул [[Билкан мухъ]]алъул [[административияб центр|идараталъул марказ]], КӀудияб Кавказ мугӀрузул хӀатӀакь Белакенчай гӀорул рагӀалда (Алазаналъул гӀаркьел), [[Евлах]] — [[Лагодехи]] нухда, Евлах маххул нухалдаса 178 км севергун-бакътӀерхьуда бугеб. Гьеб ккола Азарбижаналда гъоркь бугеб аваразул шагьарлъун.
== Тарих ==
Билкан рехсон буго [[XII гӀасру]]ялдаго, гьанир рукӀарал халкъал христианлъи диналде ахӀизе къеркьолев вукӀарав гуржиязул миссионер Пимен Блаженний сабаблъун.
{|
| valign="top" |
{| class="prettytable"
|-class=""
!Сон
!Халкъалъул къадар
|-
|1930
| align="right" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:11px;font-weight:bold;"|7800
|-
|2002
| align="right" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:11px;font-weight:bold;"|27,008
|-
|2017
| align="right" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:11px;font-weight:bold;"|47,800
|-
|}
|}
== Машгьурал бакӀал ==
[[Файл:Park_in_Balaken.jpg|thumb|left|180px|Билкан шагьаралъул парк]]
Шагьаралда цӀунун буго XVII—XIX гӀасрабазул гӀажаибаб [[мажгит]] халатаб михӀмаргун. Музеялда ракӀарун руго гьаб икълималъул гӀадатиял кверзул махщалил тӀагӀелал, батӀи-батӀиял археологиялъул ракьулӀ ратарал тӀагӀелалги.
Билканалда буго кӀудияб шагьаралъул парк 17,5 гектаралъул кӀодолъиялъул ва кварил нухгун<ref>{{Cite web |title=Белакенский район Азербайджана |url=http://azeritour.az/belaken_azerbajdzhana |access-date=2017-02-09 |archive-date=2014-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220033829/http://azeritour.az/belaken_azerbajdzhana |url-status=dead}}</ref>.
2004 соналдаса бахъун Билканалда буго аэропорт.
== Экономика ==
Шагьаралда руго гӀемерал заводал.
Билкан ккола 1985 соналда бараб Евлах-Билкан маххул нухлул ахирияб станциялъун.
== ХӀужаби ==
{{ХӀужаби}}
== Адабият ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Белоканы}}
== РегӀелал ==
* {{Из БСЭ|заглавие=Белоканы}}
* [http://hmarksart.info/myfoto/Azerbaijan/rayony/belokany.htm Виды города Белоканы]{{Хвараб регӀел|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Билкан мухъ}}
[[Категория:Азарбижаналъул шагьарал]]
[[Категория:Билкан мухъалъул шагьарал ва росаби]]
2z7tn0xssuzdv4s7sf8l773xq03kcrs
ГӀажбитӀ
0
2890
102308
101070
2026-10-29T22:16:48Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
102308
wikitext
text/x-wiki
{{ЧӀБ
|from=
|статус=росу
|авар_цӀар=ГIажбитI
|оригинал_цӀар=Abjit
|сурат=
|сураталда_гъоркьхъвай=
|байрахъ=
|байрахъ_гІеблъи=
|байрахъ_гъоркьхъвай=
|байрахъалъул_бакӀалда=
|герб=
|герб_гІеблъи=
|герб_гъоркьхъвай=
|гербалъул_бакӀалда=
|lat_deg=41
|lat_min=43
|lat_sec=22
|lat_dir=
|lon_deg=46
|lon_min=14
|lon_sec=07
|lon_dir=
|пачалихъ=Азарбижан
|CoordScale=
|display=
|территориялъул_тайпа=
|территория_таблоялда=
|гъорлӀлъи=
|икълималъул_тайпа=мухъ
|бихьизабулеб_икълим=
|икълим_таблоялда=
|икълим=
|административияб_бутӀаялъул_тайпа=
|административияб_бутӀа=
|мухъалъул_бихьизабулеб_тайпа=мухъ
|мухъалъул_тайпа=
|бихьизабулеб_мухъ=
|мухъ_таблоялда=
|мухъ=Билкан
|жамагӀаталъул_сверухълъиялъул_тайпа=
|жамагӀаталъул_сверухълъи_таблоялда=
|жамагӀаталъул_сверухълъи=
|бихьизабулеб_жамагӀаталъул_тайпа=
|жамагӀаталъул_тайпа=
|бихьизабулеб_жамагӀат=
|жамагӀат_таблоялда=
|жамагӀат=КъехIросу
|жаниеб_бикьи=
|бетӀерасул_тайпа=
|бетӀерчи=
|кьучӀ_лъей=
|тӀоцебесеб_рехсей=
|цересел_цӀарал=
|статус_буго=
|статус1=
|статус1_буго=
|статус2=
|статус2_буго =
|гӀатӀилъи =
|гӀатӀилъи_баян =
|борхалъиялъул_тайпа =
|ЧӀБ_централъул_борхалъи =
|климат=
|сагӀтазул_зона =
|DST =
|халкъ =
|рикӀкӀараб_сон=
|гъунки=
|агломерация=
|агломерациялъул_халкъ=
|миллияб_гӀуцӀи=
|конфессионалияб_гӀуцӀи=
|агьлуялда_цӀар=
|этнохороним =
|расмияб_мацӀ =
|пачалихъкарта=
|пачалихъкарта_цӀар=
|икълимкарта=
|икълимкарта_цӀар=
|пачалихъкарта_position=
|икълимкарта_position=
|мухъкарта_position=
|Commons_категория=
|nocat =
}}
{{КъехIросу жамагIат}}
'''ГӀажбитӀ''' ({{мацI+az|Abjit}}) — ккола [[Билкан район]]алда [[КъехӀросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]<ref>{{cite web|url=http://www.belediyye.org/index.php?con=qanun&bkod=3637 |title=Belediyye Informasiya Sistemi |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924083213/http://www.belediyye.org/index.php?con=qanun&bkod=3637 |archivedate=September 24, 2008 |language=Azerbaijani}}</ref>.<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.-->
[[2014 сон]]алдаса нахъе гьаб росулӀ цохӀо чияс гӀумру гьабуларо<ref>[http://www.aznews.az/index.php?c=news&id=70669 Only One Person Lives in This Village]. ''Aznews.az''. 8 December 2014. Retrieved 18 February 2016.</ref><ref>[https://ann.az/az/azerbaycann-bu-kendinde-cemi-1-nefer-yasayr/ Azərbaycanın bu kəndində cəmi 1 nəfər yaşayır]</ref>.
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== РегӀелал ==
* [https://web.archive.org/web/20191209104638/https://haqqinda.az/Tariximiz+ve+rayonlarimiz/7868-Balak%C9%99n.html Тарих]
* [http://www.xalqqazeti.com/az/news/economy/50374 http://www.xalqqazeti]
{{Билкан мухъ}}
{{Azerbaijan-geo-stub}}
[[Категория:Азарбижаналъул росаби]]
07cw2wusjd7h427w7kujoi0klhf68wb
Парс мацӀ
0
13715
102310
101279
2026-10-29T23:27:02Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
102310
wikitext
text/x-wiki
{{МацӀазул карточка
| name = Парс
| nativename = {{lang|fa|فارسی}}<br />{{Transliteration|fa|fārsī}}
| pronunciation = {{IPA-fa|fɒːɾˈsiː||Farsi.ogg}}
| states = {{hlist|style=line-height:1.3em;
| [[Иран]]<ref name="Samadi">{{cite book |last=Samadi |first=Habibeh |title=Assessing Grammar: The Languages of Lars |url=https://archive.org/details/isbn_9781847696373 |year=2012 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-84769-637-3 |author2=Nick Perkins |editor=Martin Ball |editor2=David Crystal |editor3=Paul Fletcher |page=[https://archive.org/details/isbn_9781847696373/page/169 169]}}</ref>
| [[Афгъанистан]]<ref name="Samadi" /> ([[Дари мацӀ]] гӀадин)
| [[Таджикистан]]<ref name="Samadi" /> ([[Таджик мацӀ]] гӀадин)
| [[Узбекистан]] (Таджик мацӀ гӀадин)
| [[ГӀиракъ]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iraq |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |title=IRAQ |accessdate=7 новембер 2014}}</ref>
| [[Туркменистан]]<ref>{{cite web |title=Tajiks in Turkmenistan |url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX |website=People Groups}}</ref> (as Tajik)
| [[Россия]]<ref>{{cite book |ref=harv |last1=Pilkington |first1=Hilary |last2=Yemelianova |first2=Galina |title=Islam in Post-Soviet Russia |url=https://books.google.com/books?id=mAfS-PFRLYkC&pg=PA27 |year=2004 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-203-21769-6 |page=27 |quote=Among other indigenous peoples of Iranian origin were the Tats, the Talishes and the Kurds.}}</ref><ref>{{cite book |ref=harv |last1=Mastyugina |first1=Tatiana |last2=Perepelkin |first2=Lev |title=An Ethnic History of Russia: Pre-revolutionary Times to the Present |url=https://books.google.com/books?id=xd3ZnfyRgncC&pg=PA80 |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-29315-3 |page=80 |quote=The Iranian Peoples (Ossetians, Tajiks, Tats, Mountain Judaists)}}</ref>
| [[Азарбижан]]<ref name="Windfuhr">Windfuhr, Gernot: ''The Iranian Languages'', Routledge 2009, p. 418.</ref>}}
| speakers = 70 миллион<ref>{{cite web |url=https://asianstudies.unc.edu/persian/|title=Persian {{!}} Department of Asian Studies |language=en-US |access-date=2 январ 2019 |quote=There are numerous reasons to study Persian: for one thing, Persian is an important language of the Middle East and Central Asia, spoken by approximately 70 million native speakers and roughly 110 million people worldwide.}}</ref>
| speakers2 = (кинавниги 110 млн)<ref name="Windfuhr" />
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[Индо-ираниял мацӀал]]
| fam3 = [[Ираниял мацӀал]]
| fam4 = [[БакътӀархьул ираниял мацӀал]]
| fam5 = [[Жанубияб бакътӀерхьул ираниял мацӀал]]
| ancestor = [[НекӀсияб парс мацӀ]]
| ancestor2 = [[Гьоркьохъеб парс мацӀ]]
| ancestor3 = [[Цебесеб цӀияб парс мацӀ]]
| dia1 = [[БакътӀерхьул парс мацӀ|Ираналъул парс]]
| dia2 = [[Дари мацӀ|Дари]]
| dia3 = [[Таджик мацӀ|Таджик]]
| dia4 = [[Бухори сверел|Бухори]]
| dia5 = [[Пагьлавани сверел|Пагьлавани]]
| dia6 = [[Гьазараги сверел|Гьазараги]]
| dia7 = [[Аймакъ сверел|Аймакъ]]
| dia8 = [[ЖугьутӀ-парс мацӀ|ЖугьутӀ-парс]]
| dia9 = [[Дегьвари сверел|Дегьвари]]
| dia10 = [[ЖугьутӀ-тат мацӀ|ЖугьутӀ-тат мацӀ]]<ref name="Windfuhr" />
| dia11 = [[Тат мацӀ (Кавказ)|Кавказалъул тат]]<ref name="Windfuhr" />
| dia12 = [[Армен-тат мацӀ|Армен-тат]]<ref name="Windfuhr" />
| stand1 = [[БакътӀерхьул парс мацӀ|Ираналъул парс]]
| stand2 = [[Дари мацӀ|Дари]]
| stand3 = [[Таджик мацӀ|Таджик]]
| script = {{startplainlist|class=nowrap}}
* [[Парс алфабет]] ([[Иран]] ва [[Афгъанистан]])
* [[Таджик алфабет]] ([[Таджикистан]])
* [[ЖугьутӀ алфабет]]
* [[Парс Брайл]]
{{endplainlist}}
| nation = {{plainlist|
* {{IRN}} ([[БакътӀерхьул парс мацӀ|Фарси]] гӀадин)<ref name="Iran Constitution">Ираналъул Исламияб Республикалъул конституция: бетӀер II, макъала 15: "Ираналъул официалаб мацӀги хъвайги, элъул чагӀазул лингва франкаги буго парс. Официалал документал, корреспонденция, гин текстал, гьединго тӀахьал рукӀине ккола гьеб мацӀалдаги хъвавудаги."</ref>
* {{AFG}} ([[Дари мацӀ]] хӀисабалда)
* {{TJK}} ([[Таджик мацІ]] хІисабалда)}}
| agency = {{startplainlist}}
* [[Парс мацӀалъулги литератураялъулги академия]] (Иран)
* [[Афгъанистаналъул гӀелмабазул академия]] (Афгъанистан)
* [[Таджик мацӀалъулги литературалъулги комитет]] (Таджикистан)
{{endplainlist}}
| iso1 = fa
| iso2b = per
| iso2t = fas
| iso3 = fas
| lc1 = pes
| ld1 = [[БакътӀерхьул парс мацӀ|Ираналъул парс мацӀ]]
| lc2 = prs
| ld2 = [[Дари мацӀ]]
| lc3 = tgk
| ld3 = [[Таджик макӀ]]<!--This and the following codes aren't part of the macrolanguage per SIL-->
| lc4 = aiq
| ld4 = [[Аймакъ сверел]]
| lc5 = bhh
| ld5 = [[Бухори сверел]]
| lc7 = haz
| ld7 = [[Гьазараги сверел]]
| lc8 = jpr
| ld8 = [[ЖугьутӀгин парс мацӀ]]
| lc9 = phv
| ld9 = [[Пагьлавани мацӀ|Пагьлавани]]
| lc10 = deh
| ld10 = [[Дегьвари мацӀ|Дегьвари]]
| lc11 = jdt
| ld11 = [[ЖугьутӀ-тат мацӀ]]
| lc12 = ttt
| ld12 = [[Тат мацӀ (Кавказ)|Кавказалъул тат]]
| lingua = {{longitem|58-AAC (Wider Persian)<br />{{nowrap| > 58-AAC-c (Central Persian)}}}}
| image = Farsi.svg
| imagesize = 100px
| imagecaption = ''Фарси'' абураб рагӀи, настагӀликъ хатӀалда хъвараб)
| map = Persian Language Location Map.svg{{!}}border
| mapcaption = Парс мацӀ тӀоцебесеб мацӀлъул бугеб территория (сверелалги гъорлӀе рачун)
| map2 = Map of Persian speakers.svg{{!}}border
| mapcaption2 = Парс лингвосфера.<br />'''Легенда'''
{{legend|#002255|Официалаб мацІ}}
{{legend|#0044AA|КІалъалезул рикІкІен 1,000,000-идаса цІикІкІараб}}
{{legend|#0066FF|КІалъалезул рикІкІен 500 000–1 000 000}}
{{legend|#5599FF|КІалъалезул рикІкІен 100 000–500 000}}
{{legend|#AACCFF|КІалъалезул рикІкІен 25 000–100 000 }}
{{legend|#b9b9b9|КІалъалезул рикІкІен 25 000 / гьечІо}}
| notice = IPA
| listclass = hlist
| glotto = fars1254
| glottorefname = Farsic-Caucasian Tat
}}
'''Парс''', '''Парси''' ({{langx|fa|label=[[эндоним]]|فارسی}}, {{transl|fa|ALA|Fārsī}}, {{IPA|fa|fɒːɾˈsiː|pron|Farsi.ogg}}) буго [[инда-европиял мацӀал|индо-европиял мацӀазул]] [[индо-ираниял мацӀал|индо-иранияб гӀаркьалил]] [[ираниял мацӀал|ираниял мацӀазул]] цояб. Парс мацӀ ккола [[плурицентрикияб мацӀ|плурицентрикияб мацӀ]], жиб аслияб куцалъ кӀалъалеб мацӀ гӀадин бугеб, официалго жибги [[Иран|Ираналдаги]] [[Афгъанистан|Афгъанистаналдаги]] [[Тажикистан|Таджикистаналдаги]] хӀалтӀизабулеб, гьебги буго гьоркьоб бичӀчӀиги бугеб лъабго [[стандартияб мацӀ|стандартияб варианталда]]: Ираналъул парс, дари парс (1958 соналдаса нахъе официалаб цӀар буго Дари)<ref name="Olesen">{{cite book |first=Asta |last=Olesen |title=Islam and Politics in Afghanistan |volume=3 |publisher=Psychology Press |year=1995 |page=205 |quote=There began a general promotion of the Pashto language at the expense of Farsi – previously dominant in the educational and administrative system (...) — and the term 'Dari' for the Afghan version of Farsi came into common use, being officially adopted in 1958.}}</ref> ва таджик парс (Совет мехалдаса нахъе официалаб цӀар — таджик).<ref name="Baker">{{cite book |ref=harv |last=Baker |first=Mona |title=Routledge Encyclopedia of Translation Studies |url=https://books.google.com/books?id=ewBfSBo8rRsC |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-25517-2 |page=518 |quote=All this affected translation activities in Persian, seriously undermining the international character of the language. The problem was compounded in modern times by several factors, among them the realignment of Central Asian Persian, renamed Tajiki by the Soviet Union, with Uzbek and Russian languages, as well as the emergence of a language reform movement in Iran which paid no attention to the consequences of its pronouncements and actions for the language as a whole.}}</ref> Гьелда кӀалъала [[Узбекистан|Узбекистаналда]] ругел [[таджикал|таджикалги]],<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Foltz |title=The Tajiks of Uzbekistan |url=https://archive.org/details/sim_central-asian-survey_1996-06_15_2/page/213 |journal=Central Asian Survey |volume= 15 |issue=2 |pages=213–216 |year=1996 |doi=10.1080/02634939608400946}}</ref><ref>{{cite book |first=Lena |last=Jonson |year=2006 |title=Tajikistan in the new Central Asia |url=https://archive.org/details/bwb_S0-BXM-049 |page=[https://archive.org/details/bwb_S0-BXM-049/page/108 108]}}</ref><ref>{{cite book |last=Cordell |first=Karl |year=1998 |title=Ethnicity and Democratisation in the New Europe |url=https://archive.org/details/ethnicitydemocra0000unse_y7f7 |publisher=Routledge |isbn=0415173124 |page=[https://archive.org/details/ethnicitydemocra0000unse_y7f7/page/201 201] |quote=Consequently the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajiks within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academics and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30 per cent of the republic's twenty-two million population, rather than the official figure of 4.7 per cent (Foltz 1996:213; Carlisle 1995:88).}}</ref> гьединго гьеб мацӀ хӀалтӀизабула [[КӀудияб Иран|КӀудияб Ираналъул]] тарихияб ва маданияб сфераялде кколел территорияздаги. Парс мацӀалъе хӀалтӀизабулеб расмияб хъвай-хъвагӀи буго [[гӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб аслуялда]] бугеб [[парс алипба]] Ираналдаги Афгъанистаналдаги ва [[кириллица]] Таджикистаналда.
Парс мацӀ ккола давамлъун [[гьоркьохъеб парс мацӀ]]алъул, жибги [[Сасаниязул империя|Сасаниязул мпериялъул]] (224–651) динияб ва адабияталъул мацӀлъун букӀараб, ахирисеб ккола жиб [[Ахемениязул империя|Ахемениязул империялда]] (550–330 н. щ.) хӀалтӀизабулеб букӀараб [[некӀсияб парс мацӀ|некӀсияб парс мацӀалъул]] давамлъун.<ref name="Lazard" /><ref>{{cite book |first1=Ulrich |last1=Ammon |first2=Norbert |last2=Dittmar |first3=Klaus J. |last3=Mattheier |first4=Peter |last4=Trudgill |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |volume=3 |publisher=Walter de Gruyter |year=2006 |edition=2nd |page=1912 |quote=The Pahlavi language (also known as Middle Persian) was the official language of Iran during the Sassanid dynasty (from 3rd to 7th century A. D.). Pahlavi is the direct continuation of old Persian, and was used as the written official language of the country. However, after the Moslem conquest and the collapse of the Sassanids, Arabic became the dominant language of the country and Pahlavi lost its importance, and was gradually replaced by Dari, a variety of Middle Persian, with considerable loan elements from Arabic and Parthian (Moshref 2001).}}</ref> Гьеб мацӀалъул байбихьи буго Ираналъул жанубиябгин бакътӀрхьуда бугеб Парс икълималдаса.<ref>{{cite encyclopedia |last=Skjærvø |first=Prods Oktor |year=2006 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi-iranian-languages-and-scripts |volume=XIII |pages=344–377 |title=Iran, vi. Iranian languages and scripts |quote=(...) Persian, the language originally spoken in the province of Fārs, which is descended from Old Persian, the language of the Achaemenid empire (6th–4th centuries B.C.E.), and Middle Persian, the language of the Sasanian empire (3rd–7th centuries C.E.).}}</ref> Грамматика гьелъул буго гӀемерисел европаялъулал мацӀазулазда релълъараб.<ref name="Richard Davis 2006. pp. 602-603">{{cite encyclopedia |first=Richard |last=Davis |title=Persian |editor1-first=Josef W. |editor1-last=Meri |editor2-first=Jere L. |editor2-last=Bacharach |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |pages=602–603 |quote=Similarly, the core vocabulary of Persian continued to be derived from Pahlavi, but Arabic lexical items predominated for more abstract or abstruse subjects and often replaced their Persian equivalents in polite discourse. (...) The grammar of New Persian is similar to that of many contemporary European languages.}}</ref>
Тарихалда жаниб, Парс мацӀ букӀана къадру бугеб маданияб мацӀлъун, жибги БакътӀерхьул Азиялдаги, Жанубияб Азиялдаги Гьоркьохъеб Азиялдаги рукӀарал империяз хӀалтӀизабулеб букӀараб.<ref name="Persian literature">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/art/Persian-literature |title=Persian literature |first=J.T.P. |last=de Bruijn |date=14 декембер 2015}}</ref> НекӀсияб парс мацӀалъул хъвай-хъвагӀаби рихьизарун руго нилъеде щвелалде [[VI гӀасру|VӀ]] ва ӀV гӀасрабазда гьоркьоб заманалда некӀсияб парс лӀутӀхъваялда гьарурал хӀалтӀабаз, гьоркьохъеб парс мацӀалъул адабият бихьизабун буго арамеял (пагьлави ваминихеяб) хъвай-хъвагӀабазги, Парфиялъул империялъул заманалда жал гьарурал, ва гьединго руго ӀӀӀ ва X гӀасрабазда гьоркьоб заманалда хъварал мажусазул тӀахьаздаги. ЦӀияб парс адабият тӀегьазе байбихьана гӀарабаз Иран кверде босун хадуб, гьелдаса байбихьун хъвай-хъвагӀи бачуна гӀарабалде, гьелъул бищун цересел хъвай-хъвагӀаби ратун руго ӀX гӀасруялда гьарурал.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation |title=Iran vi. Iranian languages and scripts (2) Documentation |first=Prods Oktor |last=Skjærvø |pages=348–366 |volume=XIII |access-date=30 декембер 2012}}</ref> Парс мацӀ лӀугьуна Исламалъул дуняллалда гӀараб мацӀалъул гӀадаб цӀикӀкӀараб кӀвар бугеб мацӀлъун.<ref name="Persian literature" /> Парс мацӀалда поэзия хъвай тӀибитӀараб жо букӀана гӀемерал бакъбаккул пачалъиязда. Гьоркьохъел гӀасрабазул парс адабияталъул бищун машгьурал хӀалтӀаби ккола Фирдавсил Шагьнаме, Румил хӀалтӀаби, ГӀумар ХӀаямил ''Рубаят'', Низамил ''Панж Ганж'', ХӀафизил ''Диван'', Аттар Нишапурил ''ХӀанчӀазул мантӀик''ъ ва СагӀади Ширазиясул ''Гулистан'' ва ''Бустан'' мажмугӀ.
Парс мацӀалъ цӀакъ кӀудияб асар гьабуна мадугьалихъ рукӀарал мацӀазе: ираналъулал, турк, армен, индо-ариял, кавказиял. ГӀемерал рагӀаби руго авар мацӀалда парс мацӀалдаса рачӀарал. Гьединго цо асар букӀана гӀараб мацӀалдеги,<ref name=Holes2001>{{cite book |ref=harv |last=Holes |first=Clive |title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary |url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR30 |year=2001 |publisher=BRILL |isbn=90-04-10763-0 |page=XXX}}</ref> гьелъул гӀемерал рагӀаби рачӀана парс мацӀалде гьоркьохъел гӀасрабазда гӀараб кверщел бугем мехалъ.<ref name="Lazard">{{cite encyclopedia |last=Lazard |first=Gilbert |year=1975 |title=The Rise of the New Persian Language |editor-last=Frye |editor-first=R. N. |encyclopedia=The Cambridge History of Iran |volume=4 |pages=595–632 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |quote=The language known as New Persian, which usually is called at this period (early Islamic times) by the name of Dari or Farsi-Dari, can be classified linguistically as a continuation of Middle Persian, the official religious and literary language of Sassanian Iran, itself a continuation of Old Persian, the language of the Achaemenids. Unlike the other languages and dialects, ancient and modern, of the Iranian group such as Avestan, Parthian, Soghdian, Kurdish, Balochi, Pashto, etc., Old Persian, Middle and New Persian represent one and the same language at three states of its history. It had its origin in Fars (the true Persian country from the historical point of view) and is differentiated by dialectical features, still easily recognizable from the dialect prevailing in north-western and eastern Iran.}}</ref><ref name="Richard Davis 2006. pp. 602-603" /><ref name="Lazard, Gilbert 1971">{{cite encyclopedia |last=Lazard |first=Gilbert |title=Pahlavi, Pârsi, dari: Les langues d'Iran d'apès Ibn al-Muqaffa |editor-first=R.N. |editor-last=Frye |encyclopedia=Iran and Islam. In Memory of the late Vladimir Minorsky |publisher=Edinburgh University Press |year=1971}}</ref><ref name="Nushin Namazi">{{cite web |url=http://cgi.stanford.edu/group/wais/cgi-bin/?p=24327 |title=Persian Loan Words in Arabic |first=Nushin |last=Namazi |date=24 новембер 2008 |accessdate=1 юн 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520151330/http://cgi.stanford.edu/group/wais/cgi-bin/?p=24327 |archive-date=20 май 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="Classe 2000 1057">{{cite book |title=Encyclopedia of literary translation into English |last=Classe |first=Olive |year=2000 |publisher=Taylor & Francis |isbn=1-884964-36-2 |page=1057 |url=https://books.google.com/books?id=C1uXah12nHgC&pg=PA1057 |quote=Since the Arab conquest of the country in 7th century AD, many loan words have entered the language (which from this time has been written with a slightly modified version of the Arabic script) and the literature has been heavily influenced by the conventions of Arabic literature.}}</ref><ref name=lambtonexcerpt>{{cite book |first=Ann K. S. |last=Lambton |title=Persian grammar |publisher=Cambridge University Press |year=1953 |quote=The Arabic words incorporated into the Persian language have become Persianized.}}</ref> Парс мацӀ бюрократиялъе расмияблъун бищун букӀана гьеб рахьдалаблъун жидее кколеб букӀинчӀезги, мисалалъе, ГӀусманияб империялда турказ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0dEYDQAAQBAJ&pg=PT146|title = A History of the Muslim World since 1260: The Making of a Global Community|isbn = 9781315511078|last1 = Egger|first1 = Vernon O.|date = 16 септембер 2016}}</ref> яги Афгъанистаналда пуштуназ.
Дунялалда парс мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна 110 миллионалде, гьенир гъорлӀе уна парисал, афгъанал, таджикал, гьазарал, Кавказалъул татал ва аймакъал. "Персофон" абураб термин хӀалтӀизабизе бегьула парс мацӀалда кӀалъалезе.<ref>{{cite book |title=A Tajik Persian Reference Grammar: Handbook of Oriental Studies |volume=2 |first=John R. |last=Perry |location=Boston |publisher=Brill |year=2005 |isbn=90-04-14323-8 |page=284}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-PQtDwAAQBAJ |title=Making Space: Sufis and Settlers in Early Modern India |first=Nile |last=Green |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=12–13|isbn=9780199088751 }}</ref>
== Классификация ==
Парс мацӀ ккола гьиндгин европаялъулал мацӀазул гьиндгин ираналъулаб гӀаркьелалъул ираналъулаб къоялъул бакътӀерхьул ираналъулал мацӀазул цояблъун. Жалго бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал рикьула кӀиго гъоркькъокъаялде: жанубиябгин бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал, жиндир бищун тӀибитӀараблъун парс мацӀ кколеб, ва шималиябгин бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал, жиндир бищун тӀибитӀараблъун курд мацӀ бугеб<ref name="windfuhr1987">{{cite book |title=The World's Major Languages |year=1987 |last=Windfuhr |first=Gernot |editor-first=Berard |editor-last=Comrie |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-506511-4 |pages=[https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse/page/523 523–546] |url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse/page/523 }}</ref>.
== Фонология ==
{{Main|Парс мацӀалъул фонология}}Ираналъулаб парс мацӀалда буго анлъго рагьарабги къоло лъабго рагьукъабги гьаракь.
== Хъвай-хъвагӀи ==
[[Файл:Farsi scripts.PNG|right|thumb|150px|Парс мацӀалъе хӀалтӀизарулел аслиял шрифтал: насх (1, 2), настагӀликъ (3)]]
[[Файл:آثار فارسی هند (68).jpg|thumb|Гьиндустаналда цӀунун хутӀараб [[ГӀараб-парс шрифт|парс мацӀалда хъвай-хъвагӀи]]]]
{{Main|Парс хъвай-хъвагӀи}}
{| class="wikitable" style="background: #E0FFFF; width:23.5em;" text-align: center;" dir="rtl"
|- align="center"
| colspan="8" style="background-color: #AFEEEE; text-align: center;" | '''[[Парс хъвай-хъвагӀи|Парс алипба]]
|- align="center" class="nounderlines"
| {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺍ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ب}} || '''[[Пе (парс алипбаялъул хӀарп)|{{lang-ar-шрифт|размер=130|پ}}]]''' || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺕ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺙ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺝ}} || '''[[Че (парс алипбаялъул хӀарп)|{{lang-ar-шрифт|размер=130|چ}}]]''' || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺡ}}
|- align="center" class="nounderlines"
| {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺥ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺩ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺫ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺭ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺯ}} || '''[[Жэ (парс алипбаялъул хӀарп)|{{lang-ar-шрифт|размер=130|ژ}}]]''' || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺱ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺵ}}
|- align="center" class="nounderlines"
| {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺹ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺽ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻁ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻅ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻉ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻍ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻑ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻕ}}
|- align="center" class="nounderlines"
| [[Кяф|{{lang-ar-шрифт|размер=130|ک}}]] || '''[[Гаф|{{lang-ar-шрифт|размер=130|گ}}]]''' || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻝ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻡ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻥ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|هـ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻭ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻯ}}
|-
|}
Фарсиялда хъвазе [[Иран]]алда ([[Афгъанистан]]алда [[дари]]ялъего гӀадин) хӀалтӀизабула [[гӀараб алипба]], амма гӀараб мацӀалда гӀечӀел гьаркьазе 4 хӀарп жубараб: ''пе'' (<big><big>پ</big></big>), ''че'' (<big><big>چ</big></big>), ''же'' (<big><big>ژ</big></big>) ва ''гаф'' (<big><big>گ</big></big>). ТӀолго парс алипбаялда буго 32 гӀаламат<ref>{{Cite web |url=http://iranica.com/articles/arabic-iii |title=L. P. Elwell-Sutton. ARABIC LANGUAGE iii. Arabic influences in Persian literature |access-date=2011-08-10 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510071314/http://www.iranica.com/articles/arabic-iii |deadlink=yes }}</ref>.
=== Рагьарал ===
[[Файл:Farsi_vowel_chart.svg|справа|мини|The vowel phonemes of modern Tehran Persian]]
Тарихияб рахъалъ, парс мацӀалда рагьарал ратӀа гьарулаан халалъиялдалъун. Цебесеб цӀияб парс мацӀалда букӀана щуго халатаб рагьараб ({{IPAslink|iː}}, {{IPAslink|uː}}, {{IPAslink|ɒː}}, {{IPAslink|oː}}, {{IPAslink|eː}}) ва лъабго къокъаб рагьараб {{IPAslink|æ}}, {{IPA|/i/}} ва {{IPA|/u/}}. XVӀ гӀасруялдехун гьанжесеб Ираналъул гӀаммаб икълимлъиялда, {{IPA|/eː/}} ва{{IPA|/iː/}} лӀугьана {{IPA|/iː/}} гьаракьлъун, {{IPA|/oː/}} ва{{IPA|/uː/}} лӀугьана {{IPA|/uː/}} гьаракьлъун. Гьединлъидал,басриял {{lang|fa|شیر}} ''shēr'' "гъалбацӀ" vs. {{lang|fa|شیر}} ''shīr'' "рахь", {{lang|fa|زود}} ''zūd'' "хехаб" vs {{lang|fa|زور}} ''zōr'' "къуватаб" гӀадал контрастал тӀагӀун руго. Амма гьеб асасалъул руго гьоркьосарахъиялги, ва цо-цо рагӀабазулӀ ''ē'' ва ''ō'' гьаракь сверула {{IPA|/iː/}} ва {{IPA|/uː/}} гьаракьалде гурел, {{IPA|[eɪ]}} яги {{IPA|[oʊ]}} дифтонгазде (жал цебесеб цӀия парс мацалда рукӀарал {{IPA|[æɪ]}} ва {{IPA|[æʊ]}} дифтонгаздаса лӀугьарал. Гьединал гьркьосарахъиязул мисал батизе бегьула {{lang|fa|روشن}} {{IPA|[roʊʃæn]}} (гвангъараб) гӀадал рагӀабазулӀ.
== Референсал ==
{{reflist}}
== Иццал ==
* {{cite book | last = Kuhrt | first = A. | title = The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period | publisher = Routledge | year = 2013 | isbn = 978-1-136-01694-3 }}
* {{cite book | last = Frye | first = Richard Nelson | title = Handbuch der Altertumswissenschaft: Alter Orient-Griechische Geschichte-Römische Geschichte. Band III,7: The History of Ancient Iran | publisher = C.H. Beck | year = 1984 | isbn = 978-3-406-09397-5 | ref = harv | url = https://archive.org/details/historyofancient0000frye }}
* {{cite book | last = Schmitt | first = Rüdiger | title = The Old Persian Inscriptions of Naqsh-i Rustam and Persepolis | publisher = Corpus Inscriptionum Iranicarum by School of Oriental and African Studies | year = 2000 | isbn = 978-0-7286-0314-1 | ref = harv}}
* {{cite book | title = History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750 | year = 1996 | publisher = UNESCO | last = B. A. Litvinsky | first = Ahmad Hasan Dani | pages = 1–569 | isbn = 9789231032110 | url = https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC&q=Divashtich|ref=harv}}
== ЦӀалиялъе ==
* {{Cite book
|last = Asatrian
|first = Garnik
|title = Etymological Dictionary of Persian
|publisher = Brill Academic Publishers
|series = Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, 12
|year = 2010
|isbn = 978-90-04-18341-4
|url = http://www.brill.nl/default.aspx?partid=227&pid=23589
|access-date = 23 May 2010
|archive-url = https://web.archive.org/web/20101227154324/http://brill.nl/default.aspx?partid=227
|archive-date = 27 December 2010
|url-status = dead
|df = dmy-all
}}
* {{cite book|last=Bleeck|first=Arthur Henry|author-link=Arthur Henry Bleeck|url=https://books.google.com/books?id=MsAUAAAAQAAJ|title=A concise grammar of the Persian language|year=1857|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Bleeck|first=Arthur Henry|url=https://books.google.com/books?id=CiBgAAAAMAAJ|title=A concise grammar of the Persian language: containing dialogues, reading lessons, and a vocabulary: together with a new plan for facilitating the study of languages|year=1857|publisher=B. Quaritch|page=206|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Bleeck|first=Arthur Henry|url=https://books.google.com/books?id=vroOAAAAQAAJ|title=A concise grammar of the Persian language|year=1857|edition=Oxford University|accessdate=6 юл 2011}}
* {{Cite book|last = Dahlén|first = Ashk|title = Modern persisk grammatik|publisher = Ferdosi International Publication|date = април 2014|isbn = 9789197988674|edition = 2nd|origyear = 1st edition October 2010|url = http://www.ashkdahlen.com/index.php?id=152|access-date = 18 February 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20171011020855/http://www.ashkdahlen.com/index.php?id=152|archive-date = 11 октобер 2017|url-status = dead}}
*{{Cite book
| publisher = Logos Verlag
| isbn = 978-3-8325-1620-8
| last = Delshad
| first = Farshid
| title = Anthologia Persica
| date = септембер 2007
}}
* {{cite book|last=Doctor|first=Sorabshaw Byramji|url=https://books.google.com/books?id=I0MOAAAAQAAJ|title=The student's Persian and English dictionary, pronouncing, etymological, & explanatory|year=1880|publisher=Irish Presbyterian Mission Press|page=558|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Doctor|first=Sorabshaw Byramji|author2-last=Saʻdī|url=https://books.google.com/books?id=xUUOAAAAQAAJ|title=Second book of Persian, to which are added the Pandnámah of Shaikh Saádi and the Gulistán, chapter 1, together with vocabulary and short notes |year=1880|publisher=Irish Presbyterian Mission Press|edition=2|page=120|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Doctor|first=Sorabshaw Byramji|url=https://books.google.com/books?id=NEMOAAAAQAAJ|title=The Persian primer, being an elementary treatise on grammar, with exercises|year=1879|publisher=Irish Presbyterian Mission Press|page=94|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Doctor|first=Sorabshaw Byramji|url=https://archive.org/details/anewgrammarpers00doctgoog|title=A new grammar of the Persian tongue for the use of schools and colleges|year=1875|publisher=Irish Presbyterian Mission Press|page=[https://archive.org/details/anewgrammarpers00doctgoog/page/n94 84]|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Forbes|first=Duncan|url=https://archive.org/details/agrammarpersian00lagoog|title=A grammar of the Persian language: To which is added, a selection of easy extracts for reading, together with a copious vocabulary|year=1844|publisher=Printed for the author, sold by Allen & co.|edition=2|page=158|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Forbes|first=Duncan|url=https://archive.org/details/agrammarpersian00lagoog|title=A grammar of the Persian language: To which is added, a selection of easy extracts for reading, together with a copious vocabulary|year=1844|publisher=Printed for the author, sold by Allen & co.|edition=2|page=114|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Forbes|first=Duncan|url=https://books.google.com/books?id=DoRQAAAAYAAJ|title=A grammar of the Persian language: to which is added, a selection of easy extracts for reading, together with a vocabulary, and translations|year=1876|publisher=W.H. Allen|page=238|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Forbes|first=Duncan|url=https://books.google.com/books?id=BDoMAAAAYAAJ|title=A grammar of the Persian language: to which is added, a selection of easy extracts for reading, together with a vocabulary, and translations|year=1869|publisher=W.H. Allen & co.|edition=4|page=238|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Ibrâhîm|first=Muḥammad|url=https://archive.org/details/agrammarpersian00ibrgoog|title=A grammar of the Persian language |year=1841|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Jones|first=Sir William|authorlink=William Jones (philologist)|url=https://books.google.com/books?id=YkBbAAAAQAAJ|title=A grammar of the Persian language|year=1783|edition=3|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Jones|first=Sir William|url=https://books.google.com/books?id=3T9bAAAAQAAJ|title=A grammar of the Persian language|year=1797|edition=4|accessdate=6 юл 2011}}
*{{cite book|last=Jones|first=Sir William|url=https://books.google.com/books?id=IEhFAQAAIAAJ|title=A grammar of the Persian language|year=1801|publisher=Murray and Highley, J. Sewell|edition=5|page=194|accessdate=6 юл 2011}}
*{{cite book|last=Jones|first=Sir William|editor=Samuel Lee|url=https://archive.org/details/bub_gb_p4dBAAAAYAAJ|title=A grammar of the Persian language|year=1823|publisher=Printed by W. Nicol, for Parbury, Allen, and co.|edition=8|page=230|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Jones|first=Sir William|url=https://archive.org/details/agrammarpersian01jonegoog|title=A grammar of the Persian language|editor=Samuel Lee|year=1828|publisher=Printed by W. Nicol, for Parbury, Allen, and Co.|edition=9|page=[https://archive.org/details/agrammarpersian01jonegoog/page/n316 283]|accessdate=6 юл 2011}}
* {{Cite book|last = Lazard|first = Gilbert|title = Grammaire du persan contemporain|publisher = Institut Français de Recherche en Iran|date = January 2006|isbn = 978-2909961378|url = http://www.peeters-leuven.be/boekoverz.asp?nr=8392|access-date = 2020-11-20|archive-date = 2012-05-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20120503214743/http://www.peeters-leuven.be/boekoverz.asp?nr=8392|url-status = хвараб}}
* {{cite book|last=Lumsden|first=Matthew|url=https://books.google.com/books?id=a7dIAAAAcAAJ|title=A grammar of the Persian language; comprising a portion of the elements of Arabic inflexion etc|year=1810|publisher=Watley|accessdate=6 юл 2011}}
*{{Cite book| edition = illustrated| publisher = RoutledgeCurzon| isbn = 0-7007-1695-5| last = Mace| first = John| title = Persian Grammar: For Reference and Revision| date = 18 October 2002}}
* {{cite book|last=Moises|first=Edward|url=https://books.google.com/books?id=O3lHAAAAYAAJ|title=The Persian interpreter: in three parts: A grammar of the Persian language. Persian extracts, in prose and verse. A vocabulary: Persian and English|year=1792|publisher=Printed by L. Hodgson|page=143|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Palmer|first=Edward Henry|authorlink=Edward Henry Palmer|url=https://archive.org/details/aconcisediction00stragoog|title=A concise dictionary, English-Persian; together with a simplified grammar of the Persian language. Completed and ed. by G. Le Strange|editor=Guy Le Strange|year=1883|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Palmer|first=Edward Henry|authorlink=Edward Henry Palmer|url=https://archive.org/details/aconcisediction00stragoog|title=A concise dictionary, English-Persian: together with a simplified grammar of the Persian language|editor=Guy Le Strange|year=1883|publisher=Trübner|page=[https://archive.org/details/aconcisediction00stragoog/page/n60 42]|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Platts|first=John Thompson|url=https://books.google.com/books?id=pxKkZZgJxcwC|title=A grammar of the Persian language ...|year=1894|publisher=Williams and Norgate|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Ranking|first=George Speirs Alexander|url=https://archive.org/details/aprimerpersianc00rankgoog|title=A primer of Persian: containing selections for reading and composition with the elements of syntax|year=1907|publisher=The Claredon Press|page=[https://archive.org/details/aprimerpersianc00rankgoog/page/n76 72]|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Richardson|first=John|url=https://archive.org/details/avocabularypers00richgoog|title=A vocabulary, Persian, Arabic, and English: abridged from the quarto edition of Richardson's dictionary|editor=Sir Charles Wilkins |editor2=David Hopkins|year=1810|publisher=Printed for F. and C. Rivingson|page=[https://archive.org/details/avocabularypers00richgoog/page/n657 643]|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Rosen|first=Friedrich|author2-last=Nāṣir al-Dīn Shāh (Shah of Iran)|url=https://books.google.com/books?id=Exb_NBfBuZkC|title=Modern Persian colloquial grammar: containing a short grammar, dialogues and extracts from Nasir-Eddin shah's diaries, tales, etc., and a vocabulary|year=1898|publisher=Luzac & C.̊|page=400|accessdate=6 юл 2011}}
*{{Cite book
| publisher = L. Reichert
| isbn = 3-88226-413-6
| title = Compendium linguarum Iranicarum
| url = https://archive.org/details/compendiumlingua0000unse
| year = 1989
| first = Rüdiger
| last = Schmitt
}}
* {{cite book|last=Sen|first=Ramdhun|url=https://books.google.com/books?id=3T1bAAAAQAAJ|title=A dictionary in Persian and English, with pronunciation (ed. by M.C. Sen).|editor=Madhub Chunder Sen|year=1841|edition=2|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Sen|first=Ramdhun|url=https://books.google.com/books?id=RJAvAAAAYAAJ|title=A dictionary in Persian and English|year=1829|publisher=Printed for the author at the Baptist Mission Press|page=226|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Sen|first=Ramdhun|url=https://books.google.com/books?id=sk4OAAAAQAAJ|title=A dictionary in English and Persian |year=1833|publisher=Printed at the Baptist Mission Press|page=276|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Sen|first=Ramdhun|url=https://books.google.com/books?id=6j1bAAAAQAAJ|title=A dictionary in English and Persian|year=1833|accessdate=6 юл 2011}}
* {{Cite encyclopedia
|title=Iran, vi. Iranian languages and scripts
|first=Prods Oktor
|last=Skjærvø
|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
|year=2006
|volume=13
|ref=Skjaervo2006
}}
*{{Cite book
| edition = 3rd Rev
| publisher = Ibex Publishers
| isbn = 0-936347-29-5
| last = Thackston
| first = W. M.
| title = An Introduction to Persian
| date = 1 май 1993
| url = https://archive.org/details/introductiontope00thac
}}
* {{cite book|last=Tucker|first=William Thornhill|url=https://books.google.com/books?id=wT5bAAAAQAAJ|title=A pocket dictionary of English and Persian|year=1801|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Tucker|first=William Thornhill|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.19273|title=A pocket dictionary of English and Persian|year=1850|publisher=J. Madden|page=145|accessdate=6 юл 2011}}
* {{cite book|last=Tucker|first=William Thornhill|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.19273|title=A pocket dictionary of English and Persian|year=1850|publisher=J. Madden|page=145|accessdate=6 юл 2011}}
*{{Cite book
| edition = 2
| publisher = Routledge
| isbn = 978-0-415-35339-7
|editor = Bernard Comrie
| last = Windfuhr
| first = Gernot L.
| title = The World's Major Languages
| chapter = Persian
| date = 15 январ 2009
}}
* {{cite book|last=Wollaston|first=(Sir) Arthur Naylor|url=https://archive.org/details/anenglishpersia00wollgoog|title=An English-Persian dictionary|year=1882|publisher=W. H. Allen|accessdate=6 юл 2011}}
== КъватӀисел мугъчӀваял ==
''Ингилис мацӀалда''
{{Interwiki|fa|فارسی|парс|}}
* [https://web.archive.org/web/20090830061043/http://www.persianacademy.ir/ Academy of Persian Language and Literature official website]
* [http://www.persian-language.com/ Assembly for the Expansion of the Persian Language official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606090527/http://www.persian-language.com/ |date=2017-06-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20121209222040/http://persianlanguage.ir/ Persian language Resources]
* [http://www.parstimes.com/language/ Persian Language Resources], parstimes.com
* [http://alefbaye2om.org/wp-content/uploads/2015/05/Ma_farsi_balad_im_EN.pdf Persian language tutorial books for beginners] {{Хвараб регӀел|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Soleiman Haim|Haim, Soleiman]]. [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/hayyim/ New Persian-English dictionary]. Teheran: Librairie-imprimerie Beroukhim, 1934—1936. uchicago.edu
* [[Steingass, Francis Joseph]]. [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/steingass/ A Comprehensive Persian-English dictionary]. London: Routledge & K. Paul, 1892. uchicago.edu
* [https://web.archive.org/web/20060720065425/http://www.pavelicpapers.com/documents/odpor/index.html UCLA Language Materials Project:] [https://web.archive.org/web/20170923082042/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=63&menu=004 Persian], ucla.edu
* [http://www.kolahstudio.com/?p=620 How Persian Alphabet Transits into Graffiti], Persian Graffiti
* [https://archive.org/details/mike_worldmentoringacademy_03b Basic Persian language course (book + audio files)] USA Foreign Service Institute (FSI)
[[Категория:Парс мацӀ| ]]
[[Категория:Ираналъул маданият]]
[[Категория:Ираналъул мацӀал]]
[[Категория:ГӀиракъалъул мацӀал]]
[[Категория:Азарбижаналъул мацӀал]]
[[Категория:Афгъанистаналъул мацӀал]]
[[Категория:Таджикистаналъул мацӀал]]
or12khbrj9wsdrnvuf57wouk0fwia6m
Чачан Википедия
0
15429
102311
100791
2026-10-30T00:24:54Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
102311
wikitext
text/x-wiki
{{Википедиялъул бутӀа}}
'''Чачан Википе́дия''' ({{lang-ce|Нохчийн Википеди}}, {{lang-ru|Чеченская Википедия}}) — [[чачан мацӀ]]алда бугеб энциклопедиялъул цо бутӀа. Гьаб заманаялде щвезегӀан гьениб хъван буго {{NUMBEROF|ARTICLES|{{wikidata|P424|ce|plain=1|from={{{from|}}}}}|N}} макъала.
== Адабият ==
* ''Зинаида Федорова''. Чеченская Википедия // «Хьехархо»: казият. — [[Соьлжа-ГӀала]], [[14 август]] [[2013 сон]] . — № 15 (207).
== РегӀелал ==
* {{Cite web|url=http://stolicaplus.ru/index.php/2009-12-21-06-59-54/111-2009-12-21-07-02-20/2136-2012-01-27-06-52-59|title=Спасем Википедию на чеченском! - Официальный сайт газеты "Столица ПЛЮС" - Чеченская Республика, город Грозный|author = Алихан Динаев|lang=ru-ru|website=stolicaplus.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704091933/http://stolicaplus.ru/index.php/2009-12-21-06-59-54/111-2009-12-21-07-02-20/2136-2012-01-27-06-52-59|archive-date=2015-07-04|access-date=2026-05-12}}
* [http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles List of Wikipedias by sample of articles]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Список_Википедий Википедиязул сияхӀ]
* [http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaCE.htm Wikipedia Charts Chechen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707043309/https://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaCE.htm |date=2022-07-07 }}
* [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaCE.htm Wikipedia Statistics Chechen]{{Хвараб регӀел|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20220329142433/http://stats.grok.se/ce/top Wikipedia article traffic statistics]
* [http://chechnyatoday.com/content/view/278835/ О. Абарников: «Долгое время на чеченскую Википедию никто не обращал внимания»]
* [http://chechnyatoday.com/content/view/279941?_utl_t=ok Умар Дагиров «История создания Чеченской Википедии довольно туманна»]
== ХӀужаби ==
{{ХӀужаби}}
{{Кавказалъул Википедиял}}
{{Шаблон:Россиялъул Википедиял}}
5t7s1ktkgq8wyw4wn3ky2nlxclrp412
Набоков, Владимир Владимирович
0
16898
102309
101270
2026-10-29T23:18:06Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
102309
wikitext
text/x-wiki
{{Хъвадарухъан
|цӀар =Владимир Набоков
|оригинал_цӀар =Владимир Владимирович Набоков
|код =ru
|сурат =Vladimir Nabokov 1973.jpg
|сурат_кӀодолъи =
|сурат_цоги =
|гъоркьхъвай =[[1973 сон]]алда бахъараб Набоковасул сурат
|гъоркьхъвай =
|жинс =
|гьавидал_цӀар =
|гьайидал_цӀар =
|тӀокӀцӀар =Вл. Сирин; В. Сирин<ref>{{Книга:Масанов И.Ф.: Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей | часть = Набоков, Владимир Владимирович | ссылка = 06/man11358|том=4|страницы=329}}</ref>, Василий Шишков
|тӀубараб_цӀар =
|гьавуна =22.4.1899(10)
|гьаюна =
|гьавураб_бакӀ =[[Санкт-Петербург]], [[Россиялъул империя]]
|гьаюраб_бакӀ =
|хвана =2.7.1977
|хвараб_бакӀ =[[Монтрё]], [[Швейцария]]
|вукъараб_бакӀ =
|юкъараб_бакӀ =
|ватӀанчилъи ={{Россиялъул империя}}→<br>{{Флагификация|США}}
|миллат =
|эмен =
|эбел =
|лъади =
|рос =
|лъимал =
|альма_матер =
|пиша =прозаик, шагӀир, драматург, таржамачи, литературовед
|гьунаралъул_сонал =1921—1977
|мазгьаб =[[модернизм]], [[постмодернизмалъул адабият|постмодернизм]]
|жанр =[[сатира]], [[антиутопия]], [[биография]]
|асаразул_мацӀ =[[ГӀурус мацӀ|гӀурус]], [[Ингилис мацӀ|ингилис]], [[Фрранцуз мацӀ|француз]]
|машгьурал_асарал =
|дебют =
|премиял =
|шапакъатал =
|автограф =Nabokov Russian signature.jpg
|гъулбас =
|website =
|сайт =
|lib =http://lib.ru/NABOKOW/
|викитека =Владимир Владимирович Набоков
|викигъамас =
|викицитата =
}}
'''Влади́мир Влади́мирович Набо́ков''' (тӀокӀцӀар '''Влади́мир Си́рин'''; [[22 апрел]] [[1899 сон]]<ref>В автобиографическом романе «Speak, Memory» писатель сообщает о том, что в его американском паспорте в качестве даты рождения указано 23 апреля.</ref>, [[Санкт-Петербург]] — [[2 июл]] [[1977 сон|1977]], [[Монтрё]]) — гӀурус ва американав [[хъвадарухъан]], [[шагӀир]], [[таржамачи]], [[Литературалъай|литературовед]] ва [[Энтомология|энтомолог]]. Микьго нухалъ [[Адабияталъул Нобелил премиялъул лауреатазул сияхӀ|адабияталъул Нобелил премиялъе]] номинациялда рехсон вукӀана ([[1963 сон адабияталда|1963]]; [[1964 сон адабияталда|1964]]; [[1965 сон адабияталда|1965]]; [[1966 сон адабияталда|1966]]; [[1968 сон адабияталда|1968]]; [[1969 сон адабияталда|1969]]; [[1970 сон адабияталда|1970]]; [[1971 сон адабияталда|1971]]).
Сиясатчи [[Набоков, Владимир Дмитриевич|Владимир Набоковасул]] вас.
== Биография ==
[[Файл:Nobokov Volodya.jpg|thumb|right|Владимир Набоков, 1907 сон]]
Владимир Набоков гьавуна бечедаб дворяназул хъизаналда [[22 апрел]]алъ [[1899 сон]]алъ [[Санкт-Петербург]]алда.
Эмен — [[Набоков, Владимир Дмитриевич|Владимир Дмитриевич Набоков]] (1869—1922), юрист, машгьурав сиясатчи. Эбел — Елена Ивановна (яги Рукавишникова; 1876—1939)<ref>{{Cite web |title=«Другие берега» |url=http://nabokov.niv.ru/nabokov/proza/drugie-berega/drugie-berega-3.htm |access-date=2022-07-09 |archive-date=2012-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528183558/http://nabokov.niv.ru/nabokov/proza/drugie-berega/drugie-berega-3.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Предки В. В. Набокова в Самаре и Самарской губернии |url=http://www.samluka.ru/01213/nabokov_1.htm |access-date=2022-07-09 |archive-date=2012-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008020452/http://samluka.ru/01213/nabokov_1.htm |url-status=хвараб }}</ref>. Владимирил рукӀана кӀиго вац ва кӀиго яц.
== Вацал ва яцал ==
[[Файл:Nabokovs - vladimir, kirill, olga, sergey, elena.jpg|300px|thumb|Владимир Набоков (квегӀиса) ва гьесул вацал ва яцал (кваранаб рахъалдехун): Кирилл, Ольга, Сергей ва Елена. Сурат бахъана 1918 соналъ]]
* [[Набоков, Сергей Владимирович|Сергей Владимирович Набоков]] (1900—1945) — таржамачи, журналист.
* Ольга Владимировна Набокова (1903—1978), Шаховская<ref>[http://www.d-e-zimmer.de/NabokovFamilyWeb/nfw01/nfw01_032.htm Nabokov Family Chart]</ref>, Петкевич.
* [[Набокова (Сикорская), Елена Владимировна|Елена Владимировна Набокова]] (1906—2000)<ref>{{книга |автор=Владимир Набоков. |заглавие=Переписка с сестрой |ответственный=|ссылка= |место=Ann Arbor |издательство=Ardis|год=1985|том= |страниц=|страницы= |isbn=}}</ref>.
* [[Набоков, Кирилл Владимирович|Кирилл Владимирович Набоков]] (1912—1964) — шагӀир<ref>{{статья |автор=Ледковская М. |заглавие=Забытый поэт. Кирилл Владимирович Набоков |ссылка= |язык= |издание=[[Новый журнал]] |тип= |год=1997 |номер=209 |страницы=277—288 |doi= |issn=}}</ref><ref>{{книга |автор= |заглавие=Поэты пражского «Скита» |ответственный=Составитель: Олег Малевич |ссылка= |место= |издательство=Росток |год=2007 |страниц=704 |страницы= |isbn=978-5-94668-045-5}}</ref><ref>{{статья |автор=Ксения Егорова. |заглавие=Пражский поэт Кирилл Набоков |ссылка=http://etc.dal.ca/noj/articles/volume5_6/12_Archive_Egorova_PDF.pdf |язык= |издание=Nabokov Online Journal |тип= |год=2011|том=V|номер= |страницы= |doi= |issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029190921/http://etc.dal.ca/noj/articles/volume5_6/12_Archive_Egorova_PDF.pdf|archivedate=2013-10-29|deadlink=404}}</ref>.
== Адресал ==
=== Россия ===
* 1899 — 1917 (хасалил моцӀал) — [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург/Петроград]], [[Большая Морская улица (Санкт-Петербург)|Большая Морская ул.]], д. 47<ref>{{cite web
|author = Судец, Н.
|url = http://strana.ru/journal/25418055
|title = «Единственный дом в мире» Владимира Набокова
|publisher = Страна.Ru
|date = 2019-03-12
|accessdate = 2019-09-28
|archive-date = 2019-09-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190928090819/http://strana.ru/journal/25418055
|url-status = хвараб
}}</ref><ref>{{cite web
|url = https://ria.ru/20190417/1552756386.html
|title = Почему уникальный архив Набокова может не доехать до России
|publisher = Риа Новости
|date =2019-04-17
|accessdate = 2019-09-28
}}</ref><ref>{{cite web
|author = Снопченко, И.
|url = https://topdialog.ru/2019/04/29/nabokov/
|title = Директор дома Набокова Андрей Аствацатуров: «Музей воспрянет и реанимируется»
|publisher = ИА «Диалог»
|date = 2019-04-29
|accessdate = 2019-09-28
|archive-date = 2019-05-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190507091830/https://topdialog.ru/2019/04/29/nabokov/
|url-status = dead
}}</ref>.
* 1899 — 1917 (риидал) — [[Санкт-Петербургская губерния|Санкт-Петербургская (Петроградская) губерния]], [[Царскосельский уезд]], Рождественская волость, имение [[Выра]].
* 1906 — хаслихълъи 1908 — [[Санкт-Петербург]], [[Проспект Чернышевского|Воскресенский пр.]], д. 9 (дом [[Вейнер, Пётр Петрович (старший)|Вейнера]])<ref>[[Весь Петербург|ВПб]] на 1907.O.III. C. 488</ref>.
* 18 ноябр 1917 — 15 апрел 1919 — Крым, [[Гаспра]], [[Гаспра (дворец)|дача графини]] [[Панина, Софья Владимировна|С. В. Паниной]].
=== Греция ===
* Апрел — 18 мая 1919 (чанго анкь) — [[Фалирон|Фалерон]] (Афиназул шагьарсвери), «Новый Фалерон» отель<ref name=Boyd1/>{{rp|195}}
=== Англия ===
* 27 май — июл 1919 — [[Лондон]], [[Жунубияб Кенсингтон]], [[:en:Stanhope Gardens, Kensington|Стэнхоуп-Гарденс]], 55<ref name=Boyd1/>{{rp|197}}
* Июл — 1 октябр 1919 — Лондон, [[Челси]], Элм-Парк-Гарденс, 6<ref name=Boyd1/>{{rp|198}}
* 1 октябр 1919 — декабр 1919 — Кембридж, [[Тринити-колледж (Кембридж)|Тринити-колледж]], Great Court, apt. R6<ref name=Boyd1/>{{rp|199}}
* Декабр 1919 — 21 июн 1922 — Кембридж, Тринити-лайн, 2 / Тринити стрит, 38<ref name=Boyd1/>{{rp|199}}
=== Германия ===
* Август 1920 — 4 октябр 1920 — [[Берлин]], [[Груневаль д]], Эгерштрасе ([[:de:Liste der Straßen und Plätze in Berlin-Schmargendorf#Egerstraße|Egerstraße]],гьанже район [[Шмаргендорф]]) 1, [[Лёвенфельд, Рафаэль|Рафаил Лювенфельдил]] квартира<ref name=Boyd1/>{{rp|210, 211}}. Рукъ гьанжеги буго<ref name=Zimmer/>{{rp|144}}.
* 5 сентябр 1921 — декабр 1923 — Берлин, [[Вильмерсдорф]], Зексише Штрасе ([[:de:Liste der Straßen und Plätze in Berlin-Wilmersdorf#Sächsische Straße|Sächsische Straße]]), 67, 4 этаж, квартира офицера фон Клейста<ref name=Boyd1/>{{rp|219, 233}}. Рукъ цӀидасан бана биххун хадуб<ref name=Zimmer/>{{rp|144}}.
* 31 январ 1924 — 28 август 1924 — Берлин, Лютерштрасе ([[:de:Martin-Luther-Straße (Berlin)|Lutherstraße]]), 21, пансион «Андерсен»<ref name=Boyd1/>{{rp|266, 276}}.
* 28 август 1924 — апрел 1925 — Берлин, Траутенауштрасе ([[:de:Liste der Straßen und Plätze in Berlin-Wilmersdorf#Trautenaustraße|Trautenaustraße]]), 9, пансион Элизабет Шмидт<ref name=Boyd1/>{{rp|276, 283}}<ref name=Zimmer/>{{rp|147}}<ref name=Boyd1/>{{rp|279}}.
* Апреля 1925 — июл 1925— Берлин, [[Шёнеберг]], Луитпольдштрасе ([[:de:Luitpoldstraße (Berlin-Schöneberg)|Luitpoldstraße]]), 13<ref name=Boyd1/>{{rp|283, 286}}<ref name=Zimmer/>{{rp|147}}.
* 30 сентябр 1925 — май 1926 — Берлин, [[Моцштрассе|Моцштрасе]] (Motzstraße), 31 (хозяйка фрау Лепель)<ref name=Boyd1/>{{rp|287, 306}}.
* Июн—июл 1926 — Берлин, Нюрнбергер Штрассе ([[:de:Nürnberger Straße (Berlin)|Nürnberger Straße]]), гӀурус пансион<ref name=Boyd1/>{{rp|306, 309}}.
* Август 1926 — Берлин, адрес баян гьечӀо<ref name=Boyd1/>{{rp|309}}.
* Август—сентябрь? 1926 — Берлин, адрес баян гьечӀо<ref name=Boyd1/>{{rp|309}}.
[[Файл:Gedenktafel Westfälische Str 29 (Halen) Vladimir Nabokov.jpg|thumb|right|170px|Мемориалияб хъарщи Вестфалишештрассе, 29 рукъалда]]
[[Файл:Gedenktafel Nestorstr 22 (Halsee) Vladimir Vladimirowitsch Nabokov.jpg|thumb|right|170px|Мемориалияб хъарщи Несторштрассе, 22 рукъалда, [[Берлин]], район [[Халензе (Берлиналъул район)|Халензе]]]]
* Сентябр? 1926 — 5 феврал 1929 — Берлин, Пассауэрштрассе, ([[:de:Passauer Straße (Berlin)|Passauer Straße]]) 12<ref name=Boyd1/>{{rp|309, 338, 339}}.
* Июл—август 1929 — [[:de:Kolberg (Heidesee)|Кольберг]] (у [[:de:Wolziger See|Вольцигского озера]]<ref name=Zimmer>''Zimmer Dieter E.'' Nabokovs Berlin. Berlin: Nicolai, 2001.</ref>, Берлиналъул шагьарсверухъ).
* Сентябр 1929 — январ 1932 — Берлин, Шёнеберг, Луитпольдштрасе ([[:de:Liste der Straßen und Plätze in Berlin-Schöneberg#Luitpoldstraße|Luitpoldstraße]]), 27.
=== Чехословакия ===
* Декабр 1923 — 31 январ 1924 — [[Прага]], район [[Смихов]]<ref name=Boyd1/>{{rp|260, 266}}.
* 12 июл 1924 — Прага<ref name=Boyd1/>{{rp|275, 266}}.
=== Франция ===
* 10 май 1923 — июля 1923 — окр. [[Сольес-Пон]] [[Тулон]]алда аскоб, [[Крым, Соломон Самойлович|С. С. Крымил]] ферма Домэн Боль<ref name=Boyd1/>{{rp|244, 248}}.
* 8 феврал 1929 — 24 апрел 1929 — Ле-Булу, отель «Этаблисман термаль дю Булу», Бакъбаккул Пиренеял<ref name=Boyd1/>{{rp|339, 341}}.
* Рии 1939 — [[:fr:Seythenex|Сетене]] (Савой Альпал)<ref name=Boyd1/>{{rp|588}}.
* Рии 1939 — сентябр 1939 — Сент-Эгюльф (станция [[Фрежюс]]), гӀурус пансион «Родной»<ref name=Boyd1/>{{rp|588}}.
=== США ===
* 28 май 1940 — [[Нью-Йорк]], 61 East str., 32<ref name=Boyd2/>{{rp|18}}.
* 10 июн — 15 июл 1940 — Нью-Йорк, Мэдисон-Авеню, 1326<ref name=Boyd2/>{{rp|19, 21}}.
* 15 июл — август 1940 — [[:en:West Wardsboro, Vermont|Вест-Вардзборо]], штат [[Вермонт]]<ref name=Boyd2/>{{rp|21}}<ref name=SelLet>''Nabokov Vladimir.'' Selected letters. 1940—1977. San Diego, N.Y., L. Harcourt Brace Jovanovich.</ref>{{rp|33}}.
* Хаслихълъи 1940 — 26 май 1941 — Нью-Йорк, 87 West str., 35<ref name=Boyd2/>{{rp|24, 37}}.
=== Швейцария ===
* 1 октябр 1961 — 2 июл 1977 — Монтрё, отель «Монтрё палас», люкс номерал 35—38<ref name=Boyd2/>{{rp|502, 503}}
== Экранизацияби ==
{| class=standard
!Сон
!Пачалихъ
!ЦӀар
!Режиссёр
!Ролазда
!Баян
|-
|[[1962 сон киноялда|1962]]||{{USA}}<br>{{GBR}}||«[[Лолита (фильм, 1962)|Лолита]]» (Lolita)||[[Кубрик, Стэнли|Стэнли Кубрик]]||[[Мэйсон, Джеймс|Джеймс Мэйсон]] (''Гумберт Гумберт''), [[Уинтерс, Шелли|Шелли Уинтерс]] (''Шарлотта Гейз''), [[Лайон, Сью|Сью Лайон]] (''Лолита (Долорес Гейз))''||Набоков выступил одним из сценаристов картины, сценарий был издан отдельной книгой
|-
|[[1969 сон киноялда|1969]]||{{FRA}}<br>{{GBR}}||«[[Смех в темноте (фильм)|Смех в темноте]]» (Laughter in the Dark)||[[Ричардсон, Тони|Тони Ричардсон]]||||По одноимённому роману, являющемуся вольным переводом Набоковым романа «Камера обскура» на английский язык
|-
|[[1972 сон киноялда|1972]]||{{GER}}||«[[Король, дама, валет (фильм)|Король, дама, валет]]» (King, Queen, Knave)||[[Сколимовский, Ежи|Ежи Сколимовский]]||[[Молдер-Браун, Джон|Джон Молдер-Браун]] (''Франц''), [[Нивен, Дэвид|Дэвид Найвен]] (''Драйер''), [[Лоллобриджида, Джина|Джина Лоллобриджида]] (''Марта'')||
|-
|[[1978 сон киноялда|1978]]||{{GER}}<br>{{флагификация|Франция}}||«[[Отчаяние (фильм)|Отчаяние]]» (Despair / Eine Reise ins Licht)||[[Фасбиндер, Райнер Вернер|Райнер Фасбиндер]]||[[Богард, Дерк|Дирк Богард]]||
|-
|[[1987 сон киноялда|1987]]||nowrap|{{GBR}}||«Машенька»<ref>{{imdb title | id=0091491| title=«Maschenka»}}</ref>||{{нп5|Джон Гольдшмидт|||John Goldschmidt}} || [[Ирина Брук]] (Машенька), [[Элвес, Кэри|Кэри Элвес]] (Ганин), [[Санни Мелес]] (Лили), [[Фредди Джонс]], [[Гоф, Майкл|Майкл Гоф]], [[Бриали, Жан-Клод|Жан-Клод Бриали]] и др. ||
|-
|[[1991 сон киноялда|1991]]||{{USSR}}||«[[Сексказка]]»||Елена Николаева||[[Гурченко, Людмила Марковна|Людмила Гурченко]] (''Диана, дьявол в женском обличии''), [[Жигунов, Сергей Викторович|Сергей Жигунов]]||По рассказу «Сказка»
|-
|[[1992 сон киноялда|1992]]||{{RUS}}||«[[Машенька (фильм, 1992)|Машенька]]»||[[Павлюченко, Тамара Петровна|Тамара Павлюченко]]||[[Заворотнюк, Анастасия Юрьевна|Анастасия Заворотнюк]] (''Машенька'')||
|-
|[[1994 сон киноялда|1994]]||{{RUS}}<br>{{FRA}}||«[[Мадемуазель О. (фильм)|Мадемуазель О.]]»||{{нп5|Фулон, Жером (режиссёр)|Жером Фулон|fr|Jérôme Foulon (cinéaste)}}||{{нп5|Наир, Маите|Маите Наир|fr|Maïté Nahyr}} (''Мадемуазель О''), [[Баргман, Александр Львович|Александр Баргман]] (''молодой Владимир Набоков'')||По рассказу «[[Мадемуазель О.]]»
|-
|[[1997 сон киноялда|1997]]||{{USA}}<br>{{флагификация|Франция}}||«[[Лолита (фильм, 1997)|Лолита]]» (Lolita)||[[Лайн, Эдриан|Эдриан Лайн]]||[[Айронс, Джереми|Джереми Айронс]] (''Гумберт Гумберт''), [[Суэйн, Доминик|Доминик Суэйн]] (''Долорес «Лолита» Гейз''), [[Гриффит, Мелани|Мелани Гриффит]] (''Шарлотта Гейз''), [[Ланджелла, Фрэнк|Фрэнк Ланджелла]] (''Клэр Куилти'')|| Была также издана аудиокнига «Лолита» (на английском языке), в которой текст читает Джереми Айронс (исполнитель роли Гумберта Гумберта в данной экранизации)
|-
|[[2000 сон киноялда|2000]]||{{GBR}}<br>{{FRA}}||«[[Защита Лужина (фильм)|Защита Лужина]]» (The Luzhin Defence)||{{iw|Горрис, Марлин|Марлин Горрис|fr|Marleen Gorris}}||[[Туртурро, Джон|Джон Туртурро]] (''Александр Лужин''), [[Уотсон, Эмили|Эмили Уотсон]] (''Наталья Каткова'')||
|-
|[[2008 сон киноялда|2008]]||{{RUS}}||«[[Событие (фильм, 2009)|Событие]]»||[[Эшпай, Андрей Андреевич|Андрей Эшпай]]||[[Гордин, Игорь Геннадьевич|Игорь Гордин]], [[Хаматова, Чулпан Наилевна|Чулпан Хаматова]], [[Симонова, Евгения Павловна|Евгения Симонова]]||По пьесе «Событие».
|}
== Театралиял постановкабазул телеверсияби ==
* 1992 сон — «Лолита» (театр Романа Виктюка), продолжительность 60 мин. (Россия, режиссёр: Роман Виктюк, в ролях: Неизвестный джентльмен — [[Виноградов, Сергей Александрович (актёр)|Сергей Виноградов]], Гумберт Гумберт — Олег Исаев, Лолита — Людмила Погорелова, Шарлотта — [[Талызина, Валентина Илларионовна|Валентина Талызина]], Куилти — [[Маковецкий, Сергей Васильевич|Сергей Маковецкий]], Аннабел / Луиза / Рута / Старшая сестра / Вторая сестра — Екатерина Карпушина, Рита — Светлана Пархомчик, Молодой человек — Сергей Журковский, Дик / Билл — Антон Хомятов, Маленькая девочка — Варя Лазарева)
* 2000 сон — «Король, дама, валет», продолжительность 2 ч. 33 мин. (Россия, режиссёр: В. Б. Пази, в ролях: Елена Комиссаренко, Дмитрий Барков, [[Пореченков, Михаил Евгеньевич|Михаил Пореченков]], Александр Сулимов, Ирина Балай, Маргарита Алешина, [[Хабенский, Константин Юрьевич|Константин Хабенский]], Андрей Зибров)
* 2001 сон — «Машенька» — телеверсия спектакля Театральной Компании [[Виноградов, Сергей Александрович (актёр)|Сергея Виноградова]]. В 1997 году Сергей поставил спектакль «Набоков, Машенька», которым открылась «Театральная Компания Сергея Виноградова». За эту работу, в 1999 году, он получил приз «За лучшую пластическую режиссуру» на театральном фестивале, посвящённом 100-летию Набокова. Продолжительность 1 ч. 33 мин. (Россия, режиссёр: Сергей Виноградов, в ролях: Ганин — [[Стычкин, Евгений Алексеевич|Евгений Стычкин]], Машенька — [[Захарова, Елена Игоревна|Елена Захарова]], Алферов — Борис Каморзин, Подтягин — Анатолий Шаляпин, Клара — Ольга Новикова, Колин — Григорий Перель, Горноцветов — Владимир Тягичев, Мария Алферова — Наталья Захарова)
* 2002 сон — «Лолита, или В поисках потерянного рая» (Донецкий академический ордена Почёта областной русский драматический театр, г. Мариуполь), продолжительность 2 ч. 25 мин. (1 акт — 1 ч. 18 мин., 2 акт — 1 ч. 07 мин.) (Украина, режиссёр: Анатолий Левченко, в ролях: Гумберт Гумберт — Олег Гришкин, Лолита — Оксана Лялько, Шарлота Гейз — Наталья Атрощенкова, Клер Куилти — Александр Арутюнян, Луиза — Наталья Метлякова, Гумберт в детстве — Михаил Стародубцев, Юноша — Валентин Пилипенко, Доктор — Игорь Курашко, Дик — Андрей Макарченко, Констанс — Инна Мешкова)
* 2010 сон — «Лолита Долли» (Польша, театр Nikoli, реж. Н. Вепрев) представляет смелую попытку нестандартного способа инсценизации романа Набокова. Провокационная история любви писателя и осиротевшей девочки в первый раз изображена без слов, а лишь при помощи жестов, мимики, символических образов и волнующей музыки.
== Набоковасул асаразда тӀасан Театралиял постановкаби ==
* 1938 — «Событие*» (режиссёр-постановщик и художник — [[Анненков, Юрий Павлович|Юрий Анненков]]) ГӀурус Театр, Париж
* 1938 — «Событие**» Прага
* 1941 — «Событие» (режиссёр — Г. Ермолов) Театр Русской Драмы (Хекшер-театр), Нью-Йорк
* 1941 — «Событие» Варшава
* 1941 — «Событие» Белград
* 1988 — «Событие» (ленинградский театр-студия «Народный дом»)
* 2002 — «Событие» (режиссёр-постановщик — Франсуа Роше) [[Школа современной пьесы|Школа Современной Пьесы]], Москва
* 2004 — «Событие» (реж. — В. Абрамов) Павловский дворцовый театр, Санкт-Петербург [http://www.museum.ru/N19690 #]
* 2012 — «Событие» (реж.-постановщик — [[Богомолов, Константин Юрьевич|Константин Богомолов]]) [[Московский Художественный театр имени А. П. Чехова|МХТ им. Чехова]], Москва [http://www.mxat.ru/performance/main-stage/event/ #]
* 2013 — «Машенька» (реж.-постановщик — [[Виноградов, Сергей Александрович (актёр)|Сергей Виноградов]]) [[Рязанский областной театр драмы|Рязанский театр драмы]], Рязань [https://web.archive.org/web/20161114011153/http://www.rzndrama.ru/ru/whatson/melorama/mashenka.html #]
* 2015 — «Событие» (режиссёр-постановщик — Константин Демидов) Краснодарский Молодёжный Театр, Краснодар [http://kmto-premiera.ru/molodezhnyy-teatr/afisha/1248/ #]
* 2016 — «Событие» (режиссёр-постановщик — Олеся Невмержицкая) [[Московский драматический театр имени М. Н. Ермоловой|Театр им. Ермоловой]], Москва [http://www.ermolova.ru/afisha/view/64/ #]
* 2017 — «Прозрачные краски» (по роману «Камера обскура», режиссёр-постановщик, автор пьесы — Валерий Владимиров) [[Колизей (кинотеатр, Санкт-Петербург)|Колизей]], Санкт-Петербург<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/prozkraski|title=Спектакль «Прозрачные краски»|publisher=vk.com|accessdate=2018-05-08}}</ref>
* 2017 — «Жажда» (по роману «Камера обскура», режиссёр-постановщик, автор пьесы — Ольга Попова), театр Тысячелетие, Киев.[https://web.archive.org/web/20180614121414/https://lyonl.com/ru/gorodskaya-zhizn/2017/10/23/kolossalnyy-teatralnyy-kiev-chast-2-finalnaya-s-zanavesom/]
== Набоковасул хӀакъалъулӀ фильмал ==
* 1993 сон — «[[Мадемуазель О. (фильм)|Мадемуазель О.]]» — художественный фильм Жерома Фулона, производства России и Франции.
* 1997 сон — «Владимир Набоков — Тайная страсть»<ref>[http://vimeo.com/20235222 Владимир Набоков — Тайная страсть. Secret Passion of Vladimir Nabokov \ film by Valery Balayan on Vimeo]</ref> фильм Валерия Балаяна, ТВЦ, 1997 год.
* 1999 сон — «Век Набокова». Фильм [[Парфёнов, Леонид Геннадьевич|Леонида Парфёнова]].
* 2007 сон — «Набоков: Счастливые годы (2 фильма)» — документальный фильм о Владимире Набокове. Продолжительность около 60 мин. (2 части, примерно по 30 мин каждая) (реж. Мария Герштейн)
* 2009 сон — «Гении и злодеи уходящей эпохи: Владимир Набоков» — документальная телепередача из известного в России цикла. Продолжительность 26 мин (эфир от 17 ноября 2009 года)
* 2009 сон — «Владимир Набоков. Русские корни»<ref>[http://www.studi-ol.ru/nabokov.html Владимир Набоков. Русские корни (2010)]</ref> — документальный фильм о семье известного русского и американского писателя Владимира Набокова. Продолжительность 52 мин (авторы сценария — О. Н. Попова, О. В. Чекалина, режиссёр — О. В. Чекалина) (кинокомпания «ТИГР» при участии кинокомпании «СтудиОль»)
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== Адабият ==
{{refbegin|2}}
* 40 лет без Набокова (набоковский номер журнала «Иностранная литература», сост. Николай Мельников) http://magazines.russ.ru/inostran/2017/6
* ''Александр Долинин''. Истинная жизнь писателя Сирина: Работы о Набокове. Спб.: Академический проект, 2004.
* {{Книга|ref=Бойд|автор=[[Бойд, Брайан]]|заглавие=Владимир Набоков: русские годы: Биография|ответственный=Пер. с англ. Г. Лапина|год=2001|оригинал=Vladimir Nabokov: The Russian Years
|издание=|место=СПб.|издательство=Симпозиум|страницы=|страниц=696|isbn=978-5-89091-421-7}}
* {{Книга|ref=Бойд|автор=Бойд, Брайан.|заглавие=Владимир Набоков. Американские годы: Биография|ответственный=Пер. с англ. М. Бирдвуд-Хеджер, А. Глебовская, Т. Изотова, С. Ильин|год=2010|оригинал=Vladimir Nabokov: The American Years|издание=|место=СПб.|издательство=Симпозиум|страницы=|страниц=950|isbn=978-5-89091-422-4}}
* {{статья |автор=Быков Д. Л. |заглавие=Владимир Набоков// Портретная галерея |издание=Дилетант |год=2018 |номер=6 |ссылка=http://www.limonow.de/myfavorites/DB_DILETANT.html#2018.06|ref}}
* ''Ерофеев, B.''. [http://samlib.ru/v/victor_v_e/v_poiskax_raya.shtml В поисках потерянного рая (Русский метароман В. Набокова)]
* {{книга:ЖЗЛ|выпуск=|автор=[[Зверев, Алексей Матвеевич|Зверев А. М.]]|заглавие=Набоков|год=2001|страниц=453|isbn=5-235-02431-1|тираж=|издание=}}
* ''Курицын В. Н''. Набоков без Лолиты. Новое издательство, 2013.
* ''Анатолий Ливри''. [http://www.ng.ru/non-fiction/2011-06-02/6_game.html Физиология Сверхчеловека. Введение в третье тысячелетие]. — СПб.: Алетейя, 2011. — 312 с.
* ''Меерсон О.'' [https://web.archive.org/web/20110819223019/http://www.ec-dejavu.net/n/Vladimir_Nabokov.html Набоков — апологет: Защита Лужина или защита Достоевского?] // Достоевский и XX век / Под ред. Т. А. Касаткиной: В 2 томах. — Т. 1. — М.: ИМЛИ РАН, 2007. — С. 358—381
* Классик без ретуши. Литературный мир о творчестве Владимира Набокова: Рецензии, критические отзывы, эссе, пародии / Под общ. ред. Н. Г. Мельникова. Сост., подготовка текста: Н. Г. Мельников, О. А. Коростелев. М.: Новое литературное обозрение, 2000. 688 с. ISBN 5-86793-089-0.
* ''Мельников Н. Г.'' Портрет без сходства. Владимир Набоков в письмах и дневниках современников (1910—1980-е годы). М.: Новое литературное обозрение, 2013. 264 с. <nowiki>ISBN 978-5-4448-0072-0</nowiki>
* ''Мельников Н. Г.'' О Набокове и прочем: Статьи, рецензии, публикации. М.: Новое литературное обозрение, 2014. 424 с. ''<nowiki>ISBN 978-5-4448-0185-7</nowiki>
* ''Мина Полянская''. [http://reading-hall.ru/publication.php?id=5376 «Берлинец Сирин». Владимир Набоков в Берлине] // Музы города. Берлин, Support Edition, 2000 ISBN 3-927869-13-9
* ''Салиева Л. К''. Риторика романа Владимира Набокова «Дар». Фигура мысли. — М.: МГУ, 2012.
* ''[[Томас Урбан|Урбан, Т.]]''. Владимир Набоков в Берлине; М., 2004, ISBN 5-7784-0289-9
* ''Стейси Шифф''. Миссис Владимир Набоков. Вера. М.: Издательство Независимая газета. ISBN 5-86712-079-1
* ''[[Шраер, Максим Давидович|Максим Д. Шраер]]''. Набоков: темы и вариации. Перевод с англ. Веры Полищук и автора. Спб.: Академический проект, 2000.
* ''Максим Д. Шраер''. Бунин и Набоков. История соперничества. — М.: Альпина Нон-фишкн, 2014; 2-е изд. 2015. — ISBN 978-5-91671-342-8.
* ''Field A.'' Nabokov: his life in art. Boston, 1967.
* ''Grayson J.'' Nabokov translated: a comparison of Nabokov’s Russian and English prose. Oxford, 1977.
* ''Schuman S. V.'' Nabokov: a reference guide. Boston, 1979.
* ''Juliar V. V.'' Nabokov: a descriptive bibliography. N. Y.; L., 1986.
* ''Boyd B.'' Nabokov’s Pale fire: the magic of artistic discovery. Princeton, 1999.
* The Cambridge companion to Nabokov. Camb.; N. Y., 2005.
* ''Rutledge D. S.'' Nabokov’s permanent mystery: the expression of metaphysics in his work. Jefferson, 2011.
;ГӀурус критика Набоковасул хӀакъалъулӀ
* [[Адамович, Георгий Викторович|Георгий Адамович]]. [https://web.archive.org/web/20160304201750/http://nabokovandko.narod.ru/Adamovich.html «Владимир Набоков». Из книги «Одиночество и свобода»]
* [[Айхенвальд, Юлий Исаевич|Юлий Айхенвальд]]. (Б. К.) Рецензия // Руль. 28 янв. 1923 («Гроздь» и «Горний путь»).
* [[Айхенвальд, Юлий Исаевич|Юлий Айхенвальд]]. Литературные Заметки («Машенька») // Руль. 31 марта 1926
* [[Айхенвальд, Юлий Исаевич|Юлий Айхенвальд]]. Литературные Заметки («Современные записки». № 33. «Университетская поэма») // Руль. 4 янв. 1928
* [[Айхенвальд, Юлий Исаевич|Юлий Айхенвальд]]. Литературные Заметки («Король, дама, валет») // Руль. 3 окт. 1928
* [[Ходасевич, Владислав Фелицианович|Владислав Ходасевич]]. [https://web.archive.org/web/20250930135345/https://nabokovandko.narod.ru/hodasevich3.html «Камера обскура»] // Возрождение. 3 мая 1934
* [[Берберова, Нина Николаевна|Нина Берберова]]. [https://web.archive.org/web/20160304132404/http://nabokovandko.narod.ru/berberova1.html Из книги «Курсив мой»]
* [[Берберова, Нина Николаевна|Нина Берберова]]. [https://archive.today/20121225030732/http://nabokovandko.narod.ru/berberova2.html «Набоков и его „Лолита“»]
* [[Шаховская, Зинаида Алексеевна|Зинаида Шаховская]]. [https://web.archive.org/web/20091220090541/http://nabokovandko.narod.ru/shahovskaya.html «В поисках Набокова»]
{{refend}}
== РегӀелал ==
{{Навигация
|Викицитатата = Набоков, Владимир Владимирович
|Викимактаб = Владимир Владимирович Набоков
}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=AMNRC_IytpY «Русский писатель на rendez-vous: Владимир Набоков»] Лекция Ирины Стрельниковой в [[Центральная универсальная научная библиотека имени Н. А. Некрасова|библиотеке им. Н. А. Некрасова]]
* {{lib.ru|http://lib.ru/NABOKOW/}}
* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/n/nabokov/|Владимир Набоков}}
* {{Из БСЭ|заглавие=Набоков Владимир Владимирович}}
* [http://nabokov.niv.ru/ Сайт о Набокове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210015322/http://nabokov.niv.ru/ |date=2008-02-10 }}. Романы, повести, рассказы, стихи, пьесы, воспоминания
* [https://fantlab.ru/series738 Библиография Набокова]
* [http://www.stihi-rus.ru/1/nabokov/ Стихи Владимира Набокова] на сайте Антология русской поэзии
* {{Rodovid|61014}}
* [http://nabokov.museums.spbu.ru Nabokov Museum] — Сайт Дома-музея Владимира Набокова в Санкт-Петербурге
* [https://syg.ma/@milda-sokolova/diespot-v-svoiem-mirie-intierviu-vladimira-nabokova-ditieru-tsimmieru Владимир Набоков: «Деспот в своём мире»] // «[[Иностранная литература (журнал)|Иностранная литература]]» № 6 за 2017 год: «40 лет без Набокова». Интервью [[Циммер, Дитер|Дитеру Циммеру]], [[Die Zeit]], 1966
{{КЪР}}
[[Категория:Владимир Набоков|*]]
[[Категория:Набоковал|Владимир Владимирович]]
[[Категория:Хъвадарухъаби-постмодернистал]]
[[Категория:Алипбаялда рекъон гӀурус хъвадарухъаби]]
[[Категория:Хъвадарухъаби-модернистал]]
[[Категория:ГӀурус шагӀирзаби]]
[[Категория:Пушкинистал]]
[[Категория:Кроссвордистал]]
9r2h7h07cfwt5ccbko2vaht4nlsf7sx