Wikipedia
avwiki
https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Медиа
Хъулухъалъулаб
БахӀс
ГӀахьалчи
ГӀахьалчиясул бахӀс
Википедия
Википедиялъул бахӀс
Файл
Файлалъул бахӀс
MediaWiki
MediaWiki-ялъул бахӀс
Халип
Халипалъул бахӀс
Кумек
Кумекалъул бахӀс
Категория
Категориялъул бахӀс
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Дагъистан
0
1602
102391
96736
2026-11-07T23:36:43Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102391
wikitext
text/x-wiki
{{Россиялъул федералияб субъект/салулгъамас
|en_name=Дагъистаналъул Республика
|ru_name={{collapsible list
| titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:86%;
| title = 13 цогидаб официалаб мацӀ
| {{Infobox
| subbox=yes
| bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
| rowclass1 = mergedrow
| label1 = [[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]]:
| data1 = {{lang|ru|Республика Дагестан}}
| rowclass2 = mergedrow
| label2 = [[Даргин мацӀ|Даргин]]:
| data2 = {{lang|dar|Дагъистан Республика}}
| rowclass3 = mergedrow
| label3 = [[Кумик мацӀ|Кумик]]:
| data3 = {{lang|kum|Дагъыстан Жумгьурият}}
| rowclass4 = mergedrow
| label4 = [[Курал мацӀ|Курал]]:
| data4 = {{lang|lez|Дагъустандин Республика}}
| rowclass5 = mergedrow
| label5 = [[Лак мацӀ|Лак]]:
| data5 = {{lang|lbe|Дагъусттаннал Республика}}
| rowclass6 = mergedrow
| label6 = [[Табасаран мацӀ|Табасаран]]:
| data6 = {{lang|tab|Дагъустан Республика}}
| rowclass7 = mergedrow
| label7 = [[Газал мацӀ|Газал]]:
| data7 = {{lang|ts|Республика Дагъустан}}
| rowclass8 = mergedrow
| label8 = [[Агъул мацӀ|Агъул]]:
| data8 = {{lang|agx|Республика Дагъустан}}
| rowclass9 = mergedrow
| label9 = [[Хъалтагъ мацӀ|Хъалтагъ]]:
| data9 = {{lang|tkr|Республика Дагъустан}}
| rowclass10 = mergedrow
| label10 = [[Нугъай мацӀ|Нугъай]]:
| data10 = {{lang|nog|Дагыстан Республикасы}}
| rowclass11 = mergedrow
| label11 = [[Чачан мацӀ|Чачан]]:
| data11 = {{lang|ce|Дегӏестан Республика}}
| rowclass12 = mergedrow
| label12 = [[Къажар мацӀ|Къажар]]:
| data12 = {{lang|az-Cyrl|Дағыстан Республикасы}}
| rowclass13 = mergedrow
| label13 = [[Тат мацӀ (Кавказ)|Тат]]:
| data13 = {{lang|ttt|Республикей Догъисту}}
}}
}}
|image_map=Locator map of Dagestan, Russia (2014–2022).svg
|map_caption=Дагъистан (багӀаралъ)<br/> [[Россиялъул европияб рахъ]]алда
|image_map2 =
|mapsize2 =
|map_alt2 =
|map_caption2 = {{map caption|location_color=dark green|region=Europe|region_color=green}}
|coordinates = {{coord|43|06|N|46|53|E|type:adm1st_region:RU-DA|display=it}}
|image_coa=Coat of Arms of Dagestan.svg
|coa_caption=[[Дагъистаналъул герб|Герб]]
|image_flag=Flag of Dagestan.svg
|flag_caption=[[Дагъистаналъул байрахъ|Байрахъ]]
|anthem="[[Дагъистаналъул Республикалъул гимн]]"{{parabr}}{{center|[[File:State Anthem of the Republic of Dagestan.ogg]]}}
|anthem_ref
|holiday
|holiday_ref
|political_status=Республика
|political_status_link=Россиялъул республикаби
|federal_district=[[Хьондакавказияб федералаб округ|Хьондакавказияб]]
|economic_region=[[Хьондакавказияб экономикияб регион|Хьондакавказияб]]
|adm_ctr_type=Тахшагьар
|adm_ctr_name=[[МахӀачхъала]]
|adm_ctr_ref
|official_lang_list={{hlist|[[Авар мацӀ|Авар]]|[[Агъул мацӀ|Агъул]]|[[Газал мацӀ|Газал]]|[[Даргин мацӀ|Даргва]]|[[Кумик мацӀ|Кумик]]|[[Курал мацӀ|Курал]]|[[Къажар мацӀ|Къажар]]|[[Лак мацӀ|Лак]]|[[Нугъай мацӀ|Нугъай]]|[[Табасаран мацӀ|Табасаран]]|[[Тат мацӀ (Кавказ)|Тат]]|[[Хъалтагъ мацӀ|Хъалтагъ]]|[[Чачан мацӀ|Чачан]]}}
|official_lang_ref=<ref name="ConstitutionLangs">Дагъистаналъул конституциялъул 11 макъалалда рекъон, Дагъистаналъул официалал мацӀазде гъорлӀе уна "гӀурусги Дагъистаналъул халкъазул мацӀалги"</ref><ref name="Languages">Solntsev et al., pp. XXXIX–XL</ref>
|pop_2021census=3182054
{{ublist |item_style=white-space:nowrap;
|30.5% [[Аварал]]|16.6% [[Даргиял]]|15.8% [[Кумикал]]|13.3% [[Куралал]]|5.2% [[Лакал]]|4% [[Табасаранал]]|3.7% [[Къажарал]]|3.3% [[ГӀурусал]]|3.2% [[Чачанал]]|4.3% цогидал}}
|pop_2021census_rank=10леб
|urban_pop_2021census= 45.2%
|rural_pop_2021census= 54.8%
|pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=Federal State Statistics Service|accessdate=1 Септембер 2022|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|url-status=dead}}</ref>
|pop_density
|pop_density_as_of
|pop_density_ref
|area_km2=50270
|area_km2_rank=52леб
|area_km2_ref
|established_date=Январ 20, 1921
|established_date_ref=<ref name="DateEstablished">{{Cite Russian law
|ru_entity=Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет
|ru_type=Декрет
|ru_date=20 января 1921 г.
|ru_title=Об Автономной Дагестанской Социалистической Советской Республике
|en_entity=[[All-Russian Central Executive Committee]]
|en_type=Decree
|en_date=Январ 20, 1921
|en_title=On Autonomous Dagestan Socialist Soviet Republic}}</ref>
|license_plates=05
|ISO=RU-DA
|gov_as_of=Октобер 2017
|leader_title=[[Дагъистаналъул Республикалъул бетӀер|БетӀер]]
|leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Constitution, Article 8</ref>
|leader_name=[[Сергей Меликов]]
|leader_name_ref
|legislature=[[Дагъистаналъул халкъияб мажлис|Халкъияб мажлис]]
|legislature_ref=<ref name="HeadLegis"/>
|website=http://www.e-dag.ru/
|website_ref
|date=Октобер 2017
|loc_name13=|loc_lang12=|loc_name12=|loc_lang11=|loc_name11=|loc_lang7=|loc_lang10=|loc_name10=|loc_lang9=|loc_name9=|loc_lang8=|loc_name8=|loc_lang3=|loc_name7=|loc_lang6=|loc_name6=|loc_lang5=|loc_name5=|loc_lang4=|loc_name4=|loc_name3=|loc_lang2=|loc_name2=|loc_lang1=|loc_name1=|loc_lang13=Tat}}
'''Дагъистан''', официалго '''Дагъистаналъул Республика''' — [[Бакъбаккул Европа|Бакъбаккул Европаялъул]] [[Шималияб Кавказ|Хьондасеб Кавказалда]], [[Каспий ралъад|Каспий ралъдал]] рагӀалда бугеб республика. Ккола [[КӀудияб Кавказ|КӀудияб Кавказалдаса]] хьондехун; жиндир [[Дагъистаналъул халкъал|кьолболал халкъал]] гӀумру гьабун ругеб Дагъистаналъул историкияб территориялъул цо бутӀа буго бакъдехунги, гьанжесеб Азербайджаналъухъ. Уна [[Россия|Россиялъул Федерациялде]] гъорлӀе ва ккола Шималияб Кавказалъул федералияб дистрикталъул бутӀалъун. КӀудияб Кавказалдаса жанубалдехун бугеб территория буго Азарбижаналда гъорлӀ. Дагъистан буго Россиялъул бищун жанубияб бакӀ, гьелъул территориалаб гӀурхъи буго бакъдехун [[Азарбижан|Азарбижангун]] ва жанубиябгин бакътӀерхьуда [[Хъизихъ|Гуржиягун]]; Россиялда жаниб гьелъул гӀурхъи буго бакътӀерхьуда Чачан ва хьондехун [[Гъалмугъ]] республикабигун, хьондасебгин бакътӀерхьуда [[Ставропол край|Ставропол крайгун]]. Дагъистаналъул тахшагьар ва бищун кӀудияб шагьар буго [[МахӀачхъала]]; цогидал чӀахӀиял шагьарал руго [[Дербенд]], [[БагӀархъала]], [[Туралиб]] ва [[Шурагьиб]].
Дагъистаналъул ракьалъул гӀатӀилъи буго 53 270 квадратияб килеметр, 3.1 миллионалдаса цӀикӀкӀун чи вугеб популациягун,<ref name="est20">{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://www.gks.ru/storage/mediabank/PrPopul2020.xls|publisher=Главная::Федеральная служба государственной статистики|access-date=Октобер 24, 2020|archive-date=Январ 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124195204/https://www.gks.ru/storage/mediabank/PrPopul2020.xls|url-status=dead|lang = ru}}</ref> гьениб буго 30-ялдаса цӀикӀкӀун этникияб къокъа.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/149638/|title=Dagestan|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=Октобер 24, 2020}}</ref> 14 официалияб мацӀгун ва 12 этникияб къокъагун, щибалъул кинабниги популяциялъул 1%-алдаса цӀикӀкӀараб къадар бугеб, Дагъистан ккола Россиялда гъорлӀ бугеб лингвистикияб ва этникияб рахъалъ бищун батӀалъи гӀемераб республикалъун ва дунялалда бищун гьетерогениял административиял бутӀабазул цояблъун.<ref>{{cite book|last=Heinrich|first=Hans-Georg|url=https://books.google.com/books?id=0aAW8O4CTkAC&pg=PA46|title=Will Russia Become a Muslim Society?|author2=Lobova, Ludmila|author3=Malashenko, Alexei|publisher=Peter Lang|year=2011|isbn=978-3631609132|page=46|access-date=Август 6, 2012}}</ref> ЦӀикӀкӀанисел чагӀи кӀалъалел мацӀаллъун ккола [[Хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказияб]] хъизамулал;<ref name="Britannica" /> амма лингва франкалъул республикаялда буго [[гӀурус мацӀ]].<ref name="dictionary">{{cite book|last=Dalby|first=Andrew|url=https://books.google.com/books?id=CnckpL8auSIC&pg=PA59|title=Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages|publisher=Columbia University Press|year=2004|isbn=0231115695|page=59|access-date=Август 6, 2012}}</ref>
== Этимология ==
Жакъасеб Дагъистаналъул ракь, ва цІикІкІунисеб бутІаялда мугІрузул Дагъистан, тарихалъулаб адабияталда жаниб батІи-батІияб цІаралдалъун рехсон буго. Гьеб гьедин рехсеялъе сабаблъун ккола, рагъун тІаде кІанцІарал ва гІагардухъа ругел халкъазда хурхараб, гьез жодорго мацІалдалъун кьун букІана гьелъие цІарал.
Цо-цо тарихчагІаз, Бакъдасеб Дагъистаналде цебе букІараб цІар «[[Кавказалъул Албания|Албания]]» хІалтІизабула. ГІарабазул тарихчи Ал-Купица, [[X гІасру]]ялъ Дагъистан рехсон буго «[[Сарир|Ард ас-Сарир]]» абун, нилъер мацІалда «Тах-бакІалъул Ракь» абураб магІнаялда бугеб<ref>Абу Мухаммад Ахмад Ибн А’сам ал-Куфи. Книга завоеваний.</ref>. Гуржияца Дагъистаналда цІар «Лекетия» абун хІалтІизабула<ref>[http://www.hunzah.narod.ru/history2.html Происхождение Хунз.]</ref>.
«Дагъистан» абун цІар машгьурлъана XVII гІасруялдаса байбихьун ва гьелъул магІна ккола «мугІрузул улка» абураб (турк мацІалдаса ''дагъ'' — мегІер, парс мацІалдаса ''стан'' — улка, ракь)<ref name="Поспелов">{{тІехь
|автор = [[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]
|бетІер = Географические названия мира: Топонимический словарь
|басмаялда бахъвараб бакІ = Русские словари
|бакІ = М.
|жавабчи =Отв. ред. P. A. Агеева
|сон = 1998
|гьумерал = 130
|isbn = 5-89216-029-7
}}</ref>. [[Бартольд, Василий Владимирович|Василий Бартолдил]] рагІабазда рекъон, «Дагъистан» абураб цІар баккана гІицІго X/XVI гІгІ.<ref>{{тІехь
|автор = [[Бартольд, Василий Владимирович|В.В. Бартольд]]
|бетІер = Сочинения
|басмаялда бахъвараб бакІ = Наука
|том = 3
|сон = 1965
|гьумерал = 408
|isbn =
}}</ref>.
[[Файл:Dagestan topographic map-ru.svg|right|thumb|250px|Дагъистаналъул тӏабигӏаталъулаб карта]]
[[Файл:The Soviet Union 1971 CPA 3969 stamp (Dagestan Autonomous Soviet Socialist Republic (Established on 1921.01.20)).jpg|thumb|Марка «50 сон Дагъистаналъул АССРалъе». СССРалъул почта 1971 с.]]
[[Файл:RR5514-0081R.jpg|right|thumb|250px|«Дагъистан Республика». Россиялъул банкалъул ракІалдещвеялъул монетаялъул нахъисеб рахъ]]
[[Файл:Derbent.Naryn Kala Citadel.136.Southern City Wall.JPG|thumb|Нарин-хъала кІалгІа. ш. Чор]]
[[Файл:Церковь Святого Всеспасителя (Дербент).jpg|alt=Дербент|thumb|Армяназул килиса. ш. Чор]]
«Дагъистан» абураб цӏар хӏалтӏизаби битӏараб буго гӏицӏго тарихияб къагӏидаялдалъун, щайгурони Дагъистаналъул АССРалда (гьанже Республика Дагъистан) гъорлъе Гъизларалъул лъарагӏлъи ва [[Нугъаязул авлахъ|нугъаязул авлахъги]] бачиндал, мугӏрузул бутӏа гӏицӏго 56 % кколеб буго кинабниги гьелъул ракьалдаса<ref name="Поспелов"/>.
Тарихияб Дагъистаналъул ракь букӏана [[Апшерон бащадаб чІинкІиллъи|апшерон бащадаб чІинкІиллъиялде]] щвезегӏан (гьанже [[Азарбижан]]алъухъ бугеб ракь)<ref>{{Cite web |title=Где жили лезгины в XVIII веке |url=http://flnka.ru/istoriya/5650-gde-zhili-lezginy-v-xviii-veke.html/ |access-date=2015-02-03 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402145155/http://flnka.ru/istoriya/5650-gde-zhili-lezginy-v-xviii-veke.html |url-status=dead }}</ref>.
=== Дагъистаналъул цӀар гьелъул расмиял мацӀазда ===
*[[Авар мацӀ|Авар]] — Дагъистаналъул Республика (Дагъистаналъул Жумгьурият)
*[[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] — Республика Дагестан
*[[Дарги мацӀ|Дарги]] — Дагъистан Республика
*[[ЛъарагӀ мацӀ|ЛъарагӀ]] — Дагъыстан Жумгьурият
*[[Курал мацӀ|Курал]] — Республика Дагъустан
*[[Тум мацӀ|Тум]] — Дагъусттаннал Республика
*[[Табасаран мацӀ|Табасаран]] — Дагъустан Республика
*[[Рутул мацӀ|Рутул]] — Республика Дагъустан
*[[Агъул мацӀ|Агъул]] — Республика Дагъустан
*[[Цахур мацӀ|Цахур]] — Республика Дагъустан
*[[Нугъай мацӀ|Нугъай]] — Дагыстан Республикасы
*[[Чачан мацӀ|Чачан]] — Дегӏестан Республика
*[[Къажар мацӀ|Къажар]] — Дағыстан Республикасы
*[[Тат мацӀ (Кавказ)|Тат]] — Республикей Догъисту
== География ==
Дагъистан буго Кавказалъул хьундасебгун бакъбаккул рахъалда, Каспий ралъдал рагӏал ккун эхедехун. Республикалъул хьундасеб рахъалда буго — гӏодоблъи, бакъдасеб рахъалда — мугӏрузул ракьанлъаби ва [[КІудияб Кавказ|Кӏудияб Кавказалъул]] мугӏрул. Хьундасеб рахъалдаса бакъдасеб рахъалде щвезегӏан ракьалъул халалъи бахуна гӏага-шагарго 400 км, бакъбаккул рахъалдаса бакътӏерхьул рахъалдехун — гӏага-шагарго 200 км. Дагъистаналъ хьундасеб рахъалдасан гӏурхъи гӏахьал гьабула Иставрапал вилаяталъулгун ва Гъалмухъалъулгун, бакътӏерхьул рахъалда Буртиялъулгун ва Гуржиялъулгун, бакъдасеб рахъалда Азарбижаналъулгун. Ракьдадасан ва ралъдадасан Дагъистаналъул гӏорхъода буго щуго пачалихъ — Азарбижан, Гуржи, Хъазахъистан, Туркменистан ва Иран. Азарбижаналъулгун гӏорхъода буго — Россиялъул бищун ахирисеб тӏанкӏ (41°10' с. ш.).
=== Гидрография ===
Дагъистаналъул бакъбаккул рахъалда буго [[Каспий ралъад]]. Бакъдасеб ва гьоркьохъеб рахъалда руго Кӏудияб Кавказалъул мугӏрул, хьундасеб рахъалдасан бабихьула [[Каспиялъухъ гІодоблъи|Каспиялъул гІодоблъи]].
==== Гӏорал ====
[[Файл:Ирганайское водохранилище в Дагестане.png|right|thumb|250px|[[Рихьуни ГЭС|Рихьуни хӏор]]]]
Республикалъул гьоркьохъеб бутӏаялдасан чвахула [[Терек]] ва [[Сулахъ]] гӏорал. Гӏаммаб куцалда Дагъистаналдалъул ракьалда руго 6255 гӏор (гьелдаса 100 кӏвар бугел, 25 км цӏикӏкӏун халалъи бугел ва 100 км цӏикӏкӏун лъим бакӏарулеб бакӏ бугел, 185 гӏиссинал ва 5900 цӏикӏкӏун цӏакъго гӏиссинал), гьездаса бищун чӏахӏияллъун ккола Терек, Сулахъ, [[Самур]] ва [[Рубас]] гӏорал<ref>{{Cite web |title=Республика Дагестан |url=http://r05.kadastr.ru/administration/history/ |access-date=2015-02-03 |archive-date=2007-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070428215259/http://r05.kadastr.ru/administration/history/ |url-status=dead }}</ref>. Киналго гӏорал Каспий ралъдал хурхараллъун рикӏкӏуна, кинго гьенире чвахулел 20 гӏор гурони гьечӏо.
Бакъвараб гьаваялда бан, Дагъистаналъул хьундасеб рахъ мискинаб буго гӏоразул рахъалъан. Ругел гӏоралги риидал хур-ахал лъалъазе хӏалтӏизарун, ралъдалъе раккуларо.<ref name="AllDagestan">[http://www.alldagestan.ru/?page_id=4 Климат | Туризм в Дагестане]</ref>.
Бищунго лъим цӏикӏкӏараллъун ккола мугӏрузул гӏорал, хехаб чвахи сабаблъун хасалоцин жал цӏороларел.<ref name="AllDagestan" />.
[[Самур]] ккола Дагъистаналъул кӏиабилеб кӏудияб гӏорлъун. Гьелъул кинабго жаниблъиялъул къадар ккола 7,3 азарго км². Баккулеб бакӏ буго [[Газал мухъ]]алда. Самур гӏорул лъималъул цӏикӏкӏунисеб бутӏа хӏалтӏизабула мадугьалихъ бугеб Азарбижан Республикалъ<ref name="AllDagestan" />.
Сулахъ гӏор лъугьуна, [[АваргІор]], [[ГIандигIор|Гӏандигӏор]] ва [[Гъази-Гъумухъ гӏор]] жубаялдалъун. Гьелъул жаниблъиялъул къадар буго 15,2 азарго км².
==== Хӏорал ====
* ХІор [[ГІандадерил ралъад|ГІанди хІор]] — [[Болъихъ мухъ]] — [[Шималияб Кавказ|Кавказалда]] бищун кІудияб ва гъваридаб мугІрузул хІор
* ХІор [[ХъахІаб-хІор]] — МахІачхъала
=== Рельеф ===
<gallery mode="packed-hover" widths="180px" heights="180px">
Сулакский каньон.jpg|Сулахъ каньон
Авария. Нижний Арадирих.jpg|[[Гъоркь Гьарадирихъ]]
Чиркейское вдхр. Дагестан.jpg|ЧІикІаб хІор
Седло гора в Дагестане.jpg|Кьили-мегІер
Каньон в Шамильском районе Дагестана.jpg|Шамилил мухъалда каньон
</gallery>
[[Файл:Sary kum.jpg|right|thumb|250px|Сарикум салул гохІал]]
=== Гьава ===
=== СагІтил рачел ===
== Демография ==
===Этникиял групаби===
The people of Dagestan include a large [[Peoples of the Caucasus|variety of ethnicities]]. 2021 цензалда рекъон,<ref name=census2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=Федералаб статистикияб сервис|accessdate=30 Декембер 2022}}</ref> Хьондакавказиял ( [[Аварал]], [[Даргиял]], [[Куралал]], [[Тумал]], [[Табасаранал]], [[Чачанал]] гъорлӀе рачун) ккола 75% Дагъистаналъул кинабниги популациялдаса. Тюркал, [[Къумукъал]], [[Къажарал]], [[Нугъаял]] ккола 21 %, [[ГӀурусал]] 3.3%. Цогидал этносазул щибаб буго 0.4 проценталдаса дагь кинабниги популациялда гъорлӀ.
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = Дагъистаналда этникиял групаби (2021)
|label1 = [[Аварал]]
|value1 = 30.5
|color1 = #a80000
|label2 = [[Даргиял]]
|value2 = 16.6
|color2 = Green
|label3 = [[Къумукъал]]
|value3 = 15.8
|color3 = Orchid
|label4 = [[Куралал]]
|value4 = 13.3
|color4 = Turquoise
|label5 = [[Тумал]]
|value5 = 5.2
|color5 = LightGreen
|label6 = [[Табасаранл]]
|value6 = 4.0
|color6 = LightBlue
|label7 = [[Къажарал]]
|value7 = 3.7
|color7 = MediumOrchid
|label8 = [[ГӀуруал]]
|value8 = 3.3
|color8 = Red
|label9 = [[Чачанал]]
|value9 = 3.2
|color9 = Yellow
|label10 = Цогидал
|value10 = 4.4
|color10 = White}}
{| class="wikitable sortable" style="text-align: right;"
|- style="background:#e0e0e0;"
! rowspan="2" | Этникияб<br />група
! colspan="2" | 1926 ценз
! colspan="2" | 1939 ценз
! colspan="2" | 1959 ценз
! colspan="2" | 1970 ценз
! colspan="2" | 1979 ценз
! colspan="2" | 1989 ценз
! colspan="2" | 2002 ценз
! colspan="2" | 2010 ценз
! colspan="2" | 2021 ценз<sup>1</sup>
|- style="background:#e0e0e0;"
! <small>РиккӀен</small>
! %
! <small>РиккӀен</small>
! %
! <small>РиккӀен</small>
! %
! <small>РиккӀен</small>
! %
! <small>РиккӀен</small>
! %
! <small>РиккӀен</small>
! %
! <small>РиккӀен</small>
! %
! <small>РиккӀен</small>
! %
! <small>РиккӀен</small>
! %
|-
| style="text-align:left;"| '''[[Аварал|<small>Аварал</small>]]'''
| 177,189
|22.5%
| 230,488
|24.8%
| 239,373
|22.5%
| 349,304
|24.5%
| 418,634
|25.7%
| 496,077
|27.5%
| 758,438
|29.4%
| 850,011
|29.4%
| 956,831
|30.5%
|-
| style="text-align:left;"| '''<small>[[Даргиял]]</small>'''
| 125,707
|16.0%
| 150,421
|16.2%
| 148,194
|13.9%
| 207,776
|14.5%
| 246,854
|15.2%
| 280,431
|15.6%
| 425,526
|16.5%
| 490,384
|17.0%
| 521,381
|16.6%
|-
|align="left"| '''<small>[[Къумукъал]]</small>'''
| 87,960
|11.2%
| 100,053
|10.8%
| 120,859
|11.4%
| 169,019
|11.8%
| 202,297
|12.4%
| 231,805
|12.9%
| 365,804
|14.2%
| 431,736
|14.9%
| 496,455
|15.8%
|-
|align="left"| '''[[Куралал|<small>Куралал</small>]]'''
| 90,509
|11.5%
| 96,723
|10.4%
| 108,615
|10.2%
| 162,721
|11.4%
| 188,804
|11.6%
| 204,370
|11.3%
| 336,698
|13.1%
| 385,240
|13.3%
| 416,963
|13.3%
|-
|align="left"| '''[[Лакал|<small>Лакал</small>]]'''
| 39,878
|5.1%
| 51,671
|5.6%
| 53,451
|5.0%
| 72,240
|5.1%
| 83,457
|5.1%
| 91,682
|5.1%
| 139,732
|5.4%
| 161,276
|5.6%
| 162,518
|5.2%
|-
|align="left"| '''[[Табасаранал|<small>Табасаранал</small>]]'''
| 31,915
|4.0%
| 33,432
|3.6%
| 33,548
|3.2%
| 53,253
|3.7%
| 71,722
|4.4%
| 78,196
|4.6%
| 110,152
|4.3%
| 118,848
|4.1%
| 126,319
|4.0%
|-
|align="left"| [[Россиялда къажарал|'''<small>Къажарал</small>''']]
| 23,428
|3.0%
| 31,141
|3.3%
| 38,224
|3.6%
| 54,403
|3.8%
| 64,514
|4.0%
| 75,463
|4.2%
| 111,656
|4.3%
| 130,919
|4.5%
| 116,907
|3.7%
|-
|align="left"|'''<small>[[ГӀурусал]]</small>'''
| 98,197
|12.5%
| 132,952
|14.3%
| 213,754
|20.1%
| 209,570
|14.7%
| 189,474
|11.6%
| 165,940
|9.2%
| 120,875
|4.7%
| 104,020
|3.6%
| 102,243
|3.3%
|-
|align="left"|'''<small>[[Чачанал]]</small>'''
| 21,851
|2.8%
| 26,419
|2.8%
| 12,798
|1.2%
| 39,965
|2.8%
| 49,227
|3.0%
| 57,877
|3.2%
| 87,867
|3.4%
| 93,658
|3.2%
| 99,320
|3.2%
|-
|align="left"| '''<small>[[Нугъаял]]</small>'''
| 26,086
|3.3%
| 4,677
|0.5%
| 14,939
|1.4%
| 21,750
|1.5%
| 24,977
|1.5%
| 28,294
|1.6%
| 38,168
|1.5%
| 40,407
|1.4%
| 36,944
|1.2%
|-
| style="text-align:left"| '''[[Агъулал|<small>Агъулал</small>]]'''
| 7,653
|1.0%
| rowspan="3"| 20,408
| rowspan="3"|2.2%
| 6,378
|0.6%
| 8,644
|0.6%
| 11,459
|0.7%
| 13,791
|0.8%
| 23,314
|0.9%
| 28,054
|1.0%
| 29,253
|0.9%
|-
|align="left"| '''[[Газалал|<small>Газалал</small>]]'''
| 10,333
|1.3%
| 6,566
|0.6%
| 11,799
|0.8%
| 14,288
|0.9%
| 14,955
|0.8%
| 24,298
|1.0%
| 27,849
|1.0%
| 27,043
|0.9%
|-
|align="left"| '''[[Хъалтагъал|<small>Хъалтагъал</small>]]'''
| 3,531
|0.4%
| 4,278
|0.4%
| 4,309
|0.3%
| 4,560
|0.3%
| 5,194
|0.3%
| 8,168
|0.3%
| 9,771
|0.3%
| 10,320
|0.3%
|-
| style="text-align:left;"| Цогидал
| 43,861
|5.6%
| 52,031
|5.6%
| 61,495
|5.8%
| 63,787
|4.5%
| 57,892
|3.6%
| 58,113
|3.2%
| 25,835
|1.0%
| 19,646
|0.7%
| 31,752
|1.0%
|-
| style="text-align:left;" colspan="19"| <sup>1</sup> <small>47,805 чиясул регистрация гьабун буго административияб базалда этниклъи бихьизабичӀого. Гьезда гъорлӀ этносияб пропроция декларатарал групазда гIадин бугилан тола.</small><ref>{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/news/detail.php?ID=6936|script-title=ru:Перепись-2010: русских становится больше|publisher=Perepis-2010.ru|date=2011-12-19|language=ru|access-date=2012-01-15|archive-date=Декембер 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225111852/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|url-status=хвараб}}</ref>
|}
== Мухъазда ва шагьаразда милияб рикьи ==
[[Дагъистан]]алъул административиял цолъабазул ([[муниципалияб мухъ|мухъазул]] ва [[шагьар]]азул) гӏадамазул къадар тӏолго</small><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=26:2012-08-12-12-26-16&catid=11:2012-02-27-07-55-06&Itemid=5 |access-date=2012-08-12 |archive-date=2019-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917041033/http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=26:2012-08-12-12-26-16&catid=11:2012-02-27-07-55-06&Itemid=5 |url-status=dead}}</ref>
{|class="standard sortable"
|-
! # || Мухъ, шагьар || гӏадамазул къадар 2010 с. || Гьезда гьоркьосан
аварал
! % || марказ ||шагьаралъул <br />чӏарабакӏал
|-
| align="right" | 1 || [[Агъул мухъ]] || align="right" | 9154 || align="right" | 0 || align="right" | 0,0 % || р. [[Тпиг]] ||
|-
| align="right" | 2 || [[ГIахъуша мухъ|Гӏахъуша мухъ]] || align="right" | 42821 || align="right" | 15 || align="right" | 0,0 % || р. [[ГIахъуша|Гӏахъуша]] ||
|-
| align="right" | 3 || [[ГІахьвахъ мухъ]] || align="right" | 13517 || align="right" | 13510 || align="right" | 99,5 % || р. [[КIкIаратIа|Кӏкӏаратӏа]] ||
|-
| align="right" | 4 || [[Ахтиб мухъ]] || align="right" | 26710 || align="right" | 0 || align="right" | 0,0 % || р. [[Ахтиб]] ||
|-
| align="right" | 5 || [[Дибиросул мухъ]] || align="right" | 41745 || align="right" | 9601 || align="right" | 20,25 % || р. [[Бабаюрт]] ||
|-
| align="right" | 6 || [[БежтІа мухъ]] || align="right" | 7500 || align="right" | 7490 || align="right" | 99,8 % || р. [[БежтІа]] ||
|-
| align="right" | 7 || [[Болъихъ мухъ]] || align="right" | 39745 || align="right" | 39710 || align="right" | 99,8 % || р. [[Болъихъ]] ||
|-
| align="right" | 8 || [[Шурагьиб мухъ]] || align="right" | 67142 || align="right" | 18128 || align="right" | 23,51 % || ш. [[Шурагьиб]] ||
|-
| align="right" | 9 || [[Хьаргаби мухъ]] || align="right" | 18572 || align="right" | 18560 || align="right" | 99,9 % || р. [[Хьаргаби]] ||
|-
| align="right" | 10 || [[Бакълъул мухъ]] || align="right" | 13035 || align="right" | 13030 || align="right" | 99,9 % || р. [[МелъелтІа]] ||
|-
| align="right" | 11 || [[Гъуниб мухъ]] || align="right" | 20407 || align="right" | 20380 || align="right" | 99,8 % || р. [[Гъуниб]] ||
|-
| align="right" | 12 || [[ДахІададал мухъ]] || align="right" | 36571 || align="right" | 10 || align="right" | 0,0 % || р. [[Уркарахъ]] ||
|-
| align="right" | 13 || [[Дербенд мухъ]] || align="right" | 99653 || align="right" | 150 || align="right" | 0,1 % || ш. [[Дербенд]] ||
|-
| align="right" | 14 || [[Дохъузпара мухъ]] || align="right" | 15569 || align="right" | 5 || align="right" | 0,0 % || р. [[Ушугъ]] ||
|-
| align="right" | 15 || [[Казбек мухъ]] || align="right" | 38498 || align="right" | 33878 || align="right" | 88,1 % || р. [[Дилим]] ||
|-
| align="right" | 16 || [[Хайдакъ мухъ]] || align="right" | 33000 || align="right" | 20 || align="right" | 0,0 % || р. [[Мажалис]] ||
|-
| align="right" | 17 || [[Гъарабудагъкент мухъ]] || align="right" | 79213 || align="right" | 710 || align="right" | 0,65 % || р. [[Гъарабудагъкент]] ||
|-
| align="right" | 18 || [[Гъаякент мухъ]] || align="right" | 51962 || align="right" | 30 || align="right" | 0,1 % || р. [[ЦIияб Гъаякент|Цӏияб Гъаякент]] ||
|-
| align="right" | 19 || [[Гъизилюрт мухъ]] || align="right" | 64535 || align="right" | 55560 || align="right" | 83,39 % || ш. [[Гъизилюрт]] ||
|-
| align="right" | 20 || [[Гъизляр мухъ]] || align="right" | 63228 || align="right" | 34775 || align="right" | 46,62 % || ш. [[Гъизляр]] ||
|-
| align="right" | 21 || [[Кули мухъ]] || align="right" | 9042 || align="right" | 25 || align="right" | 0,3 % || р. [[Вачи]] ||
|-
| align="right" | 22 || [[Хъумторхъала мухъ]] || align="right" | 21938 || align="right" | 7020 || align="right" | 18,69 % || р. [[Къоркъмазхъала]] ||
|-
| align="right" | 23 || [[КъурахІ мухъ]] || align="right" | 14507 || align="right" | 0 || align="right" | 0,0 % || р. [[КъурахІ]] ||
|-
| align="right" | 24 || [[Лак мухъ]] || align="right" | 8072 || align="right" | 130 || align="right" | 1,6 % || р. [[Гъумекиб]] ||
|-
| align="right" | 25 || [[Лаваша мухъ]] || align="right" | 63994 || align="right" | 15998 || align="right" | 25,0 % || р. [[Лаваша]] ||
|-
| align="right" | 26 || [[МухІарамхур мухъ]] || align="right" | 57334 || align="right" | 20 || align="right" | 0,0 % || р. [[МухIарамхур|Мухӏарамхур]] ||
|-
| align="right" | 27 || [[ЦІияблак мухъ]] || align="right" | 29073 || align="right" | 6687 || align="right" | 23,1 % || р. [[ЦIияблак|Цӏияблак]] ||
|-
| align="right" | 28 || [[Нугъай мухъ]] || align="right" | 19543 || align="right" | 390 || align="right" | 0,21 % || р. [[Терекли-Мактаб]] ||
|-
| align="right" | 29 || [[Рутул мухъ]] || align="right" | 18394 || align="right" | 625 || align="right" | 3,5 % || р. [[Рутул]] ||
|-
| align="right" | 30 || [[Сергъохъала мухъ]] || align="right" | 25714 || align="right" | 20 || align="right" | 0,1 % || р. [[Сергъохъала]] ||
|-
| align="right" | 31 || [[СтІал-Сулайманил мухъ]] || align="right" | 51652 || align="right" | 10 || align="right" | 0,0 % || р. [[Къасумкент]] ||
|-
| align="right" | 32 || [[Табасаран мухъ]] || align="right" | 63782 || align="right" | 5 || align="right" | 0,0 % || р. [[Хучни]] ||
|-
| align="right" | 33 || [[Тарумасул мухъ]] || align="right" | 31192 || align="right" | 13412 || align="right" | 35,76 % || р. [[Тарумовка]] ||
|-
| align="right" | 34 || [[ЛъаратІа мухъ]] || align="right" | 15589 || align="right" | 15585 || align="right" | 99,9 % || р. [[ЛъаратІа]] ||
|-
| align="right" | 35 || [[Унсоколо мухъ]] || align="right" | 28241 || align="right" | 28120 || align="right" | 99,5 % || р. [[Унсоколо]] ||
|-
| align="right" | 36 || [[Хасавюрт мухъ]] || align="right" | 157687 || align="right" | 56767 || align="right" | 31,41 % || ш. [[Хасавюрт]] ||
|-
| align="right" | 37 || [[Хив мухъ]] || align="right" | 21833 || align="right" | 2 || align="right" | 0,0 % || р. [[Хив]] ||
|-
| align="right" | 38 || [[Хунзахъ мухъ]] || align="right" | 24044 || align="right" | 24005 || align="right" | 99,8 % || с. [[Хунзахъ]] ||
|-
| align="right" | 39 || [[ЦІумада мухъ]] || align="right" | 17714 || align="right" | 17705 || align="right" | 99,9 % || с. [[Агъвали]] ||
|-
| align="right" | 40 || [[ЦІунтІа мухъ]] || align="right" | 12524 || align="right" | 12515 || align="right" | 99,9 % || с. [[Кидеро]] ||
|-
| align="right" | 41 || [[ЧІарада мухъ]] || align="right" | 10111 || align="right" | 10010 || align="right" | 99,0 % || с. [[ЦIуриб|Цӏуриб]] ||
|-
| align="right" | 42 || [[Шамилил мухъ]] || align="right" | 24090 || align="right" | 24085 || align="right" | 99,9 % || с. [[ХIебда|Хӏебда]] ||
|-
| align="right" | 1 || шагьаралъул округ [[МахIачхъала|Махӏачхъала]] || align="right" | 712171 || align="right" | 151936 || align="right" | 26,0 % || ш. [[МахIачхъала|Махӏачхъала]] ||
|-
| align="right" | 2 || шагьаралъул округ [[Шура|Темир-хан Шура]] || align="right" | 47738 || align="right" | 24346 || align="right" | 45,79 % || ш. [[Шурагьиб]] ||
|-
| align="right" | 3 || шагьаралъул округ [[Дагъистаналъул цIаял|Дагъистаналъул цӏаял]] || align="right" | 32168 || align="right" | 60 || align="right" | 0,0 % || ш. [[Дагъистаналъул цIаял|Дагъистаналъул цӏаял]] ||
|-
| align="right" | 4 || шагьаралъул округ [[Дербенд|Дарбанд]] || align="right" | 103198 || align="right" | 710 || align="right" | 0,5 % || ш. [[Дербент]] ||
|-
| align="right" | 5 || шагьаралъул округ [[Избербаш]] || align="right" | 43870 || align="right" | 1316 || align="right" | 3,47 % || ш. [[Избербаш]] ||
|-
| align="right" | 6 || шагьаралъул округ [[Каспийск]] || align="right" | 74204 || align="right" | 11873 || align="right" | 14,63 % || ш. [[Каспийск]] ||
|-
| align="right" | 7 || шагьаралъул округ [[Гъизилюрт]] || align="right" | 41012 || align="right" | 30759 || align="right" | 70,88 % || ш. [[Гъизилюрт]] ||
|-
| align="right" | 8 || шагьаралъул округ [[Гъизляр]] || align="right" | 47018 || align="right" | 15986 || align="right" | 21,94 % || ш. [[Гъизляр]] ||
|-
| align="right" | 9 || шагьаралъул округ [[Хасавюрт]] || align="right" | 111223 || align="right" | 38928 || align="right" | 30,66 % || ш. [[Хасавюрт]] ||
|-
| align="right" | 10 || шагьаралъул округ [[Салануб]]|| align="right" | 10045 || align="right" | 5224 || align="right" | 46,13 % || ш. [[Салануб]]||
|-
| align="right" | || тӏолго [[Дагъистан]] || align="right" | 2506885 || align="right" | 839901 || align="right" | 26,1 % || ш. [[МахIачхъала|Махӏачхъала]] ||
|}
== Мухъал ==
[[Файл:Dagestan.svg|thumb|250px|right]]
[[Файл:Caucasus topographic map-av.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Кавказалъул карта</span>]]
* [[Агъул мухъ]] (''Агульский район'')
* [[Ахтиб мухъ]] (''Ахтынский район'')
* [[Бакълъул мухъ]] (''Гумбетовский район'')
* [[Болъихъ мухъ]] (''Ботлихский район'')
* [[Гъарабудагъкент мухъ]] (''Карабудахкентский район'')
* [[Гъаякент мухъ]] (''Каякентский район'')
* [[Гъизилюрт мухъ]] (''Кизилюртовский район'')
* [[Гъизляр мухъ]] (''Кизлярский район'')
* [[Гъуниб мухъ]] (''Гунибский район'')
* [[ГIахъуша мухъ|Гӏахъуша мухъ]] (''Акушинский район'')
* [[ГІахьвахъ мухъ]] (''Ахвахский район'')
* [[ДахІадаясул мухъ]] (''Дахадаевский район'')
* [[Дибиросул мухъ]] (''Бабаюртовский район'')
* [[Дербенд мухъ]] (''Дербентский район'')
* [[Дохъузпара мухъ]] (''Докузпаринский район'')
* [[Кули мухъ]] (''Кулинский район'')
* [[Казбек мухъ]] (''Казбековский район'')
* [[КъурахІ мухъ]] (''Курахский район'')
* [[Лаваша мухъ]] (''Левашинский район'')
* [[Лак мухъ]] (''Лакский район'')
* [[МухІарамхур мухъ]] (''Магарамкентский район'')
* [[ЦІияблак мухъ]] (''Новолакский район'')
* [[Нугъай мухъ]] (''Ногайский район'')
* [[Рутул мухъ]] (''Рутульский район'')
* [[Сергъохъала мухъ]] (''Сергокалинский район'')
* [[СтІал-Сулайманил мухъ]] (''Сулейман-Стальский район'')
* [[Табасаран мухъ]] (''Табасаранский район'')
* [[Тарумасул мухъ]] (''Тарумовский район'')
* [[ЛъаратІа мухъ]] (''Тляратинский район'')
* [[Унсоколо мухъ]] (''Унцукульский район'')
* [[Хайдакъ мухъ]] (''Кайтагский район'')
* [[Хасавюрт мухъ]] (''Хасавюртовский район'')
* [[Хив мухъ]] (''Хивский район'')
* [[Хъумторхъала мухъ]] (''Кумторкалинский район'')
* [[Хунзахъ мухъ]] (''Хунзахский район'')
* [[Хьаргаби мухъ]] (''Гергебильский район'')
* [[ЦІумада мухъ]] (''Цумадинский район '')
* [[ЦІунтІа мухъ]] (''Цунтинский район'')
* [[ЧIарада мухъ|Чӏарада мухъ]] (''Чародинский район'')
* [[Шамилил мухъ]] (''Шамильский район'')
* [[Шурагьиб мухъ|Шураб мухъ]] (''Буйнакский район'')
{{Бак1Карта+|Россия Дагъистан|width=400|float=right|caption=Дагъистаналъул цо-цо шагьарал ва росаби|places=
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=43|lat_min=15|lon_deg= 46|lon_min=35|label=[[Хасавюрт]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=32|lon_deg= 46|lon_min=06|label=[[Агъвали|Агъвали]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=43|lat_min=35|lon_deg= 46|lon_min=46|label=[[Бабаюрт|Бабаюрт]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=43|lat_min=51|lon_deg= 46|lon_min=43|label=[[Гъизляр]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=43|lat_min=12|lon_deg= 46|lon_min=52|label=[[Гъизилюрт]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=44|lat_min=40|lon_deg= 45|lon_min=39|label=[[Южно-Сухокумск]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=49|lon_deg= 47|lon_min=07|label=[[Шурагьиб]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=59|lon_deg= 47|lon_min=29|position=right|background=#FCF5E3|label=[[МахIачхъала|Махӏачхъала]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=34|lon_deg= 47|lon_min=52|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Избербаш]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=53|lon_deg= 47|lon_min=38|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Каспийск|Каспиялъухъ]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=07|lon_deg= 48|lon_min=12|label=[[Дагъистаналъул цIаял|Дагъистаналъул цӏаял]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=04|lon_deg= 48|lon_min=17|position=bottom|label=[[Дербенд]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=45|lon_deg= 46|lon_min=50|label=[[Генуб]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=25|lon_deg= 47|lon_min=16|label=[[Кутиша]]}}
{{Бак1Карта~|Россия Дагъистан|lat_deg=42|lat_min=6|lon_deg= 46|lon_min=20|label=[[Лъаратlа]]}}
}}
== Аваразул росаби ==
* [[Ахакь]] * [[Бакълъухъ]] * [[БакьагьичIи|Бакьагьичӏи]] * [[Балахьуни]] * [[Буртунай]] * [[Бухти]] * [[Генуб]] * [[ГІаймаки]] * [[ГIасаб|Гӏасаб]] * [[ГІашилтІа]] * [[ГІобода]] * [[ГІорутІа]] * [[ГІуриб]] * [[Гелбахъ]] * [[Гертма]] * [[Гуни]] * [[Гъогъоль]] * [[Гъуниб]] * [[Гьамущи]] * [[Гьандихъ]] * [[ГьаракІуни]] * [[ГьаркІасуни]] * [[ГьентІа]] * [[Гьолокь]] * [[Гьонода]] * [[Гьоор]] * [[ГьоцІалъ]] * [[Дагъбаш]] * [[Дарада]] * [[Дилим]] * [[ЗанатІа]] * [[Зирани]] * [[Зиуриб]] * [[ИчичІали]] * [[Кутиша]] * [[Къеди]] * [[КІикІуни]] * [[КІуяда]] * [[КъахІиб]] * [[Къваниб]] * [[Къелеб]] * [[Къорода]] * [[Къудукь]] * [[Кьохъ]] * [[Лъахъ]] * [[ЛъагІилухъ]] * [[Лъануб]] * [[МачІада]] * [[МестІерухъ]] * [[Микьигьуриб]] * [[Миякьуб]] * [[Могьохъ]] * [[Могьохъ (Хьаргаби мухъ)|Могьохъ]] (Хьаргаби) * [[МохІоб]] * [[МочІохъ]] * [[Мурада]] * [[Мушули]] * [[НитІаб]] * [[Ракьуб]]* [[РахатІа]] * [[Рихьуни]] * [[Ругъжаб]] * [[Сивухъ]] * [[Сугралъ]] * [[ТIануси|Тӏануси]] * [[ТIасажунгут|Тӏасажунгут]] * [[ТIелекь|Тӏелекь]] * [[ТIидиб|Тӏидиб]] * [[ТIогьохъ|Тӏогьохъ]] * [[Лъондода]] * [[Уздал росу]] * [[Урада]] * [[Урма]] * [[УхIли|Ухӏли]] * [[ХIебда|Хӏебда]] * [[ХIорода|Хӏорода]] * [[ХІотода]] * [[ХІоццоб]] * [[Харахьиб]] * [[ХахатІа]] * [[Хунзахъ]] * [[Хучада]] * [[Хъарани]] * [[ХъахІабросо]] * [[Хьаргаби]] * [[Хьиндахъ]] * [[ЦІада]] * [[ЦІегуб]] * [[ЦІобокь]] * [[ЧІикІаб]] * [[ЧІиркъатІа]] * [[ЧІохъ]] * [[ЧІугІли]] * [[Читлиб]] * [[Шотода]]
== Тарих ==
{{Дагъистаналъул тарих}}
[[Файл:Shamil.jpg|thumb|left|250px|<span style="color:grey;">[[Имам Шамил]]</span>]]
[[Файл:Аваркилас.jpg|300px|thumb|left|Аваразул байрахъ (Вахушти Багъратӏиони. Хъизихъалъул атӏлас (XVIII гӏасру). Туплис, 1997 с.)|ссылка=Special:FilePath/Аваркилас.jpg]]
[[Файл:Sunni Muslim man wearing traditional dress and headgear.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;"> </span>]]
[[Файл:Prokudin-Gorskii-44.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;"> </span>]]
[[Файл:Saltinskoe gorge.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;"> </span>]]
[[Файл:Transcaucasus 1921-1922.jpg|thumb|Дагъистан (DAGESTAN) 1921-1922]]
[[Файл:Treaty of Sèvres &SovietRepublics of Transcaucasia.jpg|thumb|right|Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика,1921]]
Дагъистаналъул гӀелмияб централъул хӀалтӀухъабаз щибаб соналъ тӀоритӀула батӀи-батӀиял мугӀрузулги, гӀатӀидракьалъулги районазде археографиялъул экспедицияби. Нилъер авар росабалъ щибаб соналъ аниги тӀадеялдаса тӀаде цӀикӀкӀун гурого дагьлъулел гьечӀо нилъер рухӀияб бечелъи. Нижеца цӀех-рех гьабулел жалги руго гӀараб хӀарпаз хъвараб щиб букӀаниги. БукӀа гьеб гӀажамалъ хъвараб ялъуни гӀараб мацӀалъ хъварабниги. Щай гьедин цӀикӀкӀунеб абун суал баккизеги бегьула бокьарав чиясул? Щай абуни цебе коммунмистазул заманаялда гӀадин нижеца щибго жо нахъе босуларо кьеянги гьаруларо. Нилъер гӀадамал ругьунлъун руго рачӀарал чагӀаз кинабго жо нахъе босиялда. Амма нижеца жакъа къоялде щвезегӀан абизе кӀола цониги тӀамач нахъе босичӀин изну гьечӀого абун. Нагагьлъун цощинабго тарихалда хурхараб букӀа ялъуни мацӀалда, гӀадатазда хурхараб жо батани нижеца копия гьабула гьев бетӀергьанчиясул изнуялдалъун гӀицӀго. Гьесие бокьичӀони гьабичӀогоги тола. Дир гӀакълуялда рекъон дида кола гьедин батилин щибаб соналдаса соналде жалго гӀадамал рачӀуна жудорго бечелъиялъухъ балагьизе рачӀаян гьаризе. Щайгурелъул киназдаго лъалеб гьечӀо гӀараб алфавиталъ хъвараб жо цӀализе. Гьединлъидал тӀахьазул бетӀергьабазе жодоего буго кӀудияб интерес щибдай элда хъван бугоян балагьизе. Араб 2008 абилеб соналъул июль моцӀалда ниж щвана Хунзахъ районалде. Гьава-бакъги рекъон ккечӀого, рикӀкӀад ругел росабалъеги ине санагӀат рекъечӀого нижеца хӀукму гьабуна цониги цӀияб библиотека батилародаян аскӀоб бугеб ТӀанусире рахине. Росулъе рачӀунаго тӀоцеве данде карав чиясда цӀехана росдал дибир. Гьес ниж дибирасухъеги рачана. Ниже къваригӀараб жо лъайдал, гьевго чияс ниж рачана жиндирго рокъоре. ЦӀарги гьесда букӀана Дибиров МӀухӀамад. Гьес нижеда бицана гьел тӀахьазул хӀакъалъулъ дагьа-макъабго тарихги. ТӀахьазул бетӀергьанчи вукӀун вуго гьесулго эмен Дибирасул вас Насрудин (1910 — 1997гг), жиндир мунагьал чураяв. Жиндирго заманалъ гьев Насрудин вукӀун вуго цӀаларав чи. ТӀоцеве гьев цӀалун вуго гӀараб гӀелмуялъе жиндирго росулъ ТӀанусив. Хадуб Хунзахъги цӀалун вуго, гьенисан ун цӀалун вуго Унсоколо районалъул ХъахӀабросулъги. Гьенисан вусун хадув хӀалтӀун вуго ТӀанусиб росдал имамлъунги. Лъида цеве эмен цӀалулев вукӀаравали гьай-гьай васасда лъалеб гьечӀо. МухӀамадица бицанихъе Насрудинил букӀун буго лъикӀаланго кӀудияб библиотека. Эмен хун хадуб, гьел тӀахьал цереса цере ун, цӀакъ къанагӀатал жал гурони хутӀунги гьечӀо. Гьезда гьоркьоб, бер речӀарабго дида бихьана цо квералъ хъвараб даптар. Гьеб бугоан гӀажамалъ хъвараб. Гьелда жанир ругоан гӀемер батӀи-батӀиял вагӀзаби, туркаби, мавлидал. Гьездаго гьоркьоса бищунго кӀудияб асар дие кьуна тарихияб хъвай-хъвагӀаялъ. Гьеб бугоан гӀарабал Дагъистаналдеги рачӀун, гьенисан ТӀанусире рачӀиналъул хӀакъалъулъ хъвараб тарих. Гьеб гӀемер кӀудияб макъалаги гьечӀоан 15 тӀамач гурони. Дибиров Насрудиницаги гьеб хъван бугоан ТӀанусиса Къебедасул МухӀамад абулев чиясул тӀехьалдасан. «Гьабги хъвана ТӀанусиса Дибирасул вас Насрудиница 1988 соналъул 5 февралалъ», абун хъванги буго гьелъул ахиралда.
Къебедасул МухӀамадил гӀагарлъи цӀехедал нижеда гьезул чиги ватичӀо. Дица МухӀамадидаса изнуги босун гьелъул диего копияги гьабуна, бусинабуна авар мацӀалде цониги хӀарп хисизеги гьабичӀого, бугеб къагӀидаялъ. Гьенир руго ва жеги ратизеги рес буго гъалатӀалги. Дица ургъун бахъараб жо гурелъул, бокьилаан, рес бугебгӀан мехалъ, бугеб къагӀидаялъ цӀалдолезухъе щвезеги.
ЦӀарги гьелда буго: ГӀинтӀаме вацал гьанже Суракъатил зулму баян гьабизин.
Дагъистан букӀана цӀакъ берцинаб, гӀатӀидаб, боцӀуда баракат бугеб бакӀ. Жудор гӀадлу сабаблъиялдалъун Суракъатил хабар инеб букӀана. Энир рукӀана гӀемерал росаби. Эзул агьлуги букӀана кафурал, чӀухӀарал, къосарал хъанчий лагълъи гьабулел. Гьел киналго росабазул ханзабиги рукӀана къосарал, квешлъиялдалъун амру гьабулел, лъикӀалдалъун нагью гьабулел. Бищун шавкат кӀудияб росу букӀана ТӀанусиб абун. Энивги вукӀана кафурав, къосарав хан, бищунго квешлъиялъул ва шавкаталъул бетӀергьан. Эсда цӀарги букӀана Суракъат.
Дагъистаналъул бутӀрул рукӀана эсул умумулги ШартӀан, Авариз-хан, ГӀуммахан, Фирман шагь, Бакъир, Намрур, Байар, ТӀагьман, Сайид, ГӀамир, ФиргӀан, Хавашагь, Сафи, Шагь ГӀаббас, ТӀуруз, Хъадар шагь, ХӀарис хан.
Адам аварагасде щвезегӀан эсул умумул азаралда ункъоялда анцӀила ичӀго ругелила. Эсиеги (Суракъатие) букӀана кинабго дагъистаналъул хардж — магъало. Чергес вилаяталдаса бахъараб Шамхалалде щвезегӀан кинабниги боцӀул, тӀорщалил, гӀиял, хӀайваназул, хамил, пихъил хӀатта гӀанкӀудал ханазулцин букӀун буго. Щибаб соналъ кинабго ракьалтӀа гӀарцул лъабго гӀабаси букӀана.
ТӀорщалил цо-цо къали, гӀиял — нусидаса цо жо, хӀайваназул — нусго рукъалдаса цо оц, хамил — базар гьабулев чиясдаса кӀиго хамил туп, пихъил ахал ругел чиясдаса цо гьегь.
Чи чӀварав чиясдаса нусго гӀи букӀана, чияда ругъун гьабурав чиясдаса цо оц букӀана. Жо бикъарав чиясдаса цо оц букӀана. Кинабниги росдадаса щу-щу цӀе букӀана — ункъго багӀараб цо чӀегӀераб, щу-щу гӀиялъажоги букӀана.
Щибаб росдадаса цо-цо чуги цо-цо гӀакаги. Гьев ханасеги мутӀигӀаб букӀана кинабго Дагъистан, щибго инкар гьабичӀого кьолаан магъалоги.
Аварагасул инсул вацал ХӀамзатилги, ГӀаббасилги наслуялъул гӀадамал рахъун руго Мака-Мадинаялдаса гьиджра гьабун (200) кӀинусилъ тарих бугеб мехалда. КӀиазарго чигун цадахъ гъазават гьабизе капурзабигун рагъун, Аллагьасде таваккалги тӀамун жудорго шагьаралги тун, жал рижарал ракьалдаса хьулги къотӀун капурзабазул ракьалда ислам тӀибитӀизе гьабизе къасд гьабуна. Ал (гӀарабал) рахъиналъе сабабги букӀана жудода гъазаваталъул хиралъи лъайдал, жудода свера хъверун рагъ гьабизе капурзабиги ратичӀого, эл жудор ватӀан тун рахъана. Эзулги букӀана щуго къокъа. Лъабго къокъа ХӀамзатил лъималазул рукӀана — КъускъантӀиялде щвезегӀан. Энир чӀун бана цо дагьал сонал. Цинги энисанги къокъана щуазарго чигун цадахъ Гьундустаналде щвезегӀан.
Энирги чӀана цо дагьаб заманаялъ. Цинги гьенисанги рилълъана чӀечӀого Ширваналде щвезегӀан. Цинги энир чӀана рагъул алат къачӀалел — гӀарадаби, газаргъаби эл гурелги матахӀалги данде гьарулел. Дагъистаналъул капурзабазде ине къасд гьабуна эз. Эзул гӀадат букӀана жудор бищун кӀудияв ханлъун вугев чиясда хадур, киналго рекъон, дагӀба-рагӀи гьечӀого ине.
Бахъарабщинаб бакӀалда бетӀерги толаан жудоцаго абураб жоялда тӀад калам гьечӀого тӀубузабулев чиги.
Къамилухъ ХӀамзатил наслуялъул чи тана. Эсда цӀарги Гьишам хан букӀана — Амир ХӀамзатил вас. Гьелдаса нахъе жудор гӀадат мадат бекьана. Ханлъун тарав щинав чиясда Шамхал абураб цӀар кьуна. Цинги эл рагъана чӀахӀиял тӀелалгун, лебалал чуялгун. Рагъизе Дагъистаналде эл рачӀун ругилан лъараб мехалъ эл киналго капурзабазул боял данделъана. Къосарал аскаралги цолъана Дербент абулеб шагьаралда аскӀоб, гьел исламалъул боял нахъчӀвазе гучалдалъун.
Гьеб мехалъ бусурбабаца витӀана цо нусго лъикӀав бахӀарчи дол капурзабазул хӀал бихьизе. Эзда (гӀарабазул къокъаялда) дол (капурзаби) ратана жудодасаги гӀемер бахӀарчилъи цӀакъал. Гьеб мехалъ бусурбабазул ракӀал хӀинкъана, гьезиеги бокьана (бусурбабазе) балъго дол боял рихизе гьаризе. Цинги гьел хӀиллаялде ургъана. ГӀемераб квен-тӀехги гьабуна, гьоркьоб загьруги жубана. Гьеб загьруги букӀана бакьал тӀутӀулеб, черх гьоролеб. Гьеб мехалъ, капурзаби тӀаде къайгун гьеб квенги, дагьа-макъаб къайиги гъоркь тун эл бусурбаби лъутана. Дол капурзабазда эб тӀагӀам батараб мехалда гьез гьеб кванана. Гьелдалъун гьезул хвана ункънусазарого (400 азарго) чи. Гьелда хадуб Аллагьасул квербакъиялдалъун капурзабаз мугъ бана, бусурбабиги Дагъистаналде лъугьана. Рагъ гьабун Хайдакъ шагьарги бахъана. Гъазанфар абурав цо кӀудияв ханги чӀвана цойги гӀемерал бахӀарзабиги чӀвана гьенир.
Руччабиги куна энир, хӀалкӀун жалгоги энир парахалъана. Имамги ханасул тахиде вахинавун, гьенир гӀемерал росабиги рана, гьебги тахшагьарлъун гьабуна. Гьелда цӀарги КъалгӀатул Къурайш абун цӀарги тана.
Цинги Гъумекдерил ханзабазулгун загьираб рекъелги гьабуна. Цо дагьаб заманалдаса рекъелги бихун балъго тӀаде кӀанцӀун гьел Гъумекдерил агьлуго пассат гьабуна. Эзул киналго руччабиги мусаххар (махсароде ккуна) гьаруна.
Гьанже дол рачӀана Джабалул Джансиялде Хунзахъе. Эзул хан вукӀана Баяр, Суракъатил вас Нуцалхан абун жинда абулев. Эвги жиндирго рукъалъул агьлуги бачун, цойги кинабго гӀагарлъигун цадахъ Тушалъе лъутун анна.
Гьанже бусурбабаца гъазават гьабун аварлъиялъул киналго рахъазулъ гӀемерал росабиги чӀунтизаруна, кинабго Дагъистаналда квершелги гьабуна. Гучалдалъун эзул бахӀарзабиги чӀвана, руччабиги лъималги асир гьаруна, кинабго боцӀи-хазинаги нахъе босана. Энив ханасул тахидаги чӀана Махсумбек, шайх АхӀмадил вас иманлъунги чӀана. Абулмуслим шайх эз кинабго дагъистаналда тасарруф гьавуна.
Цоял ккун, цоял чӀван росаби чӀунтизе гьарун тана. Эзул гӀадатги букӀана (бусурбабазул) жудоца бахъарабщинаб росулъ цо-цо хан толаан. АскӀовги толаан доздасан бергьунеб къадаралда жудорго солдаталги.
Гьанже дов Шамхалги чӀван Гъумекиб шагьаралда кинабго ракьалъул харжги босана, бусурбабазул закатги босана. Эзиеги мутӀигӀлъана кинабго Дагъистан.
Щибаб соналъ эсие рачӀунел харжазул баян:
Къарахъ жамагӀатал — щунусго гӀиялъажо ва цо гӀала; Кусрахъ жамагӀаталъ — лъабнусго гӀиялъажо ва цо гӀала; Гъирим — ункънусго гӀиялъажо ва цо гӀала; [[ЧӀамалал]] — цо нусго гӀи; ТӀиндиб — къого оц; ГӀурчуб — нусиялда лъеберго гӀиялъажо; Хундерил агьлоялдасан — анкьнусго къали ролъулги, анкьнусго гӀиги, лъабго къали гьацӀдалги; ГӀандадеридаса — цо оцги анкьго буртинаги; Гъадариса ва ГьаракӀуниса — хундерил бугелъул бащадаб; Тумал — рукъалдаса цо-цо ккуйги, цо-цо къали ролъулги; Михахич — гьебго; Костек — рукъалдаса цо-цо ччугӀа; Таргъу — рукъалдаса кӀиго сахӀ пиринчӀул; Губдан — нусго кви; Хайдакъ — нусиялда лъабкъого гамуш; Ускушиб ва ГӀахъушиб — нусго оц; ХӀурахъ — рукъалдаса гӀабаси; ЦӀадахӀариса — кӀикъоялда анцӀго оц; ГьамчукъотӀи — анлъго хӀама; Бакълъулал — лъеберго оц; РицгӀор ва Мукракь — лъабкъоялда анцӀго кви; Кудалиса — нусго гӀалаги нусго чуги. Гьал киналго харжал щибаб соналъ ХӀамзатилги ГӀаббасилги лъималада гьоркьоб бикьулаан.
Гьелдаса хадуб цо дагьаб заман ингун, дов Тушалде лъутун вукӀарав Суракъатил вац Байар вачӀана ЦӀунтӀаса бахъараб ГӀарчубе щвезегӀан боялги ракӀарун. Цо бецӀаб сордоялъ Хунзахъе лъугьана. РакӀал бусурманлъичӀого энир хутӀун рукӀарал чиязул рукъзабахъ боялги живгоги вахчун чӀана жудойго сверел, рес рекъезегӀан. Гьеб сордоялъ Абулмуслим шайхасул вас Абулмуслимида макьилъ бихьана капурзаби бергьун Хунзахъ ва гьениб пасалъиги ккун. Гьеб макьу бокьичӀогун эв радал вахъун Гъумекиве лъутана. КӀиабилеб сордоялъ капурзабаца эзул хан Амир АхӀмадги чӀвана. МагӀлумбекил вацасул васги чӀван эсул бетӀерги хъаладул къеда бан батун буго. Гьеб къоялъ киналго бусурбабазул къокъадул гӀемерав чи гъурана. Элги хадур мурадалде щвана, Баярги жиндирго инсул тахида гӀодов чӀана.
Гьебмехалъ бусурбабаздаги эздаги гьоркьоб гӀемерал рагъал ккана, питнаби халалъана. Къоло ункъго сон бана гьедин. ЦӀакъ рекъзабиги къварилъана, бетӀербахъиги захӀмалъана, рагъги чӀалгӀана. Гьанже гьезда иман лъун исламалъулгун маслихӀат ккана, жалги парахалъана. Гьелдасан цо дагьал сонал ингун Гъумекдерил ханазабаздаги Хайдакъалъул ханзабаздаги гьоркьоб питна ккана. Гьереси, мацӀ гьаби, мехтел эб гуребги пасалъаби ккана эниб. Хайдакъалъул ханазаби МухӀаммадханги, Амир ХӀамзатги хундерил ханзабахъе кӀанцӀана, жал эзийги гьедана щибаб жоялъе эзда нахърилълъинилан. Гьеб мехалъ эзда гьоркьобги Гъумекдерил ханзабазда гьоркьобги ккана гӀемерал рагъал. Цинги хундерил ханас ритӀана гӀакълуялъул бетӀергьаби Кавтар шагьасухъе — Турк вилаяталде рекъел гьарун. Элги гьеб заманаялъ ГӀумарасхӀабасул Халифаталъулъ рукӀана. Цинги эзул къотӀи ккана цоцазулъ рекъон кӀиязулго тушманзабигун рагъизе. Эзул амруги вацазул бакӀалде ккана. Кавтар шагьасги абуна хундерил ханасул яс жиндирго васасе. ЦӀар чӀван кӀиясго къабул гьабуна кӀияйго кӀиясего кьуна. Гьеб мехалъ Кавтар шагь Гъумекиве вачӀуна туркалгун цадахъ бакъбаккул рахъалдасан. СартӀанги вахъана хундерил вилаяталъул боялгун Хайдакъалъул ханзабигун цадахъ бакъшинкӀул рахъалдасан. Эв кӀиявго эниве, Гъумекиве, щвана итни къоялъ, эбги рамазан моцӀалъул тӀоцебесеб къо букӀана. Гьанже рагъана гьел мажгиталда тӀаса бугеб хъалаялда жанирги чӀун. Энив эзул шагьидлъана лъабкъого чи. Гьеб къагӀидаялъ жудорго рухӀалги кьун, боцӀиги кьун, рагъана сафар моцӀ щвезегӀан. Гьеб мехалъ гьел гьеб хъалаялдаса ратӀа гьаруна шамат къоялъ Гъумекги чӀунтизе гьарун. Гъумекдерил ХӀамзатилги, ГӀаббасилги наслуялъул ханзаби ракьалъул рагӀаллъабазде ккана. Хайдакъалъул ханзабиги эзул бакӀалда чӀана. Кавтар шагьги, СартӀанги жудорго ватӀаналде руссана. ХӀамзатилги ГӀаббасилги наслуялъул хӀакъикъат гьадин ккун буго. Гьелъул тарихги гьаб буго (718 /) анкьнусиялда анцӀила микьабилеб сон буго.
== Гӏалимзаби ==
XVII—XVIII гӏасрабаз Дагъистаналда рахъана, [[Кавказ]]алда гуребги, тӏолалго бакъбаккул бусурбабазул улкабазда машгьурал исламиял гӏалимзаби. Гьединаздасан кколаан [[Гъолодаса Малла-МухIаммад|Гъолодаса Малла-Мухӏаммад]], [[Къудукьа Мусал МухІамад]] (Мусалав), [[Кьохъа Салман]], [[ГІободаса ШагІбан]] къади, [[ГІаймакиса Абубакар]], [[Усищиса Давуд]], [[Убраялдаса МухІамад]], [[МачІадаса ХІадис]], [[ГІурадаса Ибрагьим-хІажи]] ва гьел гурел гӏемерал цойгидалги. Гьезул щивас хъварал гӏелмиял хӏалтӏабиги руго, бакӏалда, гӏадамазда рекъарал, мазгьабалда жанир рахъарал хӏукмабиги руго. Хӏасил, гьел цого-цо цере арал гӏалимзабазул хӏалтӏабиги цӏалун, гьелги малъун чӏечӏо, гьез жеги тӏаде щибаб гӏелму гӏатӏид гьабуна, гъварилъуде раккана.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2009/avar_2009_11.pdf |access-date=2010-03-27 |archive-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327011731/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2009/avar_2009_11.pdf |url-status=live }}</ref>
== ХІужаби ==
{{хІужаби}}
== Линкал ==
* [http://www.kavkazneo.com/ Дагъистан (Новости)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208031230/http://kavkazneo.com/ |date=2011-02-08 }}
* [http://www.gamzatov.ru/ Дагъистан (гӏурус)]
* [http://www.gumbet.me/ Гумбет, бакълъулал]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mekhelta.ru/ Мехельта, Мелъелтlа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517224503/http://mekhelta.ru/ |date=2014-05-17 }}
* [http://maali2005.narod.ru/ Маали]
{{Навигация|Тема=Дагъистан|Викихарбал=Дагъистан|Викитека=Дагъистан|Портал=Дагъистан|Викигъамас=Category:Dagestan|Викикъамус=Категория:Дагъистан}}
{{Дагъистан темабазда|state = collapsed}}
{{Дагъистан|state = collapsed}}
{{Кавказ|state = collapsed}}
[[Категория:Дагъистан| ]]
[[Категория:География]]
328bkofbn9c39ezsbnpev4gtaray51s
МахӀачхъала
0
1632
102407
100063
2026-11-08T00:45:57Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102407
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Russian inhabited locality
| ru_name = Махачкала
| image_skyline = {{Photomontage
|photo1a = Махачкала, сквер Сулеймана Стальского.jpg|px300{{!}}View of Makhachkala
|photo2a = Дом правительства республики Дагестан.jpg{{!}}The Government Building of Dagestan
|photo2b = Makhachkala Lighthouse 2019-11-09 074659.jpg{{!}}[[Makhachkala Lighthouse]]
|photo3b = Ночная Махачкала.jpg{{!}}The Grand Mosque of Makhachkala
|photo4a = Самая южная столица в России.jpg{{!}}Aerial view of Makhachkala and the Caspian Sea
|color = white
|color_border = white
|position = center
|spacing = 2
|size = 266
}}
| image_caption = '''ТӀаса гъоркье, квегӀиса квараниде:''' МахӀачхъала, Дагъистаналъул ХӀукуматалъул рукъ, [[Makhachkala Lighthouse]], [[МахӀачхъалалъул кӀудияб мажгит]], [[Каспий ралъад]]
| image_map =
| mapsize = 230px
| pushpin_map = Russia Dagestan#European Russia#Caspian Sea#Caucasus mountains#Russia#Europe
| pushpin_relief = 1
| map_caption =
| coordinates = {{Wikidatacoord|Q5168|display=inline,title}}
| image_flag = Flag of Makhachkala (Dagestan).svg
| flag_caption =
| image_coa = Coat of Arms of Makhachkala.svg
| coa_caption =
| anthem =
| anthem_ref =
| holiday =
| holiday_ref =
| federal_subject = {{DAG}}
| federal_subject_ref =
| adm_district_jur =
| adm_district_jur_ref =
| adm_inhabloc_jur = МахӀачхъала [[Федералаб кӀварул шагьар|шагьар]]
| adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref294" />
| adm_citydistrict_jur =
| adm_citydistrict_type =
| adm_citydistrict_jur_ref =
| adm_selsoviet_jur =
| adm_selsoviet_type =
| adm_selsoviet_jur_ref =
| capital_of = Дагъистаналъул Республикалъул
| capital_of_ref = <ref name="Ref294" />
| adm_ctr_of1 = МахӀачхъала шагьаралъул
| adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref294" />
| adm_ctr_of2 =
| adm_ctr_of2_ref =
| adm_ctr_of3 =
| adm_ctr_of3_ref =
| inhabloc_cat = Шагьар
| inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref294" />
| inhabloc_type =
| inhabloc_type_ref =
| mun_district_jur =
| mun_district_jur_ref =
| urban_okrug_jur = МахӀачхъала шагьрияб округ
| urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref416" />
| urban_settlement_jur =
| urban_settlement_jur_ref =
| rural_settlement_jur =
| rural_settlement_jur_ref =
| inter_settlement_territory =
| inter_settlement_territory_ref =
| mun_admctr_of1 = МахӀачхъала шагьрияб округалъул
| mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref416" />
| mun_admctr_of2 =
| mun_admctr_of2_ref =
| leader_title = БетӀер
| leader_title_ref =
| leader_name =
| leader_name_ref =
| representative_body = Депутатазул данделъи
| representative_body_ref =
| elevation_m =
| area_km2 = 468.13
| area_km2_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi |title=Подсчитано по базе данных муниципальных образований РФ на 2008 год |access-date=март 2, 2014 |archive-date=октобер 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006155828/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi |url-status=live }}</ref>
| pop_2010census = 572076
| pop_2010census_rank = 27леб
| pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref>
| pop_latest =
| pop_latest_date =
| pop_latest_ref =
| population_demonym =
| time_zone_ref =
| established_date = 1844
| established_title =
| established_date_ref = <ref name="about"/>
| current_cat_date = 1857
| current_cat_date_ref = <ref name="about"/>
| abolished_date =
| abolished_date_ref =
| postal_codes = 367000-367999
| postal_codes_ref =
| dialing_codes = 8722
| dialing_codes_ref =
| website = http://www.mkala.ru
}}
'''МахӀачхъала''' буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] тахшагьарги бищун кӀудияб шагьарги. Шагьар буго [[Каспий ралъад|Каспий ралъдал]] рагӀалда, элъ ккола 468.13 кв. км, 623,254-даса цӀикӀкӀун чи вугеб рикӀкӀенгун,<ref name="2021Census">{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=септембер 1, 2022 |publisher=[Federal State Statistics Service |archive-date=септембер 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |url-status=dead }}</ref> гьебго мехалда шагьрияб агломерацилъул гӀатӀилъи буго 3,712 кв. км, гӀ-ш. 1 миллион чи вугеб популациягун. МахӀачхъала буго ункъабилеб бищун кӀудияб шагьар [[Кавказ|Кавказалда]], [[Хьундасеб Кавказ|Хьондасеб Кавказалъулги]] [[Хьундасеб Кавказалъул федералияб округ|Хьондакавказияб федералаб округалъулги]] бищун кӀудияб шагьар, гьединго Каспий ралъдахъ ругел бищун кӀудиял шагьаразул лъабабилебги.
Жакъа шагьар бугеб бакӀ гӀуцӀцӀана 1844 соналъ, гӀурусазул рагъул щулалъиялъул мурадалда ва гьелда цӀар букӀана '''Петровское'''.
1857 соналъ гьеб бакӀ кӀодолъана ва гӀадамал цӀикӀкӀана, цинги гьелъие шагьаралъул статус щвана, ва цӀарги кьуна '''порталъул шагьар Петровск''' абун, гьедин цӀар кьеялъеги гӀиллалъун лӀугьана 1722—1723 соназда [[Персиялде кӀанцӀи 1722—1723|Персиялде кӀанцӀи]]зе унаго, [[Пётр I]]-сул аскариял гьанир чӀеялда бан.
1918 соналъул 15 ноябралъ, гьеб заманаялъ вукӀарав Дагъистаналъул бетӀер [[Тарковски НухӀ-Бег|Тарковски НухӀ-Бегил]] амруялдалъун, шагьаралъул цӀар хисун гьелъие кьуна '''Шамилхъала''' абураб цӀар. Гьебги букӀана кӀудияв [[имам Шамил]] халкъазул рекӀелъа инчӀого вукӀиналъул мурадалда гьабураб хӀалтӀи.<ref>{{Cite web |title="Черновик" 15 июля 2005 |url=http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |access-date=2022-04-17 |archive-date=2014-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903050248/http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |url-status=хвараб }}</ref>.
1921 соналъул 14 маялъ Дагъистаналъул савраталъул комимтеталъул амруялдалъун ''МахӀачхъала'' лӀугьана [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Солиализмаялъул Республика|ДАССР]]алъул тахшагьарлъун ва цӀарги хисана МахӀачхъала абун, [[Унсоколо росу|Унсоколоса]] савратчи [[ДахӀадаев Магомед-Али|МахӀач ДахӀадаев]]ги кӀодо гьавун.<ref>{{книга|автор=Марковин В. И.|часть=[http://a-u-l.narod.ru/Markovin-V-I_Dorogami_i_tropami_Dagestana.html#glava02 Махачкала - преддверие гор]|заглавие=Дорогами и тропами Дагестана|место=М.|издательство=Искусство|год=1974}}</ref>.
Жакъа къоялда жани шагьар бугеб бакӀ, мугӀрузул халкъазда гьоркьоб лъалеблъун букӀана [[Гьоркьохъел гӀасраби|Гьоркьохъел гӀасрабазул]] заманаялдасанго, '''Анжи-Хъала''' абураб цӀаралда гъоркь<ref>{{cite web|url=http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|title=Еще раз об Анжи|author=Алиев К. М.|date=2005-06-27|publisher=Кумыкский мир|accessdate=2011-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217055323/http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|archivedate=2007-12-17|url-status=хвараб}}</ref> — гьелъул магӀнаги ккола ''«луълуъалъул хъала»'' - абураб,<ref>{{cite web|url=http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=24|title=Анжи (Инжи)|publisher=''Кумыкский мир''|accessdate=2011-5-7|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212005153/http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Encyclopedia|archivedate=2012-02-12|url-status=хвараб}}</ref> лъарагӀ мацӀалдаса буссинабуни.
==Демографика==
{{Historical populations
|type =
|footnote = Ицц: Цензалъул дата
|1897 | 10000
|1926 | 33552
|1939 | 86836
|1959 | 119334
|1970 | 185863
|1979 | 251371
|1989 | 317475
|2002 | 462412
|2010 | 572076
|2021 | 623254
}}
Махачкалалъул популациялъ гъорлӀе рачуна (2021 ценз):<ref name="ВПН-2020">{{cite web |title=Национальный состав населения |url=https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |access-date=август 16, 2023 |publisher=Rosstat |archive-date=юл 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |url-status=live }}</ref>
* [[Аварал]] (25.6%)
* [[Кумикал]] (18.9%)
* [[Даргиял|Дарги халкъал]] (15.5%)
* [[Курал]] (13.9%)
* [[Лакал]] (11.8%)
* [[ГӀурусал]] (5.9%)
* [[Табасаранал]] (2.3%)
* [[Рутулал]] (1.2%)
* [[Нугъаял]] (1.0%)
* [[Агъулал]] (1.0%)
=== Динияб гӀуцӀцӀи ===
Шагьаралда руго, киналниги дуниялалда ругелщинал динал ккурал гӀадамал, цого-цо буддизмалъул гьечӀо. ЦӀикӀкӀунисеб бутӀа (90 %) ккола [[ислам|бусурбаби]] [[суннитал]]. Шагьаралда буго, [[Европа]]ялдаго бищун кӀудияблъун рикӀкӀунеб [[ЖумгӀа мажгит (МахӀачхъала)|ЖумгӀа мажгит]]. Гьединго шагьаралда буго христианазул — [[Хвалил килиса (МахӀачхъала)|Свято-Успенил кафедралияб килиса]]. Гьанже бан бахъана, Ермошкина къотӀноб жугьутӀазе магӀбадги.
== ХӀужаби ==
<references/>
{{commons|Category:Makhachkala}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул шагьарал]]
m2c5a6pb42b8tnkkwocm1nw9xnrsz2x
Хунзахъ мухъ
0
2651
102435
101378
2026-11-08T02:10:39Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102435
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Хунзахъ мухъ
| ru_name =
| image_view =
| image_caption =
| image_flag =
| image_coa = Coat of Arms of Hunzah district (Dagestan).png
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Хунзахъ мухъ Дагъистаналда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|33|N|46|45|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date = 1929, 3 юня
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Хунзахъ]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = 551.91
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'/>
| area_rank = 35
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0 %
| rural_pop = 100 %
| ethnicity = [[Аварал]]
<!-- administrative status -->
| no_of_selsoviets_type1 = 15
| no_of_selsoviets_type2 = 9
| no_of_urban-type_settlements = 0
| no_of_rural_localities = 61
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Хунзахъ муниципалаб район
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements = 0
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 24
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Ху́нзахъ мухъ''' буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> муниципалаб гӀуцӀи́ги ([[Муницпалаб район (Россия)|муницпалаб район]]),<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ. Эб буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, [[Авария|Авариялъул]] централаб рахъалда; элъул гӀурхъи цураб буго жеги анкьго мухъалъулгун. Хунзахъ мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб анцӀила кӀиабилеб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 35-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 551.91 кв. км.<ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул республика. Муниципалаб гӀуцӀиялъул ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
Историкияб рахъалъ, гьанжсеб Хунзахъ мухъалъул территория букӀана центерлъун [[Авар нуцаллъи|Авар пачалихъалъул]], жиндир тахшагьарги Хунзахъ букӀараб. Жибго Хунзахъ мухъ гӀуцӀана [[1929 сон|1929 соналъул]] 3 юналда, букӀараб Хунзахъ кантуналъул бакӀалда, элъ гъорлӀе бачана ''[[МагӀаруллъи]]'' ([[Хундерил бо|хундерилги]] хӀебдалазулги бо), гьединго [[Нахъахьиндаллъи|Нахъахьиндаллъул]] цӀикӀкӀанисеб бутӀаги, [[хьиндалазул бо|хьиндалазул бодул]] чанго росу.
Хунзахъ мухъ бикьула къоло ункъго муниципалаб гӀуцӀиялде, жиндир росдал поселениялъул статус бугеб; эзул анцӀила щуго буго росдал совет, ичӀго буго жибго росу. Эз гъорлӀе бачуна 61 росу, гьенирго гьоркьор ЛъарагӀлъула ругел мухъалъул анклавалги. Мухъалъул административияб центер буго [[Хунзахъ]].<ref name="RDagestan_admlaw"/>
ЧагӀазул рикӀкӀеналъул рахъалъ, Хунзахъ мухъ буго 29леб бакӀалда, гьенир гӀумру гьабун ругезул рикӀкӀен буго {{ЧР|Хунзахъ мухъ|фл}} чи ({{ЧР|Хунзахъ мухъ|с}}); мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола [[Аварал|аварал]]. Мухъ буго [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[хундерил сверел]] тӀибитӀараб ареал.
== История ==
1864 соналъ гӀуцӀана Дагъистаналъул областалъул [[Авар сверухълъи]], [[Хунзахъ]] центергун. Дагъистан районазде бикьул проекталда рекъон, 1921 соналъ Авар сверухълъи ана [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социалистияб Республика|Дагъистаналъул АССРалде]] гъорлӀе. 1928 сонил 22 ноябралда, Дагъистаналъул АССРалда билӀинабуна кантоназде бикьи, киналго округал тӀагӀинаруна, Авар сверухълъуда гъорлӀа батӀа гьабун гӀуцӀана Хунзахъ кантон, жиндир цӀар Хунзахъ район абун хисараб ВЦИКалъул лъазабиялдалъун 1929 сонил 3 юналда. Районалда гъорлӀе кколаан 91 росу, эб бикьун букӀана 33 росдал советалде, гӀатӀилъи букӀана 1274.5 кв. км.{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=132}}
1935 сонил 23 январалда, Хунзахъ районалъул территориялъул цо бутӀаялда гӀуцӀана [[Онсоколо мухъ]].{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=151}} 1944 сонил августалда, Хунзахъ мухъалъул [[Могьохъ росдал совет]] кьуна цӀигӀуцӀараб [[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби мухъалде]].<ref>{{cite magazine|title=Информационные сообщения|magazine=Ведомости Верховного Совета СССР|year=1944|issue=53 (313)|url=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/index.html|page=4|archive-date= 5 декембер 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205122159/https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/index.html|quote=}}</ref>{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=147}}
== География ==
=== Бугеб бакӀ ===
Хунзахъ мухъ буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] бакьулӀ бутӀаялда, [[АваргӀор|Авар]] ва [[ГӀандигӀор|ГӀандигӀоралъул]] жаниблъиязда гьоркьоб. [[МахӀачхъала|МахӀачхъалаялдаса]] Хунзахъ мухъалде рачӀине буго 140 км.
Хунзахъ мухъалъул гурхъаби руго аваразул анкьго мухъалъулгун: шималияб рахъалда [[Бакълъул мухъ|Бакълъул]] ва [[Унсоколо мухъ|Унсоколо]] мухъалгун, бакъбаккуда [[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби мухъгун]], жанубияб бакъбаккул рахъалда [[Гъуниб мухъ|Гъуниб]] жанубияб рахъалда [[Шамилил мухъ|Шамилил]] мухъалгун, бакътӀерхьуда [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ]] ва [[Болъихъ мухъ|Болъихъ]] мухъалгун.
== Демография ==
{{ ЧагӀазул рикӀкӀен | Хунзахъ мухъ}}
{{ ЧагӀазул рикӀкӀен | Хунзахъ мухъ | д }}
=== Националаб гӀуцӀи́ ===
Мухъалъул аслияб халкъ ккола [[аварал]].<ref>{{Cite web |url=http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |title=Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана |trans-title=Бакъдасебги, БакътӀерхьулги, Централабги Дагъистаналъул этнокарта|access-date=2011-10-22 |archive-date=2015-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707085743/http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |url-status=live }}</ref>
Мухъалъул националаб гӀуцӀи́ Россиялъул 2010 сонил цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |trans-title=2010 сонил ценз. Дагъстат. 3 том|access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status= dead }}</ref>:
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этнос !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа,<br> %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 30,891 || align="right" | 97,48 %
|-
| цогидал || align="right" | 426 || align="right" | 1,34 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 374 || align="right" | 1,18 %
|-
| киналниги || align="right" | 31,691 || align="right" | 100,00 %
|}
ТӀолго россиялъулаб 2021 сонил цензалда рекъон:<ref name="Даг2021">{{cite web |url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |title = Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения Республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам |trans-title = 2021 сонил ценз. Дагъстат. 5 том. Дагъистаналъул Республикалъул националаб гӀуцӀи́ шагьриял округалгун муниципалал мухъалккун|website = dagstat.gks.ru |date = |access-date = 2023-07-11 |url-status = live |archive-date = 2023-07-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx }}</ref>
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этнос !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа,<br> %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 29,780 || align="right" | 95.45 %
|-
| цогидал || align="right" | 1,356 || align="right" | 4.35 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 56 || align="right" | 1,19 %
|-
| киналниги || align="right" | 31,199 || align="right" | 100.00 %
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Хунзахъ мухъ буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 24 [[росдал совет]]алдеги, 9 росдадеги, жидеца 59 росу жанибе бачарал.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 256}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Хунзахъ муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анцӀила щуго росдал советги, ичӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къоло ункъгго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Хунзахъ]] ккола административиябгун<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалаб<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 656}}</ref> районалъул центер.
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 6
| БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²)
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен
| | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | [[БакьайичӀиб]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БакьайичӀиб росдал совет |тл}} | 28.06<ref name='82_8006001'/>
| | [[БуцӀра]] росу | [[БуцӀра]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БуцӀра |тл}} | 18,70<ref name='82_8006001'/>
| | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | [[ГьамищтӀа]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьамищтӀа росдал совет |тл}} | 4.24<ref name='82_8006001'/>
| | [[Гьамущиб росдал совет]] | [[ЦӀияб Гьамущи]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гьамущиб росдал совет |тл}} | 10.71<ref name='82_8006001'/>
| | [[ГьацӀалухъ]] росу | [[ГьацӀалухъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьацӀалухъ |тл}} | 2,13<ref name='82_8006001'/>
| | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]] | [[КӀудияб ГьоцӀалӀ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьоцӀалӀ росдал совет |тл}} | 15.39<ref name='82_8006001'/>
| | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | [[ГӀахьалчӀиб]] | 6 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀахьалчӀиб росдал совет |тл}} | 12.01<ref name='82_8006001'/>
| | [[ГӀобода росдал совет]] | [[ГӀобода]] | 5 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀобода росдал совет |тл}} | 9.61<ref name='82_8006001'/>
| | [[ГӀоротӀа]] росу | [[ГӀоротӀа]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀоротӀа |тл}} | 12,32<ref name='82_8006001'/>
| | [[ГӀочӀло росдал совет]] | [[ГӀочӀло]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀочӀло росдал совет |тл}} | 8.69<ref name='82_8006001'/>
| | [[ГӀуркӀачӀиб]] росу | [[ГӀуркӀачӀи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀуркӀачӀиб |тл}} | 5.36<ref name='82_8006001'/>
| | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | [[ЛъагӀелухъ]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЛъагӀелухъ росдал совет |тл}} | 8.45<ref name='82_8006001'/>
| | [[Мущули]] росу | [[Мущули]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Мущули |тл}} | 11.61<ref name='82_8006001'/>
| | [[МочӀохъ]] росу | [[МочӀохъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| МочӀохъ |тл}} | 6.39<ref name='82_8006001'/>
| | [[Самилахъ росдал совет]] | [[Самилахъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Самилахъ росдал совет |тл}} |
| | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]] | [[Сивухъ (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ) |тл}} | 4.72<ref name='82_8006001'/>
| | [[ТӀанусиб росдал совет]] | [[ТӀануси]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀанусиб росдал совет |тл}} | 4.70<ref name='82_8006001'/>
| | [[Уздалросу росдал совет]] | [[Уздалросу]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Уздалросу росдал совет |тл}} | 11.47<ref name='82_8006001'/>
| | [[Харахьи]] росу | [[Харахьи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Харахьи |тл}} | 7.45<ref name='82_8006001'/>
| | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|тл}} | 6.56<ref name='82_8006001'/>
| | [[Хунзахъ росдал совет]] | [[Хунзахъ]] | 9 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хунзахъ росдал совет |тл}} | 116,58<ref name='82_8006001'/>
| | [[ХӀариколоб росдал совет]] | [[ХӀариколоб]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ХӀариколоб росдал совет |тл}} | 10,31<ref name='82_8006001'/>
| | [[ЦӀада]] росу | [[ЦӀада]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀада |тл}} |
| | [[Шотода]] росу | [[Шотода]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шотода |тл}} | 2,04<ref name='82_8006001'/>
}}
==Росаби==
Хунзахъ мухъалда буго 61 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 5
| БетӀер2 = Росу | БетӀер3 = Статус | БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Росдал<br>поселение
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен
| | [[Аркида]] | росу | {{ЧР| Аркида |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]]
| | [[Ахтини]] | росу | {{ЧР| Ахтини |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]]
| | [[БагӀарабросу]] | росу | {{ЧР| БагӀарабросу |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]]
| | [[Байикь]] | росу | {{ЧР| Байикь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[БакьайчӀи]] | росу | {{ЧР| БакьайичӀиб |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]]
| | [[Басрияб Гьамущи]] | росу | {{ЧР| Басрияб Гьамущи |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]]
| | [[БуцӀра]] | росу | {{ЧР| БуцӀра |тл}} | БуцӀра росу
| | [[Гиничукь]] | росу | {{ЧР| Гиничукь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[Гозолоколо]] | росу | {{ЧР| Гозолоколо |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]]
| | [[Гъонохъ]] | росу | {{ЧР| Гъонохъ |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[Гъоркьколоб (Хунзахъ мухъ)|Гъоркьколоб]] | росу | {{ЧР| Гъоркьколоб (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]]
| | [[ГьамищтӀа]] | росу | {{ЧР| ГьамищтӀа |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]]
| | [[ГьацӀалухъ]] | росу | {{ЧР| ГьацӀалухъ |тл}} | ГьацӀалухъ росу
| | [[ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ]] | росу | {{ЧР| ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ |тл}} | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]]
| | [[ГӀакаро (росу)|ГӀакаро]] | росу | {{ЧР| ГӀакаро (росу) |тл}} | [[Самилахъ росдал совет]]
| | [[ГӀарада (росу)]] | росу | {{ЧР| ГӀарада (росу) |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]]
| | [[ГӀарани]] | росу | {{ЧР| ГӀарани |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[ГӀархъида]] | росу | {{ЧР| ГӀархъида |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]]
| | [[ГӀахьалчӀиб]] | росу | {{ЧР| ГӀахьалчӀиб |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]]
| | [[ГӀебутӀа]] | росу | {{ЧР| ГӀебутӀа |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]]
| | [[ГӀобода]] | росу | {{ЧР| ГӀобода |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]]
| | [[ГӀондокъори]] | росу | {{ЧР| ГӀондокъори |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]]
| | [[ГӀоротӀа]] | росу | {{ЧР| ГӀоротӀа |тл}} | ГӀоротӀа росу
| | [[ГӀочӀло]] | росу | {{ЧР| ГӀочӀло |тл}} | [[ГӀочӀло росдал совет]]
| | [[ГӀуркӀачӀи]] | росу | {{ЧР| ГӀуркӀачӀиб |тл}} | ГӀуркӀачӀиб росу
| | [[Жалакьури]] | росу | {{ЧР| Жалакьури |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]]
| | [[ЗагӀиб]] | росу | {{ЧР| ЗагӀиб |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[ИлӀа]] | росу | {{ЧР| ИлӀа |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]]
| | [[Квами]] | росу | {{ЧР| Квами |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]]
| | [[Колоб (Хунзахъ мухъ)|Колоб]] | росу | {{ЧР| Колоб (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал совет]]
| | [[КӀахъ]] | росу | {{ЧР| КӀахъ |тл}} | [[ХӀариколоб росдал совет]]
| | [[КӀудияб ГьоцӀалӀ]] | росу | {{ЧР| КӀудияб ГьоцӀалӀ |тл}} | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]]
| | [[ЛъагӀелухъ]] | росу | {{ЧР| ЛъагӀелухъ |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]]
| | [[Макьасда]] | росу | {{ЧР| Макьасда |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]]
| | [[МочӀохъ]] | росу | {{ЧР| МочӀохъ |тл}} | МочӀохъ росу
| | [[Мущули]] | росу | {{ЧР| Мущули |тл}} | Мущули росу
| | [[НакӀкӀикь (Хунзахъ мухъ)|НакӀкӀикь]] | росу | {{ЧР| НакӀкӀикь (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[Нуси]] | росу | {{ЧР| Нуси |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]]
| | [[Самилахъ]] | росу | {{ЧР| Самилахъ |тл}} | [[Самилахъ росдал совет]]
| | [[Сентухъ]] | росу | {{ЧР| Сентухъ |тл}} | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]]
| | [[Сивухъ (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ]] | росу | {{ЧР| Сивухъ (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]]
| | [[Тумагъари]] | росу | {{ЧР| Тумагъари |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]]
| | [[ТӀагьада]] | росу | {{ЧР| ТӀагьада |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]]
| | [[ТӀадколоб]] | росу | {{ЧР| ТӀадколоб |тл}} | [[ГӀочӀло росдал совет]]
| | [[ТӀануси]] | росу | {{ЧР| ТӀануси |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]]
| | [[ТӀекитӀа]] | росу | {{ЧР| ТӀекитӀа |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]]
| | [[Уздалросу]] | росу | {{ЧР| Уздалросу |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]]
| | [[Харахьи]] | росу | {{ЧР| Харахьи |тл}} | Харахьи росу
| | [[ХачтӀа]] | росу | {{ЧР| ХачтӀа |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]]
|$| [[Хунзахъ]] | росу | {{ЧР| Хунзахъ |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[ХъахӀикӀкӀал]] | росу | {{ЧР| ХъахӀикӀкӀал |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]]
| | [[Хьимакъоро]] | росу | {{ЧР| Хьимакъоро |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]]
| | [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ]] | росу | {{ЧР| Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал совет]]
| | [[Хьини]] | росу | {{ЧР| Хьини |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[ХӀариколоб]] | росу | {{ЧР| ХӀариколоб |тл}} | [[ХӀариколоб росдал совет]]
| | [[ЦӀада]] | росу | {{ЧР| ЦӀада |тл}} | ЦӀада росу
| | [[ЦӀалкӀитӀа]] | росу | {{ЧР| ЦӀалкӀитӀа |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]]
| | [[ЦӀелмес]] | росу | {{ЧР| ЦӀелмес |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]]
| | [[ЦӀияб Гьамущи]] | росу | {{ЧР| ЦӀияб Гьамущи |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]]
| | [[ЧӀондокь]] | росу | {{ЧР| ЧӀондокь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]]
| | [[Шотода]] | росу | {{ЧР| Шотода |тл}} | Щотода росу
}}
; Хъутаби
Хунзахъ мухъалъул хадусел росаби ккола анклаваллъун:
*[[ГӀархъида]] ва [[Сентухъ]] — [[Хасавхъала мухъ|Хасавхъала мухъалда]];
*[[ГӀакаро (росу)|ГӀакаро]], [[ГӀархъида]] ва [[ХачтӀа]] — [[Гелбахъ мухъ|Гелбахъ мухъалда]];
*[[ГӀондокъори]] ва [[Нуси]] — [[Дибирилросу мухъ]]алда
*[[ГӀарада (росу)|ГӀарада]], [[Ахтини]], [[Квами]], [[БагӀараб Росу]] ва [[Самилахъ]] — [[Турхъалиб мухъ]]алда.
== Экономика ==
=== Росдал магӀишат ===
=== Туризм ===
== Маданият ==
== Спорт ==
== Машгьурал бакӀал ==
* [[БакьайчӀиса ЧӀанкӀал рукъ-музей]];
* [[ГанчӀил щурун]];
* [[Къарадахъ къварилъи]];
* [[Макьасда рагӀал]];
* [[МочӀохъ хӀор]];
* [[Тарихалъулабгин бакӀлъаялъул музей (Хунзахъ)|Тарихалъулабгин бакӀлъаялъул музей]];
* [[Тобтил чвахеро]];
* [[Хунзахъ хъала|ГӀарани хъала]];
* [[ХъахӀал къункъарби (мемориалияб комплекс)|"ХъахӀал къункъарби" мемориалияб комплекс]];
* [[ЦӀадаса ХӀамзатил мемориалияб рукъ-музей]].
==Галерея==
== Машгьурал гӀадамал ==
''[[:Категория:Хунзахъ мухъалда гьарурал|Хунзахъ мухъалда гьарурал]]:''
== МугъчӀваял ==
{{мугъчӀваял}}
===Библиография ===
*{{Cite book
|last =
|first =
|year = 2001
|title = Республика Дагестан: Административное устройство, население, территория (60-е годы XIX в. — 90-е годы XX в.)
|publisher = "Юпитер"
|publication-place = Махачкала
|page = 192
|url = https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/Республика_Дагестан._Админ._устройство_население_и_территория_2001_2001.pdf#page=4.13
|access-date = 27 август 2025
|ref = {{SfnRef|РД: Адм. устройство|2001}}
}}{{Хвараб регӀел|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
== РегӀелал ==
{{Навигация}}
* [https://web.archive.org/web/20140906224742/http://dagmo.ru/hunzahskiy-rayon Дагъистаналъул муниципалитетал МГӀ "Хунзахъ мухъ"]
* [http://khunzakh.ru/ Хунзахъ мухъалъул сайт]
* [http://khunzakh.3dn.ru/ Мухъалъул администрациялъул расмияб сайт]
* [http://president.e-dag.ru/component/k2/content/74-hunzahskiy-rayon/ Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Президентасул расмияб сайт: Хунзахъ мухъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402104321/http://president.e-dag.ru/component/k2/content/74-hunzahskiy-rayon/ |date=2015-04-02 }}
* [http://tryjenik.3dn.ru/ казият «Росдал захӀматчи»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=FtgLJpqAkAA Хунзахъ мухъалъул 90 сон тӀубялда хурхун тадбир]
{{Хунзахъ мухъ|state=autocollapse}}
{{Авария|state=collapsed}}
{{Дагъистан|state=collapsed}}
{{Authority control}}
[[Категория:Хунзахъ мухъ|*]]
[[Категория:Авариялъул мухъал]]
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
nxw23l0b4ja69b44tlc697trd3xi3c6
Ахти мухъ
0
2661
102374
96033
2026-11-07T22:44:40Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102374
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Ахти мухъ
| ru_name =
| loc_name1 = ''Ахцагь район''
| loc_lang1 = Курал
| loc_lang2 =
| loc_name2 =
| image_view = Yarusadag mount in Dagestan.Russia.jpg
| image_caption = Яруса мегӀер Ахти мухъалда
| image_flag =
| image_coa = File:Coat of arms of the Akhty District.jpg
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Ахти район Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|41|28|N|47|44|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Ахти]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = 1119.96
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀиялъул ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 12
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Ахти мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Ахти мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Ахти мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = {{hlist|[[Куралал]]|[[газалал]]}}
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 4
| no_of_selsoviets_type2 = 9
| no_of_rural_localities = 19
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Ахти муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 13
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Ахти мухъ''' ({{langx|lez|Ахцагь район}}) буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀи|муниципалаб гӀуцӀиги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 1119.96 кв. км.<ref name='82_8006001' />
Мухъалъул административияб центер ккола [[Ахти]].
== История ==
Дагъистаналъул Централаб ТӀобазабулаб Комитеталъул 4-абилеб сессиялъул 22.11.1928 соналдаса лъазабиялдалъун, букӀараб [[Самур сверухълъи|Самур сверухълъул]] Ахтипара бутӀаялдаса гӀуцӀана Ахти кантон. ТӀРТӀКалъул Президиумалъул лъазабиялдалъун кантон хисана районалде. 1929 соналъ жиб гӀуцӀулеб мехалде, Ахти мухъалда гъорлӀ букӀана 25 росдал совет, чӀагӀазул рикӀкӀеналъул рахъалъ эб букӀана республикалда 6-абилеб бакӀалда (40,959 чи — 5.56 %), популациялъул гъункел букӀана 30.1 чи кв.км-де (7-б бакӀ).<ref>{{Cite web |url=https://kumukia.ru/rajonirovannyij-dagestan.html |title=Районированный Дагестан 1929 г. |access-date=2013-03-04 |archive-date=2013-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219022355/https://kumukia.ru/rajonirovannyij-dagestan.html |url-status=live }}</ref>
== География ==
Ахти мухъ буго Дагъистаналъул жанубияб рахъалда, элъул гӀорхъи цураб буго республикалъул [[Рутул мухъ|Рутул]], [[Курагь мухъ|Курагь]], [[МухӀарамхур мухъ|МухӀарамхур]], [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара]] мухъазулгун. Жанубияб бакътӀерхьул рахъалда Ахти мухъалъул буго Азарбижаналъулгун 62 километралъул гӀорхъи.
Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго 1120 км². Бищун борхатаб тӀанкӀ буго Шалбуздагъалъул тӀогь (4142 м), бищун гӀодобегӀанаб бакӀ ккола [[Гуркам]]ги [[Самур]]ги гӀорал жубалеб (945 м). Климат буго рекъараб континенталаб, мухъалъул административияб централда (Ахти росу) гьаваялъул минималаб температуралъул фиксация гьабун буго −24 °C, максималаб +40 °C.
Мухъалъул кӀиго росу — [[Гъугъвез]] гин [[ЦӀияб Усур]] — буго муниципалаб мухъалъул административияб гӀурхъи тун къватӀир.<ref>{{Cite web |url=http://akhty.ru/d/962978/d/pasport2014.docx |title=Паспорт Социально-экономического развития муниципального района «Ахтынский район» за 2014 год |access-date=2015-11-28 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208133637/http://akhty.ru/d/962978/d/pasport2014.docx |url-status=dead }}</ref>
1993 сонил 24 юналда Ахти мухъалда гъорлӀа цӀидасанги батӀа гьабуна [[Дохъузпара мухъ]].
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ахти мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ахти мухъ |д}}
=== Националаб гӀуцӀи ===
Ахти мухъ буго моноэтникияб. Хин росу хутӀизегӀан, цогидал росабалӀ руго [[куралал]]. [[Хин]] росулӀ гӀумру гьабун руго [[газалал]], жал куралал гӀадин хъварал.<ref>{{cite web|title=Этнические карты Дагестанской АССР (1926), часть 1: история создания, некоторые базовые этносы|url=https://kaptbl.livejournal.com/42550.html?}}</ref><ref>{{cite web|first=Светлана |last=Мусаевна Махмудова|title=Рутулы|url=https://www.academia.edu/81602608/%D0%A0%D1%83%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8B|date=2012}}</ref>
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status=dead}}</ref>
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[куралал]] || align="right" | 32,101 || align="right" | 98.45 %
|-
| цогидал || align="right" | 503 || align="right" | 1.55 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''32,604''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[куралал]] || align="right" | 31 282 || align="right" | 98.35 %
|-
| цогидал || align="right" | 525 || align="right" | 1.53 %
|-
| бихьизабичӀе || align="right" | 37 || align="right" | 0.12 %
|-
| киналниги || align="right" | 31,807 || align="right" | 100.00 %
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Ахти район буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 4 [[росдал совет]]алдеги, 9 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 206}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Ахти муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул ункъго росдал советги ичӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила лъабго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Ахти]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 606}}</ref> районалъул центер.
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 6
| БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²)
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен
| |[[Ахти росдал совет]]| [[Ахти]] | 4 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ахти росдал совет |тл}} | 216.28<ref name='82_8006001'/>
| |[[Гутум]] росу| [[Гутум]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гутум |тл}} | 8.27<ref name='82_8006001'/>
| |[[Калук]] росу |[[Калук]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Калук |тл}} | 3.84<ref name='82_8006001'/>
| |[[КъакӀар]] росу| [[КъакӀар]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| КъакӀар |тл}} | 8.31<ref name='82_8006001'/>
| |[[Луткун росдал совет]] | [[Луткун]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Луткун росдал совет |тл}} | 46.72<ref name='82_8006001'/>
| |[[Сумугъул росдал совет]] | [[Сумугъул]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Сумугъул росдал совет |тл}} | 6.21<ref name='82_8006001'/>
| |[[Угул]] росу |[[Угул]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Угул |тл}} | 4.05<ref name='82_8006001'/>
| |[[Фий]] росу |[[Фий]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Фий |тл}} | 49.89<ref name='82_8006001'/>
| |[[Хин]] росу |[[Хин]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хин |тл}} | 15.99<ref name='82_8006001'/>
| |[[Хуруг росдал совет]] |[[Хуруг]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хуруг росдал совет |тл}} | 20.85<ref name='82_8006001'/>
| |[[Цуругъ]] росу| [[Цуругъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Цуругъ |тл}} | 24.01<ref name='82_8006001'/>
| |[[Чепер]] росу| [[Чепер]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Чепер |тл}} | 5.64<ref name='82_8006001'/>
| |[[Ялахъ]] росу | [[Ялахъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ялахъ |тл}} | 48.00<ref name='82_8006001'/>
}}
== Росаби ==
Ахти мухъалда буго 19 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 5
| БетӀер2 = Росу | БетӀер3 = Статус | БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Росдал<br>поселение
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен
| | [[Ахти]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ахти |р}} | [[Ахти росдал совет]]
| | [[Гутум]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гутум |р}} | [[Гутум]] росу
| | [[Гъугъвез]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъугъвез |р}} | [[Хуруг росдал совет]]
| | [[Калук]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Калук |р}} | [[Калук]] росу
| | [[КъакӀар]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| КъакӀар |р}} | [[КъакӀар]] росу
| | [[Луткун]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Луткун |р}} | [[Луткун росдал совет]]
| | [[Мичегь]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Мичегь |р}} | [[Сумугъул росдал совет]]
| | [[Сумугъул]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Сумугъул |р}} | [[Сумугъул росдал совет]]
| | [[Угул]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Угул |р}} | [[Угул]] росу
| | [[Фий]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Фий |р}} | [[Фий]] росу
| | [[Хекем]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хекем |р}} | [[Ахти росдал совет]]
| | [[Хин]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хин |р}} | [[Хин]] росу
| | [[Хуруг]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хуруг |р}} | [[Хуруг росдал совет]]
| | [[Хъурукал]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъурукал |р}} | [[Ахти росдал совет]]
| | [[Хъутунхъар]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъутунхъар |р}} | [[Ахти росдал совет]]
| | [[Цуругъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Цуругъ |р}} | [[Цуругъ]] росу
| | [[ЦӀияб Усур]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀияб Усур |р}} | [[Луткун росдал совет]]
| | [[Чепер]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Чепер |р}} | [[Чепер]] росу
| | [[Ялахъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ялахъ |р}} | [[Ялахъ]] росу
}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Ахти мухъ}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
19gnunnfj0aqlkr9tnjk8pe2250kwwe
Сасикьа МухӀамадил ГӀабдурахӀим
0
3640
102423
101316
2026-11-08T01:33:45Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102423
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀадан/Ислам
|цӀар = Сасикьа ГӀабдурахӀим
|аслияб = {{lang-ar|}}
|перс = <!--P1559-->
|width = <!--23-->
|гьавидал цӀар = МухӀамадил ГӀабдурахӀим МухӀамадов
|тӀокӀцӀар = <!-- P1449 -->
|хъулухъ = [[Ислам]]алъул [[дагӀватчи]], хъвадарухъан, таржамачи
|гьавураб къо-моцӀ = 15.01.1943
|гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Дагъистан}},Цӏумада мухъ Сасикь росу.
|хвараб къо-моцӀ = <!-- p570 {{ДС+хиджра|||}}-->
|хвараб бакӀ = <!-- p20 {{МС|}}-->
|вукъараб бакӀ = <!-- P119 -->
|гӀумруялъул бана =
|ватӀанчилъи = {{ПачБайрахъ|Россия}} Россиялъул Федерация
|миллат = [[аварал|авар]]
|эмен = МухІамад
|эбел = Халисат
|лъади = ПатIимат
|лъимал = 6 вас, 4 яс
|батІияб =
<!--ТІадеги баянал-->
|шапакъатал =
|гъулбас =
|сайт =
|батІияб =
|викигъамас = Magomedov Abdurahim Omarovich
}}
'''МухӀамадил ГӀабдурахӀим МухӀамадов''' ({{lang-ru|Магомедов Абдурахим Омарович}}; гьав. [[15 январ]]алъ [[1943]] с. — хв. [[5 ноябр]]алъ [[2018 сон]]алъ [[ЦӀияб Сасикь]]) — [[ислам]]алъул [[дагӀватчи]] ва [[хъвадарухъан]]. ГӀадамазда гьев лъала жиндир тӀахьаздалъун ва жеги лъикӀ Хирияб Къураналъул таржамачи гӀадин<ref>http://www.tsumada.ru/150157034048 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119122422/http://www.tsumada.ru/150157034048 |date=2011-11-19 }} МухӀамадил ГӀабдурахӀим МухӀамадов</ref>.
== ГӀумрухъвай ==
Гьавуна [[1943]] абилеб соналъул [[15 январ]]алъ [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[Сасикь]] росулӀ. [[1957]] абилеб соналъ гьеб росдал школалъул анкьго класс цӀалун лӀугьизабуна "щуйилал" къиматазда ва цӀализе лӀугьана [[МахӀачхъала]]ялда букӀараб медучилищаялда. Рокъосан санагӀалъи букӀинчӀого цӀали лӀугьичӀого 1959 абилеб соналъул ахиралда академияб отпуск босун рокъов вачӀана.
Гьелда хадув [[Силди]], [[Гьакъоб]], [[Хъварши]], [[Сасикь]] медпункталъул заведующийлъун хӀалтӀана.
[[1963-1964]] соназ [[Хасавюрт]]алда букӀараб профтех училищаялда цӀалана ва гьебги "щуйилазда" лӀугьизабуна.
[[1964]] соналъ [[ЦӀияб Сасикь]] вачӀана ва гьенивги медпункталъул заведующийлъун хӀалтӀана. [[1967-1968]] соназ совхозалъул учётчик бухгалтерлъунги вукӀана.
=== Исламияб гӀелму ===
[[1968]] соналъ 25 сонил гӀумруялде вахарав чияс бай бихьана [[гӀараб мацӀ]] ва исламияб гӀелму цӀализе. Сасикь рукӀарал: ГӀисал МахӀмуд, ГӀалил СагӀаду, Аюбил ХӀайбула, ХӀажиясул Сайфудин гӀадал цӀаларал чагӀазда цебе. Хадуб Хуштадасан кӀудияв МухӀамадсайид, Кьохъа СултӀанмухӀамад, МелъелтӀаса Сулайман ва цойгидалги гӀалимзабаздаса лъай босана.
Дагьаб мехалъ [[Сирия]]лде ун гьенир ругел гӀалимзабаздасанги мунфагӀат босана. ГӀараб гӀелму цӀализе байбихьараб къоялдасан нахъе, жинда лъараб жо цойгидазда малъизеги бай бихьана. Гьелъул хӀасилалда лъеберилъаги арал гьесул рукӀарал мутагӀилзаби, цӀаларал чагӀилъунги рахъун, росабалъ мажгитазул имамзабилъунги, мадрасазда мугӀалимзабилъунги хӀалтӀулел руго. ГӀелму цӀалиялда цадахъ ГӀабдурахӀимица яхӀ бахъана бусурбабазе чара гьечӀел мажсжидал мадрасаби разеги.
Жеги дин гьукъараб коммунистазул заманаялъ, [[1980]] соналъ бай бихьана Сасикь росдал масжид цӀи гьабизе. Колхозалъул складги жаниб лъун, бихун унеб букӀана гьеб. ГӀемер гӀакъуба бихьун, хӀукуматалъул тӀалъиялъулго дагӀбаги гьабун, гьеб масжид цӀи гьабуна, гьенибе тӀокӀаб складги биччачӀо.
ЦӀияб Сасикь росулъги изну кьураб гьечӀониги, какал ралеб гьитӀинаб масжид букӀана. 1988 соналъул ахиралда росдал жамагӀатги цадахъ лӀугьинабун, гьезие нухмалъиги гьабун, байбихьана цӀияб масжид базе. Гьеб букӀана Дагъистаналдаго цӀияб балеб тӀоцебесеб масжид. Хадур лӀугьун хӀукуматалъул хӀалтӀухъабиги рукӀана квал-квал гьабулел. Ункъо моцӀ гӀанасеб мехалда жаниб масжид бан лӀугӀана ва жакъаги гьеб росдал аслияб масжидлъун буго.
Гьелдасан хадубги росулӀ кӀиго мадраса баялъе нухмалъи гьабуна, жеги цойги авал-[[мажгит]]ги бана.
[[2007]] соналъ живги, жиндирго хъизанги хӀалтӀун ясал цӀалулеб мадраса ва авал-мажгит бана<ref>{{Cite web |title=Медресе "Аль муъминат" - мусульманская школа типа общежития, для девочек, окончивших 9 класс. Работает с 2007 года. |url=http://salampeople.org/wall13715 |access-date=2014-07-07 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183025/http://salampeople.org/wall13715 |url-status=хвараб }}</ref>.
===Къуръаналъул ва цогидал таржамаби ===
[[1984]] соналъ бай бихьун, ГӀабдурахӀимица ункъо соналъ тӀад хӀалтӀун [[Къуръан]]алъул тафсир Жалалазул таржама гьабуна, гӀараб мацӀалда тӀад гӀуцӀараб гӀажам хӀарпаз, квералъги хъван. (лъабго том) Гьелъул мурад букӀана, мутагӀилзабазе тафсир лъаялъе кумек гьаби. Гьелда гӀадамазул бугеб хӀажалъи бихьун 1989 соналдасан байбихьун балъго зарбуялдаги кьабун, щуазарго тӀехь къватӀиб биччана ва гӀадамазухъе щвана.
[[2002]] соналъ жинцаго компютер хӀалтӀизеги лъазабун, гьебго таржама гӀурус хӀарпаздалъунги хъван, гӀемерал цойги тафсиралъул гӀалимзабазул тафсираздасанги мунпагӀат босун, цойги таржама гьабуна. (кӀиго том). Гьел тӀахьал цо нухалъ Дагъистаналда зарбуялда рахъана, гьел хӀажалъи бугелщиназе гӀечӀелъул, цойги нухалъ [[Сирия]]лдаги рахъана. Гьел тӀахьал магӀарулазул киналгоязде гӀагарун росабалъ гӀадамазухъ руго. ЖубачӀого рес гьечӀо: жакъа ГӀабдурахӀимица таржама гьабураб къуръан СагӀудиязул ГӀарабиялъ кьабун ва гьел тӀахьал гьенире арал магӀарул хӀажизабазе чӀобого рикьула руго. Къуръанги гьанже батизе бегьула хӀарамалъул мажгиталда<ref>[http://www.radioerkenli.com/media/video/25385319.html Интервью «Хирияб Къуръаналъул тафсиралъул таржама» ХӀажиева Зульфия]</ref>.
[[2005]] соналъ машгьурав гӀалим Ан-нававияс данде гьабураб " риязу свалихӀина" абураб тӀехьалдасан хӀадисал тӀаса рищун, гьезие [[тафсир]] (комментария) гьабун, магӀарулазе анкьнусго гьумер бугеб цойги тӀехь къватӀибе биччана. Чанго гьитӀинаб тӀехь, ва чанго шаргӀияб масъала зарбоялда рахъана.
ГьабсагӀат зарбоялда кьун буго гӀурус мацӀалда Къуръаналъул лъабго ахираб жузалъул тафсир. Гьеб буго цойги мацӀ бицунел лъимал цӀалулеб мадрасалъе хӀадурараб тӀехь.
Гьединго гӀурус мацӀалда хӀадурун буго ва кватӀичӀого къватӀибе бачӀине буго Фикъгьиялъул масъалаби жанир ругеб тӀехь.
Гьеб цӀакъго хӀажатаб хӀалтӀи буго мадрасазе ва киналго бусурбабазе.
Гьесул тӀахьал цойгидазул гӀадин гӀисинал барашюраби гурел ругел, гьел руго чӀахӀиял, тӀад гӀемераб хӀалтӀабиги гьарурал, гӀелму цӀалулезеги, гьелда рокьи бугезеги кӀудияб пайда-хайир кьолел.
===ЖамгӀияб хӀалтӀи===
Росдалги [[Дагъистан]]алъулги жамгӀияб хӀалтӀулъги ГӀабдурахӀимица жигараб гӀахьаллъи гьабуна. Гьесул квербакъиялдалъун рагьана ЦӀияб Сасикь росдал Администрация. Бана росулӀ тӀощел хенолеб гьобо.
[[1978-1980]] соназ гьев хӀалтӀана [[Сасикь]] росдал "Рекъел" колхозалъул бухгалтерлъун.
[[1992-1993]] соназ гьев вукӀана динияб идараялъул муфтиясул заместителлъун ва гӀалимзабазул советалъул бетӀерлъун.
[[1994]] соналъ бетӀерлъи гьабуна Хасавюрталда рагьараб [[Имам Гъазали]]л цӀар кьураб Исламияб институталъе.
Бицун хӀал кӀолареб гӀадаб квер бакъана ГӀабдурахӀимица Дагъистаналда Ислам цебетӀеялъе. Инкъилаб ккезегӀан цебе ЧӀохъа [[МухӀамадмирза Мавраев]]асул [[басмахана]]ялда рахъарал гурел, тӀокӀаб хаду тӀахьал риччазе рес кибе букӀараб. БукӀарабги гӀелмуги, Къуръаналги тӀагӀун лӀугӀун гурищ рукӀарал [[Дагъистан]]алда. Коммунистазул замналдаги, [[Тафлис]]алда, [[Баку]]ялда унги балъго рахъизарун, [[Къуръан]]алги [[гӀажам]]ги, гӀарабги тӀахьалги рачӀунаан гьес бусурзабазе. Гьеб сабаблъун хӀукуматалъул идарабазул данде ккунгутӀиги букӀунаан гьесул.
ГӀабдурахӀимица тарбия кьун гӀезабуна анцӀго лъимер. Чанго нухаллъ хӀежги борхана гьес.
Хвана [[2018 сон]]алъул [[5 ноябр]]алъ [[ЦӀияб Сасикь]]<ref>{{cite web|author=Идрис Юсупов|title=Скончался известный дагестанский богослов Абдурахим Магомедов (Саситлинский)|url=https://ndelo.ru/detail/skonchalsya-izvestnyj-dagestanskij-bogoslov-abdurahim-magomedov-sasitlinskij|website=ndelo.ru|publisher=Новое дело|date=2018-11-05|accessdate=2018-11-05}}</ref>.
== РегӀелал ==
* [https://web.archive.org/web/20190916145033/https://www.proza.ru/2014/06/14/1149%7C ЦӀале ГӀабдурахӀимил хӀакъалъулӀ ГъазимухӀамадов ИсмагӀилица хъвараб техь (ГӀурус мацӀалда)].
* [http://chernovik.net/content/respublika/v-hasavyurtovskom-rayone-13-oktyabrya-byl-zaderzhan-i-vyvezen-v-neizvestnom| В Хасавюртовском районе 13 октября был задержан и вывезен в неизвестном направлении (фактически похищен) известный религиозный деятель и правозащитник Абдурахим Магомедов]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://www.moidagestan.ru/news/society/32630| Исламский ученый Абдурахим Магомедов считает, что раскол среди дагестанских мусульман случился из-за незнания религии. По его мнению, этот религиозный пробел у дагестанцев появился в бытность СССР, который был изолированной от всего мира страной.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
<!-- * [http://www.radioerkenli.com/media/video/25385319.html| Интервью «Хирияб Къуръаналъул тафсиралъул таржама» ХӀажиева Зульфия].-->
* [http://www.radioerkenli.com/content/article/25404532.html| Интервью «Хирияб Къуръаналъул тафсиралъул таржама» ХӀажиева Зульфия]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
== ХӀужаби ==
<references/>
[[Категория:Исламалъул гӀалимзаби]]
[[Категория:Диналъул гӀалимзаби]]
[[Категория:Алфавиталда рекъон гӀадамазул сияхӀ]]
[[Категория:Богословал]]
8kw5j51j4cg1cy3zk7ma5twjf4cnmd8
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
0
3649
102412
101261
2026-11-08T00:57:18Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102412
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан
|цӀар = МухӀамадсалам МухӀамадов
|аслияб цӀар = {{lang-ru|Магомедсалам Магомедов}}
|сурат = Magomedsalam Magomedalievich Magomedov.jpg
|гӀеблъи = 280px
|сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай =
|хъулухъ = Россиялъул Президентасул администрациялъул бетӀерасул наиб
|герб =
|гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай =
|гербалъул гӀеблъи=
|байрахъ = Flag of Russia.svg{{!}}border
|хъулухъ байбихьи = 28 январь [[2013]] сон
|хъулухъ лӀугӀи =
|цеве вукӀарав =
|хадув вачӀарав =
|хъулухъ_2 = [[Дагъистаналъул президент]]
|тартиб_2 = 2
|байрахъ_2 = Standard of the President of the Republic of Dagestan.svg{{!}}border
|хъулухъ байбихьи_2 = 20 февраль [[2010]] сон
|хъулухъ лӀугӀи_2 = 28 январь [[2013]] сон
|цеве вукӀарав_2 = [[МухӀу ГӀалиев]]
|хадув вачӀарав_2 = [[Рамазан ГӀабдулатӀипов]]
|премьер_2 =
|президент_2 = [[Дмитрий Медведев]]
|хъулухъ_3 = Дагъистаналъул халкъияб собраниялъул председатель
|байрахъ_3 = Flag of Dagestan.svg{{!}}border
|хъулухъ байбихьи_3 = февраль [[2006]] сон
|хъулухъ лӀугӀи_3 = апрель [[2007]] сон
|цеве вукӀарав_3 = [[МухӀу ГӀалиев]]
|хадув вачӀарав_3 =
|премьер_3 =
|президент_3 =
|президент = [[Владимир Путин]]
|гьавураб къо-моцӀ = 1.6.1964
|гьавураб бакӀ = [[Лаваша]] росу, [[Лаваша мухъ]], {{БакІГьавураб|Дагъистаналъул АССР}}, [[РСФСР]], [[СССР]]
|эмен = [[МухІамадгІали МухІамадов]]
|эбел =
|рос =
|лъади = [[Тамара МухІамадова]]
|лъимал = '''васал:''' Шамил ва Идрис <br />'''яс:''' Аминат
|партия = [[Цолъараб Россия]]
|лъай = [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]]<br />[[Россиялъул экономикияб академия (Г. В. Плехановасул цІаралда)]]
|гІелмияб даража = Экономикиял гІелмабазул доктор
|аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]]
|миллат = [[Даргиял|даргияв]]
|дин = [[Ислам]]
|шапакъатал =
|сайт =
|викисклад =
}}
'''МухӀамадов МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам''' (гь. [[1 июнь|1 июналъ]] [[1964 сон]]лъул, [[Лаваша]], [[Дагъистаналъул АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[Россия|россиялъул]] [[сиясатчи]] ва [[пачалихъалъул жигарчи]], [[Дагъистан|Дагъистан Жумгьурияталда]] батӀи-батӀиял нухмалъиялъул хӀалтӀаби гьаруна, 2010 - 2013 соназда — [[Дагъистаналъул БетӀер|жумгьурияталъе бетӀерлъи]] гьабуна, 2013 соналдаса бахъун хӀалтӀулев вуго Россиялъул Президентасул администрациялда. [[ГӀелмабазул доктор|экономикиял гӀелмабазул доктор]], [[профессор]], бетӀерлъи гьабуна [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]]алъул экономикаялъул ва захӀматалъул социологиялъул кафедраялъе<ref>{{Cite web |title=Страница кафедры экономики и социологии труда на сайте ДГУ |url=http://www.dgu.ru/content/view/123/36/ |access-date=2015-10-27 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116090940/http://www.dgu.ru/content/view/123/36/ |url-status=хвараб }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2010/02/08_a_3321334.shtml Газета. Ru 8.02.10]</ref>. [[Россиялъул экономикияб университет Г. В. Плехановасул цӀаралда бугеб|Г. В. Плехановасул цӀаралда бугеб Россиялъул экономикияб университеталъул]] хӀурматияв гӀелмабазул доктор (2012)<ref>[http://www.vestikavkaza.ru/news/53008.html Глава Дагестана стал почетным доктором наук Российского экономического университета имени Плеханова | Вестник Кавказа<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Дагъистаналъул нухмалъиялда вукӀарав [[МухӀамадов, МухӀамадил МухӀамадгӀали|МухӀамадгӀали МухӀамадовасул]] вас.
== Биография ==
МухӀамадсалам МухӀамадов гьавуна [[1964 сон]]алъул [[1 июнь|1 июналъ]] [[Лаваша]] росулӀ. Миллат — [[Даргиял|даргияв]].
[[1981]]—[[1986 сон]]азда — [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]]алъул экономикияб факультеталъул студент.
1986—[[1990 сон]]азда — [[Россиялъул экономикияб академия (Г. В. Плехановасул цӀаралда)|Москваялъул Плехановасул цӀаралда бугеб халкъияб магӀишаталъул институталъул]] стажгун-гӀелмиял цӀех-рехал гьабулев, [[аспирант]]. Гьенибго захӀматалъул экономикаялъул кафедраялда цӀунана кандидатасулаб диссертация.
[[1991]]—[[2001 сон]]азда — Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикаялъул кафедраялъул ва захӀматалъул социологиялъул нухмалъулев, мугӀалим, [[доцент]], профессор.
[[1998 сон]]алъул январалдаса 2001 соналъул октябралде щвезегӀан нухмалъи гьабуна Дагъистаналъул ХӀукуматалъул Председателасухъ букӀараб комиссиялъул эксперталъулаб хӀалтӀул къокъаялъе.
2001—[[2006 сон]]азда бетӀерлъи гьабуна Дагъистаналъул ХӀукуматалъул нухмалъиялда гъоркь [[Каспий ралъад|Каспий ралъдал]] дагъистаналъул бутӀаялъул шельф лъазабулеб хӀалтӀул къокъаялъе.
Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул лъабабго ракӀариялъул [[депутат]]лъун вищана.
2006 соналъул 20 февралалдаса [[2007 сон]]алъул 4 апрелалде щвезегӀан<ref>{{Cite web |title=Спикером Народного собрания Дагестана избран мэр города Избербаш |url=http://www.caucasustimes.com/article.asp?id=12334 |access-date=2015-10-27 |archive-date=2025-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707233248/http://caucasustimes.com/article.asp?id=12334 |url-status=dead}}</ref> — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул Председатель.
[[2010 сон]]алъул февралалда [[Россиялъул Федерациялъул президент]] [[Дмитрий Медведев]]ас МухӀамадсаламил кандидатура лъуна Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялда цебе, гьесие Дагъистан Жумгьурияталъул Президентасул ихтиярал кьезе<ref>[http://news.kremlin.ru/news/6811 Дмитрий Медведев внёс на рассмотрение Народного Собрания Дагестана кандидатуру Магомедсалама Магомедова для наделения его полномочиями Президента республики]</ref>. [[2010 сон]]алъул [[10 февраль|10 февралалъ]] Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъ гьев къавул гьавуна Дагъистаналъул Президентасул хъулухъал тӀуразе.
[[2013 сон]]алъул [[28 январь|28 январалъ]] гьев эркен гьавуна Дагъистаналъул Президентасул хъулухъалдаса ва вихьизавуна [[Россиялъул президентасул администрация]]лъул нухмалъи гьабулесул наиблъун<ref>{{cite web|url=http://news.kremlin.ru/news/17383|title=Магомедсалам Магомедов назначен заместителем Руководителя Администрации Президента, временно исполняющим обязанности Президента Дагестана назначен Рамазан Абдулатипов|date=28.1.2013|publisher=Администрация Президента РФ|accessdate=2013-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131011812/http://news.kremlin.ru/news/17383|archivedate=2013-01-31|url-status=хвараб}}</ref>.
== Футболалда машгьурлъи ==
2001—2002 соназ гьев вукӀана «[[Анжи]]ялъул» вице-президентлъун.
== ХӀажалде ин ==
2010 соналъ Президент МухӀамадовас борхана [[Ислам]]алъул щубабилеб рукно — [[хӀаж]], ва СагӀудиязул хан [[ГӀабдуллагь ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд]]ил резиденциялда гьев дандечӀвана [[СагӀудиязул ГӀарабия|СагӀудиязул ГӀарабиязул Ханлъиялъул]] хӀукуматалъул председателасул наиб, жанисел ишазул министр, принц [[Наиф бин ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд]]гун.
== Хасаб гӀумру ==
Гьесда лъикӀ лъала [[даргиязул адабияталъул мацӀ|даргин]], [[гӀурус мацӀ|гӀурус]] ва [[ингилис мацӀ|ингилис мацӀал]]<ref>{{cite news| title=Сегодня переписчики навестили президента республики Магомедсалама Магомедова| publisher=ГУ РГВК «Дагестан»| date=20.10.2010| url=http://rgvktv.ru/news/6258| lang=ru| accessdate=2015-10-27| archivedate=2016-03-04| archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304075702/http://rgvktv.ru/news/6258}}</ref>.
== ХӀужаби ==
{{хӀужаби}}
== МугъчӀваял ==
* {{ВТ-ЛП|МухІамадов, МухІамадсалам}}
* [http://rian.ru/politics/20100208/208234466.html Медведев внес кандидатуру Магомедова на пост президента Дагестана]
* [http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/90044/ Биография на сайте «Кавказский узел»]
* [http://dudu.com/magomedov_magomedsalam Официальная страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526110540/http://dudu.com/magomedov_magomedsalam |date=2012-05-26 }} в социальной сети [[Dudu]]
{{Дагъистаналъул бутІрул}}
{{Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул нухмалъулел}}
[[Категория:Дагъистан]]
{{Цоцада хадур рачІарал гІадамал
| цеве вукІарав = [[МухӀу ГӀалиев]]
| хадув вачІарав = [[Рамазан ГІабдулатІипов]]
| сияхІ = [[Дагъистаналъул БетІер|Дагъистан Жумгьурияталъул президент]]<br />[[Файл:Standard of the President of the Republic of Dagestan.svg|100 px]]<br />
| сонал = [[2010 сон]]алъул [[20 февраль|20 февралалдаса]] - [[2013 сон]]алъул [[28 январь|28 январ]]алде щвезегІан
}}
2h3q2w5opgfiw48dbxi1ftxd9ljku2d
Роже Гароди
0
3673
102420
100302
2026-11-08T01:20:56Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102420
wikitext
text/x-wiki
{{ГІадан}}
'''Роже Гароди''' ({{lang-fr|Roger Garaudy}}; [[17 июл]] [[1913 сон|1913]], [[Марсель]] — [[13 июн]] [[2012 сон|2012]], [[Париж]]) — французазул [[хъвадарухьан]], [[философ]], Франциялъул Коммунист партиялъул ЦКялъул член, коммунистазул «Юманите» газеталъул бетӀерав редактор.
== Асарал ==
* Роман-дневник «Антей» (1946),
* роман «Восьмой день творения» (1947),
* Грамматика свободы = Grammaire de la liberté. — М., 1952.
* Вопросы марксистско-ленинской теории познания. М., 1955.
* Марксистский гуманизм = Humanisme marxiste. — М., 1959
* Прометей 1848 года. М., 1961
* Ответ Жан-Полю Сартру. М., 1962
* [https://web.archive.org/web/20220608141622/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01002446863?page=5 Карл Маркс] = Karl Marx. — М.: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1965. — 209 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* О реализме без берегов = D'un réalisme sans rivages. — М., Прогресс, 1966.
* От анафемы к диалогу. Марксист обращается к Вселенскому собору = De l’anathème au dialogue. — М.: Прогресс, 1966. — 60 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* Китайская проблема = Le Problème chinois. — М.: Прогресс, 1968. — 163 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* За французскую модель социализма = Pour un modèle français du socialisme. — М.: Прогресс, 1969. — 298 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* Вся правда, май 1968—февраль 1970 = Toute la vérité. — М.: Прогресс, 1970. — 142 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* Большой поворот социализма = Le Grand tournant du socialisme. — М.: Прогресс, 1970. — 189 с. — ''Рассылается по специальному списку''
** Крутой поворот социализма. — Франкфурт, [[Посев (издательство)|Посев]], 1974.
* За возрождение надежд = Reconquête de l'espoir. — М. : Прогресс, 1971. — 84 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* Альтернатива = L’Alternative. — М. : Прогресс, 1972. — 172 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* Исповедь человека = Parole d'homme. — М.: Прогресс, 1976. — 159 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* Проект надежды = Le Projet espérance. — М.: Прогресс, 1977. — 117 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* Дело об Израиле. Политический сионизм. Досье = L’Affaire Israël: le sionisme politique, Papyrus. — М.: Прогресс, 1984. — 139 с. — ''Рассылается по специальному списку''
* Марксизм XX века = Marxisme du XXe siècle. — М., Прометей, 1994
* Основополагающие мифы израильской политики
* [http://www.zavtra.ru/content/view/1998-02-2452/ Роже Гароди: «Пусть докажут. что я не прав» (Беседа с Люком Мишелем)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015113555/http://www.zavtra.ru/content/view/1998-02-2452/ |date=2013-10-15 }} // Газета "Завтра" №8 (220), 23 февраля 1998 г.
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
[[Категория:Французазул хъвадарухъаби]]
[[Категория:Ислам]]
hg025gh8874dnypdvbu01fm3o38z0m9
Туркия
0
3930
102425
101350
2026-11-08T01:54:53Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102425
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъ
|МагӀарул мацӀалъ цӀар = Туркия
|Эбелаб мацӀалъ цӀар = Türkiye Cumhuriyeti
|Родительный падеж = Турциялъул
|Герб = Emblem of Turkey.svg
|Байрахъ = Flag of Turkey.svg
|ШигӀар = Yurtta Barış, Dünyada Barış<br />({{lang-av|«ВатІаналда рекъел, тІолабго дунялалда рекъел»}})
|Гимналда цӀар = İstiklâl Marşı
|Аудио =
|ХӀукмуялъул низам = [[презединтлъиялъул система|президентлъиялъул республика]]
|Пачалихъалъулаб дин = [[Ислам]]
|lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =3 |lat_sec =0
|lon_dir =E |lon_deg =34 |lon_min =57 |lon_sec = 0
|region = TR
|CoordScale =8000000
|Картаялда = Turkey (orthographic projection).svg
|МацӀ = [[Турк мацӀ]]
|ГӀуцӀцӀана = 29 октябр 1923 соналъ
|Тахшагьар = [[Анкара]]
|ЧӀахӀиял шагьарал = [[Стамбул]], [[Анкара]], [[Измир]], [[Бурса]], [[Адана]], [[Анталия]]
|БутӀрузул хъулухъал = Президент
|БутӀрул = [[Эрдогъан, Ражаб ТӀайип|Ражаб ТӀайип Эрдогъан]]
|Ракьалъул рахъалъ тартиб= 36
|Ракь = 783,562<ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |access-date=2013-02-19 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=хвараб }}</ref>
|Лъел бутӀа = 1,3
|Этнохороним = туркав, туркай, туркал
|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 19
|Халкъалъул къадар = {{ц1ик1к1ен}} 82 003 882
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2018
|Халкъалъул гъунки = 105
|ВЖП (БСП) = 1054,560 млрд.<ref name="CIA">{{Cite web |title=ЦРУ (2010) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |access-date=2013-02-19 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |url-status=хвараб }}</ref>
|ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2008
|ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 16
|Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 14 113<ref name="CIA"/>
|ИПГӀИ = {{ц1ик1к1ен}} 0,699 <ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf Список стран по ИРЧП 2011]</ref>
|ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2011
|ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 92
|ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІикІкІараб</span>
|Авиакомпания =
|ГӀарац = [[Турциялъул лира]] ('''TRY''', код 949)
|Домен = [[.tr]]
|Телефоналъул код = 90
|СагӀтил рачел = +2, риидал UTC+3
|ХIужаби = <references />
}}
'''Ту́ркия яги Турк''' ({{lang-tr|Türkiye}}), официалияб куцалда '''Туркиялъул Жумгьурият''' ({{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}}) — аслияб куцалда [[БакътӀерхьул Азия]]лда, ва цо-цо бутӀа (гӀага-шагарго 3 % ракьалъул, 20 % халкъалъул) — Бакъдасебгун-Бакъбаккул [[Европа]]ялда бугеб [[пачалихъ]]. ГӀуцӀана [[1923 сон]]алъ ТӀоцебесеб дунялалъул рагъда [[ГӀусманиязул империя]] къун хадуб ва гьеб бикьиялъул хӀасилалда, ва [[Туркал|турк миллаталъул]] гӀадамаз гӀумру гьабун ругел ракьал хасаб турказул миллияб пачалихъалде сверизабун хадуб. 2015 соналда жаниб халкъалъул къадар бахунеб буго 77 695 904 чиясде, ракь — 783 562 км². Дунялалда гьелъ ккола 18-еб бакӀ халкъалъул къадаралъул рахъалъ ва лъебералда налъабилеб бакӀ ракьалъул рахъалъ. Пачалихъалъулаб майІ — [[турк мацӀ|турк]].
Турция ккола динамикияб куцалда цебетӀолеб экономикаялъул къайи-матахӀ гьабулеб индустриалияб пачалихъ. [[Бича-хисиялъул бажари буголъиялъул баршалъи|Бича-хисиялъул бажари буголъиялъул баршалъиялде]] (БББ) данде ккун халкъалъул цо чиясе [[ГӀаммаб жанисеб продукт|ГӀЖП-лъул]] къадар бахуна 19 6100 [[АЦШ доллар|долларалде]] лъагӀалида жаниб (2014). 2014 соналда БББ-ялъул рахъалъ Турциялъул [[ГӀаммаб жанисеб продукт|ГӀЖП]] бахана 1508 млрд долларалде.
Улкаялъул ракьазул цӀикӀкӀунисеб бутӀа ккола [[Анатолиялъул бащадаб чӀинкӀиллъи]]ялде ва [[Эрменистаналъул мугӀрузул тӀалъи]]ялде<ref group="прим">Большой Энциклопедический Словарь. Статья: [http://www.vedu.ru/BigEncDic/64449 Турция]: <blockquote>... Большая часть Турции занята Анатолийским плоскогорьем и Армянским нагорьем (высота до 5165 м, г. Б. Арарат), на севере - Понтийские горы (высота до 3937 м), на юге - хребты Тавра (высота до 3726 м). ...</blockquote> Энциклопедия [[Британника]]. Статья: [http://www.britannica.com/place/Turkey Turkey]: <blockquote>Nearly all of the country is in Asia, comprising the oblong peninsula of Asia Minor — also known as Anatolia (Anadolu) — and, in the east, part of a mountainous region sometimes known as the Armenian Highland. The remainder — Turkish Thrace (Trakya) — lies in the extreme southeastern part of Europe, a tiny remnant of an empire that once extended over much of the Balkans.</blockquote></ref>, дагьаб — [[Балканалъул бащадаб чӀинкӀиллъи]]ялде [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]] ва [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб]] ралъадазда гьоркьоб.
Турциялъ гӀурхъи цо гьарула бакъбаккудасан [[Гуржи]]ялъулгун, [[Эрменистан]]алъулгун, [[Азарбижан]]алъулугн<ref group="прим">15-го километраялъул гӀурхъи [[Нахичеваналъул Автономияб Республика]]ялъулгун</ref> ва [[Иран]]алъулгун; къиблаялдехун — [[ГӀиракъ]]алъулугн ва [[Сирия]]лъулугун; бакътӀерхьудахун — [[Герек]]алъулгун ва [[Булгъар]]алъулгун. Улкаялъул рагӀалда буго ункъго ралъад: [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]], [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб]], [[Эгей ралъад|Эгей]] ва [[Мармар ралъад|Мармар]] ралъадал.
2000 соналъ Турциялъул Жумгьурияталъе щвана [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъул]] гӀахьалчи-пачалихълъун лӀугьине кандидат-пачалихъалъул официалияб статус. Турция ккола [[Шималиябгун-атлантикияб къотӀиялъул организация|НАТО-ялъул ]]гӀахьалчи-пачалихъ 1952 соналдаса бахъун.
== География ==
{{main|Туркиялъул география}}
[[Файл:Sultanahmetcamii ilkkezbuacidan.JPG|thumb|[[СултӀан АхӀмадил мажгит|ХъахӀилаб мажгит]]]]
Туркия буго [[Бакъбаккул башдаб шар|бакъбаккул башдаб шаралда]]. Гьелъул гӀатӀилъи (жанир ругел хӀавузал, лъим бакӀарарал бакӀалгун цадахъ) бахуна 779 452 км². Туркиялъул — 97 % — бутӀа буго [[Азия]]лда ва 3 % — [[Европа]]ялда. Туркиялъул географияб хаслъилъун ккола — церегосел заманаздасан бахъун Европагун Азия хурхинарулел ва [[ЧӀегӀер ралъад|чӀегӀералъдал]] рагӀаллъабазда ругел халкъал [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|ракьдагьоркьосеб ралъдал]] рагӀаллъабигун хурхинарулел, аслиял нухазда букӀин. Гьанэейин абуни Туркиялъул ракьаздасан лъун руго Азиялъул гӀемерал пачалихъал Европагун хурхинарулел маххул ва [[хъилил нух]]ал.
Улкаялъул ракьазул цӀикӀкӀунисеб бутӀа ккола [[ГьитӀинаб Азия|Анатолиялъул бащадаб чӀинкӀиллъи]]ялде ва [[Эрменистаналъул мугӀрузул тӀалъи]]ялде<ref group="прим">Большой Энциклопедический Словарь. Статья: [http://www.vedu.ru/BigEncDic/64449 Турция]:Большая часть Турции занята Анатолийским плоскогорьем и Армянским нагорьем (высота до 5165 м, г. Б. Арарат), на севере - Понтийские горы (высота до 3937 м), на юге - хребты Тавра (высота до 3726 м). ...</blockquote> Энциклопедия [[Британника]]. Статья: [http://www.britannica.com/place/Turkey Turkey]: Nearly all of the country is in Asia, comprising the oblong peninsula of Asia Minor — also known as Anatolia (Anadolu) — and, in the east, part of a mountainous region sometimes known as the Armenian Highland. The remainder — Turkish Thrace (Trakya) — lies in the extreme southeastern part of Europe, a tiny remnant of an empire that once extended over much of the Balkans.</blockquote></ref>, дагьаб — [[Балканалъул бащадаб чӀинкӀиллъи]]ялде [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]] ва [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб]] ралъадазда гьоркьоб.
Туркиялъул бищун цӀикӀкӀараб халалъул манзил буго бакъбаккудаса бакътӀерхьуде — 1600 км, севералдаса къиблаялде — 600 км. Лъабго рахъалъан гьеб батӀи-батӀиял ралъадаз жанибе бачуна: севералдасан — [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀералъдаца]], бакътӀерхьудасан — [[Эгей ралъад|Эгей ралъдаца]], къиблаялдасан — [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб ралъдаца]]. Туркиялъул европияб ва азиялъул рахъал цоцадаса ратӀа гьарун руго, ЧӀегӀералъадгун Эгей ралъад хурхинабулеб [[Мармар ралъад|мармар ралъдацаги]], [[Босфор]] ва [[Дарданел]] ралъдал къварилъабаз. Босфоралъул ва [[Меседил лълъар]]ал (Мармар ралъад) къиблаялдехун буго дунялалъул бищун берцинал шагьаразул цояб ва Туркиялъул бищун халкъ ризаб шагьар — [[Истамбул]].
; ГӀорхъаби
Туркиялъ гӀорхъаби цо гьарула (<small>сагӀтил хъаравулалда рекъон</small>):
* Севералдасан: [[Булгъар|Болгариялъулгун]], ралъад гӀорхъи [[Романия]]лъулгун, [[Украина]]лъулгун, [[Россия]]лъугун, ралъдал ва ракълил гӀорхъаби [[Хъизихъ|Гуржиялъулун]].
* Бакъбаккудасан: [[ЦӀамухъ|Эрменистан]]алъулгун, [[Къажар|Азарбижан]]алъулгун ([[Нахичеваналъул Автономияб Республика|Нахичеван]]), [[Иран]]алъулугн.
* Къиблаялдасан: [[ГӀиракъ]]алъулгун, [[Сирия]]лъулгун, ралъдал гӀорхъи [[Кипр]]алъулгун.
* БакътӀерхьудасан: ралъдал ва ракълил гӀорхъаби [[Герек|Грециялъулгун]] ва [[Булгъар|Болгариялъулгун]].
<!-- {{External media|image1=[http://static-maps.yandex.ru/1.x/?lang=ru-RU&pt=35.240962,38.956209,flag&spn=19.153744,6.29436&l=map&size=350,300&lg=0&key=AE_AjkgBAAAAVhRKNwIAC8tjU2RrhP-ZqBu8wUeLshaL0DUAAAAAAAAAAABvwCsB0jR6VKSmbT2ZrfeIDgc8bg== Турция на карте.]}}
/бита/ -->
=== Пайдаял магӀданал ===
Туркиялъул ракьалда 100 гӀанасеб тайпа [[Пайдаял магӀданал|пайдаял магӀданазул]] буго. Улкаялда буго гӀемерал тайпаби рудаялъул, химиялъул, цӀатӀаригун-энергетикаялъул гӀатӀгоял материалазул. ТӀолгодунялалъул [[лӀамамесед]]алъул нахърателалдаса Туркиялъул бутӀа ккола 25 %.
== Гьава-бакъ ==
{{Аслияб макъала|Туркиялъул гьава-бакъ}}
Туркия — цӀикӀкӀунисеб бутӀаби мугӀруздасан гӀуцӀараб пачалихъ буго, гьединлъидал гьава-бакъги батӀи-батӀияб куцалда хисардула гӀодоблъабаздаги мугӀруздаги. Централиял бутӀабазда гьава-бакъ гьоркьохъеб даражаялъул континенталъулаб букӀуна, багӀарараб ва бакъвараб рииги гӀураб куцалда цӀорораб хаселги букӀуна. Эгей ва Ракьгьоркьохъеб ралъадазул гьава-бакъ хасало цӀакъ тамахаб букӀуна. ЧӀегӀералъдал рагӀаллъиялдайин абуни гьава-бакъ танкараб, цӀадал гӀемераб ва хасало цӀорораб букӀуна. Къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун гьава-бакъ тропикияб салул авлахъалъулаб букӀуна, цӀакъ багӀарараб риигун.
== Тарих ==
[[Файл:OttomanEmpireIn1683.png|мини|[[ГӀусманиязул пачалихъ]]алъул бищун гучалда бугеб мех (гӀага-шагарго 1680)]]
{{main|Туркиялъул тарих}}
* 25—26 август [[1071]]<ref>{{тІехь |автор= |бутІа= |ссылка часть= |бетІер= Die byzantinischen Kleinchroniken|аслу= |ссылка= |викитека= |жавабчи= Hrsg. von P. Schreiner |басма= |место=Wien |басмаялде бахъвараб бакІ=Verlag der ÖAW |сон=1979 |том=1 |гьумерал=170 |столбцы= |страниц= |серия=Corpus Fontium Historiae Byzantinae |isbn= |тираж= |ref= }}</ref> — [[Малазгирталда къеркьей (1071)|Малазгирталда къеркьей]] (''Маназкерт, Манзикерт'', [[Эрменистан (тарихияб икълим)|тарихияб Эрменистаналъул]] шагьар, гьанже Туркиялъул бакъбаккул рахъалда бугеб [[Муш (ил)|Муш]] икълималда бугеб). [[Алп-Арслан]]ил бетӀерлъиялда гъоркь [[Селжукал|туркал-селжуказ]] къвинаруна византиялъулал ва асирлъуде восана византиялъул император [[Роман IV Диоген]].
== Халкъ ==
{{main|Туркиялъул халкъал}}
[[Файл:Ankara'nın Oyları.jpg|thumb|[[Туркал]]]]
Пачалихъалъул аслияб халкълъун ккола — [[туркал]]. [[ГӀусманиязул пачалихъ|ГӀусманиязул]] заманалда турказ жододего абулаан "гӀусманиял" абун ({{lang-tr|Osmanlı}}).
1927 соналъ тӀобитӀараб тӀоцебесеб халкъалъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, Туркия жумгьурияталда гӀумру гьабулеб букӀун буго {{num|13464564|чияс}}<ref name="автоссылка1">{{cite web |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/9/turkey4166.htm |title=Over 22.5 million Kurds live in Turkey, new Turkish statistics reveal |publisher=ekurd.net |accessdate=2017-01-02 |lang=en |archive-date=2020-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411050548/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/9/turkey4166.htm |url-status=dead }}</ref>, гьездаса {{num|2323359|[[курдал]]}}<ref name="автоссылка1" />, {{num|376000|[[эрмениял]]}}, черкесал, босниял ва и цогидалги.
Кинго улкаялда тӀобитӀана 12 халкъалъул хъва1-хъвагӀай. [[1927 сон]]алдаса бахъун Туркиялъул халкъалъул къадар цӀикӀкӀана 4,4 нухалъ, гӀицӀго [[1950]] - [[1985 сон]]азда жаниб — 2,5 нухалъ. 2009 соналъ Туркиялъул халкъалъул къадар бахана 72,6 млн чиясде, халкъалъул гъунки 88 чи щибаб км², шагьаразда гӀумру гьабулезул бутӀа 75,5 %, 15 соналдаса рорчӀарал хъвазе-цӀализе лъалезул бутӀа 88,1 %<ref>[http://lwowich.ucoz.ru/statja_pro_turcija.pdf Турция между западом и Востоком] В. Л. Мартынов, И. Е. Сазонова, 2011</ref>.
Туркиялъул ракьазда цокӀалаб гуреб куцалда рикь-рикьун руго халкъал. Бищунго гъункун халкъал руго [[Мармар ралъад|Мармар]] ва [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]] ралъадазул рагӀаллъабазда, ва гьединго [[Эгей ралъад|Эгей ралъдал]] рагӀалдехун кколел мухъаздаги. Бищунго халкъ ризаб шагьарлъун ккола — [[Истамбул]], бищун гӀадамал дагьаб мухълъун ккола — [[Хаккяри (ил)|Хаккяри]].
=== Эрменал ===
[[Эрменал]] — ккола Туркиялъул [[аслиял халкъал|аслияб халкълъун]], гьез гьабула [[насранияб дин]] ва [[эрменал хъвехъи|эрменал хъвехъилалда]] цебе гьел гӀумру гьабун рукӀана тарихияб [[БакътӀерхьул Эрменистан]]алъул ракьазда ва [[Киликия]]лда. XX гӀасруялдаса цебе Туркиялъул ракьазда гӀумру гьабун рукӀарал эрменазул къадар бахунеб букӀана 3 000 000 цӀикӀкӀун эрменав<ref>[http://www.aniarc.am/2015/04/04/the-pre-1895-censuses-in-ottoman-empire/ The Pre-1895 Censuses in Ottoman Empire | Aniarc]</ref>.
=== Сирянал ===
[[Сирянал]] — ккола [[насранияб дин]] гьабулеб Туркиялъул [[аслиял халкъал|аслияб халкълъун]]. Жакъасеб Туркиялъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун, Сириялъулгун ГӀиракъалъул гӀорхъабазда, XX гӀасруялъул авалалда гӀумру гьабун рукӀана нус аза-азар [[сирянал|сиряназ]], гьесздаса 500 000 цӀикӀкӀун чи чӀвана [[ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ|тӀоцебесеб дунялалъул рагъул]] заманаялъ<ref>The Armenian Genocide: Wartime Radicalization Or Premeditated Continuum — Page 272 edited by Richard Hovannisian</ref><ref>[http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa28430.000/hfa28430_0f.htm The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive? — Page 101 by United States Congress]</ref>. ЧӀаго хутӀарал сирянал дунялалда рикь-рикьун ана. [[Хаккяри (ил)|Хаккяри]] икълималъул тӀолго халкъалдаса сиряназул къадар букӀана 43,7 %. Гьел дунялалда рикь-рикьун аралдаса хадуб гьезул минабахъе рахъана курдал.
=== Грекал ===
[[Грекал]]ги ккола [[насранияб дин]] гьабулеб Туркиялъул [[аслиял халкъал|аслияб халкълъун]]. БатӀи-батӀиял баяназда рекъон, ТӀоцебесеб дунялалъул рагъда цебе, жакъасеб Туркиялъул ракьалда гӀумру гьабун букӀана 2,7 млн. гӀунтӀарав [[грекал|грекас]]<ref name="komep">{{cite web |url = https://www.komep.gr/2000-teyxos-3/mikrasiatikh-katastrofh-80-xronia-apo-th-synthhkh-ton-sebron |deadlink = yes |title = ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ — 80 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΩΝ ΣΕΒΡΩΝ |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180416145131/https://www.komep.gr/2000-teyxos-3/mikrasiatikh-katastrofh-80-xronia-apo-th-synthhkh-ton-sebron |archivedate = 2018-04-16 }}</ref><ref>{{тІехь|автор=Stanford J. |бетІер=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. 2|239—241}}</ref>. Жакъасеб Турциялда гӀумру гьабун руго гӀураб къадаралъул [[Грекал-бусурбаби|бусурманал греказ]].
=== Курдал ===
[[Курдал]] — жинца аслияб куцалда [[ислам]] гьабулеб, иранмацӀазул халкъ.
1927 соналъул халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон Туркиялда рукӀана 2 323 359 курдав <ref name="автоссылка1" />.
[[Файл:Whirlingdervishes.JPG|thumb|right|Ххенолел [[дервиш]]ал]]
Туркяилад гӀемерал соназ, цогидал халкъал турказде сверизабиялъул политика билълъинабулеб букӀана. Гьединлъидал, гӀага-шагарго миллатазул къадар рикӀкӀинцин цӀакъ захӀматаб букӀуна. БатӀи-батӀиял баяназда рекъон Туркиялда ругел курдазул къадар бахуна 10-ялдаса 23 % улкаялъул кинабниги халкъалъул къадаралдаса<ref>{{cite web|title=Turkey - Kurds|url=https://minorityrights.org/minorities/kurds-2/|website = World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|accessdate=2017-10-08|lang = en}}</ref>. 8,13 миллион чи вуго курдазул Туркиялда (2014 соналъул баяназда рекъон<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/language/kmr|title=Kurdish, Northern|accessdate=2016-05-03|archiveurl=https://archive.ph/20160503201306/http://www.ethnologue.com/language/kmr|archivedate=2016-05-03|url-status=live}}</ref>), ва аслияб куцалда гьез гӀумру гьабулеб буго улкаялъул бакъбаккудахун.
=== Крималъул татарал ===
Туркиялда гӀумру гьабун буго гӀураб къадар крималъул татараз (гӀага-шагарго 500 000 - 5 миллионалде щвезегӀан)<ref name="iccrimea">{{Cite web |title=Crimean Tatar population in Turkey |url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |access-date=2020-02-20 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107024320/http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |url-status=dead }}</ref>, гьезул аслияб бутӀаялъ Туркиялде гьижра гьабуна Россиялъул империялда гъорлӀе Крим цӀцӀаралдаса хадуб, ва гьижра гьаби гьоркьоса къотӀичӀого цебе инеб букӀана XVIII, XIX ва XX гӀасрабазда.
=== Кавказалъул халкъал ===
ЦӀкӀкӀараб къадар [[Хьундасеб Кавказ|Шималияб Кавказалъул]] халкъазулги буго Туркиялда (аслияб куцалда гьел ккола, [[Кавказалъул рагъ|Кавказалъул рагъдаса]] хадуб гӀурусаз жодорго ватӀаназдаса гочинарурал гӀадамазул наслаби) — гьезде киназдего турказ гӀаммаб куцалда черкесалин абула. Гьездаса руго [[адыгеял|адигал]], [[абазаял|абазинал]], [[абхазал]], [[нугъаял]], [[карачаял]] ва [[балкарал]], [[Дагъистаниял|дагъистаналъул халкъал]] ва хасго [[Турциялъул магӀарулал|магӀарулал]], [[ингушал|гъалгъаял]], [[гьириял]] ва [[буртиял|чачанал]]. Гьезул гӀаммаб къадар бахуна 3 миллион чиясде<ref>{{cite web|title=Turkey - Caucasians|url=https://minorityrights.org/minorities/caucasians/|website = World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|accessdate=2017-10-08|lang = en}}</ref>.
=== Туркал ===
[[Туркал]] — ккола Туркиялъул аслияб ва бищун рикӀкӀен цӀикӀкӀараб миллатлъун. Гьел кӀалъала [[Алтаялъул мацӀал|алтаялъул мацӀазул хъизаналдаса]] [[Тюрказул мацӀал|тюрказул гӀаркьелалда]] гъорлӀе унеб [[Огъузазул мацӀ|огъуз къокъаялъул]] мацӀалда ва гьез гьабула [[ислам]] дин. Турказул умумул ккола — [[огъузал]], гьелги рачӀана жакъасеб Туркиялъул централияб бутӀаялде XI гӀасруялъул бакьулӀ, жакъасеб [[Хъазахъистан]]алъул ракьазда букӀараб тарихияб [[Огъузазул пачалихъ]]алдасан. 1453 соналъул 29 маялъ турказ греказухъа бахъана Константинопол (гьанжесеб Истамбул).
1927 соналъ Туркиялда гӀумру гьабун букӀана 13 464 564 чияс, гьезул цӀикӀкӀунисел рукӀана туркал. Жакъасеб Туркиялда халкъалъул къажар бахуна 80 000 000 чиясде, гьесдаса 50 000 000 - 59 000 000 чияс жалго туркаллъун рикӀкӀунел руго (62 % - 74 %)<ref>{{cite web|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|accessdate=2011-07-21}}</ref><ref name="KONDA">KONDA Research and Consultancy, {{cite web |title = Social Structure Survey 2006 |url = http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf |archivedate = 2010-10-30 |deadlink = yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|accessdate=2010-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225063603/https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/|archivedate=2018-12-25|url-status=хвараб}}</ref><ref>{{cite web|author=CIA|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|accessdate=2011-07-27|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=хвараб}}</ref>
Динияб рахъалъ туркал — ккола бусурбабилъун (чӀикӀкӀунисеб бутӀа — хӀанапил мазгьабалъул суниял, дагьаб — [[гӀалевиял]]).
=== Цоги халкъал ===
ТӀадехун рехсарал халкъаздаса батӀаго, аслияб куцалда Туркиялъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун гӀумру гьабун руго миллионалде гӀезе рекӀарал [[гӀарабал|гӀарабаца]]. [[Лазал|Лазазги]] [[хемшинал|хемшиназги]] гӀумру гьабун буго аслияб куцалда ЧӀегӀер ралъдал бакъбаккул рагӀаллъабазда. Гьединго улкаялда гӀумру гьабун руго [[албанал]], [[хъузхъул|гуржиял]], [[Къажарал|падарал]], [[узбекал]], [[татарал]] ва цогиги гӀемерал миллатазул вакилзаби
Туркиялда гьоркьоса къотӀичӀого гӀумру гьабун буго чанго азарго [[ГӀурусал|гӀурусас]].
== Шагьарал ==
{{main|Туркиялъу шагьарал}}
2014 соналъ Туркиялда букӀана 1 млн чиясдаса цӀикӀкӀун чияс гӀумру гьабулеб ичӀго шагьар.
{| class="wikitable sortable" style="float:left; margin-left:1em;"
|+
|-
! Шагьар !! Халкъалъул<br /> къадар
|-
! style="text-align: left"|[[Истамбул]]
| style="text-align:right;"|13 710 512
|-
! style="text-align: left"|[[Анкара]]
| style="text-align:right;"|4 630 735
|-
! style="text-align: left"|[[Измир]]
| style="text-align:right;"|3 401 994
|-
! style="text-align: left"|[[Бурса]]
| style="text-align:right;"|2 100 000
|-
! style="text-align: left"|[[Адана]]
| style="text-align:right;"|1 636 229
|-
! style="text-align: left"|[[Газиантеп]]
| style="text-align:right;"|1 438 373
|-
|}
{| class="wikitable sortable" style="float:left; margin-left:1em;"
|+
|-
! Шагьар !! Халкъалъул<br /> къадар
|-
! style="text-align: left"|[[Кония]]
| style="text-align:right;"|1 107 886
|-
! style="text-align: left"|[[Анталия]]
| style="text-align:right;"|1 073 794
|-
! style="text-align: left"|[[Кайсери]]
| style="text-align:right;"|1 004 276
|-
! style="text-align: left"|[[Диярбакир]]
| style="text-align:right;"|920 366
|-
! style="text-align: left"|[[Мерсин]]
| style="text-align:right;"|915 703
|-
! style="text-align: left"|[[Эскишехир]]
| style="text-align:right;"|659 924
|-
|}
{{clear}}
Халкъалъул къадаралгун шагьарал:
* [[Файл:Red pog.svg|22px]] — 10 000 000 цӀикӀкӀун чи вугел.
* [[Файл:Orange pog.svg|19px]] — 2 000 000 - 5 999 999 чи вугел.
* [[Файл:Yellow pog.svg|17px]] — 1 000 000 - 1 999 999 чи вугел.
* [[Файл:Green pog.svg|14px]] — 800 000 - 999 999 чи вугел.
* [[Файл:Blue pog.svg|10px]] — 500 000 - 799 999 чи вугел.
* [[Файл:Purple pog.svg|8px]] — 300 000 - 499 999 чи вугел.
<center>
{{БакӀКарта+|Турция|width=1100|float=|caption=300 азр. цӀикӀкӀун чияс гӀумру гьабулел Туркиялъул шагьарал.|places=
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=41|lat_min=00|lon_deg=28|lon_min=57|background=|mark=red pog.svg|marksize=22|label_size=100|position=top|label='''[[Истамбул]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=39|lat_min=52|lon_deg=32|lon_min=52|background=|mark=orange pog.svg|marksize=19|label_size=100|position=right|label='''[[Анкара]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=26|lon_deg=27|lon_min=09|background=|mark=orange pog.svg|marksize=19|label_size=100|position=right|label='''[[Измир]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=40|lat_min=11|lon_deg=29|lon_min=04|background=|mark=orange pog.svg|marksize=19|label_size=100|position=bottom|label='''[[Бурса]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=00|lon_deg=35|lon_min=19|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=top|label='''[[Адана]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=04|lon_deg=37|lon_min=23|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=bottom|label='''[[Газиантеп]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=52|lon_deg=32|lon_min=29|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=right|label='''[[Кония]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=36|lat_min=54|lon_deg=30|lon_min=41|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=top|label='''[[Анталия]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=44|lon_deg=35|lon_min=29|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=right|label='''[[Кайсери]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=36|lat_min=48|lon_deg=34|lon_min=37|background=|mark=green pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=left|label='''[[Мерсин]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=54|lon_deg=40|lon_min=14|background=|mark=green pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=top|label='''[[Диярбакир]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=39|lat_min=48|lon_deg=30|lon_min=31|background=|mark=blue pog.svg|marksize=10|label_size=100|position=right|label='''[[Эскишехир]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=41|lat_min=17|lon_deg=36|lon_min=19|background=|mark=blue pog.svg|marksize=10|label_size=100|position=bottom|label='''[[Самсун]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=46|lon_deg=29|lon_min=05|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Денизли]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=09|lon_deg=38|lon_min=47|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Шанлиурфа]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=40|lat_min=47|lon_deg=30|lon_min=24|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Адапазари]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=04|lon_deg=38|lon_min=01|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Малатия]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=35|lon_deg=36|lon_min=57|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Кахраманмараш]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=39|lat_min=54|lon_deg=41|lon_min=16|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=top|label='''[[Эрзурум]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=41|lat_min=00|lon_deg=39|lon_min=44|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=bottom|label='''[[Трабзон]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=30|lon_deg=43|lon_min=25|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=bottom|label='''[[Ван]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=53|lon_deg=41|lon_min=08|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Батман]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=40|lon_deg=39|lon_min=13|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Элазигъ]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=40|lat_min=45|lon_deg=29|lon_min=56|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=bottom|label='''[[Измит]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=38|lon_deg=27|lon_min=25|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=top|label='''[[Маниса]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=39|lat_min=45|lon_deg=37|lon_min=01|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Сивас]]'''}}
{{БакІКарта~|Турция|lat_deg=40|lat_min=48|lon_deg=29|lon_min=26|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=top|label='''[[Гебзе]]'''}}
}}</center>
== Административияб бикьи ==
{{main|Туркиялъул административияб бикьи}}
[[Файл:Региональное деление Турции.png|thumb|Туркиялъул икълимал]]
Туркия бикьула 81 илалде<ref>{{БРЭ|статья = Турция|ссылка = https://bigenc.ru/geography/text/4211458}}</ref><ref>{{ТІехь:Географиял цІаразул къамус|с=6}}</ref> (икълимазде, гьелъул бакӀалда цебе хӀалтӀизабулаан вилайет абураб рагӀи). Щибаб илги бикьула мухъазде (илче-язде, [[Турк мацӀ|тур.]] ilçe), 2007 соналъ Туркиялда букӀана 923 мухъ (илче). Илалъул административияб центр букӀуна централияб мухъалда (илчеялда - merkez ilçe).
Илалъул сиясиял ишал тӀоразе тӀадтарасул хъулухъалда цӀар буго губернатор (vali), гьевги вихьизавула хӀукуматалъ. Губернаторасул чӀолеб бакӀалде абула вилайет (vilayet).
Росдал магӀишаталъул суалал тӀорала муниципалитеталъул бетӀерас (büyükşehir belediyesi başkanı), гьевин абуни вищула халкъалъ. Мухъазулги (илчеязулги) руго муниципалитетал (belediye) гьезда тӀадтаразул хъулухъалде абула мэр-абун (belediye başkanı).
== Сиясияб гӀуцӀи ==
Къанунал рахъулеб къуват буго цопалатаялъул парламенталъул кодоб — [[Турциялъул тӀадегӀанаб миллияб мажлис|ТӀадегӀанаб миллияб мажлисалъухъ]] (''Büyük Millet Meclisi''), жибги гӀуцӀун бугеб 600 депутатасдасан, жалги рищулел 5 сонил болжалалда (2007 сон щвезегӀан рищулаан — 7 сонил болжалалда) халкъиял рищияздалъун. Цеве пачалихъалъул бетӀер — [[Туркиялъул президент|Республикаялъул президент]] (''Cumhurbaşkanı''), вищулаан ТӀадегӀанаб миллияб мажлисалъ 7 сонил болжалги цӀан, гьес тӀубазабулаан гӀицӀго вакиллъиялъул хӀалтӀаби.
[[Файл:Turkish protesters in Istanbul.jpg|thumb|[[Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хӀалбихьи (2016)|Инкъилабалда данде рахъарал туркал]] 2016 сон]]
ХӀукму билълъинабиялъул къуват букӀана Министерлъиялъул Советалъухъ (''Bakanlar Kurulu'') [[Туркиялъул бетӀерав-министр|бетӀерав министрасул]] (''Başbakan'') нухмалъиялда гъоркь. Гьединлъидал пачалихъалда цӀикӀкӀунисел ихтиярал рукӀана бетӀерав-министерасухъ. ХӀукму билълъинабиялъул ва къанунал рахъиялъул къуватазда тӀад халкквей гьабула [[Конституциялъул Диван]]алъ (''Anayasa Mahkemesi''), жибги гӀуцӀун бугеб, президентас рихьизарурал, 11 даимав ва 4 хисулел членаздасан. Председателем Конституциялъул Диваналъул председателлъун (2007 соналъул октябралдасан бахъун) вуго Хашим Килич<ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-president-expresses-clear-conscience-over-dtp-ban-2009-12-14 Constitutional Court president has 'clear conscience' over DTP ban]{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.anayasa.gov.tr/general/icerikler.asp?contID=249&curID=52&menuID=43 |title = Персональная страничка председателя Конституционного Суда Турции |lang = tr |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071228182620/http://www.anayasa.gov.tr/general/icerikler.asp?contID=249&curID=52&menuID=43 |archivedate = 2007-12-28 }}</ref>.
[[2007 сон]]алъул 21 октябралда Туркиялда тӀобитӀана билъанхъизабулеб бугеб конституциялда рекъезариял гьариялъул [[Туркиялда конституциялъул референдум (2007)|референдум]]. Гьел рекъезариязул хӀасилалда хисизабуна президент вищулеб къагӀида, гьесул ихтиярал ва гьесие лъураб болжал, гьединго парламенталъул ихтияразул болжалги. 1982 соналъ лъураб конституциялда рекъон пачалихъалъул бетӀер — президент — вищулаан парламенталъ. Президент вищулаан 7 сонил болжалги цӀан ва кӀиабизе вищизе ихтиярги букӀинчӀо. ЦӀиял тӀаде рачӀарал рекъезариязда рекъон, улкаялъул бетӀер вищула тӀолго халкъалъул рищияздалъун 5 сонил болжалалда ва гьесие рес буго цоги цо болжалалъ вачӀине ришиял гьаризе. Парламенталъул рищиял гьарула 4 сонида жаниб цо нухалъ.
Жакъа Туркиялъул бетӀерлъиялда буго консервативияб (цӀиябщиналда данде чӀараб) [[РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)|РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия]].
2017 соналъул 16 апрелалъ Туркиялда тӀобитӀана конституциялда хиса-басиял гьариялъул референдум, гьелъул хӀасилалда президентасул ихтиярал цӀикӀкӀинаруна, парламенталда бакӀал цӀикӀкӀинаруна ва бетӀерав-министрасул хъулухъ хвезабуна. Гьел рекъезариязул рахъ ккун гьаракь кьуна 51,41 %, данде рахъана 48,59 %. Туркия лӀугьана [[президентлъиялъул низам|президентлъиялъул республикалъун]]<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=2878350]{{ref-de}}</ref>.
== КъватӀисеб сиясат ==
{{Main|Туркиялъул къватІисеб сиясат}}
[[Файл:Dilma Rousseff joins other leaders at the group photo of the 2015 G-20 Antalya Summit.jpg|thumb|[[Анталиялда G20-ялъул саммит (2015)|Анталиялда G20-ялъул саммит]], 2015]]
[[2000 сон]]алъ Туркиялъул Республикаялъе щвана пачалихъ — кандидат абураб официалияб статус [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъе]] членлъун лӀугьине. Туркия ккола [[Шималиябгун-атлантикияб къотӀиялъул организация|НАТОялъул]] членлъун [[1952 сон]]алдасан байбихьун.
Америкаялъул эксперт Фион Хиллица загьир гьабулеб буго, БакътӀерхьуда бачӀеб, икълималда кӀвар бугеб пачалихъ бугин Туркия абун, цо чанго шималиябгун-атлантикиял гӀуцӀабазда гъорлӀ гьеб букӀанигицин<ref>[https://ria.ru/world/20141213/1038065855.html Brookings Institution: действия Запада не застали Россию врасплох] // РИА Новости, 13.12.2014</ref>. Жиндирго гӀорхъабазда сверухъ ругел пачалихъазда гӀемерал ишкалаби ругониги, Туркиялда бажарана кӀудияб экономикиял ресал гӀуцӀун ва гьелъ жигара бахъулеб буго цебе букӀараб гӀусманияб пачалихъалъул гӀатӀилъабазда цебехъан-пачалихълъун букӀине<ref>[https://www.lragir.am/index/rus/0/comments/view/45378 Отношение США к политике Турции на Кавказе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704165110/http://www.lragir.am/index/rus/0/comments/view/45378 |date=2017-07-04 }} // lragir.am</ref>.
[[Кавказ]]алъул икълим ккола — Туркиялъул къватӀисеб сиясаталъул кӀвар бугел пунктаздаса цояблъун. Туркиялъул къватӀисел ишазу министр [[Мевлют Чавушоглу]]ца кьураб баяналда рекъон, Туркиялъ жигара бахъулеб буго цоцадарарал рукӀине Кавказалъул пачалихъалгун<ref>[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=74994 Кавказу отводится значительное место в системе международных отношений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620214652/http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=74994 |date=2013-06-20 }} // ARMENIA Today</ref>.
=== Туркия ва Евроцолъи ===
Гьаб заманаяляда Туркиялъ [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъулгун]] гьарулел руго кӀалъа-ралъаял, Туркияги европаялъул сиясиябгун-экономикияб гӀуцӀиялда гъорлӀе лӀугьине.
== Маданият ==
{{main|Туркиялъул маданият}}
=== Дин ===
[[Файл:Haga Sofia RB1.jpg|thumb|250px|Сардилъ гвангъизабураб [[Айя София]]]]
{{main|Туркиялда динал}}
Къануналда рекъон Туркиялда динал пачалихъалдаса батӀа гьарун руго ва улкаялъул живав чиясе бокьараб дин гьабизе ихтияралги кьун руго. Улкаялъул цӀикӀкӀунисеб халкъалъ гьабула исламияб дин ва гьел ккола [[хӀанапил мазгьаб]]алъул гӀадамаллъун. Гьединго гӀорхъолъа ун машгьурал руго батӀи-батӀиял [[тӀарикъат]]ал. Аслияб куцалда машгьурал тӀарикъатал руго [[Накъшубандияб тӀарикъат|накъшубандияб]] ва [[Мевлеви тӀарикъат|мевлеви]] тӀарикъатал. Руго Туркиялда шапигӀил мазгьабалъул гӀадамалги, гӀемерисел [[курдал]] ккола гьел. ГӀемераб къадар мажгитазулги буго улкаялда — 78 000 мажгит.
== Экономика ==
{{main|Туркиялъул экономика}}
Улкаялъул экономикаялдаса промышленносталъ ккола 28 %, [[Росдал магӀишат|росдал магӀишаталъ]] — 15 %, минаби раялъ — 6 %, халкъалъе гьарулел хъулухъаз — 51 %.
2018 соналъ Туркиялъ ккуна дуниялалда 18 бакӀ экономикаялъул гучалъул рахъалъ.
2020 соналъул 1 январалдасан байбихьун, Туркиялда хӀалтӀул харжалъе чӀезабураб бищун дагьаб къадар ккола 2943 туркиялъул лир (брутто) ([[€]]442,17) ва 2324,70 туркиялъул лир (нетто) ([[€]]349,17).<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://qha.com.tr/haberler/turkiye-de-2020-yili-asgari-ucret-rakami-belli-oldu/136487/ |access-date=2020-02-20 |archive-date=2020-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103032320/https://qha.com.tr/haberler/turkiye-de-2020-yili-asgari-ucret-rakami-belli-oldu/136487/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.dailysabah.com/business/2019/12/26/minimum-wage-increases-15-to-tl-2324-workers-unions-not-satisfied |access-date=2020-02-20 |archive-date=2020-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103032327/https://www.dailysabah.com/business/2019/12/26/minimum-wage-increases-15-to-tl-2324-workers-unions-not-satisfied |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/national-monthly-minimum-wage-increases-to-2-324-turkish-liras-150328]</ref><ref>[https://www.aa.com.tr/en/economy/turkey-to-raise-minimum-wage-15-in-2020/1684813]</ref><ref>[http://www.milliyet.com.tr/gundem/asgari-ucret-2020-belli-oldu-bakan-selcuktan-son-dakika-asgari-ucret-ve-agi-zam-orani-aciklamasi-6109789]</ref>
=== Транспорт ===
Улкаялда руго чанго гьавамухъал, жанисел ва халкъаздагьоркьосел рорженал гьарулел. ЦӀикӀкӀараб къадар туристазул букӀиналъ, Туркиялда цӀакъ цебе тӀураб система буго гӀаммаб транспорталъул — автобусазул хьури ва метро (1996 соналдаса бахъун). Гьединго руго чанго порталги, маххул нухазул хьури ва нартгун газ бачиналъул хьураби.
=== Туризм ===
{{main|Туркиялда туризм}}
Турциялда цӀакъго цебе тӀун буго [[Туризм|туризмаялъул]] хъулухъал и инфраструктура. Гьеб бараб буго ралъдал курортал рукӀиналда ва машгьурал гьайбатал бакӀал гӀемер рукӀиналда.
=== КъватӀисеб бича-хиси ===
2017 соналъ<ref>{{Cite web |title=Турция на справочнике внешней торговли The Observatory of Economic Complexity |url=https://oec.world/ru/profile/country/tur/ |access-date=2020-02-20 |archive-date=2019-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819075104/https://oec.world/ru/profile/country/tur/ |url-status=хвараб }}</ref> Туркиялъ ккуна 27-еб бакӀ къватӀисеб бича-хисияьлъул къадаралъул рахъалъ, къватӀисел пачалихъазе гьабураб бича-хисиялъул (экспорт) къимат бахана $166 миллиардалде, къватӀисан жанибе бачӀараб (импорт) - $214 миллиардалде.
== Рагъул къуватал ==
{{main|Туркиялъул рагъул къуватал}}
Туркиялъул рагъул къуватал ({{lang-tr|Türk Silahlı Kuvvetleri}}) ккола — эркенлъи, лъидагобангутӀи ва улкаялъул ракьазул кӀибикьичӀолъи цӀунизе цойиде ракӀарарал аскарал. 2006 соналъ кьурал баяназда рекъон туркиялъул армиялъул рикӀкӀен бахуна 514,85 азр. аскариясде<ref>{{cite web |url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf |title=The Asian Conventional Military Balance in 2006: Overview of major Asian Powers |accessdate=2010-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210124235/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf |archivedate=2010-02-10 |deadlink=yes }}</ref>.
== Иццал ва мугъчӀваял ==
{{хӀужаби|2}}
{{Навигация
|Тема = Турция
|Портал = Турция
|Викикъамус = Турция
|ВикитӀехь =
|Викицитата = Категория:Турция
|Викимактаб = Турция
|Викитайпаби =
|Викихарбал = Категория:Турция
|Викидалил = Турция
|Метавики = Category:Turkey
|Проект =
}}
* [http://ru.forsecurity.org/что-такое-турция Что такое Турция?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221160107/http://ru.forsecurity.org/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=2016-12-21 }}
* [http://turkishnews.ru/ Новости Турции.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226172926/http://www.turkishnews.ru/ |date=2016-12-26 }} — Крупнейший информационно-новостной портал о Турции на русском языке
* [[Сычева, Лидия Андреевна|Лидия Сычева.]] [http://www.naslednick.ru/articles/travel/travel_30.html Путь к Босфору]
{{Турция темабаздалъун}}
{{Европа}}
{{Азия}}
{{Балканалъул бащадаб чІинкІтллъиялъул пачалихъал}}
{{Ракьдагьоркьосеб ралъдал рагІалда ругел пачалихъал}}
{{ЧІегІер ралъдал рагІалда ругел пачалихъал}}
{{G20}}
{{НАТО}}
[[Категория:Турция| ]]
[[Категория:НАТОялъул пачалихъал]]
[[Категория:Тюрказул пачалихъал]]
dqkq6yj5xm09d2x2xlicn7ccsw3fs2a
КӀ
0
4022
102402
97724
2026-11-08T00:31:20Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102402
wikitext
text/x-wiki
'''КӀ''', '''кӀ''' буго [[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|кириллияб]] [[диграф]], жиб [[Абаз мацӏ|абаз]],<ref>Абазинско-русский словарь = Абаза-урышв ажвар / В. Б. Тугов. — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1967. — С. 21. — 536 с. — 4500 экз.</ref> [[Авар мацӏ|авар]]<ref>''[[Алексеев, Михаил Егорович|Алексеев М. Е.]]'' Аварский язык. — Языки Российской Федерации и соседних государств. — {{М.}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 2001. — Т. I. — 432 с. — 385 экз. — ISBN 5-02-022647-5.</ref> [[агъул мацӏ|агъул]],<ref>{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/5199631|title=АГУЛЬСКИЙ ЯЗЫК • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2023-01-27|archive-date=2023-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126214653/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/5199631|url-status=dead}}</ref> [[Адигъ мацӏ|адигъ]], [[Даргиял мацӏал|дарги]],<ref>''С. Абдуллаев.'' Грамматика даргинского языка (фонетика и морфология). — Махачкала, 1954. — С. 15—25. — 216 с. — 800 экз.</ref> [[Гъалгъай мацӏ|гъалгъай]],<ref>ГӀалгӀай-эрсий дошлорг (Ингушско-русский словарь). — Нальчик, 2009. — ISBN 978-5-88195-965-4.</ref> [[черкес мацӏ|черкес]],<ref>''Гугъуэт Л. Т., Зэхъуэхъу Л. Хь.'' Адыгэбзэ (Еджэкӏэрэ тхэкӏэрэ зэрызрагъащӏэ тхылъ). — Налшык: «Эльбрус», 1984. — 160 с.</ref> [[Лак мацӏ|лак]],<ref>''Г. Б. Муркелинский.'' I. (Фонетика и морфология) // Грамматика лакского языка. — Махачкала: Дагестанское уч.-пед. изд-во, 1971. — С. 9. — 256 с. — 1000 экз.</ref> [[Курал мацӏ|курал]],<ref>''Р. И. Гайдаров, А. Г. Гюльмагомедов, У. А. Мейланова, Б. Б. Талибов.'' Современный лезгинский язык. — Махачкала : ИЯЛИ ДНЦ РАН, 2009. — С. 94-96. — 482 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-914331-018-6.</ref> [[Рутул мацӏ|рутул]], [[Табасаран мацӏ|табасаран]],<ref>''Ханмягьмадов Б. Гь., Къурбанов Къ. К.'' Букварь: Гъуларин мектебарин сабпи классдиз учебник. — Мягьячгъала: ООО «Издательство НИИ педагогики», 2007. — 128 с. — ISBN 978-5-94328-256-0.</ref> [[Цӏахур мацӏ|цӏахур]],<ref>Языки народов Российской Федерации и соседних государств. — {{М.}}: Наука, 2005. — Т. 3. — С. 334—336. — 606 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-011237-2.</ref> [[Чачан мацӏ|чачан]]<ref>''[[Алироев, Ибрагим Юнусович|И.Ю. Алироев]].'' Чеченско-русский словарь / отв. ред. д-р филол. наук [[Хамидова Зулай Хамидовна|З.Х. Хамидова]]. — {{М.}}: Academia, 2005. — С. 14. — 384 с. — ISBN 5-87444-180-8.</ref> мацӀазул хъвавулӏ бугеб.
== Хӏалтӏизаби ==
Кавказиял мацӀазда гьеб диграфалъ бихьизабула абруптивияб увуларияб рагьукъаб {{IPA|[kʼ]}}.<ref>''К. М. Мусаев.'' Языки и письменности народов Евразии. — Алматы: «Гылым», 1993. — С. 102—105. — 242 с. — 100 экз. — ISBN 5-628-01418-4.</ref>
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Кириллица|nocat=1}}
[[Категория:Кирилиял диграфал]]
2olvslc9ajot33zxr2h72shol9yf7yn
ЧачаналӀ
0
4252
102442
100793
2026-11-08T02:24:15Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102442
wikitext
text/x-wiki
{{Россиялъул икълим|AvNm=Чачан|AvPostfix=Жумгьурият|OfNm1=Нохчийн Республика|FSFlag=[[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|150px]]|FSCoA=[[Файл:Coat of Arms of Chechnya (2020-).svg|120px]]|FlagLnk=Чачаналъул байрахъ|CoALnk=Чачаналъул герб|Название гимна=[[Чачан Жумгьурияталъул Гимн]]|Аудио=|FSMapName=Chechen|FSCtrWhat=Тахшагьар|FSCtrNm=[[Сунж-хъала]]|AreaRnk=75-билеб|TotArea=17 647|WaterPrcnt=0,8|PopRnk=38-билеб|PopQty={{цIикIкIен}} 1 324 959|PopCtDate=2013|PopDens=84.68 чи|GDPRnk=72-билеб|RBI=56,9 млрд гъур.<ref>[http://www.minfinchr.ru/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=9&Itemid=27 ЗАКОН ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ О РЕСПУБЛИКАНСКОМ БЮДЖЕТЕ НА 2010 ГОД]</ref>|RBICtDate=2010|RBIFBGrants=52,0 млрд. гъур.|FedDistrNm=[[ьундасеб Кавказалъул федералияб округ|Хьундасеб-Кавказалъул]]|EcRegNm=[[Хьундасеб Кавказалъул экономикаялъул мухъ|Хьундасеб-Кавказалъул]]|CadNo=20 <!-- 95 код ГИБДД -->|LangLangs=s|OfLangs=[[Чачан мацӀ|чачан]] ва [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]] мацӀал|HeadTtl=Жумгьурияталъул бетӀер|HeadNm=[[Рамзан Къадиров]]|ViceTtl=Председатель правительства|ViceNm=Муслим Хучиев|LegislTtl=Председатель парламента|LegislNm=Магамед Даудов|FSAnthem=|MSKS=0|OKATO=95|сагӀтил рачел={{MSK0}}}}
[[Файл:Карта Чеченской республики.svg|thumb|400px|right|]]
[[File:Map of Chechnya.svg|thumb|250px|right]]
'''БуртиялӀ яги ЧачаналӀ''' (яги ''Буртиязул Республика, Чачан Жумгьурият''; {{Lang-ce|Нохчийн Республика, Нохчийчоь}}; {{lang-ru|Чеченская Республика}}, ''Чечня'') — [[Россиялъул Федерация]]да гъорлӀ унеб жумгьурият.
Тахшагьар — [[Сунж-хъала]].
== Миллатал ==
* [[Буртиял]] (96,5 %)
* [[ГӀурусал]] (1,5 %)
* [[Аварал]] (1,0 %)
* [[ЛъарагӀал]] (0,8 %)
* [[Нугъаял]] (0,4 %)
== Районал ==
== Шагьарал ==
* [[Сунж-хъала]]
* [[Гудермес]]
* [[Аргун]]
* [[Шали]]
* [[ГӀурус-Мартан]]
== Росаби ==
Аваразул росаби:
*[[Кванхи]]
* [[Бороздиновская]]
== Иццал ==
{{Навигация|Портал=Чачан|Викикъамус=Чачан|ВикитІехь=Чачан|Викицитата=Чачан|Викимактаб=Чачан|Викихарбал=|Метавики=}}
* [http://chechnya.gov.ru/ Президент и Правительство Чеченской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030807164429/http://chechnya.gov.ru/ |date=2003-08-07 }}
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=20 Республика Чечня в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504040817/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=20 |date=2008-05-04 }}
* [http://www.minfinchr.ru/ Министерство финансов Чеченской Республики]
* [https://web.archive.org/web/20220630214936/http://chechnya.spektr.info/ Чеченская республика на Открытом портале Юга России]
* [http://www.chechenpress.info/ichkeria/history/big/glava_4.shtml ИСТОРИЯ ЧЕЧЕНО-ИНГУШЕТИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212072726/http://chechenpress.info/ichkeria/history/big/glava_4.shtml |date=2009-02-12 }}
* [http://kadyrov2012.org/ Сайт о Главе Чеченской Республике — Р. Кадырове и о самой республике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229172519/http://kadyrov2012.org/ |date=2014-12-29 }}
{{Кавказ}}
{{Чачанистан}}
{{Шималияб Кавказалъул федералияб округ}}
{{Россиялъул Федерациялъул икълимал}}
[[Категория:Чачанистан| ]]
tiq4djo7lxnhsg1glyvypthdjxz18bh
ЧӀикӀаса СагӀид апанди
0
4284
102443
101437
2026-11-08T02:26:52Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102443
wikitext
text/x-wiki
{{Инсанасул магӀлумат
|цӀар = ЧӀикӀаса СагӀид апанди
|сурат =
|гӀеблъи = 250px
|хъулухъ = тӀарикъаталъул устар, [[муршид]]
|гьавураб заман = 1937
|гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|ЧIикIаб}}, [[Дагъистан]]
|ватӀанчилъи = {{ПачБайрахъ|Россия}}
|хвараб заман = 2012
|хвараб бакӀ = {{ХварабБакІ|ЧIикIаб}}
|сайт = www.saidafandi.ru
}}
'''ЧӀикӀаса СагӀид афанди''' ([[гӀурус мацӀ]]алда ''Шейх Саид Афанди аль-Чиркави''), ([[1937 сон]] - [[2012 сон]]), [[ЧӀикӀаб]], [[Дагъистан]] — тӀарикъаталъул [[муршид|устар]].
== ГӀумрухъвай ==
Гьавуна [[1937 сон]]алъ [[ЧӀикӀаб]] росулӀ, [[Шурагьиб район]]алда, [[Дагъистан]] республикаялда. [[Дагъистан]]алъул тӀарикъат мазгьабалъул бусурбабазул динияв цевехъан, [[Накъшубанди]]яб ва [[Шазалийя|Шазалияб]] [[тӀарикъат]]азул устар.
== Гьесул асарал ==
ЧӀикӀаса СагӀид Афандил тӀахьалги назмабиги руссинарун руго гӀемерал мацӀазде.
=== МагӀарул мацӀалда тӀахьал ===
* Назмаби
* Къураналъул ахӀуде гӀавамал кантӀизари
* Къисасул анбияъ
* МажмугӀатуль фаваид
=== ГӀурус мацӀалда тӀахьал ===
* Сокровищница благодатных знаний (МахӀачхъала, 2010);<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://saidafandi.ru/wp-content/uploads/2010/08/Majmatul_favaidrus.pdf |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826143942/http://saidafandi.ru/wp-content/uploads/2010/08/Majmatul_favaidrus.pdf |url-status=dead }}</ref>
* История пророков, том 1 (МахӀачхъала, 2009);<ref>http://islamdag.ru/book/4930</ref>
* Сборник выступлений шейха Саида Афанди аль-Чиркави (МахӀачхъала, 2009)
* Современность глазами шейха Саида-Афанди (МахӀачхъала, 2010);<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://en.saidafandi.ru/wp-content/uploads/2010/08/sovremennost_sheixa.pdf |access-date=2011-08-09 |archive-date=2023-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802114227/http://en.saidafandi.ru/wp-content/uploads/2010/08/sovremennost_sheixa.pdf |url-status=dead}}</ref>
* История пророков, том 2 (МахӀачхъала, 2011);
* Побуждение внять призыву Корана, в 4 томах (МахӀачхъала, 2007) <ref>http://islamdag.ru/book/888</ref>
=== Татар мацӀалда тӀахьал ===
* Сокровищница благодатных знаний, перевод М. Ахматжанова (Казань, 2006)
== Хвел ==
Хвана [[2012 сон]]алъул [[28 август]]алда жиндирго рокъоб [[ЧӀикӀаб кккараб кьвагьи|ккараб кьвагьиялъул]] хӀасилалда. <ref>[http://www.islamdag.ru/news/10551 Величайший ученый современности, досточтимый шейх Саид-афанди аль-Чиркави ушел из этого мира шахидом]</ref>
== Примечания ==
<references/>
[[Категория:МагӀарулал]]
[[Категория:Устарзаби]]
[[Категория:ТӀарикъат]]
dsxvjcxskh8pztl4fndkioh92fjrod1
Хайдакъ мухъ
0
4394
102431
95703
2026-11-08T02:05:37Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102431
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Хайдакъ мухъ
| ru_name =
| loc_name1 = Хайдакьан ххаӏр
| loc_lang1 = Хайдакъ
| loc_lang2 = Дарги
| loc_name2 = Хайдакьла райун
| loc_lang3 = Гъумухъ
| loc_name3 = Хайдакълы якъ
| image_view = Барша - panoramio.jpg
| image_caption =
| image_flag =
| image_coa =
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Хайдакъ район Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|07|N|47|50|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Мажалис]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = 678.24
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀиялъул ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 25
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хайдакъ мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хайдакъ мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хайдакъ мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity =
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 12
| no_of_rural_localities = 45
| no_of_selsoviets_type2 = 4
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Хайдакъ муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 16
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Хайдакъ мухъ''' ({{langx|dar|Хайдакъла райун}}; {{langx|kum|Хайдакълы якъ}}) буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀи|муниципалаб гӀуцӀиги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб.
Элъул административияб центер буго [[Мажалис]].
== История ==
Район гӀуцӀа Дагъистаналъул АССРалъул централаб тӀобазабул комитеталъул 4-абилеб сессиялъул лъазабиялдалъун 2928 сонил 22 ноябралъ кантон гӀадин, цебе букӀараб Хайдакъ-Табасаран округалъул территориялда. 1929 сонил 3 юналда элъул гьабуна район.{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=104}}
== География ==
Район буго гьанжесеб Дагъистаналъул жанубияб бакъбаккуд, мугӀрузулаб Дагъистаналъул бакъбаккул рахъалда. Хьунда элъул гӀурхъи цураб буго [[Хъаякент мухъ|Каякент]], бакъбаккуда — [[Дербенд мухъ|Дарбанд]], бакъдехун — [[Табасаран мухъ|Табасаран]], жанубияб бакътӀерхьуда — [[Агъул мухъ|Агъул]], бакътӀерхьуда — [[ДахӀадал мухъ|ДахӀадал]], хьундасеб бакътӀерхьуда [[ДешлахӀар мухъ|ДешлахӀар]] районазулгун. Хайдакъ районалъул гӀатӀилъи буго 678.24 км².
== Демография ==
{{ ЧагӀазул рикӀкӀен | Хайдакъ мухъ }}
{{ ЧагӀазул рикӀкӀен | Хайдакъ мухъ |д}}
Россиялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |access-date=2019-03-04 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf}}</ref>
* 2024 — 34.39 аз. чи
* 2035 — 37.3 аз. чи
=== Националаб гӀуцӀи ===
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status=dead}}</ref>
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 28,274 || align="right" | 90.14 %
|-
| [[гъумухъал]] || align="right" | 2,626 || align="right" | 8.37 %
|-
| [[табасаранал]] || align="right" | 47 || align="right" | 0.15 %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 42 || align="right" | 0.13 %
|-
| [[гӀурусал]] || align="right" | 39 || align="right" | 0.12 %
|-
| [[къажарал]] || align="right" | 37 || align="right" | 0.12 %
|-
| цогидал || align="right" | 84 || align="right" | 0.27 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 219 || align="right" | 0.70 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''31,368''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 30,277 || align="right" | 90.86 %
|-
| [[гъумухъал]] || align="right" | 2,646 || align="right" | 7.94 %
|-
| цогидал || align="right" | 284 || align="right" | 0.85 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 115 || align="right" | 0.35 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''33,322''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Хайдакъ район буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 12 [[росдал совет]]алдеги, 4 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 223}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Хайдакъ муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул 12 росдал советги ункъго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила анлӀго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Мажалис]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 623}}</ref> районалъул центер.
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 6
| БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²)
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен
| |[[АхӀмадлаши росдал совет]] | [[АхӀмадлаши]] | 4 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| АхӀмадлаши росдал совет |фл}} | 27,86<ref name="82_8006001"/>
| |[[БаршамагӀи росдал совет]] | [[БаршамагӀи]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БаршамагӀи росдал совет|фл}} | 38,41<ref name="82_8006001"/>
| |[[ВарситӀ росдал совет]] | [[ВарситӀ]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ВарситӀ росдал совет |фл}} | 35,08<ref name="82_8006001"/>
| |[[ГъарацӀан росдал совет]] | [[ГъарацӀан]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГъарацӀан росдал совет |фл}} | 22,51<ref name="82_8006001"/>
| |[[ГъирцӀичи росдал совет]] | [[ГъирцӀичи]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГъирцӀичи росдал совет |фл}} | 8,96<ref name="82_8006001"/>
| |[[Гьулли]] росу | [[Гьулли]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гьулли |фл}} | 8,90<ref name="82_8006001"/>
| |[[Жавгъат росдал совет]] | [[Жавгъат]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Жавгъат росдал совет |фл}} | 26,15<ref name="82_8006001"/>
| |[[Жинаби]] росу | [[Жинаби]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Жинаби |фл}} | 11,26<ref name="82_8006001"/>
| |[[ЖирбачӀи росдал совет]] | [[ЖирбачӀи]] | 5 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЖирбачӀи росдал совет |фл}} | 21,09<ref name="82_8006001"/>
| |[[Мажалис росдал совет]] | [[Мажалис]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Мажалис росдал совет |фл}} | 48,44<ref name="82_8006001"/>
| |[[Санчи]] росу | [[Санчи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Санчи |фл}} | 26,03<ref name="82_8006001"/>
| |[[Хъирхъи росдал совет ]] | [[Хъирхъи]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъирхъи росдал совет|фл}} | 25,04<ref name="82_8006001"/>
| |[[Чумли]] росу | [[Чумли]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Чумли |фл}} | 20,97<ref name="82_8006001"/>
| |[[ЧӀибахӀни росдал совет]] | [[ЧӀибахӀни]] | 4 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЧӀибахӀни росдал совет |фл}} | 11,00<ref name="82_8006001"/>
| |[[Шилагьи росдал совет]] | [[Шилагьи]] | 6 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шилагьи росдал совет |фл}} | 55,69<ref name="82_8006001"/>
| |[[Янгикент росдал совет]] | [[Янгикент]] | 4 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Янгикент росдал совет |фл}} | 54,05<ref name="82_8006001"/>
}}
==Росаби==
Хайдакъ мухъалда буго 45 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 5
| БетӀер2 = Росу | БетӀер3 = Статус | БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Росдал<br>поселение
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен
| | [[Адагъа]] | росу | {{ЧР| Адагъа |тл}} | [[Шилагьи росдал совет]]
| | [[АхӀмадлаши]] | росу | {{ЧР| АхӀмадлаши |тл}} | [[АхӀмадлаши росдал совет]]
| | [[Бажлуки]] | росу | {{ЧР| Бажлуки |тл}} | [[ВарситӀ росдал совет]]
| | [[БаршамагӀи]] | росу | {{ЧР| БаршамагӀи |тл}} | [[БаршамагӀи росдал совет]]
| | [[ВарситӀ]] | росу | {{ЧР| ВарситӀ |тл}} | [[ВарситӀ росдал совет]]
| | [[Гъазия]] | росу | {{ЧР| Гъазия |тл}} | [[БаршамагӀи росдал совет]]
| | [[ГъарацӀан]] | росу | {{ЧР| ГъарацӀан |тл}} | [[ГъарацӀан росдал совет]]
| | [[ГъирцӀичи]] | росу | {{ЧР| ГъирцӀичи |тл}} | [[ГъирцӀичи росдал совет]]
| | [[Гъулди]] | росу | {{ЧР| Гъулди |тл}} | [[ЖирбачӀи росдал совет]]
| | [[Гьулли]] | росу | {{ЧР| Гьулли |тл}} | Гьулли росу
| | [[Дахъниса]] | росу | {{ЧР| Дахъниса |тл}} | [[ЖирбачӀи росдал совет]]
| | [[Дуреги]] | росу | {{ЧР| Дуреги |тл}} | [[Шилагьи росдал совет]]
| | [[Жавгъат]] | росу | {{ЧР| Жавгъат |тл}} | [[Жавгъат росдал совет]]
| | [[Жигай]] | росу | {{ЧР| Жигай |тл}} | [[Шилагьи росдал совет]]
| | [[Жинаби]] | росу | {{ЧР| Жинаби |тл}} | Жинаби росу
| | [[ЖирбачӀи]] | росу | {{ЧР| ЖирбачӀи |тл}} | [[ЖирбачӀи росдал совет]]
| | [[Иниц]] | росу | {{ЧР| Иниц |тл}} | [[Мажалис росдал совет]]
| | [[Ирича]] | росу | {{ЧР| Ирича |тл}} | [[АхӀмадлаши росдал совет]]
| | [[Къарталай]] | росу | {{ЧР| Къарталай |тл}} | [[ГъарацӀан росдал совет]]
| | [[Къулегу]] | росу | {{ЧР| Къулегу |тл}} | [[ЧӀибахӀни росдал совет]]
| | [[Къулижа]] | росу | {{ЧР| Къулижа |тл}} | [[Шилагьи росдал совет]]
| | [[Лища]] | росу | {{ЧР| Лища |тл}} | [[ЖирбачӀи росдал совет]]
| | [[Мажалис]] | росу | {{ЧР| Мажалис |тл}} | [[Мажалис росдал совет]]
| | [[Маллаша]] | росу | {{ЧР| Маллаша |тл}} | [[Янгикент росдал совет]]
| | [[Машати]] | росу | {{ЧР| Машати |тл}} | [[ЧӀибахӀни росдал совет]]
| | [[Мижгъели]] | росу | {{ЧР| Мижгъели |тл}} | [[Шилагьи росдал совет]]
| | [[Пилахъи]] | росу | {{ЧР| Пилахъи |тл}} | [[ГъирцӀичи росдал совет]]
| | [[Рукъа]] | росу | {{ЧР| Рукъа |тл}} | [[Жавгъат росдал совет]]
| | [[Санчи]] | росу | {{ЧР| Санчи |тл}} | Санчи росу
| | [[Сургия]] | росу | {{ЧР| Сургия |тл}} | [[ЖирбачӀи росдал совет]]
| | [[Тумеллер]] | росу | {{ЧР| Тумеллер |тл}} | [[Янгикент росдал совет]]
| | [[Турагъа]] | росу | {{ЧР| Турагъа |тл}} | [[Хъирхъи росдал совет]]
| | [[Хадагъи]] | росу | {{ЧР| Хадагъи |тл}} | [[ЧӀибахӀни росдал совет]]
| | [[Хунгия]] | росу | {{ЧР| Хунгия |тл}} | [[Мажалис росдал совет]]
| | [[Хъирхъи]] | росу | {{ЧР| Хъирхъи |тл}} | [[Хъирхъи росдал совет]]
| | [[ЦӀияб Барша]] | росу | {{ЧР| ЦӀияб Барша |тл}} | [[Янгикент росдал совет]]
| | [[ЦӀурхавша]] | росу | {{ЧР| ЦӀурхавша |тл}} | [[ВарситӀ росдал совет]]
| | [[ЦӀурхачи]] | росу | {{ЧР| ЦӀурхачи |тл}} | [[АхӀмадлаши росдал совет]]
| | [[Чумли]] | росу | {{ЧР| Чумли |тл}} | Чумли росу
| | [[ЧӀахӀдикӀна]] | росу | {{ЧР| ЧӀахӀдикӀна |тл}} | [[Хъирхъи росдал совет]]
| | [[ЧӀибахӀни]] | росу | {{ЧР| ЧӀибахӀни |тл}} | [[ЧӀибахӀни росдал совет]]
| | [[Шилагьи]] | росу | {{ЧР| Шилагьи |тл}} | [[Шилагьи росдал совет]]
| | [[Шиланша]] | росу | {{ЧР| Шиланша |тл}} | [[Хъирхъи росдал совет]]
| | [[Шурагъа]] | росу | {{ЧР| Шурагъа |тл}} | [[ГъирцӀичи росдал совет]]
| | [[Янгикент]] | росу | {{ЧР| Янгикент |тл}} | [[Янгикент росдал совет]]}}
== Референсал ==
<references />
===Библиография ===
*{{Cite book
|last =
|first =
|year = 2001
|title = Республика Дагестан: Административное устройство, население, территория (60-е годы XIX в. — 90-е годы XX в.)
|publisher = "Юпитер"
|publication-place = Махачкала
|page = 192
|url = https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/Республика_Дагестан._Админ._устройство_население_и_территория_2001_2001.pdf#page=4.13
|access-date = 27 август 2025
|ref = {{SfnRef|РД: Адм. устройство|2001}}
}}{{Хвараб регӀел|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Дагъистан}}
{{Хайдакъ мухъ}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
akblobav35ey37mgch0bz9ysc93qdph
Агъул мухъ
0
4927
102369
96332
2026-11-07T22:34:05Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102369
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Агъул мухъ
| ru_name =
| loc_name1 = ''Агъул район''
| loc_lang1 = Агъул
| loc_lang2 = Дарги
| loc_name2 = ''Агъулла къатӀ''
| image_view = Агульский район.jpg
| image_caption = Агъул мухъалда мугӀрул
| image_flag = Flag of Aghuls.svg
| image_coa =
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Агъул район Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|41|47|N|47|36|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Типигъ]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = 793.54
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 19
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Агъул мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Агъул мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Агъул мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = {{hlist|[[Агъулал]]|[[даргиял]]}}
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 6
| no_of_selsoviets_type2 = 4
| no_of_rural_localities = 19
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Агъул муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 10
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Агъул мухъ''' ({{langx|agx|Агъул район}}; {{langx|dar|Агъулла къатӀ}}) буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб.
Элъул административияб центер буго [[Типигъ]].
== История ==
1934 сонил 1 сетембралда, 1934 года [[ТӀол-Россиялъул Централаб ТӀобазабулаб Комитет|ТӀЦТӀК-алъул]] Президиумалъ лъазабуна «Агъул националаб район гӀуцӀи Типигъ росулӀ центергун, Кехъун, Дулдугъ, Курагъ, РичӀа, Гъваъ, Типигъ, Гъудгъул росдалал советалги Курагь районалдаса гъорлӀе рачун».<ref>{{cite web |url = http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24623 |title = О границах Моздокского района, Северокавказского края с Караногайским районом, Дагестанской АССР и об изменениях в административно-территориальном делении Дагестанской АССР в связи с образованием на территории означенной республики новых районов |lang = ru |website = base.consultant.ru |date = |access-date = 2020-05-26 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304121102/http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc%3Bbase%3DESU%3Bn%3D24623 }}</ref>
Гьелде щвезегӀан 19 агъул росу унаан [[Курагь район|Курагь районалде]], [[Буршагъ]] росу букӀана [[Хайдакъ мухъ|Хайдакъ мухъалда гъорлӀ]], [[ЦӀирхье]] росу — [[ДахӀадал мухъ]]алда.
Район гӀуцӀигун гьабуна Магудере кӀкӀалахъан нух, жинца район лъарагӀгун бихьинабураб. Рагъда хадусел соназ гӀемерал росабалӀ тӀоцере рагьана медпунктал, библиотекаби, школаби, цебетӀезе лӀугьана мухъалъул социалаб инфраструктура.
== География ==
ГӀорхъи цураб буго бакъбаккуда Дагъистаналъул [[Хив мухъ|Хив мухъалъулгун]], бакъдехун [[Курагь мухъ|Курагь мухъалъулгун]], жанубияб бакътӀерхьудехун [[Рутул мухъ|Рутул мухъалъулгун]], бакътӀерхьуда [[Кули мухъ|Кули мухъалъулгун]], хьундехун [[Хайдакъ мухъ|Хайдакъги]] [[ДахӀадал мухъ|ДахӀадалги]] мухъазулгун.<ref>{{cite web |url = http://dagestan.roskazna.ru/news/6090/6157 |title = Агульский район |url-status = dead }}</ref>
Мухъалъул территориялъул тӀолаб гӀатӀилъи буго 793.54 км². Климат буго рекъараб континенталаб. Типигъ росулӀ минималаб температура буго −31 °C, максималаб +35 °C.
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Агъул мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Агъул мухъ |д}}
=== Националаб гӀуцӀи ===
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status=dead}}</ref>
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[агъулал]] || align="right" | 10,369 || align="right" | 92.54 %
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 797 || align="right" | 5.94 %
|-
| [[гӀурусал]] || align="right" | 17 || align="right" | 0.15 %
|-
| [[куралал]] || align="right" | 15 || align="right" | 0.13 %
|-
| [[табасаранал]] || align="right" | 15 || align="right" | 0.13 %
|-
| цогидал || align="right" | 15 || align="right" | 0.13 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''11,204''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[агъулал]] || align="right" | 9,576 || align="right" | 92.38 %
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 610 || align="right" | 5.88 %
|-
| цогидал || align="right" | 180 || align="right" | 1.74 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''10,366''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
Районалде ккола 19 росу, эзул цӀикӀкӀанисезда гӀумру гьабула [[агъулал|агъулаз]]. Лъабго росу — [[ГӀамух]], [[Хьургъи]] гин [[Шари]] — буго [[даргиязул]], гьединго даргиязул росу ккола [[ГӀанкӀлух]].
Агъул мухъалъул даргиязда гьоркьоб тӀибитӀун буго кӀиго [[даргиял мацӀал|дарги мацӀ]] — [[хьургъи мацӀ|хьургъисезул]] (Хьургъи росулӀ) гин [[ГӀамух-ХудуцӀ мацӀ|гӀамух-худуцӀ]] (ГӀамухги Шариги).<ref>{{cite web |author = |url = http://lingvarium.org/maps/caucas/11-lezg300.gif |title = Этнокарта Южного Дагестана. Лезгинские языки |lang = |website = lingvarium.org |date = |access-date = 2020-05-26 |url-status = live |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305064909/http://lingvarium.org/maps/caucas/11-lezg300.gif }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |title = Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана. Нахско-дагестанские языки |lang = |website = lingvarium.org |date = |access-date = 2020-05-26 |url-status = live |archive-date = 2015-07-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150707085743/http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif }}</ref>
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Агъул район буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 6 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 4 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 201}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Агъул муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анлӀго росдал советги ункъго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила анлӀго муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Типигъ]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 601}}</ref> районалъул центер.
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 6
| БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²)
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен
| |[[Буршагъ росдал совет]] | [[Буршагъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Буршагъ росдал совет |тл}} | 34.65<ref name="82_8006001"/>
| |[[Гъудгъул росдал совет]] | [[Гъудгъул]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъудгъул росдал совет |тл}} | 31.44<ref name="82_8006001"/>
| |[[ГӀамух росдал совет]] | [[ГӀамух]] | 4 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀамух росдал совет|тл}} | 43.54<ref name="82_8006001"/>
| |[[Дулдугъ росдал совет]] | [[Дулдугъ]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Дулдугъ росдал совет |тл}} | 37.97<ref name="82_8006001"/>
| |[[Кехъун]] росу | [[Кехъун]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кехъун |тл}} | 39.61<ref name="82_8006001"/>
| |[[Курагъ росдал совет]] | [[Курагъ (Агъул мухъ)|Курагъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Курагъ росдал совет |тл}} | 33.29<ref name="82_8006001"/>
| |[[РичӀа росдал совет]] | [[РичӀа]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| РичӀа росдал совет |тл}} | 57.29<ref name="82_8006001"/>
| |[[Типигъ]] росу| [[Типигъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Типигъ |тл}} | 37.41<ref name="82_8006001"/>
| |[[ФитӀе]] росу| [[ФитӀе]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ФитӀе |тл}} | 15.13<ref name="82_8006001"/>
| |[[Хьургъи]] росу| [[Хьургъи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хьургъи |тл}} | 49.15<ref name="82_8006001"/>
}}
== Росаби ==
Агъул мухъалда буго 19 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 5
| БетӀер2 = Росу | БетӀер3 = Статус | БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Росдал<br>поселение
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен
| | [[Арсугъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Арсугъ |тл}} | [[Буршагъ росдал совет]]
| | [[Бадух]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Бадух | тл}} | [[РичӀа росдал совет]]
| | [[Буршагъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Буршагъ |тл}} | [[Буршагъ росдал совет]]
| | [[Гъваъ]] | росу |{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гъваъ |тл}} | [[Дулдугъ росдал совет]]
| | [[Гъудгъул]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъудгъул |тл}} | [[Гъудгъул росдал совет]]
| | [[ГӀамух]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀамух |тл}} | [[ГӀамух росдал совет]]
| | [[ГӀанкӀлух]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀанкӀлух | тл}} | [[ГӀамух росдал совет]]
| | [[Дулдугъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Дулдугъ |тл}} | [[Дулдугъ росдал совет]]
| | [[Кехъун]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кехъун | тл}} | [[Кехъун]] росу
| | [[Курагъ (Агъул мухъ)|Курагъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Курагъ (Агъул мухъ) |тл}} | [[Курагъ росдал совет]]
| | [[Миси]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Миси |тл}} | [[Гъудгъул росдал совет]]
| | [[РичӀа]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| РичӀа |тл}} | [[РичӀа росдал совет]]
| | [[Типигъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Типигъ |тл}} | [[Типигъ]] росу
| | [[ФитӀе]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ФитӀе |тл}} | [[ФитӀе]] росу
| | [[Худигъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Худигъ |тл}} | [[Курагъ росдал совет]]
| | [[Хьургъи]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хьургъи |тл}} | [[Хьургъи]] росу
| | [[ЦӀирхье]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀирхье |тл}} | [[ГӀамух росдал совет]]
| | [[Шари]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шари |тл}} | [[ГӀамух росдал совет]]
| | [[Яркугъ]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Яркугъ |тл}} | [[Дулдугъ росдал совет]]
}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Агъул мухъ}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
n0m9tqxkzgjvzjd5b96bzouvq31hdeu
Шурагьиб мухъ
0
4942
102445
96508
2026-11-08T02:32:16Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102445
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Шурагьиб мухъ
| ru_name =
| loc_name1 = ''Бойнакъ якъ''
| loc_lang1 = Гъумухъ
| loc_name2 = ''Буйнакскла къатӀ''
| loc_lang2 = Дарги
| image_view =
| image_caption =
| image_flag =
| image_coa = Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Шурагьиб мухъ Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|49|N|47|07|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Шурагьиб]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = {{Infobox Dagestanian district/area|Шурагьиб мухъ}}
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 6
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Шурагьиб мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Шурагьиб мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Шурагьиб мухъ|л}}
| population_rank = 4
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = [[Аварал]], [[гъумухъал]], [[даргиял]]
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 8
| no_of_selsoviets_type2 = 12
| no_of_rural_localities = 30
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Шурагьиб муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 20
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Шурагьиб мухъ''' ({{langx|kum|Бойнакъ якъ}}, {{langx|dar|Буйнаксла къатӀ}}) буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 1826.58 кв. км.<ref name='82_8006001' />
Мухъалъул административияб центер ккола [[Шурагьиб]].
== География ==
Мухъ буго Дагъистаналъул бакьулӀ рахъалда. Элъул гӀурхъи цураб буго шималияб рахъалда [[Гелбахъ мухъ|Гелбахъ]], шималияб бакъбаккуде [[Турхъалиб мухъ|Турхъалиб]], бакъбаккуда [[Къарабдахъ мухъ|Къарабдахъ]], жанубияб рахъалда [[Лаваши мухъ|Лаваши]], жанубияб бакътӀерхьуда [[Онсоколо мухъ|Онсоколо]], бакътӀерхьуда [[Бакълъул мухъ|Бакълъулги]] [[НахъбакӀ мухъ|НахъбакӀги]] мухъазулгун.
Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго 1826.58 кв. км,<ref name='82_8006001' /> элъул рахъалъ, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб, Шурагьиб мухъ буго 6-абилеб бакӀалда (республикалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 3.63 %).
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шурагьиб мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шурагьиб мухъ |д}}
Россиялъул Федерациялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, мухъалъул чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |lang = |access-date=2019-01-28 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf }}</ref>
* 2024 — 86.78 аз. чи.
* 2035 — 98.22 аз. чи.
=== Националаб гӀуцӀи ===
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status=dead}}</ref>
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[гъумухъал]] || align="right" | 44,861 || align="right" | 61.12 %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 17,254 || align="right" | 23.51 %
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 9,819 || align="right" | 13.38 %
|-
| цоггидал || align="right" | 493 || align="right" | 0.68 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 975 || align="right" | 1.33 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''73,402''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
ТӀолго россиялъулаб 2020–2021 соназул цензалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[гъумухъал]] || align="right" | 51,396 || align="right" | 61.09 %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 20,177 || align="right" | 23.98 %
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 9,825 || align="right" | 11.68 %
|-
| цогидал || align="right" | 1,932 || align="right" | 2.30 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 802 || align="right" | 0.95 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''84,132''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Шурагьиб район буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 8 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 12 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 211}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀел гӀадин, район гъорлӀе бачун буго Шурагьиб муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул микьго росдал советги анцӀила кӀиго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къого муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Шурагьиб]] шагьар, районалдаса батӀаго, уна Шурагьиб шагьрияб округалде,<ref name="RDagestan_mun" /> хӀо ккола муниципалаб районалъул административияб центер.<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 611}}</ref>
== Росаби ==
ДахӀадал мухъалда буго 30 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Шурагьиб мухъ}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
g5a4m1mqg76cqvwsz38zs3pj41df2i0
Бакълъул мухъ
0
4944
102375
96362
2026-11-07T22:48:13Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102375
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Бакълъул мухъ
| image_view =
| image_caption =
| image_flag =
| image_coa = Coat of arms of Gumbetovskij rajon.jpg
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Бакълъул район Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|48|N|46|30|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[МелъелтӀа]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = {{Infobox Dagestanian district/area|Бакълъул мухъ}}
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 26
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бакълъул мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бакълъул мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бакълъул мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = [[Аварал]]
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 6
| no_of_selsoviets_type2 = 9
| no_of_rural_localities = 27
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Бакълъул муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 15
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Бакълъул мухъ''' буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул административияб центер буго [[МелъелтӀа]].
Бакълъул мухъ буго Дагъистаналъул бакътӀерхьул рахъалда. Эб гӀуцӀула [[Бакълъулазул бо|бакълъулазул бол]] цӀикӀкӀанисеб территориялъ (ГӀанди-гӀорул квегӀаб рахъалдехун бугеб), гьединго элде гъорлӀе рачун руго [[Хьиндалазул бо|хьиндалазулги]] хӀебдалазулги цо-цо росабиги.
Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго 622.8 км<sup>2</sup>,<ref name='82_8006001' /> гьеб рахъалъ Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб эб буго 26-абилеб бакӀалда. Административияб рахъалъ, Бакълъул мухъ бикьула анцӀила щуго муниципалияб гӀуцӀалиде, жиндица 27 росу жанибе бачараб; чагӀазул рикӀкӀен буго {{ЧР|Бакълъул мухъ|тлс}}.
== География ==
Бакълъул мухъ буго централаб Дагъистаналъулги Авариялъул бакътӀерхьуда. Элъул гӀурхъи цураб буго шималияб рахъалда[[НахъбакӀ мухъ|НахъбакӀ]], шималияб бакъбаккуда [[Шурагьиб мухъ|Шурагьиб]], бакъбаккуда [[Унсоколо мухъ|Унсоколо]], жанубалда [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ]], гин бакътӀерхьуда [[Болъихъ мухъ|Болъихъ]] мухъазулгун. Шималияб бакътӀерхьул рахъалда гӀурхъи буго чачан Ножай-Юрт мухъалъулгун.
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Бакълъул мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Бакълъул мухъ |д}}
Россиялъул Федерациялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, мухъалъул чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |lang = |access-date=2019-01-28 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf }}</ref>
* [[2024 сон|2024]] — 23.65 аз. чи.
* [[2035 сон|2035]] — 25.44 аз. чи.
=== Националаб гӀуцӀи ===
Мухъалъул росабалӀ гӀумру гьабун руго [[аварал]].
2010 сонил тӀол-россиялъулаб цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status=dead}}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[аварал]] || align="right" | 21,746 || align="right" | 98.6 %
|-
| цогидал || align="right" | 300 || align="right" | 1.4 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''22,046''' || align="right" | '''100 %'''
|}
ТӀол-россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[аварал]] || align="right" | 21,112 || align="right" | 99.21 %
|-
| цогидал || align="right" | 67 || align="right" | 0.32 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 101 || align="right" | 0.47 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | 21,280 || align="right" | '''100.00 %'''
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Бакълъул мухъ буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 6 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 9 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 215}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀел гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Бакълъул муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анлӀго росдал советги ичӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб мухъалде 15 муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[МелъелтӀа]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 615}}</ref> районалъул центер.
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 6
| БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²)
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен
| |[[Аргъвани росдал совет]] | [[Аргъвани]] росу | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Аргъвани росдал совет|тл}} | 55.24<ref name='82_8006001'/>
| |[[Гьарадерихъ росдал совет]] | [[БакьулӀ Гьарадерихъ]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гьарадерихъ росдал совет|тл}} | 19.06<ref name='82_8006001'/>
| | [[Гъадари]] росу | [[Гъадари]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гъадари |тл}} | 13.57<ref name='82_8006001'/>
| | [[Гъоркьа Инхо]] росу | [[Гъоркьа Инхо]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъоркьа Инхо |тл}} | 33.64<ref name='82_8006001'/>
| | [[Данухъ]] росу | [[Данухъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Данухъ |тл}} | 16.44<ref name='82_8006001'/>
| | [[Игьали росдал совет]] | [[Игьали]] | 4 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Игьали росдал совет |тл}} | 57.45<ref name='82_8006001'/>
| | [[Ингиши]] росу | [[Ингиши]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ингиши |тл}} | 74.01<ref name='82_8006001'/>
| | [[КилалӀ]] росу | [[КилалӀ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| КилалӀ |тл}} | 23.47<ref name='82_8006001'/>
| |[[МелъелтӀа росдал совет]] | [[МелъелтӀа]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| МелъелтӀа росдал совет |тл}} | 58.84<ref name='82_8006001'/>
| | [[ЛъаратӀа (Бакълъул мухъ)|ЛъаратӀа]] | [[ЛъаратӀа (Бакълъул мухъ)|ЛъаратӀа]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЛъаратӀа (Бакълъул мухъ) |тл}} | 8.50<ref name='82_8006001'/>
| | [[ТӀаса Инхо]] росу | [[ТӀаса Инхо]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀаса Инхо |тл}} | 15.20<ref name='82_8006001'/>
| | [[ЦӀиликь росдал совет]] | [[ЦӀиликь]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀиликь росдал совет |тл}} | 54.99<ref name='82_8006001'/>
| |[[ЦӀунди-Шабдухъ росдал совет]] | [[Шабдухъ]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀунди-Шабдухъ росдал совет |тл}} | 27.90<ref name='82_8006001'/>
| | [[ЧӀиркъатӀа]] росу | [[ЧӀиркъатӀа]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЧӀиркъатӀа |тл}} | 49.73<ref name='82_8006001'/>
| | [[ЧӀикь]] росу | [[ЧӀикь]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЧӀикь |тл}} | 10.25<ref name='82_8006001'/>
}}
== Росаби ==
Бакълъул мухъалда буго 27 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 5
| БетӀер2 = Росу | БетӀер3 = Статус | БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Росдал<br>поселение
| Ращалъи4 = | Ращалъи5 =
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен
| | [[Аргъвани]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Аргъвани |тл}} | [[Аргъвани росдал совет]]
| | [[БакьулӀ Гьарадерихъ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БакьулӀ Гьарадерихъ |тл}} | [[Гьарадерихъ росдал совет]]
| | [[Басрияб Сивухъ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Басрияб Сивухъ |тл}} | [[МелъелтӀа росдал совет]]
| | [[Гъадари]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъадари |тл}} | [[Гъадари]] росу
| | [[Гъоркьа Гьарадерихъ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъоркьа Гьарадерихъ |тл}} | [[Гьарадерихъ росдал совет]]
| | [[Гъоркьа Инхо]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъоркьа Инхо |тл}} | [[Гъоркьа Инхо]]
| | [[Данухъ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Данухъ |тл}} | [[Данухъ]] росу
| | [[Игьали]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Игьали |тл}} | [[Игьали росдал совет]]
| | [[Ингиши]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ингиши |тл}} | [[Ингиши]] росу
| | [[ИчичӀали]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ИчичӀали |тл}} | [[ЦӀунди-Шабдухъ росдал совет]]
| | [[КилалӀ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| КилалӀ |тл}} | [[КилалӀ]] росу
| | [[Кунзахъ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кунзахъ |тл}} | [[Игьали росдал совет]]
| | [[Лъанлъари]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Лъанлъари |тл}} | [[Игьали росдал совет]]
| | [[ЛъаратӀа (Бакълъул мухъ)|ЛъаратӀа]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЛъаратӀа (Бакълъул мухъ) |тл}} | [[ЛъаратӀа (Бакълъул мухъ)|ЛъаратӀа]] росу
| | [[МелъелтӀа]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| МелъелтӀа |тл}} | [[МелъелтӀа росдал совет]]
| | [[Нанибика]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Нанибика |тл}} | [[Аргъвани росдал совет]]
| | [[Нариш]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Нариш |тл}} | [[МелъелтӀа росдал совет]]
| | [[Садуб]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Садуб |тл}} | [[Аргъвани росдал совет]]
| | [[ТӀаса Инхо]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀаса Инхо |тл}} | [[ТӀаса Инхо]] росу
| | [[ТӀаса Гьарадерихъ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀаса Гьарадерихъ |тл}} | [[Гьарадерихъ росдал совет]]
| | [[ЦӀаналӀ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀаналӀ |тл}} | [[Игьали росдал совет]]
| | [[ЦӀиликь]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀиликь |тл}} | [[ЦӀиликь росдал совет]]
| | [[ЦӀияб ЦӀиликь]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀияб ЦӀиликь |тл}} | [[ЦӀиликь росдал совет]]
| | [[ЦӀунди (Бакълъул мухъ)|ЦӀунди]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀунди (Бакълъул мухъ) |тл}} | [[ЦӀунди-Шабдухъ росдал совет]]
| | [[ЧӀиркъатӀа]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЧӀиркъатӀа |тл}} | [[ЧӀиркъатӀа]] росу
| | [[ЧӀикь]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЧӀикь |тл}} | [[ЧӀикь]] росу
| | [[Шабдухъ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шабдухъ |тл}} | [[ЦӀунди-Шабдухъ росдал совет]]
}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
== РегӀелал ==
* [http://mo-gumbet.ru/ Бакълъул мухъалъул официалияб сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208032941/http://mo-gumbet.ru/ |date=2017-02-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20141014085832/http://dagmo.ru/gumbetovskiy-rayon Дагъистаналъул Муниципалитетал: Бакълъул мухъ]
* [https://web.archive.org/web/20100129081531/http://gumbetruo.dagschool.com/ Мухъалъул лъайкьеялъул идараби]
{{Бакълъул мухъ}}
{{Дагъистан}}
{{Авария}}
{{Authority control}}
[[Категория:Бакълъул мухъ|*]]
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
tp93ozk8tylcom1xc01innxfvlgg1wu
ХӀабаши
0
5184
102439
100687
2026-11-08T02:16:57Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102439
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag_of_Ethiopia.svg|thumb|ХӀабашиялъул байрахъ]]
'''ХӀабаши''', {{lang-am|የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ}}, {{мацI+ru|Эфиопия}}, расмияб цӀар — '''Федерати́вияб Демократи́кияб Респу́блика Эфио́пия''', цебе гьединго абула '''Абисси́ния''' абун — [[Африка]]ялда бугеб христианазул ва бусурманазул [[хӀукумат]].
ГӀадамазул къадар 100 миллион чиясда бахула. Ракьалъул гӀеблъи — 1 104 300 км².
Тахшагьар — [[Аддис-Абеба]]. Пачалихъияб мацӀ — [[Амхар мацӀ|Амхар]].
[[Федеративияб пачалихъ]], [[парламентияб республика]].
Ракь бикьула 12 административияб территориялда<ref name="aa">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/ethiopia-10th-regional-govt-goes-official/1882023|title=Ethiopia: 10th regional gov't goes official|website=www.aa.com.tr|access-date=2021-05-06}}</ref><ref name="mzv">{{Cite web|lang=en|url=https://www.mzv.cz/addisababa/en/news_and_events/sidama_regional_state_officially.html|title=Sidama Regional State Officially Inaugurated|website=www.mzv.cz|access-date=2021-05-06}}</ref>.
ХӀабашиялъул гӀорхьода руго [[Сомали]], [[Эритрея]], [[Судан]], [[Кения]], [[Джибути]] ва [[Жанубияб Судан]].
== Тарих ==
{{БутІа хІадури}}
== Административиябгун-территориаллъулаб гӀуцӀи ==
Эфиопия 2021 соналдаса нахъе бикьула 11 регионалда<ref name="aa"/><ref name="mzv"/> (штатов), организованных по [[Этнос|этническому]] принципу, и два города федерального подчинения (выделены курсивом):
[[Файл:Regions of Ethiopia RU.svg|thumb|right|250px|Эфиопиялъул федеративияб гӀуцӀи (2021 сон)]]
# [[Амхара (регион)|Амхара]];
# [[Афар]];
# [[Бенишангуль-Гумуз]];
# [[Гамбела (регион)|Гамбела]];
# Регион народов юго-запада Эфиопии;
# Регион наций, национальностей и народов Юга;
# [[Оромия]];
# [[Сидама (регион)|Сидама]];
# [[Сомали (регион)|Сомали]];
# [[Тыграй (регион)|Тыграй]];
# [[Харари]];
# ''[[Аддис-Абеба]];''
# ''[[Дыре-Дауа]];''
[[Файл:Ethiopia shaded relief map 1999, CIA.jpg|thumb|right|250px|<center>Эфиопиялъул карта</center>]]
=== Байрамал ===
{| class="standard"
|Дата
|Авар мацӀалда цӀар
|ХӀабаши цӀар
|-
|6 яги 7 январ
|[[Христос Гьави]]
|''Gänna''/''Ledät'' (ገናልደት)
|-
|19 январ
| Крещение
|''Temqät'' (ጥምቀት)
|-
|2 март
| Адуаялда бергьенлъи
|
|-
| Апрель яги май
|[[Пасха]]
|''Fasika'' (ፋሲካ)
|-
|1 май
|[[ТӀоцебесеб май (байрам)|ЗахӀматалъул къо]]
|
|-
|5 май
| Эркенлъиялъул къо
|''Omédla del'' (ኦሜድላ ድል)
|-
|11 сентябр
|[[ЦӀияб сон]]
|''Enqutatash'' (እንቁጣጣሽ)
|-
|27 яги 28 сентябр
| Мескел Хъанчалъул къо
|''Mäsqäl'' (መስቀል)
|}
== ХӀужаби ==
{{хӀужаби|2|refs=
<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|title=Ethiopia :: People and Society|date=2020|publisher=CIA|accessdate=2020-08-30|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215191857/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|url-status=хвараб}}</ref>
}}
== Адабият ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эфиопия}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Абессиния}}
* {{ЭЕЭ|15131|Эфиопия}}
* {{ЭЕЭ|15132|Эфиопские евреи}}
* {{книга
| автор = [[Коровиков, Валентин Иванович|Коровиков В. И.]]
| заглавие = Эфиопия
| ссылка =
| ответственный = Ред. колл. серии: [[Алаев, Энрид Борисович|Э. Б. Алаев]] (предс.), [[Аничкин, Олег Николаевич|О. Н. Аничкин]], В. В. Бодрин, [[Польщиков, Пётр Иванович|П. И. Польщиков]], Ю. А. Поляков, [[Серебрянный, Леонид Рувимович|Л. Р. Серебрянный]]; Оформл. худож. Н. В. Батаева
| место = М.
| издательство = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]
| год = 1981
| страниц = 136
| серия = [[У карты мира]]
| тираж = 100000
| ref =
}}
== РегӀелал ==
{{Навигация
|Портал = Эфиопия
|Викитека = Эфиопия
|Викигид = Эфиопия
}}
* [https://web.archive.org/web/20090213044519/http://abesin.ru/ Абиссиниялъул тарих]
* [https://web.archive.org/web/20160304200734/http://www.conflictologist.org/main/vojny-i-konflikty-v-tropicheskoy-afrike.htm#ethiopia Материалы по новейшей истории Эфиопии]
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13349398 Ethiopia Profile] [[BBC]]{{ref-en}}
* [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/ETH/Year/2012/Summary World Bank Ethiopia Summary Trade Statistics]{{ref-en}}
* {{dmoz|Regional/Africa/Ethiopia}}
{{КЪР}}
{{ХӀабаши темабазда}}
{{Африка}}
[[Категория:ХӀабаши| ]]
[[Категория:Пачалихъал — ЦМГӀялъул членал]]
{{stub}}
irixasloch3gg96gonsw7n2k2g5o9r4
ГӀараб мацӀ
0
5247
102386
99555
2026-11-07T23:24:11Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102386
wikitext
text/x-wiki
{{МацӀазул карточка
| name = ГӀараб мацӀ
| nativename = {{rtl-lang|ar|اَلْعَرَبِيَّةُ}}<br />''{{transl|ar|ALA|аль-гӀарабиягь}}''
| pronunciation = {{IPA|/ˈʕarabiː/}}, {{IPA|/alʕaraˈbijːa/}}
| states = [[ГӀараб джамигӀат|ГӀараб жамигӀаталъул]] пачалихъал, гьезда мадугьалихъ ругел [[Европ|Европаялда]], [[Азия|Азиялъул]] ва [[Африка|Африкаялъул]] пачалихъазда миллиял дагьбутӀаби
|ethnicity = [[ГӀарабал]], [[ГӀарабгун берберал]], [[Афро-гӀарабал]] ва цогидал
| speakers = {{sigfig|313|2}} миллион чи, киналго вариантазда
| date = 2011–2016<!--reporting dates of the data-->
| ref = <ref name=e21>{{cite web|title=Arabic – Ethnologue|url=//www.ethnologue.com/language/ara|website=Ethnologue|publisher=Simons, Gary F. and Charles D. Fennig (eds.). 2018. Ethnologue: Languages of the World, 21st edition|accessdate=21 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105171142/https://www.ethnologue.com/language/ara|archive-date=5 January 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>
| speakers2 = {{sigfig|274|2}} миллион чи Стандартияб гӀараб мацӀ жидее [[кӀиабилеб мацӀ|кӀиабилеблъун]] кколел<ref name=e21/>
| familycolor = Afro-Asiatic
| fam2 = [[Самиял мацӀал|Самиял]]
| fam3 = [[БакътӀерхьул самиял мацӀал|БакътӀерхьул самиял]]
| fam4 = [[Бакьулъиялъул самиял мацӀал|Бакьулъиялъул самиял]]
| fam5 = [[ГӀараб мацӀазул классификация|Шималияб гӀараб]]
| dia1 = [[Магърибалъул гӀараб мацӀ|Магърибалъул]]
| dia2 = [[ГӀараб мацӀалъул вариантал#Шималиял диалектал|Шималиял]] ([[Египеталъул гӀараб мацӀ|Египетлъул]], [[Месопотамиялъул гӀараб мацӀ|Месопотамиялъул]], [[Шамалъул гӀараб мацӀ|Шамалъул]])
| dia3 = [[ГӀараб мацӀалъул вариантал#Жанубиял диалектал|Жанубиял]] ([[ГӀарабистаналъул гӀараб мацӀ|ГӀарабистаналъул]] [[Гъулпалъул гӀараб мацӀ|Гъулпалъул]], [[ХӀижазалъул гӀараб мацӀ|ХӀижазалъул]], [[Наждалъул гӀараб мацӀ|Наждалъул]] ва [[Яманалъул гӀараб мацӀ|Яманалъул]])
| stand1 = [[Гьанжесеб стандартияб гӀараб мацӀ]]
| script = [[ГӀараб алипба]]<br />[[ГӀараб брайл]]<br />[[Гъаршуни|Сириялъулаб]]<br />[[Гьибрито-гӀараб мацӀ|Гьибрит]]<br />[[Къубрусалъул гӀараб мацӀ|Грек]]<br />[[ГӀараб руманлъизаби|Латин]] (гъорлӀе рачуна [[Чатазул гӀараб алипба]], [[ГӀараб хӀассания|ХӀассания]] <small>([[Сенегалалда]])</small><ref>{{Cite web |url=http://www.jo.gouv.sn/spip.php?article4790 |title=Journal Officiel de la Republique du Senegal |access-date=8 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092122/http://www.jo.gouv.sn/spip.php?article4790 |archive-date=18 May 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>)
| nation = [[Гьанжесеб стандартияб гӀараб мацӀ]] расмияблъун буго [[ГӀараб мацӀ расмияблъун кколел пачалихъазул сияхӀ|26 пачалихъалда]] ва 1 диспутияб территорияла, ингилис ва паранс мацӀазда хадуб кӀодолъиялъул рахъалъ лъабабилеб<ref>{{Harvcoltxt|Wright|2001|p=492}}</ref>{{collapsible list
|{{флагификация|Алжир}}<br />{{флагификация|БахӀрайн}}<br />{{флагификация|Къумур чӀинкӀиллъаби}}<br />{{флагификация|Чад}}<br >{{флагификация|Джибути}}<br />{{флагификация|Египет}}<br />{{флагификация|ГӀиракъ}}<br />{{флагификация|Урдун}}<br />{{флагификация|Къувайт}}<br />{{флагификация|Лубнан}}<br />{{флагификация|Либия}}<br />{{флагификация|Мавритания}}<br />{{флагификация|Магъриб}}<br />{{флагификация|ГӀуман}}<br />{{флагификация|ПилистӀин}}<br />{{флагификация|КъатӀар}}<br />{{флагификация|СагӀудиязул ГӀарабия}}<br />{{флагификация|Сумалия}}<br />{{флагификация|Судан}}<br />{{флагификация|Сирия}}<br />{{флагификация|Тунис}}<br />{{флагификация|Цолъарал ГӀараб Имаратал}}<br />{{флагификация|Яман}}<br />{{флагификация|Занзибар}}({{флагификация|Танзания}})<br /> {{флагификация|БакъьӀерхьул СахӀара}}<br />(диспутияб территория)<br />'''ГӀуцӀалаби'''<br />[[Африкалъул цолъи]]<br />[[ГӀараб джамигӀат]]<br />[[Исламияб цадахъ хӀалтӀиялъул гӀуцӀи]]<br />[[Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀи]]}}
| minority = {{collapsible list| [[Бруней]]<br />[[Сеута]]<br />[[Къубрус]]<br />[[Эритрея]]<br />[[Индонезия]]<br />[[Исраил]]<br />[[Мали]]<br />[[Мелилла]]<br />[[Нигер]]<br />[[Пакистан]]<br />[[Сенегал]]<br />[[Шималияб Судан]]}}
| agency = {{collapsible list
| [[File:Blank.png|26px|link=]] [[ГӀараб мацӀалъул халкъаздагьоркьосеб мажлис]]<br />
[[Алжир]]: [[Алжиралда гӀараб мацӀалъул тӀадегӀанаб мажлис]]<br />
[[Египет]]: [[Къагьиралда гӀараб мацӀалъул академия]]<br />
[[Исраил]]: [[Исраилалда гӀараб мацӀалъул академия]]<br />
[[ГӀиракъ]]: [[ГӀиракъалъул гӀелмабазул академия]]<br />
[[Урдун]]: [[Урдуналъул гӀараб мацӀалъул академия]]<br />
[[Либия]]: Джамагьириялда гӀараб мацӀалъул академия<br />
[[Магъриб]]: [[Рабаталда гӀараб мацӀалъул академия]]<br />
[[СагӀудиязул ГӀарабия]]: [[Риядалда гӀараб мацӀалъул академия]]<br />
[[Сумали]]: [[Мугъадишуялда гӀараб мацӀалъул академия]]<br />
[[Судан]]: [[Хартумалда гӀараб мацӀалъул академия]]<br />
[[Сирия]]: [[Димашкъалъул гӀараб академия]] (the oldest)<br />
[[Тунис]]: [[Beit Al-Hikma Foundation]]
}}
| iso1 = ar
| iso2 = ara
| iso3 = ara
| lc1 = arq
| ld1 = [[Алжиралъул гӀараб мацӀ]]
| lc2 = aao
| ld2 = [[Алжиралъул сахӀараялъул гӀараб мацӀ]]
| lc3 = bbz
| ld3 = [[Бабалия креол гӀараб мацӀ]]
| lc4 = abv
| ld4 = [[Багьарна гӀараб мацӀ]]
| lc5 = shu
| ld5 = [[Чадалъул гӀараб мацӀ]]
| lc6 = acy
| ld6 = [[Къубрусияб гӀараб мацӀ]]
| lc7 = adf
| ld7 = [[Дофари гӀараб мацӀ]]
| lc8 = avl
| ld8 = [[Бакъбаккул Египеталъул бадавиязул гӀараб мацӀ]]
| lc9 = arz
| ld9 = [[Египетлъул гӀараб мацӀ]]
| lc10 = afb
| ld10 = [[Гъулпалъул гӀараб мацӀ]]
| lc11 = ayh
| ld11 = [[ХӀадрамиялъул гӀараб мацӀ]]
| lc12 = acw
| ld12 = [[ХӀиджазалъул гӀараб мацӀ]]
| lc13 = ayl
| ld13 = [[Либиялъул гӀараб мацӀ]]
| lc14 = acm
| ld14 = [[Месопотамиялъул гӀараб мацӀ]]
| lc15 = ary
| ld15 = [[МагӀрибалъул гӀараб мацӀ]]
| lc16 = ars
| ld16 = [[Наджадалъул гӀараб мацӀ]]
| lc17 = apc
| ld17 = [[Шималияб Шамалъул гӀараб мацӀ]]
| lc18 = ayp
| ld18 = [[Шималияб Месопотамиялъул гӀараб мацӀ]]
| lc19 = acx
| ld19 = [[ГӀуманалъул гӀараб мацӀ]]
| lc20 = aec
| ld20 = [[СагӀиди гӀараб мацӀ]]
| lc21 = ayn
| ld21 = [[СанагӀани гӀараб мацӀ]]
| lc22 = ssh
| ld22 = [[Шигьи гӀараб мацӀ]]
| lc23 = ajp
| ld23 = [[Жанубияб Шамалъул гӀараб мацӀ]]
| lc24 = arb
| ld24 = '''[[Стандартияб гӀараб мацӀ]]'''
| lc25 = apd
| ld25 = [[Суданалъул гӀараб мацӀ]]
| lc26 = pga
| ld26 = [[Суданалъул креол гӀараб мацӀ]]
| lc27 = acq
| ld27 = [[Таиззи-ГӀадени гӀараб мацӀ]]
| lc28 = abh
| ld28 = [[Таджик гӀараб мацӀ]]
| lc29 = aeb
| ld29 = [[Тунисалъул гӀараб мацӀ]]
| lc30 = auz
| ld30 = [[Узбек гӀараб мацӀ]]
| lingua = 12-AAC
| image = Arabic albayancalligraphy.svg
| imagesize = 150px
| imagecaption = '''{{transl|ar|Аль-ГӀарабия}}''' гӀараб ([[Насх (хатӀ)|насх хатӀалда]] хъвараб)
| map = Arabic Varieties Map.svg
| mapcaption = ГӀараб мацӀалда кӀалъалеб гӀемерисеб (бецӀ-гӀурччинаб) ва дагьаб (канчӀ-гӀурччинаб) халкъалъул тӀибитӀи
| map2 = Arabic speaking world.svg
| mapcaption2 = ГӀараб мацӀ миллияб мацӀ хӀисабалда (гӀурччинаб), расмияб мацӀ хӀисабалда (бецӀ-хъахӀилаб) ва икълимияб/миллияб дагьбутӀадул мацӀ хӀисабалда (канчӀ-хъахӀилаб) хӀалтӀизабулеб территория
| notice = IPA
| protoname = [[Прото-гӀараб мацӀ]]<br />[[Басрияб гӀараб мацӀ]]<br />[[Басрияб ХӀиджази мацӀ]]<br />[[Классикияб гӀараб мацӀ]]
| sign = Ишарияб гӀараб мацӀ (миллиял формаби)
| glotto = arab1395
| glottorefname = Arabic
}}
'''ГӀара́б мацӀ''' ({{langx|ar|label=[[эндоним]]|اللغة العربية}}, ''al-luġa al-ʿarabiyya'') ккола [[Самиял мацӀал|самияб]] хъизаналъул [[Афразиял мацӀал|афразиял]] [[МацӀазул генетикияб классификация|мацӀазул макрохъизаналъул]] мацӀлъун, жибги аслияб куцалъ Африкаялдаги Азиялдаги тӀибитӀун бугеб. ГӀараб мацӀалда кӀалъалезул рикӀкӀен бахуна 240 млн. чиясде<ref name="автоссылка1" /> ([[Рахьдал мацӀ]] гӀадин), жеги 50 миллион чияс хӀалтӀизабула гӀараб [[КӀиабилеб мацӀ|кӀиабилеб мацӀ]] гӀадин. Классикияб гӀараб — [[Къуръан|Къуръаналъул]] мацӀ жибги кколеб — хӀалтӀизабула [[Ислам|диналъул мацӀлъун]] дунялалъулго бусурбабаз (тӀолаб рикӀкӀен — 1,57 млрд чи<ref>[http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf Доклад Pew Research Center о распространённости ислама в мире" (2009 год)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |date=2009-10-10 }}</ref>).
==Классификация==
== Тарих ==
== Фонология ==
== Грамматика ==
=== Референсал ===
{{refbegin}}
* {{Citation |title = As-Sabil |url = https://fr.scribd.com/doc/14436546/Languages-Spoken-by-More-Than-10-Million-People }}
* {{Citation |first = Mary Catherine |last = Bateson |title = Arabic Language Handbook |publisher = Georgetown University Press |year = 2003 |isbn = 978-0-87840-386-8 }}
* {{Citation |last1=Durand |first1=Olivier |last2=Langone |first2=Angela D. |last3=Mion |first3=Giuliano |title = Corso di Arabo Contemporaneo. Lingua Standard |language = it |location = Milan |publisher = Hoepli |year=2010 |isbn = 978-88-203-4552-5 }}
* {{Citation |title = Language in Africa |last = Gregersen |first = Edgar A. |year = 1977 |publisher = CRC Press |location = |isbn = 978-0-677-04380-7 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/languageinafrica0000greg }}
* {{Citation |authorlink = George Grigore |first = George |last = Grigore |year = 2007 |title = L'arabe parlé à Mardin. Monographie d'un parler arabe périphérique |location = Bucharest |publisher = Editura Universitatii din Bucuresti |isbn = 978-973-737-249-9 |url = https://shamlnews.com/read.php?article=1022 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927072656/http://www.arc-news.com/read.php?lang=en&id_articol=1059 |archivedate = 27 септембер 2007 }}
* {{Citation |title = Writing Arabic: A Linguistic Approach, from Sounds to Script |last1=Hanna |first1=Sami A. |first2=Naguib |last2=Greis |year=1972 |publisher=Brill Archive |isbn = 978-90-04-03589-8 }}
* {{Citation |last1=Haywood |last2=Nahmad |title = A new Arabic grammar |location=London |year=1965 |isbn = 978-0-85331-585-8 |publisher=Lund Humphries }}
* {{Citation |title=The Semitic languages |first1=Robert |last1=Hetzron |edition=Illustrated |publisher=Taylor & Francis |year = 1997 |isbn = 978-0-415-05767-7 }}
* {{Citation |last1=Irwin |first=Robert |year=2006 |title=For Lust of Knowing |location=London |publisher=Allen Lane }}
* {{Citation |first1=Robert B. |last1=Kaplan |first2=Richard B. |last2=Baldauf |title=Language Planning and Policy in Africa |publisher = Multilingual Matters |year = 2007 |isbn = 978-1-85359-726-8 }}
* {{Citation |first = Alan S.|last = Kaye |year = 1991 |title = The Hamzat al-Waṣl in Contemporary Modern Standard Arabic |journal = Journal of the American Oriental Society |volume = 111 |issue= 3 |pages = 572–574 |doi = 10.2307/604273 |jstor = 604273 }}
* {{Citation |first=Edward William |last=Lane |title=Arabic–English Lexicon |year=1893 |edition=2003 reprint |url=http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm |isbn=978-81-206-0107-9 |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |access-date=24 август 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131210194335/http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm |archive-date=10 декембер 2013 |url-status=dead }}
* {{Citation |last=Lipinski |first=Edward |year=1997 |title=Semitic Languages |location=Leuven |publisher=Peeters }}
* {{Citation |last=Mion |first=Giuliano |title=La Lingua Araba |language=it |location=Rome |publisher=Carocci |year=2007 |isbn = 978-88-430-4394-1 }}
* {{Citation |last = Mumisa |first = Michael |title = Introducing Arabic |publisher=Goodword Books |year=2003 |isbn = 978-81-7898-211-3 }}
* {{Citation |first = S. |last = Procházka |year = 2006 |chapter = "Arabic" |title = Encyclopedia of Language and Linguistics |edition = 2nd }}
* {{Citation |last = Steingass |first = Francis Joseph |authorlink = Francis Joseph Steingass |url = https://books.google.com/?id=3JXQh09i2JwC |title = Arabic–English Dictionary |publisher = Asian Educational Services |year = 1993 |isbn = 978-81-206-0855-9 }}
* Suileman, Yasir. ''Arabic, Self and Identity: A Study in Conflict and Displacement''. Oxford University Press, 2011. {{ISBN|0-19-974701-6|978-0-19-974701-6}}.
* {{cite book
|last = Thelwall
|first = Robin
|year = 2003
|chapter = Arabic
|publisher = Cambridge University Press
|location = Cambridge
|isbn = 978-0-521-63751-0
|title = Handbook of the International Phonetic Association a guide to the use of the international phonetic alphabet
}}
* {{Citation |first = R. |last = Traini |title = Vocabolario di arabo |publisher=I.P.O. |location=Rome |trans-title = Dictionary of Modern Written Arabic |language = it |agency = Harassowitz |year = 1961 }}
* {{Citation |first = Laura Veccia |last = Vaglieri |title=Grammatica teorico-pratica della lingua araba |publisher=I.P.O. |location = Rome }}
* {{Citation |first = Kees |last = Versteegh |title = The Arabic Language |publisher = Edinburgh University Press |year = 1997 |isbn = 978-90-04-17702-4 }}
* {{Citation
|last = Watson
|first= Janet
|year= 2002
|title= The Phonology and Morphology of Arabic
|location = New York
|publisher = Oxford University Press
|isbn = 978-0-19-824137-9
}}
* {{Citation |first = Hans |last = Wehr |title = Arabisches Wörterbuch für die Schriftsprache der Gegenwart: Arabisch-Deutsch |publisher = Harassowitz |year = 1952 |edition = 1985 reprint (English) |isbn = 978-3-447-01998-9 |title-link = Arabisches Wörterbuch für die Schriftsprache der Gegenwart }}
* {{Citation |title = The New York Times Almanac 2002 |first = John W. |last = Wright |year = 2001 |publisher = Routledge |isbn = 978-1-57958-348-4 }}
{{refend}}
== КъватӀисел линкал ==
{{Interwiki|ar|عربية|ГӀараб}}
{{Wiktionarycat}}
{{Commonscat|Arabic language}}
* [[b:Language Learning Difficulty for English Speakers|Arabic: a Category III language]] Languages which are difficult for native English speakers.
* [https://web.archive.org/web/20090114194203/http://www1.ccls.columbia.edu/~cadim/TUTORIAL.ARABIC.NLP.pdf Dr. Nizar Habash's, Columbia University, Introduction to Arabic Natural Language Processing]
* [http://www.google.com/ta3reeb/ Google Ta3reeb – Google Transliteration]
* [http://transliteration.org/quran/Pronunciation/Letters/TashP.htm Transliteration] Arabic language pronunciation applet
* [http://alpage.inria.fr/~sagot/woler2011/WoLeR2011/Program_&_Proceedings_files/WoLeR%202011%20-%20Neme.pdf '' Alexis Neme (2011), A lexicon of Arabic verbs constructed on the basis of Semitic taxonomy and using finite-state transducers'']
* [https://halshs.archives-ouvertes.fr/hal-00831338 '' Alexis Neme and Eric Laporte (2013), Pattern-and-root inflectional morphology: the Arabic broken plural'']
* [https://www.academia.edu/13002690/Do_computer_scientists_deeply_understand_the_traditional_Arabic_morphology_%D9%87%D9%84_%D9%8A%D9%81%D9%87%D9%85_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%D9%88%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%A8%D9%8A%D9%91%D9%88%D9%86_%D8%B9%D9%84%D9%85_%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%B1%D9%81_%D9%81%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%8B_%D8%B9%D9%85%D9%8A%D9%82%D8%A7%D9%8B_ ''Alexis Neme and Eric Laporte (2015), Do computer scientists deeply understand Arabic morphology? – {{rtl-lang|ar|هل يفهم المهندسون الحاسوبيّون علم الصرف فهماً عميقاً؟}}'', available also in Arabic, Indonesian, French]
* {{Cite NIE |last=Jastrow |first=Morris |authorlink=Morris Jastrow, Jr. |wstitle=Arabic Language and Literature |year=1905 |short=x}}
* [https://findingaid.lib.byu.edu/viewItem/UA%205572/Series%202/carton%201/folder%209-13/ Arabic manuscripts, UA 5572] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218093924/https://findingaid.lib.byu.edu/viewItem/UA%205572/Series%202/carton%201/folder%209-13/ |date=2020-02-18 }} at [https://sites.lib.byu.edu/sc/ L. Tom Perry Special Collections], [[Brigham Young University]] [https://web.archive.org/web/20161104015044/https://arabic-keyboards.net/ Online Arabic Keyboard]
* {{cite book |last = Catafago |first = Joseph |title = An English and Arabic Dictionary |url = https://archive.org/details/bub_gb_HssafteBbqYC/page/n5 |accessdate = 2018-10-18 |publisher = [[Bernard Quaritch]] |website = [[Internet Archive|archive.org]] |year = 1873 |edition = 2nd |location = London, England |language = en, ar |page = 1114 |archive-url = https://archive.today/20181019214744/https://archive.org/stream/bub_gb_HssafteBbqYC/bub_gb_HssafteBbqYC_djvu.txt |archive-date = 19 October 2018 |url-status = live }} (Bilingual dictionary)
[[Категория:Н.Щ. IX гӀасруялдаса ругел мацӀал]]
[[Категория:ГӀараб мацӀ| ]]
[[Категория:Централиял самиял мацӀал]]
[[Категория:Fusional languages]]
[[Категория:Алжиралъул мацӀал]]
[[Категория:БахӀрайналъул мацӀал]]
[[Категория:Камеруналъул мацӀал]]
[[Категория:Чадалъул мацӀал]]
[[Категория:Къумуразул мацӀал]]
[[Категория:Джибутиялъул мацӀал]]
[[Категория:Эритреялъул мацӀа]]
[[Категория:Джибралтаралъул мацӀал]]
[[Категория:Исраилалъул мацӀал]]
[[Категория:Ираналъул мацӀал]]
[[Категория:ГӀиркъалъул мацӀал]]
[[Категория:Урдуналъул мацӀал]]
[[Категория:Курдистаналъул мацӀал]]
[[Категория:Къувейталъул мацӀал]]
[[Категория:Лубнаналъул мацӀал]]
[[Категория:Либиялъул мацӀал]]
[[Категория:Малиялъул мацӀал]]
[[Категория:Мавританиялъул мацӀал]]
[[Категория:Магърибалъул мацӀал]]
[[Категория:Нигералъул мацӀал]]
[[Категория:ГӀуманалул мацӀал]
[[Категория:ПилистӀиналъул мацӀал]]
[[Категория:КъатӀаралъул мацӀал]]
[[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул мацӀал]]
[[Категория:Сенегалалъул мацӀал]]
[[Категория:Жанубияб Суданалъул мацӀал]]
[[Категория:Сицилиялъул мацӀал]]
[[Категория:Сумалиялъул мацӀал]]
[[Категория:Суданалъул мацӀал]]
[[Категория:Сириялъул мацӀал]]
[[Категория:Цолъарал ГӀараб Имаратазул мацӀал]]
[[Категория:Тунисалъул мацӀал]]
[[Категория:Яманалъул мацӀал]]
[[Категория:Stress-timed languages]]
[[Категория:Субъект–фигӀлу–объект мацӀал]]
[[Категория:ФигӀлу–субъект–объект мацӀал]]
bp9ydbn3me105ug60vifjecu37sf2h3
Географиял координатазул система
0
5621
102381
97861
2026-11-07T23:05:19Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102381
wikitext
text/x-wiki
[[File:FedStats Lat long.svg|thumb|upright=1.2|Экваторалъе халалъалил хӀуччал руго перпендикулариял, гӀеблъалил хӀуччал руго параллелиял.]]
'''Географиял координатазул система''' ('''ГКС''') буго [[координатазул сферикияб система|сфериял]] яги [[геодетикиял координатал|геодетикиял координатазул]] система битӀахъе Ракьалда тӀад ругел позицияби [[ГӀеблъел|гӀеблъелги]] [[Халалъел|халалъелги]] гӀадин рорцинеги кьезеги хӀалтӀизабулеб.<ref name="chang2016">{{cite book |last1=Chang |first1=Kang-tsung |title=Introduction to Geographic Information Systems |url=https://archive.org/details/introductiontoge0000chan_n5d7_8thed |date=2016 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-1-259-92964-9 |page=[https://archive.org/details/introductiontoge0000chan_n5d7_8thed/page/24 24] |edition=9th}}</ref> Эб буго месалъул рикӀкӀадул батӀи-батӀиял системабазул бищун бигьияб, басрияб ва гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб тайпа, жиб цӀикӀкӀанисел цогидазул кьочӀокь бугеб. ГӀеблъалицаги халалъалицаги [[Картезианаб координатазулаб ситема|картезианаб координатазулаб ситема]] гӀадинаб координатазул кортеж гӀуцӀулеб букӀаниги, географиял координатазул система кколаро кортезианаб, щай гурелъул борцен бахъула бокӀназда, ритӀалитӀа гуреб.<ref name="DiBiase">{{cite web |last=DiBiase |first=David |title=The Nature of Geographic Information |url=https://www.e-education.psu.edu/natureofgeoinfo/c2_p10.html |access-date=18 фебруар 2024 |archive-date=19 фебруар 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219075125/https://www.e-education.psu.edu/natureofgeoinfo/c2_p10.html |url-status=dead }}</ref>
== Референсал ==
{{Reflist}}
=== Иццал ===
{{refbegin}}
* ''Portions of this article are from Jason Harris' "Astroinfo" which is distributed with [[KStars]], a desktop planetarium for [[Linux]]/[[KDE]]. Ралагье [http://edu.kde.org/kstars/index.phtml The KDE Education Project – KStars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517043629/http://edu.kde.org/kstars/index.phtml |date=17 май 2008 }}''
{{refend}}
[[Category:Географиял координатиял системаби| ]]
[[Category:Картография]]
[[Category:Географияб позиция|*]]
[[Category:Геодезия]]
[[Category:Навигация]]
sty0vuv32wf1m4qam3qb5dfj37lkpo1
Рамазан ГӀабдулатӀипов
0
5757
102417
101293
2026-11-08T01:20:07Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102417
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан
|цӀар = Рамазан ГӀабдулатӀипов
|аслияб цӀар = {{lang-ru|Рамазан Абдулатипов}}
|сурат = Рамазан Абдулатипов.png
|гӀеблъи = 280px
|сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай =
|хъулухъ = [[Дагъистаналъул БетӀер]] <br /><small> Дагъистаналъул Президент <br />2013 с. 8 сентябралдаса 2014 с. 1 январалде щвезегӀан</small>
|тартиб = 3
|байрахъ = Standard of the Head of the Republic of Dagestan.svg{{!}}border
|байрахъ2 = Coat of Arms of Dagestan.svg
|хъулухъ байбихьи = [[2014 сон|2014 с.]] 1 январалдасан
|хъулухъ лӀугӀи =
|цеве вукӀарав = [[МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам|МухӀамадсалам МухӀамадов]]
|хадув вачӀарав =
|хъулухъ_2 = Россия Федерациялъул министр
|байрахъ_2 = Flag of Russia.svg{{!}}border
|хъулухъ байбихьи_2 = 19 май [[1999]] сон
|хъулухъ лӀугӀи_2 = 9 август [[1999]] сон
|цеве вукӀарав_2 =
|хадув вачӀарав_2 =
|премьер_2 = Сергей Степашин
|президент_2 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]
|хъулухъ_3 = Россия Федерациялъул халкъияб сиясаталъул министр
|байрахъ_3 = Flag of Russia.svg{{!}}border
|хъулухъ байбихьи_3 = 11 сентябр [[1998]] сон
|хъулухъ лӀугӀи_3 = 12 май [[1999]] сон
|цеве вукӀарав_3 = Евгений Сапиро
|хадув вачӀарав_3 = Вячеслав Михайлов
|премьер_3 = [[Евгений Примаков]]
|президент_3 = [[Борис Ельцин]]
|хъулухъ_4 = Россиялъул Федерациялъул ХӀукуматалъул председателасул наиб
|хъулухъ байбихьи_4 = [[1 август]] [[1997 сон]]
|хъулухъ лӀугӀи_4 = [[13 июнь]] [[1998 сон]]
|цеве вукӀарав_4 =
|хадув вачӀарав_4 =
|премьер_4 = [[Черномырдин, Виктор Степанович|Виктор Черномырдин]] <br /> [[Кириенко, Сергей Владиленович|Сергей Кириенко]]
|президент_4 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]]
|байрахъ_4 = Flag of Russia.svg{{!}}border
|хъулухъ_5 = [[Россиялъул ТӀадегӀанаб советалъул миллатазул совет]]алъул председатель
|тартиб_5 = 1
|хъулухъ байбихьи_5 = [[13 июнь]] [[1990 сон]]
|хъулухъ лӀугӀи_5 = [[4 октябрь]] [[1993 сон]]
|цеве вукӀарав_5 =
|хадув вачӀарав_5 =
|байрахъ_5 = Flag_of_Russian_SFSR.svg{{!}}border
|гьавураб къо-моцӀ = 4.8.1946
|гьавураб бакӀ = [[Гъебгъуда]] росу, [[ЛъаратӀа мухъ]], {{БакІГьавураб|Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика|Дагъистаналда}}, [[РСФСР]], [[СССР]]
|эмен =
|эбел =
|рос =
|лъади =
|лъимал =
|партия = [[ССКП]] <br />[[Цолъараб Россия]]
|лъай = [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]]
|гӀелмияб даража = Философиял гӀелмабазул доктор
|аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]]
|миллат = [[МагӀарулал|МагӀарулав]]
|дин = [[Ислам]]
|шапакъатал = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}}{{ХІурматалъул Орден}} {{!!}} {{Гьудуллъиялъул Орден}}{{!!}}{{Москваялъ 850-сон тІубай ракІалде щвезабиялъул Медал}}{{!!}}{{Медал «Россиялъул транспорталъул комплекс цебетІеялъе квер бакъаралъухъ»}}
{{!}}-
{{!}} {{Дагъистан Жумгьурияталъе гьабураб хъулухъалъухъ Орден}}
{{!}}}
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}}{{Россиялъул Федерациялъул мустахІикъав гІелмабазул жигарчи|2001}}{{!!}}{{Россиялъул Федерациялъул ХІукуматалъул премия}}
{{!}}}
| гъулбас = Signature of Ramazan Abdulatipov.png
}}
'''ГӀабдулатӀи́пов ХӀажи́мурадил Рамаза́н''' (гь. [[4 август]]алъ [[1946 сон]]алъул, [[Гъебгъуда]] р., [[ЛъаратӀа мухъ]], [[Дагъистаналъул АССР|Дагъистаналъул АССР]], [[РСФСР]]) — [[Россия|россиялъул]] [[сиясатчи]] ва [[пачалихъияв жигарчи]], [[Дагъистаналъул БетӀер|Дагъистан Жумгьурияталъул 3-ев БетӀер]].
2011 соналъул 4 декабралдаса бахъун 2013 соналъул 28 январалде щвезегӀан [[Россиялъул Федерациялъул анлъабилеб ракӀариялъул Федералияб данделъиялъул пачалихъияб дума|Пачалихъияб думаялъул 6 ракӀариялъул]] депутат «[[Цолъараб Россия]]» партиялдасан<ref name="ГД"/>.
Философиял гӀелмабазул доктор, [[профессор]], [[Россиялъул тӀабигӀиял гӀелмабазул академия|РТӀГӀА]]-ялъул академик, философиялъул, маданияталъул, тарихалъул, геометриялъул, химиялъул ва миллатаздагьоркьосел бухьеназул специалист ; дипломат.
== ГӀумрухъвай ==
Гьавуна ЛъаратӀа мухъалъул [[Гъебгъуда]] росулӀ 1946 соналъул 4 августалъ {{sfn|Официальный сайт Главы РД}}. Гьев вукӀана колхозалъул председатуласул хъизаналда ичӀабилев лъимерлъун. Миллат — [[магӀарулал|магӀарулав]]<ref>[http://rІa.ru/ІncІdents/20130607/942170581.html Без Амирова: Дагестан на перепутье и ждет решения Москвы]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://rusplt.ru/artІcles/vlast/abdulatІpov-dagestan.html Аналитики указывают на то, что новый назначенец — фигура «из прошлого»]</ref>.
[[1963 сон]]алъ анкьгосонил школа лӀугӀизабун хадуб, лӀугьана цӀализе [[Буйнакскалъул медицинаялъул училище]]ялде, ва гьеб лӀугӀизабуна [[1966 сон]]алъ. [[Цюмилюх]] росдал медпункталъул бетӀерлъи гьабулевлъун хӀалтӀана, цинги ЛъаратӀа мухъалъулаб больницаялъул фельдшергун-акушерасул пункталъе бетӀерлъи гьабуна. 1966-елдаса [[1970 сон]]азде щвезегӀан хъулухъ гьабуна [[Советияб Армия]]лда, [[СССРалъул яргъид гӀуцӀарал къуватал| СССРалъул яргъид гӀуцӀарал къуватазда]].
[[1972 сон]]алъ лӀугьана [[КПСС]]алде (нахъе ана [[22 август]]алъ [[1991 сон]]алъул). [[1974]] -елдаса [[1975 сон]]азда вукӀана ЛъаратӀа райкомалъул комсомолазул секретарлъун.
1975 соналъ заочно лӀугӀизабуна [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет|Дагъистаналъул университеталъул]] тарихалъул факультет. Хадуб цӀалана [[Санкт-Петербургалъул пачалихъияб университет|А. А. Ждановасул цӀаралда бугеб ЛПУ-ялъул]] [[Санкт-Петербургалъул пачалихъияб университеталъул философиялъул факультет|философиялъул факультеталъул]] [[аспирант]]ураялда. [[1978 сон]]алъ цӀунана [[ГӀелмабазул кандидат|кандидатасулаб]] диссертация «Личность в системе национальных отношений развитого социалистического общества».
Диссертация цӀунаралдаса хадуб хӀалтӀана ЛПУ-ялъул философиялъул факультеталъул ассистентлъун ва дарсал кьолевлъун.
1987 соналъ бетӀерлъи гьабуна [[Дагъистаналъул пачалихъияб педагогикаялъул университет|Дагъистаналъул педагогикаялъул институталъул]] философиялъул кафедраялъе.
[[1988 сон]]алъ ГӀабдулатӀипов ана [[Москва]]ялде, ва гьенив лӀугьана [[ЦК КПСС]]-алъул миллиял бухьеназул бутӀаялъул консультантлъун
== Сиясатияб хъулухъ ==
[[1990 сон]]алъ вищана [[РСФСРалъул халкъияв депутат]]лъун Буйнакскалъул миллиябгун-бакӀалъулаб рищиялъул № 93 бутӀаялдасан ва лӀугьана «Суверенитет и равенство» абураб депутатазул къокъаялде. 1990 соналъул 13 июналъ вищана [[Россиялъул ТӀадегӀанаб Советалъул Миллатазул совет|РСФСРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул Миллатазул советалъул]] председателлъун<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1990/3/#44 Ведомости СНД РСФСР и ВС РСФСР. № 3. 21 июня 1990 г<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ва гьеб хъулухъалда хутӀана 1993 соналде щвезегӀан.
=== Дагъистаналъул Бетӏер ===
[[Файл:President of Dagestan Abdulatipov R.G..jpg|мини|250px|Рамазан ГӀабдулатӀипов]]
2013 соналъул 27 январалъ гьес лъазабуна, сон «буюрухъ хъванин» Россиялъул Президентас жив Дагъистаналъул [[Дагъистаналъул бетӀер|бетӀерасул]] ишал тӀоралевлъун тезеян; гьебго къоялъ Россиялъул президентасул администрациялъ гьеб хабар инкар гьабуна.<ref>[http://ria.ru/politics/20130127/919981276.html Кремль прокомментировал «приказ» о назначении Абдулатипова] [[РИА «Новости»]], 27 января 2013.</ref><ref>[http://newsru.com/russia/27jan2013/abdulatipov.html В Кремле опровергли сведения о назначении Абдулатипова и. о. главы Дагестана] [[NEWSru]], 27 января 2013.</ref> Гьебго соналъул 28 январалъ Кремлалъул пресс-хъулухъалъ къватӀибе кьуна Россиялъул президентасул хӀукмо, гьебго къоялъул къо-моцӀ жинда хъвараб, Рамазан ГӀабдулатӀипов Дагъистан Жумгьурияталъул ишал тӀоралевлъун вихьизавураб.<ref>[http://www.newsru.com/russia/28jan2013/dagestan.html Путин сменил руководителя Дагестана] [[NEWSru]], 28 января 2013.</ref><ref>{{cite web|url=http://news.kremlin.ru/news/17383|title=Магомедсалам Магомедов назначен заместителем руководителя Администрации президента, временно исполняющим обязанности президента Дагестана назначен Рамазан Абдулатипов|date=28.1.2013|publisher=Администрация президента РФ|accessdate=2013-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131011812/http://news.kremlin.ru/news/17383|archivedate=2013-01-31|url-status=хвараб}}</ref>
2013 соналъул 8 сентябралъ гьев вищана Дагъистан Жумгьурияталъул президентлъун. Гьесие гьаркьал кьуна [[Дагъистан Жумгьурияталъул халкъияб собрание|Дагъистан Жумгьурияталъул халкъияб собраниялъул]] 88-ялдаса 86 депутатас<ref>[http://www.itar-tass.com/c1/869116.html Рамазан Абдулатипов избран главой Дагестана]</ref>.
== Басмаялде рахъарал хӏалтӏаби ==
== Шапакъатал ==
== Дипломатияб даража ==
== Хасаб гӏумру ==
== ХӀужаби ==
{{хІужаби|2}}
== Мугъчӏваял ==
* {{cite web|url=http://president.e-dag.ru/rukovodstvo/2013-03-24-22-26-29|title=Биография / Абдулатипов Рамазан Гаджимурадович|description=Официальный сайт Президента Республики Дагестан|accessdate=2013-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630001410/http://president.e-dag.ru/rukovodstvo/prezident/abdulatipov-ramazan-gadzhimuradovich|archivedate=2013-06-30|ref=Официальный сайт Президента РД|url-status=dead}}
* [http://www.abdulatipov.ru/ Хасаб сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024120558/http://www.abdulatipov.ru/ |date=2007-10-24 }}
* «Истории Знаменитостей»: [http://www.peoples.ru/state/politics/ramazan_abdulatipov/ Рамазан ГӀабдулатӀиповасул гӀумрухъвай]
* «Панорама»: [http://www.panorama.ru/gov/gov20057.shtml Рамазан ГӀабдулатӀиповасул гӀумрухъвай]
* «Review портал»: [http://www.reviewportal.org/entity_detail.do?Id=O35 Абдулатипов Рамазан Гаджимурадович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192330/http://www.reviewportal.org/entity_detail.do?Id=O35 |date=2016-03-04 }}
* «РФ сегодня». [http://archive.russia-today.ru/2003/no_19/19_SF_5.htm «Рамазан Абдулатипов: ''„Вслед за равнодушием приходит экстремизм“»'']{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Дагъистаналъул бутІрул}}
{{start box}}
{{succession box | before=Максим Александрович Пешков|title=ГIадаталдаса ворчIарав ва вакиллъун ихтияр кьурав [[Россия|Россиялъул Федерациялъул]]лъул вакил [[ТІажикистан]]алда<br />[[Файл:MID emblem.png|60 px]]|years=[[2005 сон]]алъул [[23 май|23 майалдаса]] — [[2009 сон]]алъул [[6 март]]алде щвезегІан|after=Юрий Фёдорович Попов}}
{{end box}}
{{Пачалихъияб думаялда Дагъистаналъул вакилзаби}}
{{Федерациялъул Советалда Дагъистаналъул вакилзаби}}
{{Россиялъул икълимазул бутІрул}}
[[Категория:Россиялъул Пачсоветалъул гӀахьалзаби]]
[[Категория:Россиялъул Федерациялъул икълимазул бутӀрул]]
[[Категория:Дагъистан]]
seogmzh43yve4ka86khuhfw7zwwuq6u
Туркменистан
0
5766
102427
100518
2026-11-08T01:56:34Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102427
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъ
|МагӀарул мацӀалъ цӀар = Туркменистан
|Эбелаб мацӀалъ цӀар = Türkmenistan
|Родительный падеж = Туркменистаналъул
|Герб = Coat of Arms of Turkmenistan.svg
|Байрахъ = Flag of Turkmenistan.svg
|ШигӀар =
|Гимналда цӀар = Туркменистаналъул гимн
|Аудио = National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.oga
|ХӀукмуялъул низам = ЖумхӀурияб
|Пачалихъалъулаб дин = [[Ислам]]
|lat_dir =N |lat_deg = 39|lat_min =4 |lat_sec = 0
|lon_dir =E |lon_deg =60 |lon_min =16 |lon_sec =0
|region = TM
|CoordScale =5000000
|Картаялда = Turkmenistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg
|МацӀ = [[Туркмен мацӀ]]
|Истикълал щвараб къо-моцӀ= 27 октябр [[1991]] сон
|БатӀа тӀуна = [[СССР]]алдаса
|ГӀуцӀцӀана = 29 октябр 1923 соналъ
|Тахшагьар = [[ГӀашкъабад]]
|ЧӀахӀиял шагьарал = [[Туркменабад]], [[Дашогъуз]], [[Туркменбаши]]
|БутӀрузул хъулухъал = Президент
|БутӀрул = [[БердимухӀамадов, Къурбангъули Мяликгулиевич|Къурбангъули БердимухӀамадов]]
|Ракьалъул рахъалъ тартиб= 53
|Ракь = 491 200 <ref>{{Cite web |title=ИДЦ «Туркменистан» |url=http://turkmenbusiness.org/index.php?go=Content&id=3&SNS=07d3b9f3d65f8b86071b3d04cc183638 |access-date=2013-02-27 |archive-date=2008-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506082517/http://turkmenbusiness.org/index.php?go=Content&id=3&SNS=07d3b9f3d65f8b86071b3d04cc183638 |url-status=dead }}</ref>
|Лъел бутӀа = 4,9
|Этнохороним = туркменав, туркменай, туркменал
|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 94
|Халкъалъул къадар = {{ц1ик1к1ен}} 5 169 660<ref>[http://data.worldbank.org/country/turkmenistan Turkmenistan]</ref>
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2012
|Халкъалъул гъунки = 10
|ВЖП (БСП) = 26 млрд. номинал
|ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2011
|ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 95
|Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 5093<ref>[http://be5.biz/makroekonomika/gdp/gdp_turkmenistan.html#t1 Валовый внутренний продукт (ВВП) Туркменистана, 1990-2011 гг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>
|ИПГӀИ = {{ц1ик1к1ен}} 0,686 <ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf Список стран по ИРЧП 2011]</ref>
|ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2011
|ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 102
|ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">гьоркьохъеб</span>
|Авиакомпания = [[Туркменистаналъул гьаваялъул мухъал]]
|ГӀарац = [[Туркменистаналъул манат|Манат]] ('''TRY''', код 949)
|Домен = [[.tm]]
|Телефоналъул код = 993
|СагӀтил рачел = +5
|ISO = TKM
|МОК = TKM
|ХIужаби = <references />
}}
'''Туркменистан''' <ref name="atlas">«Атлас Мира» — М: ПКО «Картография» ISBN 5-85120-243-2</ref> ({{lang-tm|Türkmenistan}}) — [[Гьоркьохъеб Азия]]лда бугеб пачалихъ<ref>{{Cite web |title=«Туркменистан — Золотой век» |url=http://www.turkmenistan.gov.tm/_ru/laws/?laws=01dw |access-date=2012-08-05 |archive-date=2012-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614085002/http://www.turkmenistan.gov.tm/_ru/laws/?laws=01dw |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Туркменистан. Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система |url=http://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/turkmenistan.html |access-date=2018-11-08 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521084455/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/turkmenistan.html |url-status=dead}}</ref>. ГӀурхъи цояллъун ккола [[Афгъанистан]] ва [[Иран]] жанубияб рахъалда, [[Хъазахъистан]] ва [[Узбекистан]] шималияб рахъалда, ва [[Каспий|Каспий ралъад]] гъарбияб рахъалда. Гьеб ккола [[Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀи|ЦМГӀ-ялда]] гъорлӀе унеб пачалихълъун [[1992]] соналъул 2 марталдасан байбихьун. Тахшагьар — [[ГӀашкъабад]].
== ХӀужаби ==
<references />
{{Азия}}
imxjls10l7racjdgvtaypm0kj4lpuva
Гимн
0
6062
102382
99413
2026-11-07T23:05:29Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102382
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Performance of Russian anthem at Victory Day Parade 2010.webm|мини|[[Россиялъул гимн]] ахӀулеб буго [[БагӀараб площадь|БагӀараб площадалда]] [[Москва]]ялда]]
'''Пачалихъияб гимн''' (гьединго '''миллияб гимн, миллияб кечӀ''') — кинаб бугониги кечӀ ялъуни къасидат, жинда жаниб ватӀан яги ватӀаналъул тарих беццулеб. Гимн ахӀула жамагӀатго бакӀарун мусикъагун цадахъ. Гьеб ахӀулеб мехалда гьелъул хӀурмат гьабун цо-цоял тӀаде рахъуна. Пачалихъияб гимн гьечӀеб цогӀаги хӀукумат яги икълим букӀунаро.
== РегӀелал ==
* [https://web.archive.org/web/20120424213330/http://www.nationalanthems.me/ nationalanthems.me/] — тӀолго дунялалда пачалихъалъулаб гимнал (аудио, рагӀаби, информация)
* [http://www.lengua.com/hymnen.htm Дунялалъул пачалихъалъул гимнал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409224228/http://www.lengua.com/hymnen.htm |date=2008-04-09 }} (mp3-файлы)
* [http://www.nationalanthems.info/ nationalanthems.info/] — пачалихъалъул гимнал тарих ва рагӀаби
* https://web.archive.org/web/20220124173149/https://www.national-symbol.com/ (mp3-файлал)
== Гь. балагье ==
* [[Пачалихъиял ва миллиял гимназул сияхӀ]]
* [[Россиялъул ва СССРалъул гимназул тарих]]
* [[Ракьалъул гимн]]
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
[[Категория:Пачалихъиял символал]]
[[Категория:Гимнал|*]]
nroagjp7slmeqjkilsdvyqlvp348dkf
ХъахӀабросо
0
6521
102437
101386
2026-11-08T02:15:27Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102437
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Russian inhabited locality
| en_name = Хунзахъ
|nickname =
|image_skyline =
|image_caption =
|pushpin_map = Russia Dagestan Onsokolo District#Russia Dagestan#European Russia#Russia
| coordinates =
|elevation_m =
<!-- administrative status -->
| federal_subject =
| federal_subject_ref =
| adm_district_jur = [[Онсоколо мухъ]]
| adm_district_jur_ref =
| adm_city_jur =
| adm_city_jur_ref =
| adm_citydistrict_jur =
| adm_citydistrict_type =
| adm_citydistrict_jur_ref =
| adm_selsoviet_jur =
| adm_selsoviet_type =
| adm_selsoviet_jur_ref =
| adm_ctr_of1 =
| adm_ctr_of1_ref =
| adm_ctr_of2 =
| adm_ctr_of2_ref =
| inhabloc_cat = Росу
| inhabloc_cat_ref =
| inhabloc_type =
| inhabloc_type_ref =
<!-- municipal status -->
| mun_district_jur =
| mun_district_jur_ref =
| urban_okrug_jur =
| urban_okrug_jur_ref =
| urban_settlement_jur =
| urban_settlement_jur_ref =
| rural_settlement_jur =
| rural_settlement_jur_ref =
| inter_settlement_territory =
| inter_settlement_territory_ref =
| mun_admctr_of1 =
| mun_admctr_of1_ref =
| mun_admctr_of2 =
| mun_admctr_of2_ref =
<!-- statistics -->
| area_km2 =
| area_km2_ref =
| pop_2010census =
| pop_2010census_rank =
| pop_2010census_ref =
<!--| pop_density= -->
| pop_latest = 935
| pop_latest_date = 2021
| pop_latest_ref = <ref>{{cite web|url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.5.%20ЧИСЛЕННОСТЬ%20НАСЕЛЕНИЯ%20ГОРОДСКИХ%20ОКРУГОВ,%20МУНИЦИПАЛЬНЫХ%20РАЙОНОВ,%20МУНИЦИПАЛЬНЫХ%20ОКРУГОВ,%20ГОРОДСКИХ%20.xlsx|title = 1.5. Численность населения городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов Республики Дагестан|work = Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (на 1 октября 2021 года)|access-date = 2024-06-25|archive-date = 2024-07-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20240723192406/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.5.%20%D0%A7%D0%98%D0%A1%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%AC%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%9E%D0%92,%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%92,%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%9E%D0%92,%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5%20.xlsx|url-status = dead}}</ref>
|population_demonym =
<!-- history -->
| established_date =
| established_title =
| established_date_ref =
| current_cat_date =
| current_cat_date_ref =
| abolished_date =
| abolished_date_ref =
<!-- misc -->
| postal_codes =
| postal_codes_ref =
| dialing_codes =
| dialing_codes_ref =
| website =
}}
'''ХъахӀабросо''' буго [[Дагъистан]]алъул [[Унсоколо мухъ]]алъул росу.
[[БекьилӀ]] росугун гӀуцӀула "ХъахӀабросо" росдал администрация,<ref>{{Cite web |url=http://www.ocato.ru/okato.php?code=82253835000 |title=Кахабросинский сельский округ (сельсовет)* (Унцукульский район) |access-date=2011-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304170032/http://ocato.ru/okato.php?code=82253835000 |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead }}</ref> ккола элъул центерлъун 1921 соналдаса нахъе.<ref>Историко-архивный справочник административно-территориального деления Дагестана за 1920—2000 гг. Махачкала, 2003. — 399 с.</ref>
Гьенив гьавуна ва гӀуна магӀарул адабияталъул классик рокьул гӀащикъ МахӀмуд. Гьениб буго цоцазде шапаниги кӀиго гӀишкъул тӀегь данде щвечӀеб некӀсияб Бекьилъ – пачаясул полковник ХӀассан-Ханил нус Муил ватӀан, гьелда цун аскӀоб буго гӀарацгӀан бацӀцӀадаб лъим бецӀцӀулеб ва кӀиго иццул лъим тӀатӀала чваханиги гъорлӀе жубачӀеб, Муил чилайдул гъалал чанги гъорлӀ ччурал росдал лъар.
== Ракьхъвай ==
Росо ккола районалъул центр [[Унсоколо]] росдадаса шималиябгун-бакътӀерхьул рахъалдехун 18 км рикӀкӀад ва 1 750 м борхатлъуда.
== Тарих ==
Гьеб букӀана (ХӀХ гӀасруялъ) росдал жамгӀияталъул центрлъун.
Жидерго росдада гьединаб цӀар лъеялъул хӀакъалъулӀ хъахӀабросдерица бицала гьадинаб къиса. Гьанже росу бугеб бакӀалда рукӀун руго гӀатӀидал ва ризал рохьал. Гьенив вачӀарав ХъахӀавилан абулев чияс жиндирго кули гьабун буго. Гьелда ХъахӀасул кули абун абулаанила. Хадуб гьениб гӀагардехун рукӀарал Щулалъул гохӀ абулеб росулӀа гӀадамалги гочун, рачӀун гьез гьениб жидеего росу барабила. Гьелда цӀарги ХъахӀабросуйилан тун буго.
ТӀоцебе росу ккураб заманги гьелъие кьучӀ тӀамурал гӀадамалги лъазе кӀолеб гьечӀо. Амма росулӀ ратулел археологиялъулал лъалкӀаз бицуна росу цӀакъго некӀсияб заманалда ккураб букӀин. ТӀоцебе росу букӀун буго Шулалъул гохӀ абулеб бакӀалда. Унго-унголъунги тӀаде кӀанцӀулездаса цӀунизе щулалъаби ругеб бакӀ букӀун буго гьеб, гьабсагӀаталдаги гьеб гьединаб буго. ТӀабигӀат берцинаб расалъиялда гӀумру гьабулезул цебегоялдаса нахъего аслияб магӀишат гӀи-боцӀухъанлъи ва хурухъанлъи букӀана. Доб заманаялда гьезул рукӀа-рахъин ва культура цӀакъго нахъе ккараб букӀун буго.
Жиндир кутакал рагъал ккечӀониги ва бодулӀ цӀар тӀибитӀарал гӀадамал жаниса рахъинчӀониги Кавказалъул рагъул соназда цо рахъалда хутӀичӀо ХъахӀабросуги. Дагъистаналъул цогидал росабазулго гӀадаб рагъулги кьалулги махӀ бахъараб букӀана гьеб росдалги къисмат. Амма доб заманалъул хъвай-хъвагӀаязда, гӀелмиял хӀалтӀабазулӀ, ракӀалде щвеязулӀ ХъахӀабросдалги цӀар батулеб букӀинчӀо. Киса-кибего дандчӀвалеб букӀана Ахкент абун. ЛъарагӀ мацӀалда гьеб рагӀул магӀнаги ккола «ХъахӀабросу» абураб. Буго жакъаги Буйнакск районалда Ахкент (ХъахӀабросу) росу. Дол церегосел хъвай-хъвагӀаяздаги киса-кибего рехсолеб буго Ахкент росу. Гьеб букӀине ккола нилӀер ХъахӀабросу, чияр цӀаралде гъоркье ккараб.
Амма ХъахӀабросдерил гӀадамаз гӀахьаллъи гьабуна 1914 соналда букӀараб [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ]]да. ГӀурус пачаяс армиялда хъулухъ гьабулезе цӀикӀкӀараб гӀарац кьолеб бугиланги рагӀун, гьенире Россия цӀунун рагъизе ун руго ГӀабдулвахӀид, ХӀанза, ИсхӀакъ абулел гӀадамал, гьезда цадахъго поэт МахӀмудги. Армиялда хъулухъ гьабулел соназда хъварал ругин абулеб бугелъулха МахӀмудица «Почтовой кагътиде керенги чучун», «Марям» гӀадал гӀатӀидго магӀарулазда гьоркьор машгьурал асарал. ХъахӀабросдерица бицуна пачаясул армиялда хъулухъ гьабунилан къавулӀ батӀияб хис-бас ккечӀин гьезул абун.
Совет власталъе гӀоло къеркьолел соназда ва къватӀисел улкабазул интервентазде данде рагъ гьабулеб заманалда хъахӀабросдерил гӀадамазги щулаго рахъ ккун букӀана большевиказул. Гьеб заманалда МахӀач Дахадаевасул отрядалда гьоркьор рагъулел рукӀана багӀарал партизанал ХӀасанханов Ражаб, ХӀажиев ГӀалихӀажи, ХӀусейнов ГӀабдула ва МахӀмудги. МахӀмуд вукӀана МахӀачил бухьенчи. Гьев МахӀачил тӀадкъаял тӀуразарулаго цо нухалъ ХӀоцоса Нажмудинил бандаз ккунгицин вукӀана. ХъахӀабросулӀ букӀун буго МахӀачил цо отрядалъул рагъулаб штабги.
ХъахӀабросдал тарихалда бакӀ ккола ва гьеб бечед гьабула магӀарулазул цӀар рагӀарав поэт МахӀмудил творчествоялъ. МахӀмудил кучӀдул лъала ва рокьула гӀицӀго магӀарулазе гуребги Дагъистаналъул цогидал миллатазеги. ГӀурусазул кӀудияв гӀалимчи профессор Жирковас гьадин хъвалеб буго МахӀмудил ХӀакъалъулӀ: «ГӀурус поэзиялда жаниб Пушкиница кинаб бакӀ кколеб букӀараб батаниги, гьединаб бакӀ ккола Дагъистаналъул поэзиялда жаниб МахӀмудицаги»,- абун. Поэт Н. Тихоновас абуна МахӀмуд Кавказалъул Блок вугилан. МахӀмудил кучӀдул гӀурус мацӀалда руссинарун къватӀире риччана Э. Капиевас.
МахӀмудил творчествоялда аслияб бакӀ ккола лирикаялъ, дол соназдаго гьес тӀадегӀанаб къимат кьун кӀодо гьаюлей йикӀана магӀарул чӀужугӀадан. БичӀчӀулеб жо, сверухъ кколел ругел лӀугьа-бахъиназги поэтасе асар гьабичӀого толароан. Дагъистаналъул мугӀрузда гьес хъвана «Гьаб бурангун лӀугьа, дунял лӀухъазе» абураб кечӀ. Гьениб МахӀмудица магӀарулал ахӀулел рукӀана бечедазде данде жидерго талихӀаб ва эркенаб гӀумроялъе гӀоло къеркьезе. ХъахӀабросдерица кӀодо гьавуна жидерго вас. РосулӀ гьесие лъун буго памятник, хабада абуни зонода къвалги бан, чӀарай магӀарулалъул образалда скульптор А. Сариджаца гьабураб зани, жидерго колхозалда лъун буго гьесул цӀар, зама-заманалда ХъахӀабросулӀ тӀоритӀула МахӀмудил къоял.
Жеги къоабилел соназул ахиралдаго ХъахӀабросулӀ рагьун букӀана медпункт. Гьенив тӀоцевесев учительлъун хӀалтӀулев вукӀана ХӀариколоса Сулейманов Наби. Гьелдаса хадуб 1934 соналда гӀаммаб лъай кьеялъул школаги рагьана.
1936 соналда байбихьана ХъахӀабросулӀ колхозияб багъа-бачари. Байбихьуда коллективияб магӀишат цӀакъго мискинаб букӀана. Абизе бегьула дол соназда гьезул букӀарабгӀанасеб бечелъи жакъа ХъахӀабросдерил щивасул азбаралда батулин. Амма дагь-дагьккун сонал анагӀан цебетӀей лӀугьана колхозалда, киналго гьелда сверухъ гъункана ва гъеж гурун хӀалтӀана производство щула гьабизелъун. ХӀалтӀул гуреб мацӀ лъаларел чагӀи ругилан абула хъахӀабросдерида. ГӀемерал рукӀана дол соназда росулӀ колхозиял церехъаби. Масала: гьединавлъун вукӀана 1937 соналда ДАССралъул Верховный Советалде районалдасан тӀоцевесев депутатлъун вищун вукӀарав Зубаиров Муса, Ленинил орден босарай ва гӀемерал соназ гӀачиязе хъулухъ гьабун фермаялда хӀалтӀарай доярка Лабазанова Зугьра ва гӀемерал цогидалги. Жакъасеб гьаб захӀматияб ахӀвал-хӀалалдаги колхозчагӀаз жидерго коллективияб магӀишат цӀунун буго ва ракьалъеги гӀи-боцӀиялъеги хъулухъ гьабула киналго цадахъ рахъун.
ВатӀаналде тӀаде хӀинхъи ккарал 1941-1945 рагъул соназда ХъахӀабросулӀа фронталде ана 42 гӀолохъанчи. Гьезул ичӀгояв гурони тӀад руссинчӀо. Берлиналде щвезегӀан рагъулаб нух нахъа тана Чупанов МухӀамадица. Гьесул бахӀарчиялъе нугӀлъи гьабулел чанго орденги ва медалги рукӀана гьесул. Тушманасда тӀад бергьенлъиги босун росулъе тӀад руссана Ражабов Лабазан, ГӀалиев ГӀумар, ГӀабдулаев ХӀасан гӀадал рагъухъаби.
Дол соназда хъахӀабросдерица тылалдаги рукӀун кумек гьабулеб букӀана фронталъе. Гьез кьуна гӀарацги, хинаб ретӀел-хьитги, росдал магӀишаталъул продуктабиги, гьел ана оборонаялъул щулалъаби гьаризе республикаялъул батӀи-батӀиял бакӀазде хӀалтӀизе.
Улкаялъ рагъуца лъурал ругънал сах гьарулел соназда хъахӀабросдерицаги хӀаракатаб хӀалтӀи гьабуна жидерго росу гӀуцӀиялъе, росдал гӀадамал кинабго рахъалъ хьараллъун рукӀинариялъе, рукӀарахъиналъул культура берцин гьабиялъе. Общественнияб производствоялъулаб гӀуцӀарухъанлъиялда хъахӀабросдерица церехун галаби тӀамуна.
ГӀемерал соназ росдаеги ва росдал магӀишат цебетӀеялъеги бетӀерлъи гьабуна Дадаев ДарбишмухӀамад, Сулейманов МухӀамад, Лабазанов ГӀабдула гӀадал гӀуцӀарихъанлъиялъул ишалъе гьунарги махшелги бугел гьалмагъзабаз. Ункъоабилел соназда МахӀмудил цӀар лъураб колхоз республикаялъул церетӀурал магӀишатазул кьерда чӀезабун букӀана гьелъул председатель ХӀажиева Разиятица. Гьей йикӀана Дагъистаналда колхозалъе бетӀерлъи гьабулей кӀиабилей чӀужугӀадан.
Гьанже ХъахӀабросдерил жидерго руго гӀалимзабиги, республикаялъул батӀи-батӀиял бакӀазда хӀалтӀулел махщел бугел специалисталги. Дагъистаналъул медицинаялъул институталда кӀудияв преподовательлъун вуго гӀелмабазул кандидат ГӀалискандиев ГӀабдурахӀман. Экономистасул тӀадегӀанаб лъай буго ХӀасанов МухӀамадил. Амма магӀарулазда гьев лъала МахӀмудил творчествоялъул хӀасратав пропагандист хӀисабалда. Гьев кколаМахӀмудил фондалъул правлениялъул председатель. Гьесул битӀахъегояб жигаралдалъун къватӀире риччана МахӀмудил кучӀдузул ва гьев лъалезул ракӀалде щвеязул тӀахьал, кибего рагӀизабун кӀодо гьабуна ХъахӀабросулӀа МахӀмуд гьавуралдаса 120 сон тӀубай, росулӀ цӀи гьабуна поэтасул музей.
ХъахӀабросдерил бицунеб бугелъул, бицен гьабизе ккола гьелда цун аскӀобехун бугеб Бекьилъ росдалги. МахӀмудил хӀасраталда рокьи ккарай Муил ватӀанин аби гуреб, гьеб росдал хӀакъалъулӀ нахъе цӀунараб тарих гьечӀо, жакъа гьениб цо чанго мина гуреб хутӀунги гьечӀо. гьеб росу цӀунун хутӀунгутӀиялъе аслияб гӀиллалъун ккола 1944 соналда бекь Чачаналде хӀалалъ гочинари. 1956 соналда Чачаналдаса нахъе рачӀунаго гьел умумузул некӀсияб бакӀалдеги тӀад руссинчӀого Хасавюрт шагьаралда чӀана ва жакъаги гьентр руго. НекӀсияб Бекьилъ хутӀана гӀицӀго умумазул хабалаби. Гьениб буго МахӀмудил йокьулей Муил хабалги. Зама-заманалда ХъахӀабросулъе – МахӀмудил ВатӀаналде щварал гьалбал щвезе уна Муил хабадеги.
Лъабкъоабилел соназул ахиралда чӀаго вукӀана Муил гӀагарав чи Бекьилъа Албуриев ИсупхӀажияв. ГӀумруялъул ригь арав чи вукӀаниги ИсупхӀажияв вукӀана МахӀмудил творчествоги бокьулев, хӀал кӀун гӀадамазда гьоркьор гьесул кучӀдулги тӀоритӀизарулев ва гьел кучӀдул жиндицагоги ахӀулев чи. ИсупхӀажияс жинцагоги гьарулаан кучӀдул. Гьес абулаан жиндир заманалда рукӀарал чагӀи МахӀмудги Муиги рукӀаралани, жинца гьей Муи къан ккун гъежгун МахӀмудие кьелаанилан.
Цо нухалъ гьалбалгун цадахъ Бекьилъе щвараб мехалда ИсупхӀажияв вукӀана нижеда цадахъ бекьдерил хабалалъе Муил хоб бихьизабизе вилълъунев чи. Нижеда цадахъ гьениве унилан бекьдерил руччабаз гьесде рикӀкӀунареб чӀегӀераб-хъахӀаб жо толеб букӀинчӀо. «Кин мун, яцалъул вас, нечоларев МахӀмутӀил чукъа-рахханги бачун Муил хабатӀе ине» абулеб букӀана гьез. Гьезухъ гӀенеккулев вукӀинчӀо ИсупхӀажияв. «ХвезегӀан МахӀмутӀицаги течин, хабалалъ хӀалхьи нужецаги тоге гьелъие» абулеб букӀана бекьдерил руччабаз нижедеги семулаго. ИсупхӀажияс абуна бекьдерие гьабсагӀаталдаги бокьуларила МахӀмутӀилги Муилги гьоркьоблъиялъул бицине абун.
Нижгун цадахъ сапаралда вукӀарав магӀарулазул цо цевегосев поэтас ИсупхӀажиясда щибго ургъичӀого абуна МахӀмуд чӀвараб мехалда Муица гьабураб магӀуцин гьечӀодайин хутӀун абун. «Бекьилъ гӀадат гьечӀо чӀагояз хваразухъ гурони, хвараз чӀагоязухъ магӀу гьабулеб» - ян абуна ИсупхӀажияс. Киналго цадахъ рукӀаразе кеп щвана. Дов поэтаста лъалеб гьечӀоан Бекьилъа МахӀмутӀил йокьулей ХӀасанова Муи 1917 соналда хварайлъи. Гьелъул кӀиго васасги ясалъги гӀумру гьабулеб буго Хасавюрт шагьаралда. Муил вакьадасде абулеб букӀун буго Кудали ХӀасан абун. Гьедин абиялъе гӀилла букӀун буго ХӀасан гьанжесеб Гъуниб районалъул Кудали росулӀ гӀараб гӀелмуялъе цӀалулев вукӀин.
ХъахӀабросулӀ вуго гӀемерал соназ жив росдал культура-лъай кьеялъул учреждениябазда хӀалтӀарав, гьанже хӀалхьуда вугев, ГӀисаев МухӀамад. Гьес гӀемераб хӀалтӀи гьабуна росулӀ ва районалда культура – лъай кьеялъул хӀалтӀи цебетӀезабиялъе. БитӀахъего гьеб ишалъе вижарав гӀадав чи вукӀана гьев жиндирго заманаялда. Гьанже жиндирго махщел гьес лъималазухъеги кьун буго. Дагъистаналъул культпросвет училище лӀугӀарай яс Кавсарат хӀалтӀулей йиго росдал библиотекаялда, вас МухӀамадрасул абуни культураялъулгун рекӀелгъей гӀуцӀиялъул централда заведуюшийлъун<ref>{{cite web ru
|url = http://dagistan.ru/knigi/klasika/sulimsn.htm
|title = ХъахIабросу -Рокьул хъала
|author = МухIамад СагIадулаев
|date = 10.12.2021
|work = «Ансадерил сверабазда»
|publisher = dagistan.ru
|accessdate = 2022-02-24
|lang = av
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210625123501/http://dagistan.ru/knigi/klasika/sulimsn.htm
|archivedate = 2021-06-25
|url-status = хвараб
}}</ref>.
== Машгуьрал росолъасел ==
* [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд]] (1873—1919).
== Росдал тарихиял бакӀал ==
[[ХъахӀабросолъа МахӀмуд|МахӀмудие]] памятник.
КӀиго хоб:
* ТӀасияб (Шариф Устарасул хоб).
* Гъоркьияб (МахӀмудил хоб).
== ХӀужаби ==
<references/>
== Линкал ==
* [http://www.daghistan.ru/01/raion/kahabroso.html ХъахӀабросо: история]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|ru}}
{{Унсоколо мухъ}}
{{ТӀинчӀ-Дагъистан}}
[[Категория:Онсоколо мухъалъул росаби]]
baeujlw87mwexfvb4haf4mku13jwer4
Ленин, Ильял Владимир
0
6595
102404
101220
2026-11-08T00:40:08Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102404
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан
|цӀар = Ильичил Владимир Ленин (Ульянов)
|аслияб цӀар = {{мацI+ru|Владимир Ильич Ленин}}
|сурат =Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg
|гІеблъи = 280px
|сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = Ленин. 1920 соназ.
|хъулухъ = [[СССР]]алъул халкъиял комиссаразул шураялъул председатель
|тартиб = 1
|байрахъ = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
|хъулухъ байбихьи = [[6 июл]] [[1923]] сон
|хъулухъ лъугІи =[[21 январ]] [[1924]] сон
|цеве вукІарав = хъулухъ гIуцIцIана
|хадув вачІарав = [[Рыков, Иванил Алексей|Алексей Рыков]]
|хъулухъ_2 = [[РСФСРалъул халкъиял комиссаразул шураялъул председатель]]
|тартиб_2 = 1
|байрахъ_2 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
|хъулухъ байбихьи_2 = [[8 ноябр]] [[1917]] сон
|хъулухъ лъугІи_2 = [[21 январ]] [[1924]] сон
|цеве вукІарав_2 = хъулухъ гIуцIцIана
|хадув вачІарав_2 = [[Рыков, Иванил Алексей|Алексей Рыков]]
|гьавураб къо-моцІ = 22.04.1870
|гьавураб бакІ = Симбирск (гьанже Ульяновск), [[Россиялъул империя]]
|хвараб къо-моцІ = 21.01.1924
|хвараб бакІ = [[Ленинскиял Горкаби]], [[Москваялъул губерния]]лда, [[РСФСР]], [[СССР]]
|вукъун вуго = [[Ленинил мавзолей|Ленинил мавзолеялда]]
|эмен = [[Ульянов, НикIалаил Илья|Ульянов Илья]]
|эбел = [[Ульянова, Александрил Мария|Ульянова Мария]]
|лъади = [[Крупская, Константинил Надежда|Надежда Крупская]]
|лъимал = рукIинчIо
|миллат = [[ГӀурусал|ГӀурусав]]
|дин = [[Атеизм]]
|партия = [[РСДЖП]] → [[РКП(б)]] → [[ВКП(б)]]
|лъай = [[Казаналъул пачалихъияб университет|Казаналъул университет]], [[Петербургалъул университет]]
|гІелмияб даража = [[юрист]]
|гъулбас = Unterschrift_Lenins.svg
}}
'''Ильичил Владимир Ленин (Ульянов)''' ({{мацI+ru|Владимир Ильич Ленин}}). Гьавуна 22 апрелалъ 1870 соналъ, [[Ульяновск|Симбирск]]алда) - хвана [[21 январ]]алъ [[1924 сон|1924 соналъ]] [[Ленинскиял Горкабазда]], [[Москваялъул губерния]]лда)<ref>{{Cite web |title=Ленин, Владимир Ильич |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%CB%E5%ED%E8%ED,_%C2%EB%E0%E4%E8%EC%E8%F0_%C8%EB%FC%E8%F7 |access-date=2014-07-11 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513051609/https://ru.wikipedia.org/wiki/%CB%E5%ED%E8%ED,_%C2%EB%E0%E4%E8%EC%E8%F0_%C8%EB%FC%E8%F7 |url-status=хвараб }}</ref>.
'''Ильи́чил Влади́мир Улья́нов''' (ургъараб цӀар - '''Ле́нин''') — [[Россиялъул империя]]лъул ва гьединго [[СССР]]алъул пачалихъияб ва сиясияб хъулухъалъул хӀалтӀухъан, [[революционер]], [[Россиялъул (большевиказул) социал-демократияб хӀалтӀухъабазул партия]] гӀуцӀцӀарав чи, [[Октябралъул революция|1917 соналъул Октябралъул революциялъул]] цӀевехъан ва гьеб цӀебе билъине гьабурав чи, [[РСФСРалъул халкъиял комиссаразул шура|хӀукуматалъул халкъиял комиссаразул шураялъул]] председатель, тӀоцебе [[ТӀолабго гӀаламалъул тарих|тӀолабго гӀаламалъул тарихалда]]го жаниб [[социализм|социалистическияб]] [[пачалихъ|пачалихъ]] гӀуцӀарав чи<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/608/%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%9D (Ульянов) Владимир Ильич (1870—1924) -один из создателей марксизма-ленинизма, первый руководитель тоталитарного коммунистического советского гос-ва.]</ref>.
== Биография ==
[[Файл:Fligelhouse.JPG|thumb|200пкс|Ленин гьавураб рукъ]]
{{БутІа хІадури}}
=== Октябралъул революция ===
{{Аслияб|Октябралъул революция}}
[[Файл:Lenin.gif|мини|300пкс|справа|В. И. Ленин митингалда хитӀаб гьабулев]]
== Личность ==
Ленинил хӀакъалъулӀ [[Эйнштейн, Альберт|Альберт Эйнштейница]] 1929 соналъ хъвана:
{{Цитата|«Я уважаю в Ленине человека, который всю свою силу с полным самопожертвованием своей личности использовал для осуществления социальной справедливости. Его метод кажется мне нецелесообразным. Но одно несомненно: люди, подобные ему, являются хранителями и обновителями совести человечества»<ref name="автоссылка2" />}}
== Творчество ==
<gallery class="center">
Файл:Ленин Владимир Ильич, партийный билет № 527.jpg|Партийный билет № 527, начало 1920 года
Файл:Ленин Владимир Ильич, партийный билет № 224332.png|Партийный билет № 224332, после сентября 1920 года
Файл:Ленин Владимир Ильич, партийный билет № 114482.jpg|Партийный билет № 114482, 1922 год
</gallery>
== Аслиял идеял ===
{{Аслияб|Ленинизм}}
{{БутІа хІадури}}
== ЖамгӀиял хиса-басиял ==
{{БутІа хІадури}}
== Асарал ==
=== Библиография ===
==== Документазул сборникал ====
* {{книга
|автор = Ленин, В. И.
|часть =
|заглавие =Неизвестные документы. 1891—1922 гг
|оригинал =
|ссылка = http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=category&id=99:v-i-lenin-neizvestnye-dokumenty-1891-1922&Itemid=53&layout=default
|издание =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = [[РОССПЭН (издательство)|РОССПЭН]]
|год = 2000
|том =
|страницы =
|страниц = 607
|серия =
|isbn = 5-8243-0154-9
|тираж =
}}
* Ленин В. И. [http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/27595-v-i-lenin-neizvestnye-dokumenty-1891-1922 Неизвестные документы. 1891—1922] / Федер. архив. агентство, Рос. гос. архив соц.-полит. истории.; ред. [[Амиантов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Амиантов]], [[Ахапкин, Юрию Александрович|Ю. А. Ахапкин]], [[Логинов, Владлен Терентьевич|В. Т. Логинов]]. — 2-е изд. — М.: Политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2017. — 671 с. ISBN 978-5-8243-2108-1. (Пер. с нем. писем В. И. Ленина к Каутскому, Ф. Мерингу и К. Цеткин C. А. Гаврильченко)
==== Асарал ====
* {{книга
|автор = Ленин В. И.
|заглавие = Полное собрание сочинений (в формате PDF)
|ссылка =
|издание = 5-е изд
|место = {{М.}}
|издательство = Издательство политической литературы
|год = 1967
|архив = https://web.archive.org/web/20101230035234/http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/562-lenin-vladimir-polnoe-sobranie-sochineniy-5-izdanie.html
|архив дата = 2010-12-30
|deadlink = yes
}} {{Wayback|url=http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/562-lenin-vladimir-polnoe-sobranie-sochineniy-5-izdanie.html |date=20101230035234 }}
* {{книга
|автор = Ленин В. И.
|заглавие = Полное собрание сочинений (постранично)
|ссылка = http://uaio.ru/vil/vilall.htm
|издание = 5-е изд
|место = {{М.}}
|издательство = Издательство политической литературы
|год = 1967
}}
* {{книга
|автор = Ленин В. И.
|заглавие = Полное собрание сочинений (в формате DOC)
|ссылка = http://libelli.ru/marxinew/len_new.htm
|издание = 5-е изд
|место = {{М.}}
|издательство = Издательство политической литературы
|год = 1967
}}
[[Файл:Lenin' family.jpg|мини|Ленин хъизангун. Кремль, хаслихълъи, 1920 сон]]
== Хъизан ва гӀагарлъи ==
[[Ульяновазул хъизан]]алда гьавуна. Эбел ва эмен: [[Ульянов, Илья Николаевич|Ильи Николаевича Ульянова]] (1831—1886) ва [[Ульянова, Мария Александровна|Марии Александровны Ульяновой]] (1835—1916).Хъизаналда гьаруна 8 лъимер (кӀиго гьитӀинго хвана). Ленинил вацал ва яцал:
* [[Елизарова-Ульянова, Анна Ильинична|Анна Ильинична Елизарова-Ульянова]] (1864—1935),
* [[Ульянов, Александр Ильич|Александр Ильич Ульянов]] (1866—1887),
* [[Ульянова, Ольга Ильинична|Ольга Ильинична Ульянова]] (1871—1891),
* [[Ульянов, Дмитрий Ильич|Дмитрий Ильич Ульянов]] (1874—1943),
* [[Ульянова, Мария Ильинична|Мария Ильинична Ульянова]] (1878—1937).
1898 соналдаса байбихьун ва хвел щвезегӀан Владимир Ленин вукӀана ригьиналда [[Крупская, Надежда Константиновна|Надежда Крупскаягун]] (1869—1939).
== РакӀалде щвей ==
* Ленинил цӀар кьунбуго астероид [[(852) Владилена]]ялъе ва гьединго гӀемер къватӀазе ва майданазе.
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== Адабият ==
{{refbegin|2}}
;ГӀурус мацӀалда
* [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/L/LENIN_Vladimir_Il'ich/_Lenin_V._I..html ''Воспоминания о Владимире Ильиче Ленине: в 10 томах (вышло 8 томов)''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108232817/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/L/LENIN_Vladimir_Il%27ich/_Lenin_V._I..html |date=2007-01-08 }} — М.: [[Политиздат]], 1989—1991.
* [http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=category&id=25&Itemid=2 Подборка воспоминаний о В. И. Ленине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304232837/http://leninism.su/index.php?id=25&itemid=2&option=com_content&view=category |date=2016-03-04 }}
* {{книга |автор=[[Бессонов, Борис Николаевич|Бессонов Б. Н.]] |заглавие=Владимир Ленин — собиратель земель Русских |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]] |год=2007 |страниц= |серия=Великий Октябрь |isbn=978-5-9265-0440-5 |тираж=4000 |ref=Бессонов}}
* {{книга|автор = Авторский коллектив Института марксизма-ленинизма |заглавие = Биографическая хроника Ленина |ссылка = http://leninism.su/biograficheskie-xroniki-lenina.html |издание = 1-е |ответственный = |место = М. |издательство = [[Политиздат]] |год= 1970 |том = 1—12 |страниц= |серия = |тираж =}}
* {{книга |автор=[[Бонч-Бруевич, Владимир Дмитриевич|Бонч-Бруевич В. Д.]] |заглавие=Воспоминания о Ленине |ссылка= |ответственный= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1969 |страниц=544 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Бонч-Бруевич}}
* {{книга |автор=[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н. В.]] |заглавие= Малознакомый Ленин |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство="Мансарда", "СМAPT" |год= 1991 |страницы= |страниц=161 |серия= |isbn=5-7078-0146-4 |isbn2= |тираж= |ref=Валентинов}}
* {{книга |автор=[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н. В.]] |заглавие=О Ленине |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Телекс |год= 1991 |страниц=460 |серия= |isbn=0-938181-24-6 |тираж= |ref=Валентинов}}
* {{книга |автор=[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н. В.]] |заглавие=Недорисованный портрет… |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М |издательство=[[Терра (издательство)|Терра]] |год=1993 |страниц=560 |серия= |isbn=5-85255-333-6 |тираж=10000 |ref=Валентинов}}
* {{книга|автор=[[Волкогонов, Дмитрий Антонович|Волкогонов Д. А.]]|заглавие=Ленин. Политический портрет. В 2-х книгах|ссылка=|место=М.|издательство=[[Агентство печати «Новости»|Новости]]|год=1994|страницы=480 + 512|isbn=5-7020-0866-9}}
* ''[[Гейфман, Анна|Гейфман А.]]'' [http://www.kouzdra.ru/page/texts/geifman/ Революционный террор в России, 1894—1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216015512/http://www.kouzdra.ru/page/texts/geifman/ |date=2016-02-16 }} / Пер. с англ. [[Дорман, Елена Юрьевна|Е. Ю. Дорман]]. — {{М.}}: КРОН-ПРЕСС, 1997. — 448 с. — (Серия «Экспресс») — ISBN 5-232-00608-8.
* ''[[Данилкин, Лев Александрович|Данилкин Л. А.]]'' Ленин. Пантократор солнечных пылинок. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2017. — («[[Жизнь замечательных людей]]»)
* {{книга |автор= |заглавие=Жизнь Владимира Ильича Ленина. Вопросы и ответы |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=В. А. Перфилов и др.; отв. ред.: В. М. Костягина; ОГУК «[[Ульяновский музей-мемориал В. И. Ленина|Ленинский мемориал]]» |издание=3-е изд., перераб. и доп |место=Ульяновск |издательство=Корпорация технологий продвижения |год=2012 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 287 |серия= |isbn= |тираж=5000 |ref=}}
* {{БСЭ3|статья=Ленин, Владимир Ильич|автор=[[Зевин, Владимир Яковлевич|Зевин В. Я.]]|том=14|страницы=294–300|ref=Зевин}}
* {{статья |автор=[[Иглтон, Терри|Иглтон Т.]] |заглавие=Ленин в эпоху постмодернизма |оригинал= |ссылка=http://scepsis.net/library/id_2531.html |автор издания= |издание=интернет-журнал «[[Рабкор.ру]]» |тип= |место= |издательство= |год=25/04/2015 |том= |выпуск= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref= |archiveurl= |archivedate=}} (Lenin Reloaded: Toward a Politics of Truth. Durham and L.: Duke University Press, 2007. P. 42-58)
* {{книга |автор=[[Каганова, Раиса Юльевна|Каганова Р. Ю.]] |заглавие=Ленин во Франции. Декабрь 1908 — июнь 1912. Революционер, теоретик, организатор |оригинал= |ссылка=http://istmat.info/node/29882 |викитека= |ответственный= |издание=Изд. 2-е, доп |место=М. |издательство= [[Мысль (московское издательство)|Мысль]] |год=1977 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=380 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Каганова}}
* ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/books/articles/verdug.html «Проект Ленина» — путь к обрыву или к спасению?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041108171412/http://www.situation.ru/app/rs/books/articles/verdug.html |date=2004-11-08 }} // «[[Наш современник]]». — 2000. — № 4.
* ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/books/articles/ns10_99k-m.html Плодотворные ошибки Ленина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405183120/http://www.situation.ru/app/rs/books/articles/ns10_99k-m.html |date=2005-04-05 }} // «[[Наш современник]]». — 1999. — № 10.
* {{книга |автор=[[Крупская, Надежда Константиновна|Крупская Н. И.]] |заглавие=Воспоминания о Ленине |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=3-е изд |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год= 1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=494 |серия= |isbn= 5-250-00308-7 |тираж= |ref=Крупская}}
* {{книга |автор=[[Крупская, Надежда Константиновна|Крупская Н. И.]] |заглавие=Мой муж - Владимир Ленин |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Алгоритм |год= 2013 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= Наследие кремлёвских вождей |isbn= 978-5-4438-0520-7 |тираж= 2000 |ref=Крупская2}}
* {{книга |автор=Крутов В., Верес Л. |часть="Отцы-основоположники" коммунистического рабства (групповой портрет) |ссылка часть=http://profilib.com/chtenie/102245/v-krutov-vozhd-lenin-kotorogo-my-ne-znali.php |заглавие=Вождь: Ленин, которого мы не знали |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Сост. [[Сидоровнин, Геннадий Павлович|Г. П. Сидоровкин]] |издание= |место=Саратов |издательство=[[Приволжское книжное издательство|Приволж. книжное издательство]] |год= 1991 |том= |страницы= 230—265 |столбцы= |страниц=288 |серия= |isbn=5-7633-0614-7 |тираж=50000 |ref=Крутов, Верес}}
* {{книга |автор= |заглавие= Ленин как философ |оригинал= |ссылка=http://sovphil.narod.ru/person/person056.rar |викитека= |ответственный=Под ред. [[Розенталь, Марк Моисеевич|М. М. Розенталя]] |издание= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1969 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=446 |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}
* {{книга|автор = [[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]] |часть = Послесловие |ссылка часть=https://scepsis.net/library/id_1577.html |заглавие =Ленин В. И. Неизвестные документы. 1891—1922 гг |ссылка = https://archive.org/details/isbn_5824301549|ответственный = |место = М. |издательство = [[РОССПЭН (издательство)|РОССПЭН]] |год = 2000 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_5824301549/page/n582 581]—590 |страниц = 607 |серия = |isbn = 5-8243-0154-9 |тираж= |ref=Логинов}}
* {{книга |автор= [[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]] |заглавие=Владимир Ленин. Выбор пути. Биография |оригинал= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М. |издательство= [[Республика (издательство)|Республика]] |год=2005 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=447 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Логинов}}
* {{книга|автор = [[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]] |заглавие = Неизвестный Ленин |ссылка = http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3686:neizvestnyj-lenin&catid=30:library&Itemid=37 |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Эксмо]], [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]] |год = 2010 |том = |страницы= |страниц = 576 |серия = Гении и злодеи |isbn= 978-5-699-41148-1 |тираж= |ref=Логинов}}
* {{книга |автор=[[Лукач, Дьёрдь|Лукач Д.]] |заглавие=Ленин. Исследовательский очерк о взаимосвязи его идей |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Авт. вступ. статей С. Н. Земляной |издание= |место=М. |издательство= [[Международные отношения (издательство)|Международные отношения]] |год=1990 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=141 |серия= |isbn=5-7133-0356-X |тираж= |ref=Лукач}}
* Лятиев Г. [http://magazines.russ.ru/october/1999/11/panoram03.html 56-й том СС] // [[Октябрь (журнал)|Октябрь]]. — 1999. — № 11
* {{книга |автор=[[Майсурян, Александр Александрович|Майсурян А. А.]] |заглавие=Другой Ленин |оригинал= |ссылка=http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3599:drugoj-lenin&catid=30:library&Itemid=37 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Вагриус]] |год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 480 |серия= |isbn=5-9697-0292-7 |тираж= |ref=Майсурян}}
* {{книга |автор= [[Московский, Павел Владимирович|Московский П. В.]], [[Семёнов, Виктор Георгиевич (историк)|Семёнов В. Г.]] |заглавие=Ленин в Италии, Чехословакии, Польше |оригинал= |ссылка=http://istmat.info/node/29943 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= [[Политиздат]] |год= 1986 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=173 |серия=Памятные места |isbn= |тираж= |ref=Московский, Семёнов}}
* {{книга |автор=[[Московский, Павел Владимирович|Московский П. В.]], [[Семёнов, Виктор Георгиевич (историк)|Семёнов В. Г.]] |заглавие=Ленин во Франции, Бельгии и Дании |оригинал= |ссылка=http://istmat.info/node/29942 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= [[Политиздат]] |год=1986 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=173 |серия= Памятные места |isbn= |тираж= |ref=Московский, Семёнов}}
* {{книга|автор= [[Николаевский, Борис Иванович|Николаевский Б. И.]] |заглавие= Тайные страницы истории |часть=К истории «Большевистского центра» |место= М. |издательство= Издательство гуманитарной литературы |год= 1995 |страниц= 512 |isbn=5-87121-007-4 |тираж= 2000 |ref=Николаевский}}
* {{статья |автор=Новосёлова Е. |заглавие=Деньги на колыбель революции |оригинал= |ссылка=http://www.rg.ru/2014/04/22/lenin.html |автор издания= |издание="[[Российская газета]]" — Федеральный выпуск |тип= |место= |издательство= |год=22.04.2014 |том= |выпуск= |номер=6363 (91) |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Новосёлова |archiveurl= |archivedate=}}
* ''[[Протасенко, Зоя Михайловна|Протасенко З. М.]]'' Ленин как историк философии. — Л.: [[ЛГУ имени А. А. Жданова]], 1969. — 110 с.
* {{книга|автор = [[Пушкарёв, Сергей Германович|Пушкарёв С. Г.]] |заглавие = Ленин и Россия. Сборник статей |оригинал= |ссылка= http://lenin-rus.narod.ru/index.htm |издание = 1-е |ответственный = |место = Франкфурт-на-Майне |издательство= [[Посев (издательство)|Посев]] |год= 1976 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |ref=Пушкарёв}}
* ''[[Розин, Эльхон Львович|Розин Э. Л.]]'' [http://www.kursach.com/biblio/0010024/000.htm Ленинская мифология государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918123626/http://www.kursach.com/biblio/0010024/000.htm |date=2018-09-18 }}. — М.: Юристъ, 1996. — 320 с.
* ''Сахаров В. А.'' Политическое завещание Ленина. Реальность истории и мифы политики. М.: [[Издательство Московского университета|Издательство МГУ]], 2003
* {{книга|автор=[[Сервис, Роберт|Сервис Р.]] |заглавие=Ленин. Биография |ответственный=Пер. с англ. Г. И. Левитан |место=М. |издательство=[[Попурри (издательство)|Попурри]] |год=2002 |страниц=624 |серия= |isbn=985-438-591-4 |тираж= |ref= Сервис}}
* ''[[Смирнов, Илья Викторович|Смирнов И. В.]]'' [https://www.svoboda.org/a/132015.html Биография Ленина в новом ракурсе] // [[Радио Свобода]], 17.02.2006
* {{книга |автор=[[Соломон, Георгий Александрович|Соломон Г. А.]] |заглавие=Ленин и его семья (Ульяновы) |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Париж |издательство=Издательство "Мишень" |год= 1929—1931 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Соломон}}
* ''[[Солоухин, Владимир Алексеевич|Солоухин В. А.]]'' [http://rus-sky.com/history/library/reading.htm Читая Ленина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120201063822/http://rus-sky.com/history/library/reading.htm |date=2012-02-01 }} // Солоухин В. А. «Последняя ступень» М.: Издательство АО «Деловой центр», 1995. — 352 с. ISBN 5-88406-055-6
* ''[[Солоухин, Владимир Алексеевич|Солоухин В. А.]]'' [http://lib.ru/PROZA/SOLOUHIN/bylight.txt При свете дня]. — М. : Б. и., 1992. — 222 с.
* {{книга |автор=[[Троцкий, Лев Давидович|Троцкий Л. Д.]] |заглавие=О Ленине. Материалы для биографа |оригинал= |ссылка=http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3581:o-lenine&catid=30:library&Itemid=37 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= Грифон-М |год=2005 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=128 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Троцкий}}
* {{книга|автор= [[Штейн, Михаил Гиршевич|Штейн М. Г.]]|заглавие= Ульяновы и Ленины. Тайны родословной и псевдонима|место= СПб.|издательство= ВИРД|год= 1997|isbn= 5895590128}}
* [http://elib.ngonb.ru/jspui/bitstream/NGONB/6616/2/021.pdf Ежедневная газета «Советская Сибирь» № 21 (1263). Суббота 26 января 1924 год. Ново-Николаевск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081958/http://elib.ngonb.ru/jspui/bitstream/NGONB/6616/2/021.pdf |date=2016-03-04 }}
* {{cite web
|author = Алексей Паевский, Анна Хоружая.
|authorlink =
|coauthors =
|url = https://snob.ru/entry/184683/
|title = «Странная болезнь» семьи Ульяновых. От чего умер Ленин
|subtitle =
|lang =
|format =
|website = // snob.ru
|publisher =
|date = 2019-11-04
|description =
|quote = Отрывок из книги Алексея Паевского и Анны Хоружей «Смерть замечательных людей. Сделано в СССР
|doi =
|accessdate = 2019-11-15
|deadlink =
|archiveurl =
|archivedate =
}}
;Цогидал мацӀазда
* ''Louis Fischer''. The Life of Lenin. — Weidenfeld & Nicolson History. 2001. — ISBN 1-84212-230-4
* ''Helen Rappaport'' Conspirator. Lenin in Exile. — Hutchinson, 3 Sep 2009.
* Gründer einer Diktatur in «Illustrierte Lexicon der Welt Geschichte» Family Encyclopedia of World History. — London. 1996.; Das beste GmbH -Stuttgart,Zürich, Wien. 1999 — ISBN 3-87070-825-5.
{{refend}}
== РегӀелал ==
{{Навигация
| Портал = СССР
| Викицитата = Владимир Ильич Ленин
| Викимактаб = Владимир Ильич Ленин
}}
* {{cite web|url=http://lenin.rusarchives.ru/|title=Виртуальная выставка «Ленин»|publisher=[[Федеральное архивное агентство]]|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414042959/https://lenin.rusarchives.ru/|url-status=dead}}
* [http://www.rtr.spb.ru/Radio_ru/First_Person/news_detail_v.asp?id=1267 «Штрихи к портрету Ленина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221107/http://www.rtr.spb.ru/Radio_ru/First_Person/news_detail_v.asp?id=1267 |date=2019-01-30 }} Исторический клуб «Радио России» (Санкт-Петербург)
* [http://www.marx2mao.com/Lenin/Index.html Lenin Internet Library]
* [http://www.marxists.org/archive/lenin/bio/index.htm Lenin Internet Archive Biography] includes interviews with Lenin and essays on the leader
* {{Gutenberg author | id=Lenin,+Vladimir+Ilyich}}
* [http://www.themoscowtimes.com/news/article/lenins-popularity-highest-in-years-on-revolutionarys-144th-birthday/498708.html Lenin’s Popularity Highest in Years on Revolutionary’s 144th Birthday]. ''[[The Moscow Times]],'' 22 April 2014.
* [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546pv «Lenin»], ''In Our Time'', BBC Radio 4 discussion with Robert Service and Vitali Vitaliev (16 March 2000).
* {{cite web|url=http://lenininart.tilda.ws|title=Вирутальная выставка «Театральная лениниана. Взгляд из XXI века»|publisher=[[Российская государственная библиотека искусств]]}}
{{КЪР}}
{{СССРалъул бутІрул}}
{{Россиялъул премьер-министрал}}
{{Марксизм}}
[[Категория:Владимир Ленин| ]]
[[Категория:Ленинизм]]
[[Категория:Ленинистал| ]]
[[Категория:СиясатчагӀи-эмигрантал]]
[[Категория:Симбирскалъул гимназиялъул выпускникал]]
[[Категория:Россиялъул революционерал]]
[[Категория:Сибиралда ритӀарал]]
[[Категория:Марксизмалъул теоретикал]]
[[Категория:Большевикал]]
[[Категория:Инсульт сабаблъун хварал]]
[[Категория:Ленинил хъизан]]
[[Категория:СССРалъул философал]]
[[Категория:XIX гӀасруялъул публицистал]]
[[Категория:XX гӀасруялъул публицистал]]
[[Категория:Россиялъул империялъул публицистал]]
[[Категория:СССРалъул публицистал]]
[[Категория:Сиясиял философад]]
[[Категория:Россиялъул политологал]]
[[Категория:Мумияби]]
[[Категория:XX гӀасруялъул сиясатчагӀи]]
[[Категория:Пачалихъ гуцӀунчагӀи]]
[[Категория:Персоналиял:Атеизм]]
7eo5hkxricvnsut5mesimtc0dxdohs6
MediaWiki:Common.css
8
6749
102450
93922
2026-11-08T10:25:13Z
M. Omarius
10562
102450
css
text/css
/*
* This is the CSS for all skins (both desktop and mobile) on en.Wikipedia.
* This factor makes it different from most WMF wikis. See [[phab:T375538]]
* and related.
*
* Styling inside .mw-parser-output should generally use TemplateStyles.
*/
/* Reset italic styling set by user agent */
cite,
dfn {
font-style: inherit;
}
/* Straight quote marks for <q> */
q {
quotes: '"' '"' "'" "'";
}
/* Avoid collision of blockquote with floating elements by swapping margin and padding */
blockquote {
overflow: hidden;
margin: 1em 0;
padding: 0 40px;
}
/* Consistent size for <small>, <sub> and <sup> */
small {
font-size: 85%;
}
.mw-body-content sub,
.mw-body-content sup {
font-size: 80%;
}
/* Same spacing for indented and unindented paragraphs on talk pages (T436428) */
.ext-discussiontools-replytool-enabled .mw-body-content dd,
.ns-talk .mw-body-content dd {
margin-top: 0.4em;
margin-bottom: 0.4em;
}
/* Reduce page jumps by hiding collapsed/dismissed content */
.client-js .collapsible:not( .mw-made-collapsible).collapsed > tbody > tr:not(:first-child),
/* This copies MediaWiki's solution for T42812 to apply to innercollapse/outercollapse (T325115). */
/* Reference: https://gerrit.wikimedia.org/g/mediawiki/core/+/ecda06cb2aef55b77c4b4d7ecda492d634419ead/resources/src/jquery/jquery.makeCollapsible.styles.less#75 */
.client-js .outercollapse .innercollapse.mw-collapsible:not( .mw-made-collapsible ) > :is(p, table, thead + tbody),
.client-js .outercollapse .innercollapse.mw-collapsible:not( .mw-made-collapsible ) :is(tr:not( :first-child ), .mw-collapsible-content),
/* Hide charinsert base for those not using the gadget */
#editpage-specialchars {
display: none;
}
/* Different margin on references */
.references {
margin-bottom: 0.5em;
}
/* Cite customizations */
span[ rel="mw:referencedBy" ] {
counter-reset: mw-ref-linkback 0;
}
span[ rel='mw:referencedBy' ] > a::before {
content: counter( mw-ref-linkback, lower-alpha );
font-size: 80%;
font-weight: bold;
font-style: italic;
}
a[ rel="mw:referencedBy" ]::before {
font-weight: bold;
content: "^";
}
span[ rel="mw:referencedBy" ]::before {
content: "^ ";
}
/* Styling for jQuery makeCollapsible, matching that of collapseButton */
.mw-parser-output .mw-collapsible-toggle:not(.mw-ui-button) {
font-weight: normal;
padding-right: 0.2em;
padding-left: 0.2em;
}
.mw-collapsible-leftside-toggle .mw-collapsible-toggle {
/* @noflip */
float: left;
}
/* Lists in wikitable data cells are always left-aligned */
.wikitable td ul,
.wikitable td ol,
.wikitable td dl {
/* @noflip */
text-align: left;
}
/* Change the external link icon to a PDF icon for all PDF files */
.mw-parser-output a[href$=".pdf"].external,
.mw-parser-output a[href*=".pdf?"].external,
.mw-parser-output a[href*=".pdf#"].external,
.mw-parser-output a[href$=".PDF"].external,
.mw-parser-output a[href*=".PDF?"].external,
.mw-parser-output a[href*=".PDF#"].external {
background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Icon_pdf_file.png") no-repeat right;
/* @noflip */
padding: 8px 18px 8px 0;
}
/* System messages styled similarly to fmbox */
/* for .mw-warning-with-logexcerpt, behavior of this line differs between
* the edit-protected notice and the special:Contribs for blocked users
* The latter has specificity of 3 classes so we have to triple up here.
*/
.mw-warning-with-logexcerpt.mw-warning-with-logexcerpt.mw-warning-with-logexcerpt,
div.mw-lag-warn-high,
div.mw-cascadeprotectedwarning,
div#mw-protect-cascadeon {
clear: both;
margin: 0.2em 0;
border: 1px solid #bb7070;
background-color: var(--background-color-error-subtle, #ffdbdb);
padding: 0.25em 0.9em;
box-sizing: border-box;
}
/* default colors for partial block message */
/* gotta get over the hump introduced by the triple class above */
.mw-contributions-blocked-notice-partial .mw-warning-with-logexcerpt.mw-warning-with-logexcerpt {
border-color: var(--border-color-warning, #ab7f2a);
background-color: var(--background-color-warning-subtle, #fef6e7);
}
/* Minimum thumb width */
@media (min-width: 640px) {
figure[typeof~='mw:File/Thumb'],
figure[typeof~='mw:File/Frame'],
.thumbinner {
min-width: 100px;
}
}
/* Prevent floating boxes from overlapping any category listings,
file histories, edit previews, and edit [Show changes] views. */
#mw-subcategories,
#mw-pages,
#mw-category-media,
#filehistory,
#wikiPreview,
#wikiDiff {
clear: both;
}
/* Hide stuff meant for accounts with special permissions. Made visible again in
[[MediaWiki:Group-checkuser.css]], [[MediaWiki:Group-sysop.css]], [[MediaWiki:Group-abusefilter.css]],
[[MediaWiki:Group-abusefilter-helper.css]], [[MediaWiki:Group-patroller.css]],
[[MediaWiki:Group-templateeditor.css]], [[MediaWiki:Group-extendedmover.css]],
[[MediaWiki:Group-extendedconfirmed.css]], [[Mediawiki:Group-autoconfirmed.css]], and [[MediaWiki:Group-user.css]] */
.checkuser-show,
.sysop-show,
.abusefilter-show,
.abusefilter-helper-show,
.patroller-show,
.templateeditor-show,
.extendedmover-show,
.extendedconfirmed-show,
.autoconfirmed-show,
.user-show {
display: none;
}
/* Hide the redlink generated by {{Editnotice}},
this overrides the ".sysop-show { display: none; }" above that applies
to the same link as well. See [[phab:T45013]]
Hide the images in editnotices to keep them readable in VE view.
Long term, editnotices should become a core feature so that they can be designed responsive. */
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .editnotice-redlink,
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .mbox-image,
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .mbox-imageright {
display: none !important;
}
/* Remove bullets when there are multiple edit page warnings */
ul.permissions-errors {
margin: 0;
}
ul.permissions-errors > li {
list-style: none;
}
/* larger inline math */
.mwe-math-mathml-inline {
font-size: 118%;
}
/* consistentish top/bottom margins for math */
.mwe-math-fallback-image-display,
.mwe-math-element-block {
margin-top: 0.7em;
margin-bottom: 0.7em;
}
/* left aligned block math */
mjx-container[display].MathJax {
margin-left: 1.6em;
text-align: left;
padding-left: 0;
}
.mwe-math-fallback-image-display {
margin-left: 1.6em !important;
}
math.mwe-math-element-block {
display: flex;
margin-left: 1.6em;
}
@media screen {
/* Put a chequered background behind images, only visible if they have transparency,
* except on main, user, and portal namespaces
*/
body:not(.ns-0):not(.ns-2):not(.ns-100) .gallerybox .thumb img {
background: #fff url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker-16x16.png) repeat;
}
/* Display "From Wikipedia, the free encyclopedia" in skins that support it,
do not apply to print mode */
#siteSub {
display: block;
}
/* Make the list of references smaller
* Keep in sync with Template:Refbegin/styles.css
* And Template:Reflist/styles.css
*/
.references {
font-size: 90%;
}
}
/* Hide FlaggedRevs notice UI when there are no pending changes */
.flaggedrevs_draft_synced,
.flaggedrevs_stable_synced,
/* "Temporary" to remove links in sidebar T255381 */
#t-upload,
/* Hide broken download box on Special:Book pending T285400 */
.mw-special-Book #coll-downloadbox {
display: none;
}
/*
* BELOW HERE THERE BE SOONTOBE TEMPLATESTYLES THINGS;
* SEE [[MediaWiki talk:Common.css/to do]]
* CSS is separated by component (which is why media queries are not joined)
*/
/* Infoboxes */
.infobox {
border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);
color: var(--color-base, #000);
padding: 0.2em;
font-size: 88%;
line-height: 1.5em;
border-spacing: 3px;
margin: 0.5em 0;
}
@media screen {
.infobox {
background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa);
}
}
@media (max-width: 640px) {
.infobox {
width: 100%;
}
.infobox .nowrap {
white-space: normal;
}
}
@media (min-width: 640px) {
.infobox {
/* @noflip */
margin-left: 1em;
/* @noflip */
float: right;
/* @noflip */
clear: right;
width: 22em;
}
}
.infobox-header,
.infobox-label,
.infobox-above,
.infobox-full-data,
.infobox-data,
.infobox-below,
.infobox-subheader,
.infobox-image,
.infobox-navbar,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates */
.infobox th,
.infobox td {
vertical-align: top;
}
.infobox-label,
.infobox-data,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates */
.infobox th,
.infobox td {
/* @noflip */
text-align: left;
}
/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-above,
.infobox .infobox-title,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates */
.infobox caption {
font-size: 125%;
font-weight: bold;
text-align: center;
}
.infobox-title,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates */
.infobox caption {
padding: 0.2em;
}
/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-header,
.infobox .infobox-subheader,
.infobox .infobox-image,
.infobox .infobox-full-data,
.infobox .infobox-below {
text-align: center;
}
/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-navbar {
/* @noflip */
text-align: right;
}
/* Normal font styling for wikitable row headers with scope="row" tag */
.wikitable.plainrowheaders th[scope=row],
.wikitable.plainrowheaders th[scope=rowgroup] {
font-weight: normal;
/* @noflip */
text-align: left;
}
/* Remove underlines from certain links */
.nounderlines a,
.IPA a:link,
.IPA a:visited {
text-decoration: none !important;
}
/* Prevent line breaks in silly places where desired (nowrap)
and links when we don't want them to (nowraplinks a) */
.nowrap,
.nowraplinks a {
white-space: nowrap;
}
/* But allow wrapping where desired: */
.wrap,
.wraplinks a {
white-space: normal;
}
/* texhtml class for inline math (based on generic times-serif class) */
/* remove spans when this is TemplateStyled */
span.texhtml {
font-family: "Nimbus Roman No9 L", "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 118%;
line-height: 1;
/* Force tabular and lining display for texhtml */
font-variant-numeric: lining-nums tabular-nums;
font-kerning: none;
}
span.texhtml span.texhtml {
font-size: 100%;
}
@media (min-width: 420px) {
span.texhtml {
white-space: nowrap;
}
}
/* Prevent flags in tables from collapsing: Fix for T116318
* TODO: Remove when [[phab:T368469]] merges [[phab:T367463]] for the other skins
*/
@media (max-width: 640px) {
.flagicon a > img,
.flagicon noscript > img {
max-width: none !important;
}
}
@media screen {
.nochecker .gallerybox .thumb img {
background-image: none;
}
}
/*
* Put anything you mean to be a sitewide addition above the TemplateStyles
* comment above.
*/
h2knd35bp4nd6dvt31eyfih59nen7bv
ГӀахъуша мухъ
0
7063
102389
96331
2026-11-07T23:26:25Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102389
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = ГӀахъуша мухъ
| ru_name =
| loc_name1 = ''Ахъушала къатӀ''
| loc_lang1 = Дарги
| loc_name2 = ''Ахьушала кӀану''
| loc_lang2 = Лак
| image_view = File:Акушинский район.jpg
| image_caption =
| image_flag =
| image_coa =
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = ГӀахъуша район Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|17|N|47|20|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[ГӀахъуша]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = 622.8
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 30
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ГӀахъуша мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ГӀахъуша мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ГӀахъуша мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = {{hlist|[[Даргиял]]|[[Лакал]]}}
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 13
| no_of_selsoviets_type2 = 12
| no_of_rural_localities = 80
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = ГӀахъуша муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 25
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''ГӀахъуша мухъ''' ({{langx|dar|Ахъушала къатӀ}}, {{langx|lbe|Ахъушала къатӀ}}) буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 622.8 кв. км.<ref name='82_8006001' />
Мухъалъул административияб центер ккола [[ГӀахъуша]].
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀахъуша мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀахъуша мухъ |д}}
=== Националаб гӀуцӀи ===
Мухъалъул цӀикӀкӀанисел росабалӀ гӀумру гьабун руго [[даргиял]], [[Бархъали]], [[Хъули]], [[Уллучара]], [[ЦӀалакъан]] росабалӀ хутӀизегӀан,<ref name="Даг2002">{{Cite web |url=http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |title=Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана. Нахско-дагестанские языки |access-date=2011-10-23 |archive-date=2015-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707085743/http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |url-status=live }}</ref> гьенир руго [[Лакал|лакал]].
ТӀолго россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 52 249 || align="right" | 96.51 %
|-
| [[лакал]] || align="right" | 1 726 || align="right" | 3.19 %
|-
| цогидал || align="right" | 94 || align="right" | 0.17 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 67 || align="right" | 0.12 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''54 136''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, ГӀахъуша район буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 13 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 12 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 203}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀел гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго ГӀахъуша муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анцӀила лъабго росдал советги анцӀила кӀиго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къоло щуго муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[ГӀахъуша]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 603}}</ref> районалъул центер.
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 6
| БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²)
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен
| |[[Аметеркмахьи]] росу| [[Аметеркмахьи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен |Аметеркмахьи |тл}} | 4.17<ref name='82_8006001'/>
| |[[Бархъали росдал совет]]| [[Бархъали]]| 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бархъали росдал совет |тл}} | 8.24<ref name='82_8006001'/>
| |[[БурхӀимакъмахьи росдал совет]] | [[БурхӀимакъмахьи]] | 7 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|БурхӀимакъмахьи росдал совет |тл}} | 16.61<ref name='82_8006001'/>
| |[[Бутри]] росу| [[Бутри]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бутри |тл}} | 8.52<ref name='82_8006001'/>
| |[[Гьеба]] росу| [[Гьеба]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гьеба|тл}} | 3.98<ref name='82_8006001'/>
| |[[ГӀахъуша росдал совет]] | [[ГӀахъуша]] |12| {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ГӀахъуша росдал совет |тл}} | 29.34<ref name='82_8006001'/>
| |[[ГӀалиханмахьи росдал совет]] | [[ГӀалиханмахьи]] |2| {{ЧагӀазул рикӀкӀен |ГӀалиханмахьи росдал совет |тл}} | 8.35<ref name='82_8006001'/>
| |[[Дубримахьи росдал совет]] | [[Дубримахьи]] | 10 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Дубримахьи росдал совет|тл}} | 18.54<ref name='82_8006001'/>
| |[[Кабкамахьи]] росу| [[Кабкамахьи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кабкамахьи|тл}} | 10.47<ref name='82_8006001'/>
| |[[Къассагумахьи росдал совет]] | [[Къассагумахьи]] | 11 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Къассагумахьи росдал совет|тл}} | 11.75<ref name='82_8006001'/>
| |[[Куркимахьи]] росу| [[Куркимахьи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Куркимахьи |тл}} | 5.82<ref name='82_8006001'/>
| |[[МухӀи]] росу| [[МухӀи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|МухӀи|тл}} | 10.87<ref name='82_8006001'/>
| |[[Нахки росдал совет]] | [[Нахки]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Нахки росдал совет |тл}} | 5.60<ref name='82_8006001'/>
| |[[НецӀи росдал совет]] | [[НецӀи]] | 8 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|НецӀи росдал совет |тл}} | 6.85<ref name='82_8006001'/>
| |[[ТӀаса МулебкӀи]] росу| [[ТӀаса МулебкӀи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ТӀаса МулебкӀи|тл}} | 8.65<ref name='82_8006001'/>
| |[[ТӀантӀи]] росу| [[ТӀантӀи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ТӀантӀи|тл}} | 5.32<ref name='82_8006001'/>
| |[[ТӀебекмахьи росдал совет]] | [[ТӀебекмахьи]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ТӀебекмахьи росдал совет |тл}} | 11.78<ref name='82_8006001'/>
| |[[Улучур]] росу| [[Улучур]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Улучур|тл}} | 7.26<ref name='82_8006001'/>
| |[[Урхьучимахьи росдал совет]] | [[Урхьучимахьи]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Урхьучимахьи росдал совет |тл}} | 13.19<ref name='82_8006001'/>
| |[[Усиша росдал совет]] | [[Усиша]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Усиша росдал совет |тл}} | 12.14<ref name='82_8006001'/>
| |[[ХӀапшима]] росу| [[ХӀапшима]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ХӀапшима |тл}} | 11.07<ref name='82_8006001'/>
| |[[ХӀерхмахьи]] росу| [[ХӀерхмахьи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ХӀерхмахьи|тл}} | 8.12<ref name='82_8006001'/>
| |[[ХӀинтӀа]] росу| [[ХӀинтӀа]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ХӀинтӀа|тл}} | 15.21<ref name='82_8006001'/>
| |[[Цугни росдал совет]] | [[Цугни]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Цугни росдал совет |тл}} | 17.14<ref name='82_8006001'/>
| |[[Шукъта росдал совет]] | [[Шукъта]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Шукъта росдал совет |тл}} | 14.35<ref name='82_8006001'/>
}}
== Росаби ==
ГӀахъуша мухъалда буго 80 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 5
| БетӀер2 = Росу | БетӀер3 = Статус | БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Росдал<br>поселение
| Ращалъи4 = | Ращалъи5 =
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен
| | [[АмедхӀерхъмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| АмедхӀерхъмахьи |тл}} | [[АмедхӀерхъмахьи]] росу
| | [[Ахсахъадамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ахсахъадамахьи |тл}} | [[БурхӀимакъмахьи росдал совет]]
| | [[Байхъатмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Байхъатмахьи |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[Бархъали]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Бархъали |тл}} | [[Бархъали росдал совет]]
| | [[БерхӀеинзи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БерхӀеинзи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[БикӀаламахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БикӀаламахьи |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[БурхӀимакъмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БурхӀимакъмахьи |тл}} | [[БурхӀимакъмахьи росдал совет]]
| | [[БурхӀимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БурхӀимахьи |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[Бухъамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Бухъамахьи |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[Бутри]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Бутри |тл}} | [[Бутри]] росу
| | [[Гиягарамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гиягарамахьи |тл}} | [[НецӀи росдал совет]]
| | [[Гумрамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гумрамахьи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[Гъоркьа Хъаршли]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъоркьа Хъаршли |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[Гъоркьа ЧӀигӀамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъоркьа ЧӀигӀамахьи |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[Гъулатимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъулатимахьи |тл}} | [[ТӀебекмахьи росдал совет]]
| | [[ГъулебкӀи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГъулебкӀи |тл}} | [[Цугни росдал совет]]
| | [[Гъунамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гъунамахьи |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[Гьандрамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гьандрамахьи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[Гьеба]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гьеба |тл}} | [[Гьеба]] росу
| | [[ГӀаймалабекӀ]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀаймалабекӀ |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[ГӀайнихъаб]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀайнихъаб |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[ГӀахъуша]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀахъуша |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[ГӀалиханмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀалиханмахьи |тл}} | [[ГӀалиханмахьи росдал совет]]
| | [[ГӀерассамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀерассамахьи |тл}} | [[Нахки росдал совет]]
| | [[ГӀинзимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀинзимахьи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[Дубримахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Дубримахьи |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[Зилмукъмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Зилмукъмахьи |тл}} | [[Усиша росдал совет]]
| | [[Кабкамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кабкамахьи |тл}} | [[Кабкамахьи]] росу
| | [[Караямахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Караямахьи |тл}} | [[НецӀи росдал совет]]
| | [[Кертугмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кертугмахьи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[Кубримахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кубримахьи |тл}} | [[НецӀи росдал совет]]
| | [[Кулиямахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кулиямахьи |тл}} | [[НецӀи росдал совет]]
| | [[Куримахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Куримахьи |тл}} | [[Урхьучимахьи росдал совет]]
| | [[Куркаби]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Куркаби |тл}} | [[ТӀебекмахьи росдал совет]]
| | [[Куркимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Куркимахьи |тл}} | [[Куркимахьи]] росу
| | [[Къакъмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Къакъмахьи |тл}} | [[БурхӀимакъмахьи росдал совет]]
| | [[Къассагумахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Къассагумахьи |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[МухӀи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| МухӀи |тл}} | [[МухӀи]] росу
| | [[Мурлатинамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Мурлатинамахьи |тл}} | [[НецӀи росдал совет]]
| | [[Нахки]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Нахки |тл}} | [[Нахки росдал совет]]
| | [[НецӀи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| НецӀи |тл}} | [[НецӀи росдал совет]]
| | [[Семгамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Семгамахьи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[ТӀантӀи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀантӀи |тл}} | [[ТӀантӀи]] росу
| | [[ТӀаса МулебкӀи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀаса МулебкӀи |тл}} | [[ТӀаса МулебкӀи]] росу
| | [[ТӀаса Кавкамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀаса Кавкамахьи |тл}} | [[БурхӀимакъмахьи росдал совет]]
| | [[ТӀаса КамхӀамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀаса КамхӀамахьи |тл}} | [[ГӀалиханмахьи росдал совет]]
| | [[ТӀаса Хъаршли]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀаса Хъаршли |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[ТӀаса ЧӀигӀамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀаса ЧӀигӀамахьи |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[ТӀебекмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀебекмахьи |тл}} | [[ТӀебекмахьи росдал совет]]
| | [[ТӀузламахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀузламахьи |тл}} | [[НецӀи росдал совет]]
| | [[Узнимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Узнимахьи |тл}} | [[БурхӀимакъмахьи росдал совет]]
| | [[Улучур]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Улучур |тл}} | [[Улучур]] росу
| | [[Ургани]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ургани |тл}} | [[Цугни росдал совет]]
| | [[Ургубамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Ургубамахьи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[Уржагимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Уржагимахьи |тл}} | [[НецӀи росдал совет]]
| | [[Урхьулахъар]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Урхьулахъар |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[Урхьучимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Урхьучимахьи |тл}} | [[Урхьучимахьи росдал совет]]
| | [[Усиша]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Усиша |тл}} | [[Усиша росдал совет]]
| | [[Уцулимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Уцулимахьи |тл}} | [[Нахки росдал совет]]
| | [[Хъадамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъадамахьи |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[Хъамхъадамахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъамхъадамахьи |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[Хъарашимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъарашимахьи |тл}} | [[Къассагумахьи росдал совет]]
| | [[Хъарша]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъарша |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[Хъули]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъули |тл}} | [[Бархъали росдал совет]]
| | [[ХӀажнимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ХӀажнимахьи |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[ХӀапшима]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ХӀапшима |тл}} | [[ХӀапшима]] росу
| | [[ХӀенкълакъар]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ХӀенкълакъар |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[ХӀерхмахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ХӀерхмахьи |тл}} | [[ХӀерхмахьи]] росу
| | [[ХӀинтӀа]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ХӀинтӀа |тл}} | [[ХӀинтӀа]] росу
| | [[Цергимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Цергимахьи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[Цугни]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Цугни |тл}} | [[Цугни росдал совет]]
| | [[ЦӀалакъан]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀалакъан |тл}} | [[Шукъта росдал совет]]
| | [[ЦӀундимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀундимахьи |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[ЦӀунимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀунимахьи |тл}} | [[Урхьучимахьи росдал совет]]
| | [[ЧӀанкӀаламахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЧӀанкӀаламахьи |тл}} | [[ГӀахъуша росдал совет]]
| | [[ЧӀигӀнимахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЧӀигӀнимахьи |тл}} | [[БурхӀимакъмахьи росдал совет]]
| | [[Шинкъбалахъада]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шинкъбалахъада |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[Шукъта]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шукъта |тл}} | [[Шукъта росдал совет]]
| | [[Шумхримахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шумхримахьи |тл}} | [[Дубримахьи росдал совет]]
| | [[Яраймахьи]] |росу| {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Яраймахьи |тл}} | [[БурхӀимакъмахьи росдал совет]]
}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{ГӀахъуша мухъ}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
ds2fn9zrym6vhszxe91bssvjopi64qe
Хьаргаби мухъ
0
7078
102438
96386
2026-11-08T02:16:05Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102438
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Хьаргаби мухъ
| image_view = KaraKoisu2.jpg
| image_caption = ЧӀегӀергӀор Хьаргалиб мухъалда
| image_flag =
| image_coa = Герб Гергебильского района.PNG
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Хьаргаби район Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|30|N|47|04|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Хьаргаби]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = {{Infobox Dagestanian district/area|Хьаргаби мухъ}}
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 40
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хьаргаби мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хьаргаби мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хьаргаби мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = [[Аварал]]
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 4
| no_of_selsoviets_type2 = 6
| no_of_rural_localities = 16
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Хьаргаби муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 10
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Хьаргаби мухъ''' буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул административияб центер буго [[Хьаргаби]].
Хьаргаби мухъ буго Дагъистаналъул централаб рахъалда, Аваралъул бакъбаккуда. Аслияб куцалъ эб гӀуцӀула [[Хьиндалазул бо|хьиндалазул]] бол территориялъ, гьединго мухъалда гъорлӀ руго [[гӀандалазул бо|гӀандалазулги]], [[магьдазул бо|магьдазулги]] боязул росаби.
Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго {{Infobox Dagestanian district/area|Хьаргаби мухъ}} км<sup>2</sup>,<ref name='82_8006001' /> гьеб рахъалъ Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб эб буго 40-абилеб бакӀалда. Административияб рахъалъ, Хьаргаби мухъ бикьула анцӀго муниципалияб гӀуцӀалиде, жиндица 16 росу жанибе бачараб; чагӀазул рикӀкӀен буго {{ЧР|Хьаргаби мухъ|фл}} (2021).
== История ==
Хьаргаби мухъ гӀуцӀана [[РСФСР|РСФСРалъул]] ТӀадегӀанаб Советалъул президиумалъул 1944, 30 августалдаса лъазабудалъун. Элда гъорлӀе рачана [[Хьаргаби]], [[Дарада-Мурада росдал совет|Дарада-Мурада]], [[МагӀлиб]], [[Хъвартихьуни росдал совет|Хъвартихьуни]], [[КӀикӀуни росдал совет|КӀикӀуни]] росдал советал [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалдаса]], [[Могьохъ росдал совет]] [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалдаса]], [[Къудукь|Къудукь росдал совет]] [[Онсоколо мухъ|Онсоколо мухъалдаса]], [[ГӀаймаки|ГӀаймаки росдал совет]] [[Лаваши мухъ|Лаваши мухъалдаса]].<ref>{{Cite magazine|title=Информационные сообщения|magazine=Ведомости Верховного Совета СССР|date=30 септембер 1944|issue=53 (313)|url=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/index.html|page=4|archive-date=2021-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205122159/https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/index.html}}</ref>
[[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социалистияб Республика|Дагъистаналъул АССРалъул]] ТӀадегӀанаб Советалъул 1960, 14 сенптембралдаса лъазабудалъун, мухъалда гъорлӀе бачана тӀагӀинабураб Онсоколо мухъалъул территория. 1963 сонил 1 фебруаралда, мухъалъул цӀар хисана Онсколоб ролсдалаб район абун. 1965 сонил 12 январалда, РСФСРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул президиумалъул лъазабудалъун, Онсоколоб росдалаб район тӀагӀинабуна, территория бикьана Онсоколобги Хьаргабибги мухъазде.
== География ==
Мухъ буго Дагъистаналъул централаб рахъалда. Элъул гӀурхъи цураб буго шималияб рахъалда [[Онсоколо мухъ|Онсоколо]], бакъбаккуда [[Лаваши мухъ|Лаваши]], жанубияб рахъалда [[Гъуниб мухъ|Гъуниб]], бакътӀерхьуда [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ]] мухъазулгун.
Территориялъул гӀатӀилъи буго {{Infobox Dagestanian district/area|Хьаргаби мухъ}} км<sup>2</sup>,<ref name='82_8006001' /> элъул рахъалъ, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб, Хьаргаби мухъ буго 40-абилеб бакӀалда (республикалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 0.69 %).
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хьаргаби мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хьаргаби мухъ |д}}
Россиялъул Федерациялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, мухъалъул чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |lang = |access-date=2019-01-28 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf }}</ref>
* [[2024 сон|2024]] — 22.55 аз. чи.
* [[2035 сон|2035]] — 25.43 аз. чи.
=== Националаб гӀуцӀи ===
Мухъалда гӀумру гьабун руго [[аварал]].<ref>{{Cite web |url=http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |title=Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана |access-date=2011-10-22 |archive-date=2015-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707085743/http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |url-status=live }}</ref>
2010 сонил тӀол-россиялъулаб цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status=dead}}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[аварал]] || align="right" | 19,760 || align="right" | 99.2 %
|-
| цогидал || align="right" | 150 || align="right" | 0.8 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''19,910''' || align="right" | '''100 %'''
|}
ТӀол-россиялъулаб 2020—2021 сонил ценнзалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[аварал]] || align="right" | 19,087 || align="right" | 95.26 %
|-
| цогидал || align="right" | 88 || align="right" | 0.39 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 872 || align="right" | 4.35 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''20,037''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Хьаргаби мухъ буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 4 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 6 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 213}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀел гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Хьаргаби муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул ункъго росдал советги анлӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб мухъалде 10 муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Хьаргаби]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 613}}</ref> районалъул центер.
{{Автонумерация
| ГӀуцӀи = wikitable sortable
| ХӀубал = 6
| БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²)
| Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен
| |[[ГӀаймаки]] росу | [[ГӀаймаки]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀаймаки |тл}} | 39.90<ref name='82_8006001'/>
| |[[Дарада-Мурада росдал совет]] | [[Мурада]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Дарада-Мурада росдал совет |тл}} | 22.70<ref name='82_8006001'/>
| |[[КӀикӀуни росдал совет]] | [[КӀикӀуни]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| КӀикӀуни росдал совет |тл}} | 50.39<ref name='82_8006001'/>
| |[[Къудукь]] росу | [[Къудукь]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Къудукь |тл}} | 31.61<ref name='82_8006001'/>
| |[[Курми]] росу | [[Курми]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Курми |тл}} | 2.68<ref name='82_8006001'/>
| |[[МагӀлиб]] росу | [[МагӀлиб]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| МагӀлиб |тл}} | 19.64<ref name='82_8006001'/>
| |[[Могьохъ росдал совет]] | [[Могьохъ (Хьаргаби мухъ)|Могьохъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Могьохъ росдал совет |тл}} | 43.82<ref name='82_8006001'/>
| |[[Хъвартихьуни росдал совет]] | [[Хъвартихьуни]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хъвартихьуни росдал совет |тл}} | 26,49<ref name='82_8006001'/>
| |[[Хьаргаби]] росу | [[Хьаргаби]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хьаргаби |тл}} | 104.55<ref name='82_8006001'/>
| |[[ЧӀалда]] росу | [[ЧӀалда]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ЧӀалда |тл}} | 5.56<ref name='82_8006001'/>
}}
== Росаби ==
Хьаргаби мухъалда буго 16 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Хьаргаби мухъ}}
{{Дагъистан}}
{{Авария}}
{{Authority control}}
[[Категория:Хьаргаби мухъ|*]]
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
3utwregud89v2ksbdplxzxdpowjjzn3
Кванкьада
0
7165
102397
99827
2026-11-08T00:11:18Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102397
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀБ
|пачалихъ = Россия
|статус = росу
|магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}}
|эбелаб мацӀалъ цӀар =
|герб =
|байрахъ =
|гербалъул гӀеблъи = 128
|байрахъалъул гӀеблъи = 128
|сурат =
|размер = <!--300px-->
|хъвай-хъвагӀай =
|lat_deg =42|lat_min =24|lat_sec =
|lon_deg =46|lon_min =04|lon_sec =
|CoordAddon = type:city_region:RU
|CoordScale =
|Яндекскарта =
|ХӀукумат = Россия
|карта = {{PAGENAME}}
|пачалихъалъул картаялъул размер = 300
|икълималъул картаялъул размер = 300
|мухъалъул картаялъул размер = 300
|икълим = Дагъистан
|икълим таблицаялда = Дагъистан
|икълималъул тайпа = жумгьурият
|мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ
|хІукуматалъул карта = Россия
|икълималъул карта = Дагъистан
|мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ
|жанисеб бикьи =
|бетІерасул тайпа = Росдал бегаул
|бетІер =
|кьучІ лъураб къо =
|площад =
|гьава-бакъ = гьоркьохъеб
|майданалъул борхалъи =
|расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]]
|халкъалъул къадар =
|хъвай-хъвагІай гьабураб сон =
|гъунки =
|агломерация =
|миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]]
|динал = [[Ислам]]
|этнохороним =
|сагІтил рачел = +4
|DST =
|телефоналъул код =
|почалъул индексал = 368907
|автомашинаялъул код = 05
|идентификаторалъул тайпа = ОКАТО
|цифровой идентификатор = 82257820003<ref>[http://www.gosspravka.ru/05/040/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Цумадинский район]</ref>
|категория Commons алда =
|сайт =
|сайталъул мацІ =
}}
'''Кванкьа́да''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[росу]].
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
{{rq|img}}
== Линкал ==
* [https://web.archive.org/web/20190822103345/https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0 Гьава-бакъ]
{{ТӀинчӀ-Дагъистан}}
{{Дагъистан}}
{{ЦӀумада мухъалъул росаби}}
[[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]]
{{Категория:МагIарулазул росаби}}
3fvexd4aj6x6g4vqq5d3hy72pbq4bz2
ГӀанди гӀор
0
7503
102385
99546
2026-11-07T23:24:02Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102385
wikitext
text/x-wiki
{{ГІор
|ЦІар = ГIандигIор<br />ГIандигъойсу
|Миллияб цІар =
|Сурат =
|Сураталда гъоркьхъвай =
|Халалъи = 144
|ХІоралъул площадь = 4810
|ХІор = Сулахъ (гІор)/Каспий ралъад
|Лъел харж = 69,6
|Борцараб бакІ = байбихьиялдасан 9 км
|Авал =
|Байбихьи = Пирикителияб Алазани/Туш Алазани
|Авалалъул борхалъи = 1603
|Авалалъул координатал = 42.354683/0/0/N/45.658577/0/0/E
|Ахир = Сулахъ (гІор)
|Ахир бугеб бакІ = [[АваргІор]]гун жубалеб бакI, [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]]
|Ахиралъул борхалъи = 355,4
|Ахиралъул координатал = 42/47/27/N/46/47/46/E
|ГІорул гьетІи =
|Пачалихъ = Россия
|Икълим = Дагъистан
|Икълим 1 =
|Мухъ =
|БакІалъул карта = Россия Дагъистан
|Тип вывода для ПК =
}}
'''ГӀанди гӀор''' — [[Дагъистан]]алда ва [[Гуржия]]лда бугеб гӀор. Элъул кӀал буго [[Пирикити Алазан]]ги [[Туш Алазан]]ги жубалелъуб, [[Омало]] росдада аскӀоб, Гуржиялъул [[Туш|Тушети]] регионалда. Халалъи буго 144 км, яги 192 км, элъулӀе чвахулеб бищун халатаб гӀаркьел, Туш Алазаналда цадахъ, лъим бакӀарул гӀатӀилъи — 4,810 кв. км.<ref>[http://bse.sci-lib.com/article062592.html Koysu] in [[Great Soviet Encyclopedia]]</ref> Цадахъ жубалеб [[Авар гӀор]]гун, [[Хьиндаллъи|Хьиндаллъуда]] (Централаб Дагъистан), [[Генуб|Гену]] росдада гӀагарлъухъ, элдаса лӀугьуна Сулахъ.
== Ракьхъвай ==
[[Файл:Sulak.png|thumb|Сулахъалъул хӀор (бассейн)|left]]
Болъихъ мухъалда гӀоралъул квегӀаб рахъалда руго некӀсияб шагьар [[ГӀортӀаколо]]ялъул хутӀарал жал. Гьеб шагьар букӀун буго гьениб IX—X гӀасрабазда ва гьенир къадру-асс, бечелъи бугел гӀадамал рукӀун руго [[насраниял]]лъун, мискинзабийин - хъанчазе гӀибадат гьарулел<ref>[http://www.kp.ru/daily/26235/3118020/ В горах Дагестана обнаружен древний христианский город, торговавший с Китаем и Персией]</ref>.
== Балагье гьединго ==
[[Агъвали ГЭС]]
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== Линкал ==
* [http://www.tsumada.ru/ru/text/188 Койсу Андийское— река, которая получает начало в Тифлисской губернии, а именно в горах Тушетии, между главным Кавказским хребтом и Перикительским.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024220816/http://www.tsumada.ru/ru/text/188 |date=2019-10-24 }}
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00035/67100.htm|title=Койсу}}
* [http://video.mail.ru/inbox/ponomaryov/4680/ Водное путешествие клуба Новый Бродяга]
* [http://www.skitalets.ru/books/rekisssras/and_koisu.htm/ Андийское Койсу — Водные маршруты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318225057/http://skitalets.ru/books/rekisssras/and_koisu.htm |date=2015-03-18 }}
* [http://turizm.lib.ru/t/turism/andkojsu.shtml/ река Андийское Койсу]
* [http://www.svyato.info/respublika-dagestan/gumbetovskijj-rajjon-respublika-dagestan/4249-reka-andijjskoe-kojjsu.html/ Святой источник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020195128/http://svyato.info/respublika-dagestan/gumbetovskijj-rajjon-respublika-dagestan/4249-reka-andijjskoe-kojjsu.html |date=2011-10-20 }}
* [https://web.archive.org/web/20250412162229/https://dagestan.rushydro.ru/press/news-materials/smi/3840.html/ Дагестанская генкомпания представит на форуме «Кубань-2006» инвестпроекты новых ГЭС/Интерфакс-Юг]
{{dagestan-geo-stub}}
[[Категория:Алфавиталда рекъон гӀорал]]
[[Категория:Дагъистаналъул гӀорал]]
[[Категория:Гуржиялъул гӀорал]]
jewcaqcc6nn405vtp9x1n8v1k832cwp
ГӀодоцараб океан
0
7740
102390
99586
2026-11-07T23:32:53Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102390
wikitext
text/x-wiki
{{Ралъад
|ЦІар = ГІодоцараб океан
|Сурат = Pacific Ocean.png
|Сураталда гъоркьхъвай =
|Координатал = 009///N/157///W
|CoordScale = 99000000
|Площадь = 179,7 млн
|Къадар = 710,4 млн
|Ралъдал рагІалалъул мухъалъул халалъи =
|Бищун кІудияб гъваридлъи = 10 994<!--11 022 — устаревшие данные--><ref name="oceanographers.ru">[http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1760&Itemid=133 Oceanographers.ru. Обнаружены «мосты» через Марианскую впадину. Экспедиция также провела точные измерения «Бездны Челленджера», самой глубокой точки в океане. Полученная глубина составила 10 994 +/- 40 метров.]</ref>
|Гьоркьохъеб гъваридлъи = 3984
|ХІавузалъул площадь =
|БакІалъул карта =
|БакІалъул карта1 =
|Жаниб лъей =
|Викигъамасалда категория = Pacific Ocean
|nocat = 1
}}
'''ГӀодоцараб океан''' — ккола [[Ракь]]алда порщадалъул ва гъварилъиялъул рахъалъ бищун кӀудияб [[океан]]. Гьеб буго бакътӀерхьул рахъалда [[Евразия]] ва [[Австралия]] материказда гьоркьоб, бакъбаккул рахъалда [[Шималияб Америка|Шималияб]] ва [[Жанубияб Америка|Жанубияб Америкабазда]] гьоркьоб, ва жанубияб рахъалъан [[Антарктида]]ялда гьоркьоб.
== Ссылкаби ==
{{Навигация
|Тема = ГІодоцараб океан
|Портал = География
|Викисловарь =
|Викитека =
|Викиновости =
|Проект =
}}
* [https://web.archive.org/web/20220121044816/https://www.poi.dvo.ru/doc/2007/1197934477_pdf.pdf Исследования Тихого океана и дальневосточных морей России]
{{тIинчI}}
{{Ракь}}
{{ГІодоцараб океан}}
{{Икълимал}}
[[Категория:ГӀодоцараб океан|*]]
6148u76acpbf42dtxmdpy0ad5ejagvt
Петербур
0
8002
102415
100213
2026-11-08T01:11:00Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102415
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀБ+Россия
|пачалихъ = Россия
|статус = [[Федералияб даражаялъул шагьар]]
|магӀарул мацӀалъ цӀар = Санкт-Петербург
|эбелаб мацӀалъ цӀар = Санкт-Петербург
|герб = Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg
|гербалъул сипат гьаби = Санкт-Петербургалъул герб
|байрахъ = Flag of Saint Petersburg.svg
|байрахъалъул сипат гьаби = Санкт-Петербургалъул байрахъ
|сурат = SPB Collage 2014.jpg
|lat_deg=59 |lat_min=57 |lat_sec=
|lon_deg=30 |lon_min=19 |lon_sec=
|CoordAddon = type:city(4600000)_region:RU
|CoordScale =
|икълим = Санкт-Петербург
|икълим таблицаялда = Санкт-Петербург
|хӀукуматалъул карта = Россия
|икълималъул карта = Санкт-Петербург
|мухъалъул карта =
|жанисеб бикьи = 18 район
|бетӀерасул тайпа = ГъубернатӀор
|бетӀер = [[Полтавченко, Сергеил Георгий|Георгий Полтавченко]] ([[Цолъараб Россия]])
|кьучӀ лъураб къо = [[1703]] сон
|цебе букӀараб цӀар = {{НП-ПН|1914|Санкт-Петербург|1924|Петроград|Файл:No image.svg{{ъъ}}[[1992]]<ref name="Return">Указом Президиума Верховного Совета РСФСР от 6 сентября 1991 года № 1643-1 городу Ленинграду возвращено его историческое название — Санкт-Петербург. На [[Конституция РСФСР 1978 года|конституционном уровне]] это изменение закреплено 21 апреля 1992 года (закон вступил в силу 16 мая 1992 года, с момента опубликования)</ref>{{хх}}Файл:No image.svg|Ленинград}}
|статуслъун рикӀкӀана = 1993 соналдаса нахъе
|площад = 1439
|халкъалъул къадар = 5 191 690<ref>{{Cite web |title=Солодилов В. В. Транспортно-коммуникационная основа согласованного развития Москвы и Санкт-Петербурга (PDF). Развитие городских агломераций в зоне транспортного коридора Москва — Санкт-Петербург. Фонд «Центр стратегический разработок „Северо-запад“» (2005). Проверено 11 января 2009. |url=http://www.csr-nw.ru/content/data/article/file/st57_1077.pdf |access-date=2015-06-30 |archive-date=2009-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419063425/http://www.csr-nw.ru/content/data/article/file/st57_1077.pdf |url-status=хвараб }}</ref>
|хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2015
|гъунки = 3607.85
|этнохороним = петербуржцал, <br />петербуржцав, петербуржцай, <br /> ленинградцал <small>''(1991 соналда цере гьаруразда)''</small>
|агломерация = 5,4 млн (2002)<ref>{{cite web
|author = Солодилов В. В.
|authorlink =
|datepublished = 2005
|url = http://www.csr-nw.ru/content/data/article/file/st57_1077.pdf
|title = Транспортно-коммуникационная основа согласованного развития Москвы и Санкт-Петербурга
|format = PDF
|work = Развитие городских агломераций в зоне транспортного коридора Москва — Санкт-Петербург
|publisher = Фонд «Центр стратегический разработок „Северо-запад“»
|accessdate = 11 января 2009
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110910043817/http://www.csr-nw.ru/content/data/article/file/st57_1077.pdf
|archivedate = 2011-09-10
|url-status = хвараб
}}</ref>
|миллатал = [[гӀурусал]] — 92,5 %<br />[[украинал]] — 1,5 %<br />[[белорусал]] — 0,9 % <br />[[татарал]] — 0,7 %<br />[[жугьутӀал]] — 0,6 %<br />[[узбекал]] — 0,5 %<br />[[армянал]] — 0,5 %<ref name="Нац. состав Петербурга">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/results-inform.php|title=Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации|publisher=Федеральная служба государственной статистики|accessdate=2012-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120819154040/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/results-inform.php|archivedate=2012-08-19|url-status=хвараб}}</ref>
|динал =
|сагІтил рачел = +4
|DST =
|телефоналъул код = 812
|почалъул индекс =
|почалъул индексал = 190000-199406
|автомашинаялъул код =
|идентификаторалъул тайпа = ОКАТОялъул код
|цифровой идентификатор = 40
|Commonsалда категория = Saint Petersburg
|сайт = http://gov.spb.ru
|сайталъул мацІ = ru
}}
'''Петербур (Санкт-Петербу́рг)'''<ref>[[XVIII гӀасру]]ялъул байбихьуда гьелъул цӀар гьадин хъвалаан - ''Сан(к)т-Питер-Бурх''. ({{lang-nl|Sankt Pieter Burch}} — «Мукъадасав Петрил шагьар»). «Санкт-Петербург»-алъул цӀархъвай тӀоцебе гьабуна «Ведомости» газеталда 1724 соналъул июлалда ({{книга
|автор = Поспелов Е. М.
|часть =
|заглавие = Имена городов: вчера и сегодня (1917—1992): Топонимический словарь
|ссылка =
|издание =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Русские словари
|год = 1993
|том =
|страницы = 250
|страниц =
|isbn =
}})</ref> 1914 cоналъул 31 августалдаса бахъараб 1924 соналъул 26 январалда швезегӀан — '''Петрогра́д''', 1924 соналъул 26 январалдаса 1992 соналъул 16 май швезегӀан <ref name="Return" /> (5 сентябр 1991 сон<ref name="Return" />) — '''Ленингра́д''') — [[ГӀурус пачалихъ|ГӀурус пачалихъалъул]] [[Мухъалъул тахшагьар]], [[Шималгун-Магърибияб федералияб округ|Шималгун-Магърибияб федералияб округалъул]] ва [[Ленинград област|Ленинград областалъул]] [[административияб центр]].
== Климат ==
{{БакӀалъул климат
|БакӀ_род=Санкт-Петербург (норма 1981—2010, цебесаб заманалъул рекорд — 1881 соналдасан бахъараб 2014 сон швезегӀан
|Ицц={{cite web|url=http://pogoda.ru.net/climate/26063.htm|title=Климат Санкт-Петербурга|publisher=Погода и климат|accessdate=2011-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111230013516/http://pogoda.ru.net/climate/26063.htm|archivedate=2011-12-30|url-status=хвараб}}; [http://www.pogodaiklimat.ru/weather.php?id=26063&bday=19&fday=19&amonth=5&ayear=2014 Архив погоды в Санкт-Петербурге за 19 мая 2014 года], [http://www.metronews.ru/novosti/v-peterburge-pobit-temperaturnyj-rekord-20-maja-zhdut-eshhe-odin/Tponet---1p8zF5QOhNRU/ В Петербурге побит температурный рекорд, 20 мая ждут ещё один]
| Янв_ср=-5.5 | Янв_ср_осад=44
| Фев_ср=-5.8 | Фев_ср_осад=33
| Мар_ср=-1.3 | Мар_ср_осад=37
| Апр_ср=5.1 | Апр_ср_осад=31
| Май_ср=11.3 | Май_ср_осад=46
| Июн_ср=15.7 | Июн_ср_осад=71
| Июл_ср=18.8 | Июл_ср_осад=79
| Авг_ср=16.9 | Авг_ср_осад=83
| Сен_ср=11.6 | Сен_ср_осад=64
| Окт_ср=6.2 | Окт_ср_осад=68
| Ноя_ср=0.1 | Ноя_ср_осад=55
| Дек_ср=-3.7 | Дек_ср_осад=51
| Год_ср=5.8 | Год_ср_осад=661
| Янв_ср_мин=-8.0 | Янв_ср_макс=-3.0
| Фев_ср_мин=-8.5 | Фев_ср_макс=-3.0
| Мар_ср_мин=-4.2 | Мар_ср_макс=2.0
| Апр_ср_мин=1.5 | Апр_ср_макс=9.3
| Май_ср_мин=7.0 | Май_ср_макс=16.0
| Июн_ср_мин=11.7 | Июн_ср_макс=20.0
| Июл_ср_мин=15.0 | Июл_ср_макс=23.0
| Авг_ср_мин=13.4 | Авг_ср_макс=20.8
| Сен_ср_мин=8.8 | Сен_ср_макс=15.0
| Окт_ср_мин=4.0 | Окт_ср_макс=8.6
| Ноя_ср_мин=-1.8 | Ноя_ср_макс=2.0
| Дек_ср_мин=-6.1 | Дек_ср_макс=-1.5
| Год_ср_мин=2.7 | Год_ср_макс=9.1
| Янв_а_макс=8.7 | Янв_а_мин=-35.9
| Фев_а_макс=10.2 | Фев_а_мин=-35.2
| Мар_а_макс=15.3 | Мар_а_мин=-29.9
| Апр_а_макс=25.3 | Апр_а_мин=-21.8
| Май_а_макс=33.0 | Май_а_мин=-6.6
| Июн_а_макс=34.6 | Июн_а_мин=0.1
| Июл_а_макс=35.3 | Июл_а_мин=4.9
| Авг_а_макс=37.1 | Авг_а_мин=1.3
| Сен_а_макс=30.4 | Сен_а_мин=-3.1
| Окт_а_макс=21.0 | Окт_а_мин=-12.9
| Ноя_а_макс=12.3 | Ноя_а_мин=-22.2
| Дек_а_макс=10.9 | Дек_а_мин=-34.4
| Год_а_макс=37.1 | Год_а_мин=-35.9
|}}
== СМИ ==
=== Газетал ===
* «Петербургский дневник»
* «[[Metro International#Газеты Metro в России|Metro]]»<ref>[http://www.readmetro.com/ru/russia/petersburg/ Газета метро Санкт-петербурга]</ref>
* «Вечерний Петербург»
* «Деловой Петербург»
* «Невское время»
* «Комсомольская правда Петербург»
* «Бумага»
* «Фонтанка»
* «Смена»
* «Утро Петербурга»
* «Петербургский Телезритель»
* «Телевидение. Радио»
* «Панорама ТВ»
* «Телесемь»
=== Радио ===
{| class="wikitable"
!FM / '''УКВ'''
!ЦӀар
|-
|
{| class="MsoTableGrid"
|
87,5
|-
|
88,0
|-
|
88,4
|-
|
88,9
|-
|
89,3
|-
|
89,7
|-
|
90,1
|-
|
90,6
|-
|
91,1
|-
|
91,5
|-
|
92,9
|-
|
95,0
|-
|
95,9
|-
|
97,0
|-
|
98,6
|-
|
100,5
|-
|
100,9
|-
|
101,4
|-
|
102,0
|-
|
102,4
|-
|
102,8
|-
|
103,4
|-
|
103,7
|-
|
104,0
|-
|
104,4
|-
|
104,8
|-
|
105,3
|-
|
105,9
|-
|
106,3
|-
|
107,0
|-
|
107,4
|-
|
107,8
|-
| __________
|-
|
66.30 / 99.0
|-
|
69.47
|-
|
71.24
|-
|
71.66
|-
|
73.10
|}
|
{| class="MsoTableGrid"
|
[[Нухлул радио]]
|-
|
[[Ретро FM]]
|-
|
[[Авторадио]]
|-
|
[[Юмор FM]]
|-
|
[[Вести FM]]
|-
|
[[Радио Зенит]]
|-
|
[[Эрмитаж (радио)|Радио Эрмитаж]]
|-
|
[[Радио для двоих]]
|-
|
[[Кекс FM]]
|-
|
[[Эхо Москвы]] (хӀалтӀула гьечӀo)
|-
|
[[Русская служба новостей]]
|-
|
[[Радио NRJ]]
|-
|
[[Нева FM]]
|-
|
[[Радио Дача]]
|-
|
[[Nostalgia FM]]
|-
|
[[Европа Плюс]]
|-
|
[[Питер FM (радиостанция)|Питер FM]]
|-
|
[[Эльдорадио]]
|-
|
[[Радио Рокс]]
|-
|
[[Radio Metro]]
|-
|
[[Радио Maximum|Radio Maximum]]
|-
|
[[DFM]]
|-
|
[[Детское радио|Детское радио FM]]
|-
|
[[Наше Радио]]
|-
|
[[Радио Шансон]]
|-
|
[[Радио Балтика]]
|-
|
[[Love Radio]]
|-
|
[[Монте-Карло (радиостанция)|Радио Monte Carlo]]
|-
|
[[Radio Record]]
|-
|
[[Радио Маяк]]
|-
|
[[Бизнес FM]]
|-
|
[[Русское Радио]]
|-
| _______________________________
|-
|
[[Радио России]]
|-
|
[[Радио Петербург]]
|-
|
[[Радио Балтика]]
|-
|
[[Радио Орфей]]
|-
|
[[Радио Град Петров]]
|}
|}
== ХӀужаби ==
{{ХIужаби|2}}
== Адабият ==
* {{книга|автор = Даринский А. В.|часть = |заглавие = География Ленинграда |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Л. |издательство = Лениздат |год = 1982 |страницы = }}
* {{книга|заглавие=Ленинград. Историко-географический атлас|место=М.|издательство=Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР|год=1981|страницы=}}
* {{книга|автор=Пыляев М. И.|заглавие=Старый Петербург. Рассказы из былой жизни столицы|место=СПб.|издательство=Типография А. С. Суворина|год=1889|страницы=}}
* {{книга|заглавие=Санкт-Петербург: Энциклопедия|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия|год=2006}}
* {{книга|заглавие=Топонимическая энциклопедия Санкт-Петербурга|место=СПб.|издательство=Информационно-издательское агентство ЛИК|год=2002}}
== Линкал ==
{{Навигация
|Тема = Санкт-Петербург
|Портал = Санкт-Петербург
|Проект = Санкт-Петербург
|Викисловарь = Санкт-Петербург
|Викиучебник =
|Викицитатник = Санкт-Петербург
|Викигид = Санкт-Петербург
|Викитека = Категория:Санкт-Петербург
|Викивиды =
|Викиновости = Категория:Санкт-Петербург
|Метавики =
}}
{{Панорама|Вид на Петропаловку и Дворцовый pan7.jpg|1000px|<center><small>Васильевский чӀинкӀилъиялъул стрелка, [[Петропавловск хъала|Петропавловск хъала]], [[Нева|Неваялдасан]] рехараб [[Дворцовый мост]] хъахӀал сардабаз. 3 июл 2010, 0:35</small></center>}}
* {{cite web|url=http://gov.spb.ru/|title=Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702185638/http://gov.spb.ru/|archivedate=2015-07-02|access-date=2015-06-30|url-status=хвараб}}
* {{cite web|url=http://www.st-petersburg.ru/|title=Официальный портал Комитета по инвестициям и стратегическим проектам Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418085755/http://st-petersburg.ru/|archivedate=2015-04-18|access-date=2015-06-30|url-status=хвараб}}
* {{cite web|url=http://www.visit-petersburg.ru/|title=Официальный Городской Туристический портал|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140822031647/http://visit-petersburg.ru/|archivedate=2014-08-22|access-date=2015-06-30|url-status=хвараб}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Санкт-Петербург, столица России/История}}
* {{cite web|url=http://mirpeterburga.ru/|title=«Мир Петербурга» — информационный интернет-портал по истории города|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627091103/http://mirpeterburga.ru/|archivedate=2015-06-27|access-date=2015-06-30|url-status=хвараб}}
* {{cite web|url=http://www.encspb.ru/ru/|title=Энциклопедия Санкт-Петербурга|access-date=2015-06-30|archive-date=2010-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121204703/http://encspb.ru/ru/|url-status=хвараб}}
* {{cite web|url=http://enlight.ru/camera/|title=«Бродячая Камера» — Фотозаметки о Санкт-Петербурге и окрестностях|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150810010723/http://www.enlight.ru/camera/|archivedate=2015-08-10|access-date=2015-06-30|url-status=хвараб}}
* {{cite web|url=http://walkspb.ru/istoriya_peterburga/|title=История и достопримечательности Петербурга|access-date=2011-03-25|archive-date=2011-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110227120941/http://walkspb.ru/istoriya_peterburga/|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://virtualspb.com/|title=Виртуальный Санкт-Петербург. Он-лайн путеводитель по городу и окрестностям (круговые панорамы, краткие описания)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150815005245/http://virtualspb.com/|archivedate=2015-08-15|access-date=2015-06-30|url-status=хвараб}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Россия/Субъекты_Федерации/Санкт-Петербург/}}
* [[Стратегия развития Санкт‑Петербурга до 2030 года]]
* [[Программа сохранения и развития исторического центра Санкт-Петербурга]]
[[Категория:Санкт-Петербург|*]]
[[Категория:Россиялъул шагьарал]]
[[Категория:Федералияб даражаялъул шагьарал]]
[[Категория:РукӀарал тахшагьарал]]
m0hnsb2mu8jjvy1ulvo45tsxjpunvx9
Дюмезил, Жорж
0
8278
102395
101115
2026-11-07T23:45:52Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102395
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀалимчи
|ЦӀар = Жорж Дюмезил
|Эбелаб мацӀалъ цӀар = Georges Dumézil
|Сурат = George Dumezil.jpg
|ГӀеблъи =
|Сураталда гъоркьхъвай=
|Гьавураб къо-моцӀ =
|Гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Париж}}, <br />[[Франсиялъул республика]]
|Хвараб къо-моцӀ =
|Хвараб бакӀ = {{ХварабБакІ|Париж}}, <br />[[Франсиялъул республика]]
|ВатӀанчилъи = [[Франсия]]
|ГӀелмияб рахъ = [[филология]], [[мифология]]
|ХӀалтӀулеб бакӀ =
|ГӀелмияб даража = Филологиял гӀелмабазул Доктор (1924)
|ГӀелмияб цӀар = Профессор [[Коллеж де Франс]], [[Франсиялъул академия]]лъул член
|Альма-матер = [[ТӀадегӀанаб нормалияб школа (Париж)]]
|ГӀелмияв нухмалъулев =
|ЦӀар арал цӀалдохъаби= [[Фуко, Мишель|М. Фуко]]
|Гьев лъала = мифолог ва [[филолог]]-[[компаративист]] - гӀадин
|Шапакъатал ва премиял=
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} [[Чино дель Дукал премия]] (1984)
{{!}}}
|Гъулбас = Envoi Dumézil à Halbwachs.JPG
|Гъулбасалъул гІеблъи =
|Сайт =
|Викимактаб =
|Викигъамас =
}}
'''Жорж Эдмон Дюмези́л''' (''Georges Edmond Dumézil''; [[4 март]]алъ [[1898]] [[Париж]] [[Франциялъул республика]] — [[11 октябрь|11 октябралъ]] [[1986]] [[Париж]] [[Франциялъул республика]]) — [[Франция|францяилъул]] [[мифология|мифолог]] ва [[филолог]]-[[компаративист]], '''лъабго функциялъул теориязул''' автор<ref name="Элиаде">''[[Элиаде, Мирча|Элиаде М.]]'' [http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/Eliad_2/08.php Трёхсоставная индоевропейская идеология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222031839/http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/Eliad_2/08.php |date=2012-02-22 }} // ''Элиаде М.'' История веры и религиозных идей. Том первый. Глава VIII. § 63.</ref> (балагье гъоркьегӀан).
==Биография ==
Гьев гьавуна франгазул армиялъул [[капитан (рагъулаб звание)|капитанасул]] хъизаналда. Жорж гьавураб мехалъ, гьесул эмен вукӀана колониалиял аскаразда хъулухъ гьабулев [[Тунис]]алда.
== МацӀазда тӀад чӀей гьаби ==
[[Кавказалъул мацӀал|Кавказалъул мацӀазда]] тӀад хӀалтӀарал къватӀиса пачалихъазул гӀалимзабазул кьерда мустахӀикъаб бакӀ ккола машгьурав франгав гӀалимчи-филолог, фольклорист Жорж Дюмезилицаги (1898–1986). Амма [[Кавказ]]алде вачӀун гуреб гьес гьел мацӀазул гӀелмияб цӀех-рех гьабураб. ГӀалимчияс жиндирго гӀумруялъул цӀикӀкӀарасеб заман бана [[Турция]]лда ва гьенире гочарал Кавказалъул мугьажирзабаздасан лъазаруна гьезул мацӀалги, гӀадаталги, кӀалзул гьунарги, хъвана гьезул хӀакъалъулӀ гӀелмиял хӀалтӀабиги.
ТӀоцебесеб нухалъ Жорж Дюмезил Турциялде вачӀана Турциялъул тӀоцевесев президент [[Ататюрк, МустӀафа Кемаль|Мустапа Кемал Ататюркил]] гьариялда рекъон. ГӀолохъанаб турк пачалихъалъул президентасе къваригӀун букӀана жидерго университетазул цоялда диназул тарихалъул дарсал кьезе. Гьелъул мурадги букӀана жамагӀаталда жаниб диналъул асар загӀип гьаби. Гьединлъидал гьесда лъикӀаблъун бихьана [[Истамбул университет]]алда цӀи рагьараб кафедраялъул бетӀералда цо франгав гӀалимчи тезе. Жорж Дюмезилица Истамбул университеталда гьеб хъулухъ билълъинабуна 1926 соналдаса 1931 соналде щвезегӀан.
1930 соналда Дюмезил байбихьана Кавказалъул мацӀал лъазаризе. Байбихьуда гьес рагӀа-ракьанде щун лъазабуна эрмени мацӀ, хадуб гӀалимчияс хӀукму гьабуна диаспораялда ругел асатиназдаса гьезул рахьдал мацӀ, ай гьинд-европаялъул батӀияб мацӀлъун жиб кколеб асатин мацӀ лъазабизе. Амма, [[Шималияб Кавказ]]алъул диаспораялда гӀемерал мацӀал рукӀин лъараб мехалъ, Дюмезил, [[асатин мацӀ]]ги тун, батӀиял мацӀаздехун машгъуллъана.
ТӀоцебесеб иргаялда гуржи, хадуб убих мацӀал лъазаруна машгьурав гӀалимчияс. Гьелдаса хадуб, лъабго Кавказ мацӀалъул группаялдаса ([[картвел]], [[абхаз-адиг]] ва [[нах-дагъистан]]) батӀи-батӀиял мацӀазул цӀех-рех гьабулаго, системаяб къагӀидаялда жиндирго хӀалтӀаби рилълълъинаруна.
ГӀалимчияс гьел мацӀал, тӀахьаздаса гурел, Турциялда рукӀарал Кавказалдаса гочарал мугьажирзабазул росабалъе ун, гьенив гӀадамалгунги Истамбулалада чӀарал кавказалъулалгунги дандчӀван, гьелгун хӀалтӀун, лъазаруна.
Жорж Дюмезилица Турциялда лъазаруна гьал хадусел мацӀал:
* Картвел мацӀазул группаялдаса цин [[гуржи мацӀ|гуржи]], хадур [[лаз мацӀ|лаз]] ва [[мегрел мацӀ|мегрел мацӀал]].
* Абхаз-адиг мацӀазул группаялдаса цин [[убих мацӀ|убих]], хадур [[абхаз мацӀ|абхаз]], [[абаза мацӀ|абаза]] ва [[адиг мацӀ|адиг мацӀал]].
Адиг мацӀалъул гӀаркьеллъун кколеб [[кабардин мацӀ]] гӀалимчияс лъазабуна Айдемир Ашкинидаса, шапсуг мацӀ – ХӀусейн Шеми Тюмеридаса, убих –Тевпик Эсенчидаса.
* Нах-дагъистан мацӀазул группаядаса [[чачан мацӀ|чачан]], [[ингуш мацӀ|ингуш]] ва [[магӀарул мацӀ|магӀарул мацӀал]].
Байбихьуда жинца лъазарурал мацӀазул хӀакъалъулӀ Жорж Дюмезилица паранг мацӀалда чанги тӀехь хъвана ва басмаялда бахъана. Гьале гьел:
* La Langue des Oubykhs (Убих мацӀ), 1931.
* 1932 ва 1935 соназда гӀалимчияс басмаялда бахъана ингуш мацӀалъул хӀакъалъулӀ кӀиго тӀехь.
* «Contes Lazes» («Лаз маргьаби»), 1937.
* Адиг мацӀалда хъварал текстазул тӀехь, 1938.
Гьебго заманалда Жорж Дюмезилица батӀи-батӀиял журналазда бахъана Кавказалъул мацӀазул хӀакъалъулӀ анлъго макъалаги.
Чачан, ингуш, магӀарул ва лаз мацӀазул хӀакъалъулӀ гӀалимчияс хъварал тӀахьал рукӀана цӀакъ дурусал, камилал, гъалатӀ гьечӀел, гьезул халгьабизе ва гьел къачӀа-кӀатазецин кколароан.
Амма абхаз-адиг мацӀазул цӀех-рех гьабун хъварал тӀахьазул хӀакъалъулӀ гьеб жо абизе кӀолароан. Щайгурелъул гьенир риччан рукӀана гӀемерал гъалатӀалги, дандеккунгутӀиялги, ратулаан мухӀканлъи гьечӀел бакӀалги. Гьединлъидал цодагьаб мехалдасан гӀалимчи цӀидасан гьел хӀалтӀабазде тӀадвуссана, ва гьенир гьес гӀемерал хиса-басиял гьаруна, гьезул хӀасил къачӀа-кӀатӀана. Хадув Дюмезил живгоги мукӀурлъана гьелъие: «Гьаб заманалъул дирго транскрипцияби дица цӀакъ кӀваркьун хъвана», – янги абун. Гьедин дагь-дагьккун бечелъулеб букӀана Дюмезилил жиндирго фонетикияб транскрипциялъул система.
Кавказалъул мацӀазул бищунго кӀвар бугеб элементлъун гӀалимчияс рикӀкӀунаан пигӀлу (глагол). Гьес абулаан, цо пуланаб мацӀалъул кӀул бати бараб бугила гьеб каламалъул бутӀаялдаса пайда босизе бажариялдайилан.
Грамматикаялда морфологиялдаса синтаксисалъул цӀикӀкӀун кӀвар бугилан пикру загьир гьабулаан Жорж Дюмезилица. Жеги битӀун абуни, морфология синтаксисалда бухьараб бугилан.
1927 ва 1937 соназда гьоркьоб Дюмезилил кӀиабилеб гӀелмияб мурад букӀана Кавказалъул мацӀал дандеккураб цо грамматикияб хӀалтӀи хъвазе. Гьелъие гӀоло гьес байбихьана тӀахьаздасан лъазаризе цере жинда лъаларел рукӀарал цогидал Кавказалъул мацӀалги: [[бацби мацӀ|бацби]], [[гӀанди мацӀ|гӀанди]], [[агъул мацӀ|агъул]], [[рутул мацӀ|рутул]], [[удин мацӀ|удин]], [[арчи мацӀ|арчи]], [[цӀахур мацӀ|цӀахур]]. 30-абилел соназде гьев гӀалимчиясда лъалаан 25 [[Кавказалъул мацӀал|Кавказалъул мацӀ]].
МацӀалъул гӀелмуялда Дюмезилица лъураб бутӀаялъул рахъалъ Турциялда гьарурал гьесул хӀалтӀаби руго цӀакъ кӀвар бугеллъун.
30-абилел соназда Кавказалъул мацӀал (жеги битӀун абуни, абхаз-адиг мацӀал) дандеккураб цо грамматика хӀадур гьабизе гӀоло гӀалимчияс хъвана лъабго тӀехь:
* Études comparatives sur les langues caucasiennes du Nord-Ouest (Шимали БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазул дандекквеялъул этюдал), 1932.
* Introduction à la grammaire comparée des langues du Caucase du Nord (Шимали Кавказалъул мацӀазул дандекквеялъулаб грамматикаялде байбихьи), 1933.
* Recueit et Recherches comparatives sur le verbe caucasien (Кавказалъул мацӀазда фигӀлу (глагол) дандекквеялъулал цӀех-рехал ва хӀалбихьи), 1934.
1934 соналда Дюмезил тӀадвуссана [[Франсия]]лде, амма Бакъбаккулал маданиятазул институталъул кавказологиялъул отделениялда гьесие хӀалтӀи кьечӀо. ГӀалимчиясул хӀалтӀабиги цӀиял рагьиялги цогидал кавказоведазе рекӀее гӀечӀо. Профессионал хӀисабалда къого соналъ рехун гьес тана кавказология.
1954 соналда Дюмезилида рагӀана Маняс (Турция) абулеб бакӀалда убих мацӀ бицунев жеги чанго чи хутӀун вугилан, амма гьелда щаклъи бижарав чи, гьев ана гьениве, гьеб хабар битӀараб бугищали балагьизе. Жинда рагӀараб хабар битӀараб букӀин батарав гьес хӀукму гьабуна гьенивго хутӀизе.
Турциялда хутӀиялъул кӀиго мурад букӀана гӀалимчиясул. ТӀоцебесеб, убих мацӀ хвасар гьабизе, щай гурелъул гьеб мацӀ бицунев чи я Кавказалда, я дунялалъул цогидаб бакӀалда хутӀун вукӀинчӀелъул. КӀиабилеб мурад букӀана цогидал Шималияб БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазул этюдазда тӀад хӀалтӀизе. Дюмезил 1954 соналдаса байбихьун живго хвезегӀан (1986), гӀемерцӀул (1972 соналде щвезегӀан) Турциялде вачӀун, гьеб программа лӀугӀизабизе гӀололъун хӀалтӀана. Гьел соназда гьес хъвана ва басмаялда рахъана кӀикъоялда анцӀгоялдса цӀикӀкӀун макъалаги тӀахьалги. 1960 соналдаса I967 соналде щвезегӀан гӀалимчияс рахъарал тӀахьазул цо серия буго гьадинаб: «Dokuments anatoliens sur les langues et traditions du Caucase» («Кавказалъул мацӀазул ва гӀадатазул хӀакъалъулӀ анатолиялъулал документал»). Гьел ккола лаз, абхаз, адиг ва убих мацӀазе сайигъат гьарурал тӀахьал.
Жинцаго хъвараб щинаб жоялъухъ кидаго цӀакъ кӀваркьун валагьулаан Жорж Дюмезил ва кавказологиялъул журналазда рахъулаан цӀияб бербалагьи, материал жиделъ ругел макъалаби. ГӀалимчиясул пикруялда рекъон, 60-абилел соназдаса хадуб Кавказалъул мацӀазул транскрипциялъул система мухӀканго баянлъана.
МацӀалъул гӀалимзабазе Дюмезилил бищунго кӀвар бугеб хӀалтӀилъун ккола «Le verbe Oubykh» («Убих фигӀлу [глагол]») (1975) абураб монография. Аслияб куцалда гьеб хӀалтӀи гӀицӀго убих мацӀалда гуребги киналго Шимали БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀаздаги бухьараб буго.
Живго хвелалде цеве Дюмезилие бокьун букӀана убих мацӀалъул лугъат басмаялда бахъизе, амма хвалица гьелъие квал-квал гьабуна. Гьеб иш жиндаго тӀаде босана гьесул бищунго божарав ва хадув кумекчилъунги вукӀарав профессор Жорж Шарашидзеца (1930-2010). Жинцаго лӀугӀизаричӀел ялъуни басмаялда рахъичӀел хӀалтӀаби Дюмезилица Шарашидзее тана.
Шарашидзе вукӀана, Франциялъул кавказологиялъул кӀудияв авторитет хӀисабалда, Дюмезилил ирсилавлъун. Санаца, жиндирго мугӀалим киниги, Турциялда ругел кавказалъулазул росабазда гӀелмиял цӀех-рехал гьаруна гьесги. Гьедин, чанго соналъ Турциялда ругел Гюней, Эсадия ва Султания абурал магӀарул росабалъги хӀалтӀун, гьес 1980 соналда [[Париж]]алда басмаялда бахъана «МагӀарул мацӀалъул грамматика» («Grammaire de la langue Avar») абураб монография.
ХвезегӀан Шарашидзе хӀалтӀана Парижалда бугеб Бакъбаккул мацӀазул ва маданиятазул миллияб институталъул кавказологитялъул отделалъул нухмалъулевлъун.
Дюмезил ва гьесул рукӀарал цӀалдохъабазул (масала, Шарашидзе, ялъуни адиг мацӀалъул специалист Катерине Парис ва ц.) букӀана лъабго даражаялдаса лӀугьараб оригиналияб хӀалтӀул система:
ТӀоцебесеб даража: Кавказалъул мацӀазул цояб бицунев чиясухъ гӀинтӀамизе, гьеб мацӀ хъвазе.
КӀиабилеб даража: цого мацӀалда (ялъуни диалекталда) цого текст чанго чиясда такрар гьабизабизе, хӀасил дандекквезе.
Лъабабилеб даража: цого текст батӀияб мацӀ (ялъуни диалект) бицунел гӀадамазда такрар гьабизабизе ва хъвазе.
Дюмезилил пикруялда рекъон, хӀалтӀул гьеб система букӀана, мацӀалги гьабураб жоги дандекквезе гӀоло, бищунго дурусаб ва бищунго къиматаб тартиблъун.
Кавказалъул култураялъул гӀелмияб интерес гьабулизеги буго кӀудияб кӀвар Дюмезилил гӀелмиял асаразулги хӀалтӀабазулги. Гьенир ругел церерагӀабазги, текстазги, батӀи-батӀиял хъвай-хъвагӀаязги баян гьарула ва рагьула Кавказалъул халкъазул унго-унгояб гӀумруги, божиялги, рухӀги. Нартазул дастаназ, Кавказалъул бахӀарчиял харбаз, Кавказалъул цебесеб гӀумруялъулги рагъазулги хӀакъалъулӀ биценаз, кӀудияб гочиналъул ракӀалдещвеяз, Турциялда ругел Кавказалъул мугьажирзабазул росабалъ бугеб къойил гӀумруялъ, анекдотаз, махсарабаз цӀакъ чӀагояб цо сурат лӀугьинабулаан.
Гьеб сурат жакъа лӀугӀун буго. Дюмезилилгун ялъуни гьесул цӀалдохъабигун цадахъ хӀалтӀараз, кӀалъалаго, жидерго мацӀал жеги берцинго, жеги гъваридго, жеги бичӀчӀулеб къагӀидаялда рицунаан ва пикру загьир гьабулаан. Амма жакъа гьедин гьечӀо.
== Адабият ==
* Емельянов-Лукьянчиков М.А. Иерархия радуги. Русская цивилизация в наследии К.Леонтьева, Н.Данилевского, О.Шпенглера, А.Тойнби. М., Русский мир, 2008, 700 с.
* ''Медведев А. П.'' [http://www.drevnosti.org/history/55-dovii/166-2009-10-25-10-07-10 В поисках древнейших социальных структур индоевропейцев (к 100-летию Ж. Дюмезиля)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808033224/http://www.drevnosti.org/history/55-dovii/166-2009-10-25-10-07-10 |date=2017-08-08 }} // Вестник ВГУ. Серия 1, Гуманитарные науки. 1997. №2. С. 99—113.
* Wouter W. Belier. ''[http://books.google.com/books?id=Hs3BpWur0_4C&dq=Georges+Dum%C3%A9zil+freyr+quirinus&as_brr=0&source=gbs_summary_s&cad=0 Decayed Gods: Origin and Development of Georges Dumezil’s «Ideologie Tripartie»].'' Brill Academic Publishers, 1991.
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
[[Категория:Кавказоведение]]
clt715rqg2e7q2w2nrqswhlkzcmiv4z
Шамилил мухъ
0
8721
102444
102360
2026-11-08T02:29:06Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102444
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Шамилил мухъ
| ru_name =
| loc_name1 =
| loc_lang1 =
| loc_name2 =
| loc_lang2 =
| image_view = С-Нижний Батлух, Шамильского района 2013-04-05 20-15.jpg
| image_caption = Гъоркьа Бакълъухъ, мухъалъул росабазул цояб
| image_flag =
| image_coa = Coat of Arms of Shamilsky rayon (Dagestan).jpg
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Шамилил мухъ Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|27|N|46|33|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[ХӀебда]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = {{Infobox Dagestanian district/area|Шамилил мухъ}}
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 15
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Шамилил мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Шамилил мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Шамилил мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = [[Аварал]]
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 15
| no_of_selsoviets_type2 = 10
| no_of_rural_localities = 52
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Шамилил муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 25
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Шамилил мухъ''', цебесеб '''Къахӏиб мухъ''', буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго {{Infobox Dagestanian district/area|Шамилил мухъ}} кв. км.<ref name='82_8006001' />
Мухъалъул административияб центер ккола [[ХӀебда]].
== География ==
Шамилил мухъ буго [[Дагъистан]]алъул жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалда. ГӀурхъи цураб буго шималалда — [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ]], бакъбаккуда — [[Гъуниб мухъ|Гъуниб]], жанубиябгин бакъбаккуда — [[ЧӀарада мухъ|ЧӀарада]], жанубиябгин бакътӀерхьуда [[ЛъаратӀа мухъ|ЛъаратӀа]], бакътӀерхьуда — [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]] ва шималиябгин бакътӀерхьудехун [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ]] мухъазулгун.<ref>[http://dagestan.roskazna.ru/news/6090/6073 Шамилил мухъ]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Территориялъул гӀатӀилъи буго {{Infobox Dagestanian district/area|Шамилил мухъ}} км<sup>2</sup>, элъул рахъалъ, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб, Кули мухъ буго 15-абилеб бакӀалда (республикалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса {{#expr: {{Infobox Dagestanian district/area|Шамилил мухъ}} * 100 / {{Infobox Dagestanian district/area|Дагъистан}} round 2|R}} %).
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шамилил мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шамилил мухъ |график}}
=== Националаб гӀуцӀи ===
ТӀолго россиялъулаб 2010 сонил цензалда рекъон, националаб гуцӏи букӏана хадусеб:<ref>{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/ВПН+том3.rar|title=ВПН том 3. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам республики Дагестан|access-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|archive-date=2017-10-11|url-status=dead}}</ref>:
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[аварал]] || align="right" | 27,744 || align="right" | 98.7 %
|-
| цогидал || align="right" | 378 || align="right" | 1,3 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''28,122''' || align="right" | '''100 %'''
|}
ТӀолго россиялъулаб 2020–2021 соназул цензалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>:
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[аварал]] || align="right" | 29,532 || align="right" | 97.06 %
|-
| цогидал || align="right" | 894 || align="right" | 2.94 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''30,426''' || align="right" | '''100,00 %'''
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Шамилил мухъ буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 10 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 15 росдадеги, жидеца кинабниги 52 росу жанибе бачарал.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 246}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀел гӀадин, мухъ гъорлӀе бачун буго Шамилил муниципалаб районлъун.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анцӏго росдал советги анцӏила щуго росуги гъорлӏе бачун буго муниципалаб районалде къоло щуго муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[ХӀебда]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 646}}</ref> районалъул центер.
== Росаби ==
Шамилил мухъалда буго 52 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Шамилил мухъ}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
rvdt9coon0vrt5ro2icjidztokj555k
Почалъул индекс
0
9165
102416
101284
2026-11-08T01:14:13Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102416
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Stamp Soviet Union 1977 CPA 4775.jpg|thumb|190px|left|<small>[[Почалъул марка|Марка]] [[СССР]] ([[1977]]): [[кагъат]] ва [[конверт]]алда индекс хъвалеб куцалъул мисал</small>]]
[[Файл:Stamp Soviet Union 1977 CPA4778.jpg|thumb|190px|left|<small>[[Почалъул марка|Марка]] [[СССР]] ([[1977]]): автоматикияб куцалда [[кагъат|кагътал]] рикьи </small>]]
'''Почалъул и́ндекс''' — ккола цоцада хадур цун хъварал [[хӀарп]]ал яги [[рикӀкӀен]]ал, жиб жубалеб [[Почалъул адрес|почалъул адресалде]] кагътал рикьизе бигьалъиялъул мурадалда. Жакъасеб заманаялда цӀикӀкӀунисел халкъиял почалъул хъулухъаз хӀалтӀизабула почалъул индексал.
== МухӀканго магӀна чӀезаби ==
[[Россиялъул Федерация]]лъул «Почалъул хӀакъалъулӀ» бачӀараб Федералияб къануналда рекъон (редакциялда 22.08.2004, № 122-ФЗ), «'''почалъул индекс''' ккола — почалъул адресалъул шартӀияб рикӀкӀеналдалъун гьабураб гӀуж, щибаб почалъул бухьеналъулаб бакӀалъе жиб кьолеб.
== Номера почтовых зон ==
Почалъул индексал раккаралдаса хадуб заманго инчӀого, чӀахӀиял шагьарал рикьун рукӀана '''почалъул зонаязде''', жодое рихьизарурал '''[[почалъул бутӀа|почалъул бутӀабаз]]''' хъулухъ гьабулел рукӀарал ва жодор хассал нумерациял рукӀараб. Почалъул индексазул цӀияб баккараб системаялда гьел цере рукӀарал почалъул бутӀабазул кодал (номерал) гьоркьоб-гьоркьоб данде чӀвала.
[[Файл:Russian postal codes.svg|thumb|210px|[[СССР]]алъул ва [[Россия]]лъул почалъул [[конверт]]алда хъвараб почалъул индексалъул мисал]]
[[Россия]]лда хӀалтӀизабула 6-гоялдасан гӀуцӀараб система XXXYYY, жинда жаниб тӀоцебесеб XXX — шагьаралъул кодлъун букӀунеб, ва хадусеб YYY — почалъул бутӀаялъул кодлъун букӀунеб, амма цо-цо чӀахӀиял шагьаразул, мисалалъе [[Москва]] яги [[Хабаровск]] гӀадинал, гьезул рукӀуна чанго шагьаралъул кодал.
<center><gallery caption='Цо-цо пачалихъазул почалъул зонаялзул ва индексазул мисалал'>
Файл:Postleitzahlen oesterreich.svg|<center><small>[[Австрия]]</small></center>
Файл:Brussels Hoofdstedelijk GewestGemeenten.png|<center><small>[[Брюссель]] ([[Бельгия]])</small></center>
Файл:German postcode information.png|<center><small>[[Алмания]]</small></center>
Файл:Map of Russian postal codes.svg|<center><small>[[Россия]]</small></center>
Файл:ZIP Code zones.svg|<center><small>[[АЦШ]]</small></center>
</gallery></center>
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== Адабият ==
* [http://fc.russianpost.ru/DownLoad/Gurnal_PR/PochtaRossii_5_2010.pdf Секрет шести цифр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510142215/http://fc.russianpost.ru/DownLoad/Gurnal_PR/PochtaRossii_5_2010.pdf |date=2012-05-10 }} // [[Россиялъул поч]]. — 2010. — № 5 (75). — С. 70—71. {{v|2|2|2011}}
== МугъчӀваял==
{{Навигация
|Портал = Филателия
|Викикъамус = postal code
|ВикитІехь =
|Викицитата =
|Викимактаб =
|Викихарбал =
|Метавики =
|Проект = Филателия ва поч
}}
* {{cite web|url=http://www.upu.int/en/resources/postcodes/universal-postcoder-database.html|title=Universal POST*CODE® DataBase|work=Resources. Postcodes|publisher=Universal Postal Union|description=[[База данных]] почтовых индексов стран — членов Всемирного почтового союза|lang=en|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903121406/http://www.upu.int/en/resources/postcodes/universal-postcoder-database.html|archivedate=2011-09-03|url-status=хвараб}}
* [http://www.russianpost.ru/portal/ru/home/normative/postlaw/postlaw1 Федеральный закон «О почтовой связи»] на сайте компании [http://www.russianpost.ru «Почта России»]
* {{cite web|url=http://www.russianpost.ru/rp/servise/ru/home/postuslug/rule_adress|title=Правила оформления почтовых отправлений|work=Почтовые услуги|publisher=[[Почта России]]|accessdate=2010-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127190056/http://russianpost.ru/rp/servise/ru/home/postuslug/rule_adress|archivedate=2010-11-27|url-status=хвараб}}
* [http://www.upu.int/post_code/en/postal_addressing_systems_member_countries.shtml Правила оформления адреса] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090724141812/http://www.upu.int/post_code/en/postal_addressing_systems_member_countries.shtml |date=2009-07-24 }}, действующие в разных странах{{ref-en}}
* [http://www.upns.org/archives/16 «The First Postal (ZIP) Code in the World»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721062622/http://www.upns.org/archives/16 |date=2011-07-21 }} — статья Ингерта Кузича ({{lang-en2|Ingert Kuzych}}) на сайте [http://www.upns.org/ Союза украинских филателистов и нумизматов] ({{lang-en2|Ukrainian Philatelic and Numismatic Society}}; США){{ref-en}}
;Некоторые сайты, содержащие индексы России, Украины и Белоруссии:
* [https://web.archive.org/web/20150722033114/http://www.statkod.ru/post.html Живой поиск по почтовым индексам стран мира]
* [http://info.russianpost.ru/database/ops.html Эталонный справочник индексов объектов почтовой связи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212001823/http://info.russianpost.ru/database/ops.html |date=2006-12-12 }}
* [http://info.russianpost.ru/servlet/department Почтовые индексы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925092503/http://info.russianpost.ru/servlet/department/ |date=2009-09-25 }} на сайте [http://info.russianpost.ru/ Общероссийской автоматизированной системы учета и контроля за прохождением регистрируемых почтовых отправлений (ОАСУ РПО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024015725/http://info.russianpost.ru/ |date=2006-10-24 }} Почты России
* [http://services.ukrposhta.com/postindex_new/ Почтовые индексы Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209234811/http://services.ukrposhta.com/postindex_new/ |date=2012-12-09 }} и отделения связи, которые их обслуживают, на сайте УДППЗ «[[Укрпочта]]»
* [http://zip.belpost.by/ Почтовые индексы Белоруссии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915101506/http://zip.belpost.by/ |date=2012-09-15 }} и отделения связи, которые их обслуживают, на сайте «[[Белпочта]]»
{{Поч}}
[[Категория:Почалъул индексал| ]]
[[Категория:Почалъул конвертал]]
o3hynddlnjbpwj9o3wse5fose3fcdjl
На
0
9415
102413
102294
2026-11-08T00:58:57Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102413
wikitext
text/x-wiki
[[File:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|350px|right]]
'''На''' (''ц. къ.'' '''най'''; {{lang-la|Anthophila}}) — тӀадхъизан ''[[Apoidea]]''-ялъул боржулеб [[рухӀ-чӀаголъи]]ялдасан цо тайпа.
Наязул хӀакъалъулӀ жо лъазабулел гӀелмабазда абула [[апиология]] (яги [[апидология]]).
== Тайпаби ==
* [[Andrenidae|Андренидал]] (''Andrenidae'')
* [[Унго-унгояб на]], Апидал (''Apidae'')
* [[Colletidae|Коллетидал]] (''Colletidae'')
* [[Halictidae|Галиктидал]] (''Halictidae'')
* [[Megachilidae|Мегахилидал]] (''Megachilidae'')
* [[Melittidae|Мелиттидал]] (''Melittidae'')
* [[Stenotritidae|Стенотритидал]] (''Stenotritidae'')
=== Наязул бищунго чӀахӀиял хъизанал: ===
* ''[[Lasioglossum]]'' (1750)
* ''[[Megachile]]'' (1560)
* ''[[Andrena]]'' (1500)
* ''[[Hylaeus]]'' (730)
* ''[[Nomada]]'' (700)
* ''[[Perdita]]'' (630)
* ''[[Coelioxys]]'' (480)
* ''[[Colletes]]'' (460)
* ''[[Anthophora]]'' (420)
* ''[[Xylocopa]]'' (400)
* ''[[Hoplitis]]'' (360)
* ''[[Osmia]]'' (350)
* ''[[Ceratina]]'' (340)
* ''[[Sphecodes]]'' (320)
* ''[[Lipotriches]]'' (280)
* ''[[Bombus (хӀайван)|Bombus]] (260)
* ''[[Amegilla]]'' (250)
* ''[[Eucera]]'' (220)
* ''[[Centris]]'' (210)
* ''[[Halictus]]'' (200)
== Адабият ==
* Радченко В. Г., Песенко Ю. А. ''Биология пчёл (Hymenoptera, Apoidea).'' СПб.: Зоол. ин-т РАН. — [[1994]]. — 350 с.
* Гринфельд Э. К., [[1978]]. ''Происхождение и развитие антофилии у насекомых''. — Л.: Изд-во ЛГУ. — 203 с.
* Danforth, B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [https://web.archive.org/web/20100621012454/http://www2.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл]
* Donovan, B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57.
* Engel, M. S. (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1-33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf]
* Michener, C. D. ([[2007]]) ''The bees of the world, second edition.'' Johns Hopkins University Press, Baltimore and London, 953 pp.
== Линкал ==
{{Навигация|Тема=Пчёлы|Викисловарь=пчела|Викитека=БЭАН/Пчела, пчеловодство}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Пчелы}}
* [http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира]
* [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв]{{ref-en}}
* [http://gears.tucson.ars.ag.gov Исследовательский пчелиный центр Карла Хайдена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101200313/http://gears.tucson.ars.ag.gov/ |date=2005-11-01 }}
* [http://www.abc.net.au/science/scribblygum/may2003/default.htm Спасение австралийских нежалящих пчёл]
* [http://www.sankey.ws/firstbee.html Первая весенняя пчела]
* [http://beegu.ru/ Гуру пчеловода. Статьи о пчеловодстве, пчёлах и мёде]{{ref-ru}}
* [http://ohotaroy.my1.ru Тематический сайт «Охотники за роями»]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20090409114154/http://www.insectpix.net/ Общественные пчёлы в британских садах]
* [http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp Bee Stings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022901/http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp |date=2011-07-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20110404153423/http://antclub.ru/lib/brian-m-v/obshchestvennye-nasekomye Книга «Общественные насекомые» Майкл Брайен]
* [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea.
* [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea.
* [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf].
* [http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm |date=2009-06-18 }}
* [[wikifur:ru:Пчёлы|Пчёлы]] — [[WikiFur]]
[[Категория:На| ]]
3mosbrhvej7cl3zzcoovde8hepk0bs3
ДахӀадал мухъ
0
9876
102393
96505
2026-11-07T23:41:43Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102393
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = ДахӀадал мухъ
| ru_name =
| loc_name1 = ''Дахадаевла къатӀ''
| loc_lang1 = Дарги
| loc_name2 =
| loc_lang2 = Лак
| image_view =
| image_caption =
| image_flag = Flag of Dahadaevsky rayon (Dagestan).jpg
| image_coa = Coat of Arms of Dahadaevsky rayon (Dagestan).jpg
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = ДахӀадал мухъ Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|10|N|47|38|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Уркарахъ]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = {{Infobox Dagestanian district/area|ДахӀадал мухъ}}
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 20
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ДахӀадал мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ДахӀадал мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ДахӀадал мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = [[Даргиял]], [[лакал]]
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 15
| no_of_selsoviets_type2 = 11
| no_of_rural_localities = 64
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = ДахӀадал муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 26
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''ДахӀадал мухъ''' ({{langx|dar|Дахадаевла къатӀ}}) буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго 760.37 кв. км.<ref name='82_8006001' />
Мухъалъул административияб центер ккола [[Уркарахъ]].
== История ==
Дагъистаналъул Централаб ТӀобазабул Комитеталъул 4-абилеб сессиялъул 1928, 22 новембралдаса лъазабудалъун, рукӀарал [[Дарги сверухълъи|Дарги]], [[Гъазигъумекиб сверухълъи|Гъазигъумекиб]], [[Хайдакъ-Табасаран сверухълъи|Хайдакъ-Табасаран]] сверухълъабазул реорганизация гьабун, гӀуцӀана Урари кантон, Урари росулӀ центергун. 1929 сонил 3 юналда кантон сверизабуна мухъалде. 1930 сонил 19 априлалда мухъалъул цӀар хисана ДахӀадал абун, ДахӀадалазул МахӀачил хӀурматалда, гьего соналъул 18 октобралда мухъалъул центер босана Уркарахъ росулӀе.
РСФСРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул 1963, 1 фебруаралдаса лъазабудалъун, мухъ тӀагӀинабуна, территория кьуна кӀодолъизабураб [[Хайдакъ мухъ|Хайдакъ росдалаб мухъалда]] гъорлӀе. 1965 сони 12 январалда ДахӀадал мухъ цӀидасанги гӀуцӀана рукӀарал гӀурхъазда жаниб.
== География ==
Мухъ буго Дагъистаналъул жанубияб бакъбаккуда. Элъул гӀурхъи цураб буго шималияб рахъалда [[ДешлахӀар мухъ|ДешлахӀар]], бакъбаккуда [[Хайдакъ мухъ|Хайдакъ]], жанубияб рахъалда [[Агъул мухъ|Агъул]], жанубияб бакъбаккуда [[Кули мухъ|Кули]], бакътӀерхьуда [[ГӀахъуша мухъ|ГӀахъуша]] мухъазулгун. Гьеб гуребги, мухъалъул руго анклавал: [[Ралъдахъ]] ва [[ЦӀияб Уркарахъ]] сверун [[Чор мухъ|Чор мухъгун]], гьединго [[Шаласи]] росу сверун [[ГӀаяша мухъ|ГӀаяша мухъгун]].
Территориялъул гӀатӀилъи буго {{Infobox Dagestanian district/area|ДахӀадал мухъ}} км<sup>2</sup>, элъул рахъалъ, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб, ДахӀадал мухъ буго 20-абилеб бакӀалда (республикалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса 1.51 %).
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| ДахӀадал мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| ДахӀадал мухъ |д}}
=== Националаб гӀуцӀи ===
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status=dead}}</ref>
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 36,344 || align="right" | 99.01 %
|-
| [[лакал]] || align="right" | 300 || align="right" | 0.8 %
|-
| [[гӀурусал]] || align="right" | 30 || align="right" | 0.08 %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 11 || align="right" | 0.03 %
|-
| цогидал || align="right" | 56 || align="right" | 0.15 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 268 || align="right" | 0.73 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''36,709''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
ТӀолго россиялъулаб 2020–2021 соназул цензалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
|| [[даргиял]] || align="right" | 35,802 || align="right" | 98.97 %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 21 || align="right" | 0.06 %
|-
| [[лакал]]{{Efn|ДахӀадал мухъалда буго цо лак росу, Шадни, гьенив вуго 318 чи (2021 ценз).{{ЧР|Шадни|л}}}} || align="right" | 16 || align="right" | 0.04 %
|-
| цогидал || align="right" | 110 || align="right" | 0,30 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 225 || align="right" | 0.62 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''36,174''' || align="right" | '''100.00 %'''
|}
ДахӀадал мухъалъул цӀикӀкӀанисел руго [[даргиял]]. ЦохӀо росулӀ, [[Шадни]], гӀумру гьабун руго [[лакал]].<ref name="lavrov">{{cite book|url=http://apsnyteka.org/2039-epigraficheskie_pamiyatniki_severnogo_kavkaza_na_arabskom_persidskom_i_turetskom_iyazykakh.html|title=Эпиграфические памятники Северного Кавказа на арабском, персидском и турецком языках. Часть 3|chapter=Тексты, переводы, комментарии, введение и приложения Л.И. Лаврова|date=1980|place=Москва|publisher=Наука|page=94|access-date=2023-12-13|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110155317/http://apsnyteka.org/2039-epigraficheskie_pamiyatniki_severnogo_kavkaza_na_arabskom_persidskom_i_turetskom_iyazykakh.html|url-status=live}}</ref>
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, ДахӀадал район буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 15 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 11 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 218}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀел гӀадин, район гъорлӀе бачун буго ДахӀадал муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анцӀила щуго росдал советги анцӀила цо росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къоло анлӀго муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Уркарахъ]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 618}}</ref> районалъул центер.
== Росаби ==
ДахӀадал мухъалда буго 64 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
== Нотаби ==
{{Notelist}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{ДахӀадал мухъ}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
ny15l71i59xscbqiurqviofflddvnux
НахъбакӀ мухъ
0
10001
102414
101272
2026-11-08T01:00:56Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102414
wikitext
text/x-wiki
{{Административияб бутӀа
|Статус = [[муниципалияб мухъ]]
|Даража =
|БутӀаялъул тайпа =
|МагӀарул мацӀалда цӀар = НахъбакӀ мухъ
|Эбелаб мацӀалда цӀар =
|Сурат =
|Сураталъул сипат =
|Байрахъ =
|Байрахъалъул гӀеблъи =
|Байрахъалъул хӀакъалъулӀ макъала =
|Байрахъалъул сипат гьаби =
|Герб = Coat of Arms of Kazbekovsky District.png
|Гербалъул гӀеблъи =
|Гербалъул хӀакъалъулӀ макъала =
|Гербалъул сипат гьаби =
|Гимн =
|Координатал =
|lat_deg = 43
|lat_min = 04
|lat_sec = 17
|lat_dir =
|lon_deg = 46
|lon_min = 37
|lon_sec =54
|lon_dir =
|Пачалихъ = {{RUS}}
|CoordScale =
|display =
|type =
|Кьер1 = {{Кьер/Россия}}
|ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа = [[Россиялъул Федерациялъулаб гӀуцӀи|Федерациялъул субъект]]
|Гъорлъе уна = {{Флагификация|Дагъистан}}
|ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа1 =
|Гъорлъе уна1 =
|ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа2 =
|Гъорлъе уна2 =
|Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа =
|Гъорлъе бачуна = 13 муниципалияб гӀуцӀи<br>1 шагьаралъул в 12 росдал бо
|Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа1 =
|Гъорлъе бачуна1 =
|Тахшагьаралъул тайпа = Административияб марказ
|Тахшагьар = [[Дилим]]
|БетӀерасул цӀар = Мухъалъул бетӀер
|БетӀер = Мусалазул ХӀажил ХӀажимурад
|БетӀерасул цӀар2 = Депутатазул данделъиялъул председатель
|БетӀер2 = Гирисханилазул МухӀамадил Гирисхан
|БетӀерасул цӀар3 =
|БетӀер3 =
|Къо-моцӀ = 1929 соналъул 3 июнь<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://kazbekovskiy.ru/rajon/ |access-date=2020-07-25 |archive-date=2022-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312163151/http://kazbekovskiy.ru/rajon/ |url-status=хвараб }}</ref>
|ГӀуцӀана =
|ГӀатӀилъи = 585,13<ref name="82_8006001">[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования]</ref>
|ГӀатӀилъиялъул рахъалъ бакӀ = 32
|ГӀатӀилъиялдаса процент =
|Бищун кӀудияб борхалъи =
|Гьоркьохъеб борхалъи =
|Бищун гьитӀинаб борхалъи =
|СагӀтил рачел = {{MSK+0}}
|ГІЖП =
|ГІЖП рахъалъ бакІ =
|ГІЖП халкъалъул цо чиясе =
|ГІЖП сон =
|ГІЖП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакІ =
|ГІИП =
|ГІИП рахъалъ бакІ =
|ГІИП халкъалъул цо чиясе =
|ГІИП сон =
|ГІИП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакІ =
|Халкъалъул къадар = 49 162
|Хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2020
|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ бакІ = 15
|Халкъалъул къадаралдаса процент = 1,58
|Халкъалъул къадар рикІкІин =
|РикІкІараб сон =
|Гъунки = 84,02
|Гъункиялъул рахъалъ бакІ = 11
|Миллияб гІуцІи = [[Аварал]]
|Процент = 85,87
|Миллияб гІуцІи1 = [[чачанал]]
|Процент1 = 10,34
|Миллияб гІуцІи2 = [[лъарагІал]]
|Процент2 = 1,23
|Миллияб гІуцІи3 = ''цогидал''
|Процент3 = 2,56
|Миллияб гІуцІи4 =
|Процент4 =
|Миллияб гІуцІи5 =
|Процент5 =
|Динияб гІуцІи = [[Ислам]]
|Дин_процент =
|Динияб гІуцІи1 =
|Дин_процент1 =
|Динияб гІуцІи2 =
|Дин_процент2 =
|МацІ =
|МацІал = [[Авар мацІ|Авар]] ва [[ГІурус мацІ|гІурус]]
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефоналъул код =
|Почталъул индексал =
|Цифрабазул идентификатор =
|Цифрабазул идентификатор2 =
|Цифрабазул идентификатор3 =
|Интернет-домен =
|Автомобилазул номеразул код =
|Идентификаторалъул тайпа =
|Идентификаторалъул тайпа2 =
|Идентификаторалъул тайпа3 =
|Почалъул индексал =
|Сайт = http://www.kazbekovskiy.ru/
|Сайталъул мацІ = ru
|Карта = Kazbekovsky district locator map.png
|Картаялъул кІодолъи =
|Картаялъул гъоркьхъвай =
|Административияб бутІаялъул карта =
|Карта2 =
|Картаялъул кІодолъи аб =
|Картаялъул кІодолъи2 =
|Картаялъул гъоркьхъвай2 =
|Баянал =
|Жаниблъел =
|Commons-алда категория =
|Commons =
|nocat =
}}
'''НахъбакӀ мухъ''' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур]]. Казбековский район) — [[Дагъистан]]алда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — [[Дилим]] росо.
== География ==
Мухъ буго [[Дагъистан]]алъул севериябгун-бакъьІерхьул рахъалда [[Чачанистан|Чачан Жумгьурияталъул]] гӀорхъода. Ракьазул къадар — 560 км².
== Тарих ==
== Халкъалъул къадар ==
; Миллияб гӀуцӀи
2010 соналъ тӀобитӀараб тӀолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагӀаялъул баяназда рекъон<ref name="Даг2010">{{Cite web |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |access-date=2016-01-17 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |url-status=хвараб }}</ref>:
{|class="standard sortable"
|-
!Миллат
!Къадар, <br />чи
!Кинниги <br />халкъалдаса бутӀа, %
|-
|[[магӀарулал]]
| align="right" | 36 714
| align="right" | 85,87 %
|-
|[[чачанал]]
| align="right" | 4 422
| align="right" | 10,34 %
|-
|[[лъарагӀал]]
| align="right" | 524
| align="right" | 1,23 %
|-
|[[гӀурусал]]
| align="right" | 287
| align="right" | 0,67 %
|-
|[[даргинал]]
| align="right" | 221
| align="right" | 0,52 %
|-
|[[лакал]]
| align="right" | 123
| align="right" | 0,29 %
|-
|[[лезгиял]]
| align="right" | 100
| align="right" | 0,23 %
|-
| цогидал
| align="right" | 70
| align="right" | 0,16 %
|-
| миллат бихьизабичӀел
| align="right" | 291
| align="right" | 0,68 %
|-
| кинниги
| align="right" | 42 752
| align="right" | 100,00 %
|}
== ХӀужаби ==
{{ХIужаби}}
== МугъчӀваял ==
* [http://dagmo.ru/kazbekovskiy-rayon Сайт муниципалитета Республики Дагестан "Казбековский район"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012122435/http://dagmo.ru/kazbekovskiy-rayon |date=2014-10-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20190723074905/http://prd.e-dag.ru/map/9/ Казбековский район на сайте Президента Республики Дагестан]
{{ТӀинчӀ-Дагъистан}}
{{Дагъистан}}
{{Казбек мухъалъул росаби}}
[[Категория:Дагъистаналъул административияб бикьи]]
[[Категория:Ракьхъвай:Дагъистан]]
[[Категория:Казбек мухъ]]
o77bc6citnif5z2tnx0423kgpi60t68
Кули мухъ
0
10004
102399
96611
2026-11-08T00:21:12Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102399
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Кули мухъ
| ru_name =
| loc_name1 = ''Ккулал кӀану''
| loc_lang1 = Лак
| loc_name2 =
| loc_lang2 =
| image_view = Вачи, Лакия (фото1).jpg
| image_caption = Вачи росу, мухъалъул центер
| image_flag = Flag of Kulinsky rayon (Dagestan).png
| image_coa = Coat of Arms of Kulinsky rayon (Dagestan).png
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = Кули мухъ Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|04|N|47|13|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Вачи]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = {{Infobox Dagestanian district/area|Кули район}}
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 28
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кули мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кули мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кули мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = [[Лакал]]
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 2
| no_of_selsoviets_type2 = 10
| no_of_rural_localities = 14
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = Кули муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 12
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''Кули мухъ''' ({{langx|lbe|Ккулал кӀану}}) буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго {{Infobox Dagestanian district/area|Кули мухъ}} кв. км.<ref name='82_8006001' />
Мухъалъул административияб центер ккола [[Вачи]].
== География ==
Кули мухъ буго МугӀрузулаб Дагъистаналъул бакьулӀ рахъалда. Элъул гӀурхъи цураб буго бакътӀерхьудаги шималияб рахъалдаги [[Лак мухъ|Лак]], шималияб бакъбаккуда [[ГӀахъуша мухъ|ГӀахъуша]], бакъбаккуда [[ДахӀадал мухъ|ДахӀадал]], жанубия бакъбаккуда [[Агъул мухъ|Агъул]], жанубияб рахъалда [[Рутул мухъ|Рутул]] мухъазулгун.
Территориялъул гӀатӀилъи буго {{Infobox Dagestanian district/area|Кули район}} км<sup>2</sup>, элъул рахъалъ, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб, Кули мухъ буго 28-абилеб бакӀалда (республикалъул тӀолаб гӀатӀилъудаса {{#expr: {{Infobox Dagestanian district/area|Кули мухъ}} * 100 / {{Infobox Dagestanian district/area|Дагъистан}} round 2|R}} %).
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кули мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| Кули мухъ |д}}
Россиялъул Федерациялъул экономикияб цебетӀовул министерлъул прогнозалда рекъон, мухъалъул чагӀазул рикӀкӀен букӀине буго:<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |lang = |access-date=2019-01-28 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf }}</ref>
*2024 — 10.37 аз. чи.
*2035 — 9.43 аз. чи.
=== Националаб гӀуцӀи ===
ТӀолго россиялъулаб 2020–2021 соназул цензалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[лакал]] || align="right" | 10,310 || align="right" | 98.5 %
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 40 || align="right" | 0.4 %
|-
| цогидал || align="right" | 115 || align="right" | 1.1 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''10,465''' || align="right" | '''100 %'''
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, Кули район буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 2 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 10 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 229}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀел гӀадин, район гъорлӀе бачун буго Кули муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул кӀиго росдал советги анцӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила кӀиго муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Вачи]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 629}}</ref> районалъул центер.
== Росаби ==
Кули мухъалда буго 14 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Кули мухъ}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
6fzq1erjqx75lz2q1um5u4udxoewc9y
ДешлахӀар мухъ
0
10016
102394
96510
2026-11-07T23:41:59Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102394
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = ДешлахӀар мухъ
| ru_name =
| loc_name1 = ''Сергокъала къатӀ''
| loc_lang1 = Дарги
| loc_name2 =
| loc_lang2 =
| image_view = Sergokala 1.JPG
| image_caption =
| image_flag = Sergokalinsky rayon.jpg
| image_coa = Герб Сергокалининского района.png
| image_map = {{Russia district OSM map}}
| map_caption = ДешлахӀар мухъ Дагъистаналъул картаялда
| pushpin_map =
| coordinates = {{coord|42|27|N|47|40|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}}
| district =
| type =
| city =
| city_ref =
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[ДешлахӀар]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" />
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = {{Infobox Dagestanian district/area|ДешлахӀар мухъ}}
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
| area_rank = 20
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ДешлахӀар мухъ|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ДешлахӀар мухъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|ДешлахӀар мухъ|л}}
| population_rank =
| population_density =
| urban_pop = 0
| rural_pop = 100
| ethnicity = [[Даргиял]], [[лакал]]
<!-- administrative status -->
| no_of_towns_of_district_significance =
| no_of_urban-type_settlements_of_district_significance =
| no_of_selsoviets_type1 = 10
| no_of_selsoviets_type2 = 5
| no_of_rural_localities = 35
| selsoviet_type1 = росдал совет
| selsoviet_type2 = ''росу''
| counts_ref = <ref name="OKATO2" />
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = ДешлахӀар муниципалаб мухъ
| mun_formation2 =
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| mun_formation1_no_of_urban_settlements =
| mun_formation1_no_of_rural_settlements = 15
| mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" />
| website =
}}
'''ДешлахӀар мухъ''' ({{langx|dar|Сергокъала къатӀ}}) буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[Муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]]<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> ([[Муницпалаб район (Россия)|муниципалаб район]]), жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ бугеб. Элъул территориялъул гӀатӀилъи буго {{Infobox Dagestanian district/area|ДешлахӀар мухъ}} кв. км.<ref name='82_8006001' />
Мухъалъул административияб центер ккола [[ДешлахӀар]].
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| ДахӀадал мухъ }}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен| ДахӀадал мухъ |д}}
=== Националаб гӀуцӀи ===
2010 сонил тӀолго Россиялъул цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status=dead}}</ref>
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 26,838 || align="right" | 98.91 %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 37 || align="right" | 0.14 %
|-
| цогидал || align="right" | 149 || align="right" | 0,51 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 120 || align="right" | 0.44 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | 27,133 || align="right" | 100.00 %
|}
ТӀолго россиялъулаб 2020–2021 соназул цензалда рекъон:<ref>{{Cite web |url=https://05.rosstat.gov.ru/itogi |title=Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года |access-date=2023-07-08 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708124610/https://05.rosstat.gov.ru/itogi }}</ref>
{|class="wikitable sortable"
|-
! Этникияб<br>къокъа !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа<br>%
|-
| [[даргиял]] || align="right" | 26,336 || align="right" | 98.84 %
|-
| [[аварал]] || align="right" | 55 || align="right" | 0.21 %
|-
| цогидал || align="right" | 222 || align="right" | 0.84 %
|-
| бихьизабичӀел || align="right" | 30 || align="right" | 0.11 %
|-
| '''киналниги''' || align="right" | '''26,645''' || align="right" | 100.00 %
|}
==Административиябги муниципалабги статус==
Административияб рикьуда жаниб, ДахӀадал район буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 10 [[Дагъистаналъул росдал советал|росдал советалдеги]], 5 росдадеги.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 244}}</ref>
Муниципалаб гӀуцӀел гӀадин, район гъорлӀе бачун буго ДахӀадал муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анцӀго росдал советги щуго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде анцӀила щуго муницпалаб гӀуцӀеллъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[ДешлахӀар]] ''[[росу#Россия|росу]]'' буго административиябги<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалабги<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 644}}</ref> районалъул центер.
== Росаби ==
ДахӀадал мухъалда буго 35 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" />
== Нотаби ==
{{Notelist}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{ДешлахӀар мухъ}}
{{Дагъистан}}
[[Категория:Дагъистаналъул мухъал]]
2jchj6lgjlkf0cq3mk9zovxkobcp2va
Къурбанкъо
0
10048
102401
102165
2026-11-08T00:26:36Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102401
wikitext
text/x-wiki
{{Байрам
|байрамалда цӀар = Къурбан къо {{lang-ar|عيد الأضحى}}
|тайпа(кьер) = LightGreen
|гӀатӀидаб тайпа = Исламияб
|сурат = Eid plate.jpg
|гӀеблъи =
|гъоркьхъвай = байрамалъул квен
|кӀвар букӀин = [[хӀаж]]алда хурхараб
|лъуна = [[МухӀамад|МухӀамад аварагас]] {{сваллаллагу гӏалайгьи ва саллам}}
|расмияб = киналго бусурбабазул пачалихъазда
|цоги куцалда = Къурбан-Байрам
|гьединго = Къурбан хъвеялъул къо
|кІодо гьабула = Бусурбабаца
|къо-моцІ = 10-еб [[Зул-ХІижжа]]
|кІодо гьабулеб бакІ = [[мажгит|мажгитазда]] ва рокъоб
|гьарулел пишаби =[[ГІидалъул как|Байрамалъул как]],<br /> «[[ГІид мубарак]]»-абун барки,<br /> [[Къурбан|къурбан хъвей]].
|хурхараб буго = [[хІаж]]алда, Ибрагьим аварагасда
}}
{{Ислам}}
'''Къурбанкъо''' яги '''ГӀидул адхӀа''' <ref>Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин.</ref> ({{lang-ar-com|عيد الأضحى|‘Īd ’al-’Aḍḥā}} — ''къурбан хъвеялъул байрам'') — [[хӀаж]] лӀугӀиялда хурхараб [[исламалъул байрам]], жиб кӀодо гьабулеб [[КӀалбиччанкъо|КӀалбиччанкъоялдаса]] хадуб 70 къо араб мехалда, [[Зул-ХӀижжа]] моцӀалъул 10-еб къоялъ.
== БачӀараб бакӀ ==
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== Адабият ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Къурбан гІид}}
== Ссылкаби ==
* [http://toislam.ws/books-fikh/48-udhiya О жертвоприношении в Исламе и положениях, связанных с ним] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815030202/http://toislam.ws/books-fikh/48-udhiya |date=2013-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20130607083338/http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Islam/holiday_sacrif.php Праздник жертвоприношения]
* [http://strenjer.livejournal.com/38565.html Адха Исмаила или Акеда Ицхака?]
* [https://web.archive.org/web/20220613034624/http://www.al-iman.ru/62 Правила жертвоприношения]
* [http://askimam.ru/news/2009-12-06-66 Сущность Курбани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022225929/http://askimam.ru/news/2009-12-06-66 |date=2013-10-22 }}-->
{{Islam-calend}}
{{ХІаж}}
[[Категория:Исламалъул байрамал]]
[[Категория:Ибрагьим]]
pn604d1x9n2upmquo63tfuy1tcf0xx8
София
0
10122
102424
95706
2026-11-08T01:42:18Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102424
wikitext
text/x-wiki
'''София'''{{efn|{{langx|bg|София|Sofiya}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=12 фебруар 2016|date=|archive-date=17 септембер 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 юн 2013|access-date=12 септембер 2017|archive-date=21 фебруар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|Sofia.ogg}}}} буго [[Болгария|Болгариялъул]] тахшагьарги бищун кӀудияб шагьарги. Эб буго София абулеб жаниблъуда, [[Витоша]] могӀрол аххада, пачалихъалъул бакътӀерхьул рахъалдехун. Шагьар бан буго [[Искар (Ӏгор)|Искар]] гӀорул рагӀалда.
София буго [[Европаялъул цолъи|Европаялъул Цолъул]] 14леб кӀудияб шагьар. Эб сверун къан буго мугӀруз: бакъдаса Витоша, бакътӀерхьуда Люлин, хьундехун Балкъан мугӀрул. Эб ккола лъабабилеб бищун борхатаб бакӀалда бугеб европияб тахшагьар, [[Андора ла Велла|Андора ла Веллалдасаги]], [[Мадрид|Мадридалдасаги]] хаду. Софиялда руго чанго университет, културиял институтал, комерциял компанияби. Шагьаралде абула "динияб толеранлъул лъабокӀон" илан, щай гурелъул гьениб лъабго дунялалъулаб диналъул — исламалъулги, христианлъулги, юдаизмалъулги — бакӀал цоцада аскӀор рукӀиналъ: [[Баня Баши мажгит]], [[Света Неделя килиса]] гин [[Софиялъул синагога]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 декембер 2019|archive-date=27 январ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=dead}}</ref> Гьеб лъабокӀон гӀатӀидги гьабуна дагьалъ цебегӀан ункъбокӀниде, жанибе католикияб [[ДахӀалав Жозефилаб катедрал]]ги бачун.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 фебруар 2017|access-date=4 септембер 2020|archive-date=29 септембер 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=dead}}</ref>
Софиялъул чагӀазул рикӀкӀен дагьлъулеб букӀана XVIII гӀасруялъул ахиралда 70,000 чиясдаса, 1870 соналда 19,000 рукӀараздасан, 1878 соналъ 11,649 чиясде, хаду цинги гьеб рикӀкӀен лӀугьана цӀикӀкӀине.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 май 2017 |access-date=31 октобер 2018 |archive-date=31 октобер 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> Софиялда гӀумру гьабулезул рикӀкӀен бахуна 1.28 миллионалдениги<ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=http://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 май 2021|archive-date=12 април 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> 500 км<sup>2</sup> гӀатӀилъи бугеб территориялтӀа,<ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 април 2018|archive-date=7 фебруар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> эбги ккола пачалихъалъул кинабниги популациялъул 17.9 % территориялъул 200-абилеб процентилалда жаниб.
==Баянал==
{{notelist}}
==Референсал==
{{Reflist}}
===Библиография===
*{{cite web |ref={{harvid|NSI|2016}}|url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/SOFIA_2015.pdf|title=Sofia in Figures|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=26 октобер 2018|language=|date=2016}}
* {{cite book
| title = История на средновековна България VII–XIV век
| trans-title =
| last1 = Bozhilov
| first1 = Ivan
| first2 = Vasil
| last2 = Gyuzelev
| author-link2=Vasil Gyuzelev
| year = 1999
| language = bg
| publisher = Анубис
| location =Sofia
| isbn = 954-426-204-0
}}
* {{cite book
| title = София – от древността до нови времена
| trans-title =
| last = Stancheva
| first = Magdalina
| year = 2010
| language = bg
| publisher = New Bulgarian University
| location =Sofia
| isbn = 978-954-535-579-0
}}
[[Категория:София|София]]
[[Категория:Европалда тахшагьарал]]
f0ih018t3qwcp2g05v9rjsbruet4cfd
ГӀасру
0
10171
102388
87975
2026-11-07T23:26:24Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102388
wikitext
text/x-wiki
'''ГӀасру''' — систамаялдаса гуреб [[Заман борциналъул цвелал|заман борциналъул цвел]], жиб [[100]] [[сон]]алда бащатаб.<ref>{{книга |автор= {{nobr|Деньгуб В. М.}}, {{nobr|Смирнов В. Г.}}|заглавие= Единицы величин. Словарь-справочник|ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=Издательство стандартов |сон=1990 |том= |страниц=240 |страницы=30 |isbn= 5-7050-0118-5|ref= }}</ref> АнцӀго гӀасру ккола цо [[азарсон]].
ГӀасраби рихьизариялъе авар мацӀалда хӀалтӀизарула [[румиял цифраби]], гӀасру абураб рагӀи хъвалаго къокъго тезеги бегьула — '''гӀ'''.
== Грегорианияб календаралда ==
[[Грегорианияб календар|Грегорианияб календаралда]] рекъон, [[I гӀасру|н. э. I век]] байбихьана 1 соналъул [[1 январ]]алда ва лӀугӀана 100 соналъул [[31 декабр]]алда. [[II гӀасру]] байбихьана 101 соналъ, [[III гӀасру]] — 201 ва гь. х. ГӀасруялъул ахирисеб сон байбихьула гьебго гӀасруялъул номералдаса (мисалалъе, [[2000 сон]] буго [[XX гӀасру]]ялъул ахирисеб сон). Гьеб гуребги, гьеб системаялда гьечӀо "нулияб гӀасру": [[I гӀасру н. э. щ.|н. э. щ. I гӀасруялдаса]] хадуб байбихьана [[I гӀасру|н. э. I гӀасру]].<ref>[http://www.ifap.ru/library/gost/86012001.pdf ГОСТ ИСО 8601-2001 Представление дат и времени].</ref><ref>{{Книга:Календарь и хронология|198}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php |title=The 21st Century and the 3rd Millennium. When Did They Begin? |date=2017-10-13 |publisher=U.S. Naval Observatory. |accessdate=2017-10-13 |lang=en |archive-date=2019-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002112920/https://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php |url-status=dead}}</ref>
{|class="standard"
|+<small>Грегорианияб календаралда сонал гӀасрабазде ва азарсоназде рикьулеб къагӀида</small>
|[[200 сон н. э. щ.|200]]
|[[199 сон н. э. щ.|199]]
|...
|[[102 сон н. э. щ.|102]]
|[[101 сон н. э. щ.|101]]
|[[100 сон н. э. щ.|100]]
|[[99 сон н. э. щ.|99]]
|...
|[[2 сон н. э. щ.|2]]
|[[1 сон н. э. щ.|1]]
|[[1 сон|1]]
|[[2 сон|2]]
|...
|[[99 сон|99]]
|[[100 сон|100]]
|[[101 сон|101]]
|[[102 сон|102]]
|...
|[[199 сон|199]]
|[[200 сон|200]]
|-
|style="text-align:right;"colspan=5 bgcolor=#CCCCFF |[[II гӀасру н. э. щ.]]
|style="text-align:right;"colspan=5 bgcolor=#CCCCFF |[[I гӀасру н. э. щ.]]
|colspan=5 bgcolor=#FFEECC |[[I гӀасру|I гӀасру н. э.]]
|colspan=5 bgcolor=#FFEECC |[[II гӀасру|II гӀасру н. э.]]
|-
|style="text-align:right;" colspan=10 bgcolor=#DA70D6 |[[1-себ азарсон н. э. щ.]]
|colspan=10 bgcolor=#FFA500 |[[1-себ азарсон|1-себ азарсон н. э.]]
|}
== Ралагье гьединго==
* [[Азарсон]]
* [[АнцӀсон]]
* [[АнцӀсоназул, гӀасрабазул ва азарсоназул сияхӀ]]
* [[Гьанжесеб эра]]
* [[Гьоркьохъел гӀасраби]]
* [[Люстр]]
* [[НекӀсияб тарих]]
* [[НилӀер эра]]
* [[НилӀер эраялде щвелалде]]
* [[ЛъагӀел]]
== Баянкьелал ==
{{NoteFoot}}
== МугъчӀваял ==
{{Reflist}}
== Библиография ==
* [ftp://ftp.loc.gov/pub/reference.guides/battle.centuries.txt ''The Battle of the Centuries'']{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Ruth Freitag]], [[U.S. Government Printing Office]]. Available from the Superintendent of Documents, P.O. Box 371954, Pittsburgh, PA 15250- 7954. Cite stock no. 030-001-00153-9. Retrieved 3 March 2019.
{{time-stub}}
{{Time measurement and standards}}
[[Категория:ГӀасраби| ]]
[[Категория:Заманалъул цвелал]]
dt86vlqhkpa9tjetasqj82u0pgjaqot
Википедия:Мажлис
4
10436
102453
95129
2026-11-08T11:10:14Z
M. Omarius
10562
102453
wikitext
text/x-wiki
{{Index box}}
{{Мажлисалъул бутӀа||ЛъикІ щварал Авар Википедиялъул гІахьалчагІазул мажлисалде. Мажлис гІуцІцІун буго, гъоркьехун бихьизабун бугеб цо чанго бутІаялдасан.
ЛъикІаб букІина [[Википедия:Гьоркьоб лъеязул гьумерал#БахІсазул къагІидаби|бахІсазул къагІидабазулгун]] лъай-хъвай гьабуни. Цере рукІарал гьоркьоб лъеязухъ балагьизе бегьула [[Википедия:Мажлис/Архив|архивалда]]. Хасал суалал гьоркьоб лъола гьезие рихьизарурал гьумеразда. Бегьулеблъун батани, кІочонге гьоркьоб лъеязда гъоркь ункъго хьвархьвачалдалъун (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) гъулбас лъезе.|ВП:Ф|[[Special:Recentchangeslinked/Википедия:Мажлис/Мажлисалъул бутІаби|Хурхарал хисизабиял]]}}
== ӏ симбол стандарт гьаби ==
Google Translator, Google Keyboard, Wikitionary гӏадинал ресурсаз авар мацӏалъул хъвавулӏ хӏалтӏизабулеб буго гьитӏинаб кириллияб гӏучӏ (U+04CF), Википедиялъул макъалаби руссинарулеб тӏагӏалидаги гьединго. Къваригӏун буго цохӏо гӏучӏ билӏинабун, Авар Википедиялъул щибаб текст цокӏалаб куцалде бачине. Гьединлъидал, Авар Википедиялъул редакторзаби ахӏулел руго гьеб тема дандбазе [[БахӀс:Авар Википедия|гьанире]].
― [[ГӀахьалчи:M. Omarius|M. Omarius]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:M. Omarius|гьоркьолъей]]) 11:10, 8 новембер 2026 (UTC)
5g8ie63zjjyjd6vf5470y95d7ux2yqv
Кудали
0
11239
102398
102266
2026-11-08T00:21:02Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102398
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Кудали
| other_name =
| image_skyline = File:Kudali (2).jpg
| image_caption = Кудали росу
| district_map =
| map_label_position = top
| coordinates =
| elevation_m =
| adm_district_jur = [[Гъуниб мухъ]]
| adm_selsoviet_jur = [[Кудали росдал совет]]
| adm_selsoviet_type = Росдал совет
| adm_ctr_of1 = Кудали росдал советалъул
| inhabloc_type = Росу
| inhabloc_type_ref =
<!-- municipal status -->
| mun_district_jur =
| mun_district_jur_ref =
| rural_settlement_jur = ''«Кудали росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀи́
| rural_settlement_jur_ref =
| mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/>
| mun_admctr_of1_ref =
<!--| pop_density= -->
| pop_latest = {{ЧР|Кудали|р}}
| pop_latest_date = {{ЧР|Кудали|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧР|Кудали|л}}
| population_demonym = Куде́л
| ethnicity = [[Аварал]]
| website =
}}
'''Куда́ли''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> ва [[Кудали росдал совет|Кудали росдал советалъул]] административияб центр.
== Росдал тарих ==
Кудалиб гӏуцӏун буго ичӏго росабаздасан: Ухичур, Къавохъ, Цӏадгьарихъ, Гъунабазул-Болола, Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ, Сидохъ, Укикь, Кӏудаламаарда, Агьадиб, Кьодохъ, Багӏаралъул-Бакъдаб, Гӏенчӏасул-Гъегъ. Гьел росаби нахъа данделъуна, доб заман квешаб заманги букӏун.
Доб мехалда цо квещаб заманги букӏун куделдерица базе байбихьана куллаби. Гьединал куллаби рукӏана [[Дарада]], [[Мурада]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]]. 1837 соналъ анив вукӏарав цо гӏурусав Костеницкиясда Мурада росулӀ ратун руго 125 сон барав цо херав, гьесул чӏужуялъеги 117 сон букӏун буго, гьездаса ккун рагӏула гьеб росуги, гьезул рукӏана 6 васги 4 ясги. Цо заманаялдасан 100 чи гӏуна гьеб хъизамалдасан. Гьанжеги [[Хъвартихьуни|Хъвартихьуниб]], [[Дарада]], [[Мурада]], [[Тунзиб]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]], [[Хъварада]], [[Горгониб]], [[Баганиб]], [[Хъуллиб]], [[СилтӀа]], Укикь, [[ИпутӀа|Ипутӏа]], [[ГӀахъушали|Гӏахъушалиб]] росабазда ругел гӏадамаз Кудалида Кӏудаб росу абулеб буго. Гьел киналго кӏалъалел руго куделдерил гаргаралда, жиб [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул свералиде]] унеб.
Цере рукӏарал куделдерил росабазул бицилин: Укикь цӏар букӏун буго Икикь. ''Ик'' абула куделдерил гаргаралда цӏулакьода. Гьанжеги гьеб бакӏалда руго цӏулакьодул гъутӏби. Ухичурги букӏараб батила «ухи чурулеб бакӏги». ''Цӏадгьарихъги'' ккола «цӏад гьарулеб бакӏ»''.'' Гьанжеги гьеб бакӀалде рачӏула цӏад гьаризе. Сидохъ росуги букӏун буго бищун борхатаб 2005 метра бугеб магӏарда. Гьеб бакӏ букӀана хъаравуллъи гьабулеб бакӏ. Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ росуги букӏана кӏибичӏараб ганчӏида. Къавохъ букӏараб росулӀ гьанже куделдерица гӏиял, гӏачи хьихьула. Гъуниб буго Рохьдол-Хъавохъ букӏараб росо. Гьунабазул-Болола букӏараб росу букӏана Ухичурги Кӏибичӏараб-Ганчихъги рукӏарал росабазда аскӏоб. Кӏудаламаарда букӏана Рохьомегӏералда. Гӏенчӏасул-Гъегъ букӏана Агьадиб лъаралда аскӏоб.
=== Дин ===
Кудалиб росулӀ киналго гӏадамал бусурбаби ккола. Бусурбан динги куделдерица къабул гьабуна 14 гӏасруялда.
Кудалиб росулӀ кӏудияб кӏвар кьолаан гӏелмуялде. 33-ниги гӏалимчи вахъана росулӀ. Гьездаса гьоркьоса бищун цӏарарал гӏалимзаби рукӏана [[Кудалиса ХӀасан|Кӏудияв Хӏасан]], Гьитӏинав Хӏасан, [[Гӏумаржан]], Салман, Давуд ва цогидал гӏалимзаби. Гьанжеги исламияб гӏелмуялъе кӏудияб кӏвар кьолеб буго куделдерица, кудел цӏалана батӏи-батӏиял улкабазда, масала, Мисриялда, [[Сирия|Сириялда]], [[СагӀудиязул ГӀарабия|Сагӏудиялда]] ва цогидал улкабазда.
== Миллатазул рикьи ==
Кудалиб росулӀ киналго [[МагӀарулал|аварал]] руго.
=== Гӏадамазул къадар ===
{| class="wikitable"
!1869
!1886
!1889
!1896
!1899
!1902
!1904
!1905
!1906
!1913
|-
|683
|978
|988
|969
|900
|929
|1029
|930
|934
|919
|}
=== Гӏадамазул къадар гьанже бугеб ===
{| class="wikitable"
!2000
!2002
!2007
!2010
|-
|900
|904
|925
|913
|}
== Росу бугеб бакӏ ==
Кудалиб росу буго [[Дагъистан|Дагъистан республикалъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу. Кудалиб росу буго ралъдал гьумералдаса тӀадегӀан 1463 метралъ. [[Файл:Кудалиб росу.jpg|центр|мини|220x220пкс|Кудалиб росу]]
[[Файл:Кудалиб росдал ушкул.jpg|центр|мини|
Кудалиб росдал ушкул
]]
[[Файл:Тӏаса бахъараб сурат.jpg|центр|мини|
Тӏаса бахъараб сурат
]]
== Гьава-бакъ ==
Кудалиб росулӀ хасало цӏакъго цӏорораб бакӏ гуро, риидала багӏарун букӏуна.
=== '''Цӏар рагӏарал гӏадамал''' ===
[[Ахӏмадкъади Ахтаев]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи, цевехъан.
[[Кудалиса ХӀасан|Кудалиса Хасан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Салманил Мухӏамад]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Жахӏпарилазул Мухӏамад]] - гӏурус пачаясул аскаралъул полковник.
[[Кудалиса Гӏумаржан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Кудалиса Давуд]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Патагӏалиев Халил]] - пизика гӏелмуялъул гӏалимчи.
[[Муртаза Хӏасанов Кудалиса]] (1873–1937)
[[Хӏасанов Мухӏамадбасир]] - гӏалимчи, Московалда бугеб исламияб университеталъул декан
== МугъчӀваял ==
{{мугъчӀваял}}
== Линкал ==
[http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 Односельчане сайталда бугеб росдал тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919061234/http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 |date=2016-09-19 }}
[[:ru:Кудали|Гӏурус википедиялда бахъараб тӏамач Кудалиб хӏакъалъулӀ]]
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-14.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-15.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-16.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-17.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-18.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-19.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[http://kudali.ucoz.ru/ Юкоз сайталда Кудалиб сайт]
[https://web.archive.org/web/20250119174824/http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8 Вики-вики сайталда Кудалиб росдал тарих]
[http://www.academia.edu/9217626/УМАР-ДЖАН_И_КУДАЛИ_ВЕРХОВНЫЙ_КАДИЙ_В_ШАМХАЛЬСТВЕ_ТАРКОВСКОМ Цӏар рагӏарав гӏалимчи Гӏумаржанил хӏакъалъулӀ]
[http://velib.com/read_book/bez_avtora/dagestanskie_svjatyni_kniga_vtoraja/auly_stolicy_administrativnye_torgovo_remeslennye_centry/kudali_istoricheskijj_ocherk/ Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[https://kudalib.blogspot.ru/ Блогспоталда Кудалиб сайт]
[https://caucasus.date/?id=1773441258 Кудалиб росдал шураялъул вакиллъи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703152519/https://caucasus.date/?id=1773441258 |date=2022-07-03 }}
[https://web.archive.org/web/20201205061038/http://vestnikdnc.ru/IssSources/59/Kamilov.pdf Кудалиса Кӏудияв Хӏасанил хӏакъалъулӀ]
[https://vk.com/kudalisa Вконтакте сайталда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412222523/http://vk.com/kudalisa |date=2015-04-12 }}
{{Дагъистан}}
40lu0wf5t9g7zybvvvn22588u9lm9uf
Авар хъвай-хъвагӀи
0
12021
102368
100951
2026-11-07T22:29:21Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102368
wikitext
text/x-wiki
'''Авар хъвай-хъвагӀи''' ккола [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] рагӀаби хъвазе хӀалтӀизабулеб [[хъвавул система]]. Жиб бугебгӀан мехалъ, эб букӀана чанго батӀияб графикияб аслуялда, цоцӀул гуреб хисизеги гьабуна. Хакъа къоялъ буго [[Авар алфабет|кириллияб хъвавуда]]. Авар хъвавул историялда батӀа гьабула чанго этап. Жакъа къоялде ратарал жалазда рекъон, аваралда гьарурал тӀоцересел хъвай-хъвагӀаял руго гуржи хатӀалдалъун [[Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял|хъанчазда хъварал]], XII–XIV гӀасрабазда. КӀиабилеб этап букӀана XIV гӀасруялдаса нахъе, 1928 соналде щвезегӀан, гьеб мехалда хӀалтӀизабулеб букӀана [[Авар гӀажам|гӀараб графика]], жиб авар фонетикалда рекъезабизе кӀудияб хӀалтӀи [[Хунзахъа Дибир-къади|Хунзахъа Дибир-къадица]] гьабураб. Элдалъун хъвадарулаан авар литературалъул классикиял авторал, [[Инхоса ГӀалихӀажияв]], [[БакьайичӀиса ЧӀанкӀа|БакьайчӀиса ЧӀанкӀа]], [[ХъахӀабросулӀа МахӀмуд|МахӀмуд]] гӀадал; 1917 соналде щвезегӀан, къватӀибе биччан букӀана авар гӀажамалда хъвараб нусгниги тӀехь. 1928 Соналъ авар мацӀалъе бахъин [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикалда]] бугеб [[Авар мацӀалъул романизация#История|алфавит]], жиб цинги анцӀго соналъ букӀараб. Гьеб хисун, 1938 соналъ, билӀинабуна [[Авар алфабет|кириллияб хъвай-хъвагӀи]], жиб жакъа къоялъги хӀалтӀизабулеб бугеб.
== История ==
=== Гуржи хъвай ===
{{Main|Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял}}
Авар хъвавул бищун некӀсияб гӀараслъун рикӀкӀуна [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалда]] батараб лъабго хъанчида бугеб хъвай-хъвагӀай, жибги гуржи ва авар мацӀалда гьабураб. ТӀоцебесеб хъанч батана [[Гьалла]], элъул декрипция гьабуна [[Чикобава, Арнолд|Арнолд Чикобаваца]] 1940 соналъ.<ref name = "Чикобава">{{cite journal |last= Чикобава|first= А. С.|date= 1940 |title= Грузино-аварская надпись XIV в. из Дагестана |url= |url-access= |trans-title= |format= |journal= Известия Груз. филиала АН СССР|language= |location= Тбилиси|publisher= |issue= 4|volume= I|pages= 321–327}}</ref> Цоги хъанч батана [[Хунзахъ]], ТӀад-рагӀал абулеб бакӀалда,<ref name="ХӀапизов"/> элтӀа хъвараб жо цӀалана [[Гудава, Того|Того Гудаваца]].<ref name ="Гудава">{{cite journal |last= Гудава|first= Т. Е.|date= 1964 |title= Две надписи (грузинская и грузинско-аварская) из Дагестана|url= |trans-title= |journal= Материалы для истории Грузии и Кавказа |issue= Вып. 30|location= Тбилиси|publisher= |pages=195–196}}</ref> [[КӀудияб ГьоцӀалӀ|ГьоцӀалӀ]] батараб буссинабуна [[МикагӀилилазул Илясил Шигьабудиница|Илясил Шигьабудиница]].<ref>{{cite book|last = Атаев|first = Б. М.|title = Формирование и развитие аварского литературного языка. Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора филологических наук|url = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01000129562?page=19|publisher = ИЯ РАН|year = 1998|pages = 45|archive-url = https://web.archive.org/web/20250529072229/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01000129562?page=19|archive-date = 2025-05-29|access-date = 2025-04-26|url-status = dead}}</ref> Гьел хъвай-хъвагӀаял гьарурал руго XII–XIV гӀасрабазда.<ref name="ХӀапизов">{{cite journal|last=ХӀапизов |first = М. Ш.|title=Хъанчазда авар-гуржи хъвай-хъвагӀаязул хӀакъалъулӀ|journal=Вестник ДНЦ|year=2014|issue=54|url=http://www.academia.edu/11853326/О_ГРУЗИНСКО-АВАРСКИХ_НАДПИСЯХ_НА_КАМЕННЫХ_КРЕСТАХ|p=67–74|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715230134/https://www.academia.edu/11853326/%D0%9E_%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%97%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E-%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5_%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%AF%D0%A5_%D0%9D%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A5|archive-date=2019-07-15}}</ref>
Бищун цӀар рагӀараб хъанч ккола [[Гьалла]] батараб. Эб буго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, 22.3 см халалъи, 17 см гӀеблъи бугеб. КӀиго мацӀалда гьабураб тӀахъвай гӀуцӀун буго 11 мухъидалъун. Гуржи мацӀалъулаб буго [[Гуржи хъвай-хъвагӀи#Асомтаврули|асомтаврули хъвавуда]], тӀасаги гъоркьаги, аваралъ хъвараб — [[Гуржи хъвай-хъвагӀи#Нусхури|нусхуриялда]], хъанчил бакьулӀ.<ref name="ХӀапизов"/> Чикобавада рекъон, аваралъ хъварал мухъал (4–7) руго:{{Efn|Чикобавал транслитерация буго гьанже гуржи мацӀалъе хӀалтӀизабулеб бугеб мхедрули хъвавуда: {{lang|oav|სარკელი: წობ თეგ / ი: ბოტბ ჩოჰლტა რო / ვ: ჩჰე / სიტა}}.<ref name="Чикобава"/>}}
{{blockquote
|{{lang|oav|ⴑⴀⴐⴉⴄⴊⴈ: ⴜⴍⴁ ⴇⴄⴂ / ⴈ: ⴁⴍⴒⴁ ⴙⴍⴠⴊⴒⴀ ⴐⴄ / ⴅ: ⴙⴠⴄ / ⴑⴈⴒⴀ}}<br>''СаркӀели: цӀоб тег-'' / ''и: ботӀ<а>б чогьлтӀа: ро-'' / ''в: чи гье-'' / ''ситӀа''
}}
ХӀапизовасда рекъон, гьанжесебе авар мацӀалде эл руссинаризе бегьула хадусеб куцалда: "СаркӀели, цӀоб теги тӀолго гӀагаразда, росасда". БукӀине бегьула, ''теги'' абун хъвай ''лъеги''-ялъул бакӀалда, щай гурелъул гуржи хъвавуда гьечӀо авар {{angbr|лъ}} бихьизабизе батӀаго бугеб хӀарп.<ref name="ХӀапизов"/>
КӀиабилеб хъанч буго гьединго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, элъул борхалъи буго 16 см, 9.5 см. Цебеселдаго гӀадин тӀаса мухъалги, тӀарамагъадисеб цо мухъги руго гуржиялъ хъван, бакьулӀ ругел 9–12 мухъазда руго авар рагӀаби. ХӀалтӀизарун руго мргловани ва нусхури хъваял.<ref name ="Гудава"/> ИчӀабилеб мухъил тӀоцересел хӀарпал тӀаса ун руго, гьединлъидал рагӀул кӀал цӀализе щолеб гьечӀо, амма эб букӀине бегьула чиясул цӀарлъун.<ref name="ХӀапизов"/> Хъвай-хъвагӀай хадусеб:
{{blockquote
|{{lang|oav|ⴇⴄⴂⴈ / ⴒⴀ: ⴇⴈⴋⴀ / ⴊⴀⴒⴀ ⴜ / ⴍⴁ {{angbr|ⴇⴄ}}ⴂ{{angbr|ⴈ}} ⴀ{{angbr|ⴋⴈ}}ⴌ}}<br>''...бери'' / ''-тӀа: тима'' / ''латӀа цӀ'' / ''-об [те]г[и] a[ми]н''<br/>...беритӀа, лъималазда цӀоб теги, амин.
}}
Буго гьединго 1928 соналъ [[ГӀурада]] батараб ганчӀил рекел тӀад хъвай-хъвагӀигун, жиб асомтаврулиялда гьабураб:
{{blockquote
|{{lang|oav|{{angbr|...}}Ⴀ : ჀႠႰႳ{{angbr|...}} / {{angbr|...}}Ⴊ : ႢႨႫႳ ႥႠ{{angbr|...}} / {{angbr|...}}Ⴓ : ႳႪႳ ႫႳ ႫႰႫ / {{angbr|...}}ႠႱႧႠႰႨႪ : ႥႠႺ}}
}}
ТӀоцебе гьеб эпиграфикалъул анализ гьабуна [[Николай Марр|Николай Маррица]] 1924 соналъ, амма гьесул макъаладул къватӀибе бахъана 1947 соналъ, жив Марр хун хадуса. Хъвай-хъвагӀай цӀалулаго, Маррица кьочӀое босун букӀана авар лексикон.<ref>{{cite journal |last= Муравьев|first= С. Н.|date= 1981|title= Три этюда кавказско-албанской письменности|journal= Ежегодник иберийско-кавказского языкознания|volume= VIII |issue= |publisher=|location = Тбилиси |pages= 293|url=|access-date=}}</ref> Маррида рекъон, хъвараб жоялъул магӀна буго "Христ нижер Албаниялъул / бечед, гьардалав / гӀолай Марям / Астаралъул / гьардал".<ref>{{cite journal |last= Марр|first= Н. Я.|date= 1947|title= Албанская надпись|journal= Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры|volume= XV |issue= |publisher= Издательство АН СССР |location = Москва |pages= 7–14|url= https://archaeolog.ru/media/books_ksia/ksia_015.pdf|access-date=}}</ref> Амма эсул щаклъи букӀана, Марям абураб рагӀи тун, цогидал рагӀаби цӀалулӀ. ХӀапизовас гьеб хъвавул дескрипция гьабулеб буго хадусеб:<ref name="Хапизов2">{{cite journal |last= Хапизов|first= Ш. М.|date= 2015|title= Урадинская надпись (к вопросу о развитии аварской письменности на основе грузинского алфавита)|url= https://www.academia.edu/22016948/Урадинская_надпись_к_вопросу_о_развитии_аварской_письменности_на_основе_грузинского_алфавита|journal= Вестник Дагестанского научного центра|volume= |issue= 58|publisher= |pages= 65–70|doi= |access-date=}}</ref> {{lang|oav|(ქრისტედ)ა : ჰარო(ლა) / (გურჰე)ლ : გიმო : ვა(წი) / (ლ)ო : ოლო (გი)მო მ(ა)რ(ია)მ(იე) / (დ)ასთარილ ვაც}} ''(КристӀед)а'' : ''гьару(ла)'' / ''(гурхӀе)л'' : ''гимо'' : ''ва(цӀи)'' / ''(-л)о Оло (ги)мо М(а)р(иа)м(ие)'' / ''(Д)астарил вац''. Гьанжесеб мацӀалде буссинабуни, "КристӀеда (Христосида) гьарула гурхӀел гин вацӀалъи Ологун Мариамие. Дастарил вац".
{{Gallery
|title=
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Image Avar Kreuz.jpg|Гьалласа хъанч
|File:Old Avarian Cross Daghestan Khunzeti.jpg|Хунзахъ батараб хъанч
}}
=== ГӀажам (XV–1928) ===
{{Main|Авар гӀажам}}
[[Файл:Дибир-къадил гӀажам.png|мини|237x237пкс|Дибир-къадил гӀажам]]
Ислам тӀибитӀигун цадахъ Авар ракьалде бачӀана [[гӀараб хъвай-хъвагӀи]]. Бищун некӀсияб гӀараб хӀарпаздалъун гьабураб хъвай-хъвагӀай буго Гъуниб мухъалъул [[Къорода]] росдал мажгиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида батараб, элъул дата чӀезабун буго [[XIV гӀасру|XIV]] гӀасруялдалъун. Гьединго гӀараб хӀарпаздалъун хъвараб 16 авар рагӀи буго 1485 соналъ бахъараб [[ГӀандуникӀил васият|ГӀандуникӀил васияталда]].{{sfn|Атаев|1996|p=20}}
XVI ГӀасруялдаса лӀугьана тӀибитӀизе авар хъвай-хъвагӀай, гӀараб графикалда бугеб, гин XVII гӀасруялде авар гӀажам букӀана гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб. Лъала гьеб мехалъул глоссариял, жал [[ГӀободаса ШагӀбан-къади|ГӀободаса ШагӀбан-къадица]], [[Харахьиса ТӀайиб|Харахьиса ТӀайибица]] гӀуцӀарал, гьединго [[Къудукьа Мусалав|Къудукьа Мусаласул]], [[Кудалиса ХӀасан|Кудалиса ХӀасанил]], [[ГӀаймакиса Абубакар|ГӀаймакиса Абубакарил]] литературиял хӀалтӀабазул мисалалги.{{sfn|Атаев|1996|p=20}} Жакъа къоялде цӀунун хутӀун руго XVI–XIX гӀасрабазул манускриптал, жал авар мацӀалда хъварал.{{sfn|Исаев|Магдиев|Маламагомедов|Оразаев|2008}}
Авар гӀажам цоккураб куцалде бачана XVIII гӀасруялда [[Хунзахъа Дибир-къади|Хунзахъа Дибир-Къадица]], [[Авар фонология|авар фонетикаялъе]] дандекколедухъ реформа гьабун.<ref>{{cite journal |last= Алибекова|first= П. М.|date= 2009|title= Дибир-кади из Хунзахъ (Мухаммадшафи, сын Максуда-кади ал-Авари)|url= |url-access= |trans-title= |issue= 33|journal= Вестник Дагестанского научного центра|language= |location= Махачкала |publisher= |pages= 72–79|quote=}}</ref> Цо-цо хисизабигун (1845, 1920), гьеб система хӀалтӀизабулаан 1928 соналде щвезегӀан.<ref>* {{cite book
|last1= Алексеев |first1= М. Е
|last2= Атаев |first2= Б. М.
|last3= Магомедов |first3= М. А.
|last4= Магомедов |first4= М. И.
|last5= Мадиева |first5= Г. И.
|last6= Саидова |first6= П. А.
|last7= Самедов |first7= Дж. С.
|date= 2012
|title= Современный аварский язык |trans-title= Гьанжсеб авар мацӀ
|publication-place= МахӀачхъала
|publisher= АЛЕФ
|pages= 420
|isbn= {{Format ISBN|9785914311107}}
|ref=}}
</ref>
1845 Соналъ, [[Имам Шамил|Шамил]] имамасул диванханаялъул комиссиялъ, [[ХӀариколоса Лаченилав|ХӀариколоса Лаченилавги]] гъорлӀ вукӀараб, бахъана ڸ хӀарп, {{IPAslink|ɬ}} гьаракь бихьизабизе (гьанжесеб {{angbr|лъ}}).{{sfn|Атаев|1996|p=20}}
ТӀоцебесеб тӀехь, авар гӀажамалъ хъвараб, къватӀибе биччана [[Истамбул|Истамбулалда]] 1884 соналъ. Гьелдаса нахъе 1917 соналде щвезегӀан, аслияб куцалъ [[Шурагьиб|Шурагьи]] Мавраевасул типографиялда публикация гьабуна 100-ниги тӀехь. 1888–1889 соназда, [[Телекьа Жаватхан|Телекьа Жаватханги]] гӀахьаллъун, Хъазан шагьаралда кьабун букӀана аваразе гӀурус мацӀалъулги, аваралгъдаги гӀурусалдаги цӀализеги тӀахьал, эсго авар мацӀалде буссинабуна Инжил.{{sfn|Алексеев|2001|p=20}}
ГӀажам алипба:<ref name="Саидов">{{статья|автор=СагӀидилазул М.|заглавие=Аваразул хъва-хъвайгӀи бакки|издание=Дагъистаналъул мацӀал|год=1948|место=МахӀач-Хъала}}</ref>
{| class="wikitable" cellpadding=5 style="font-size: 1.5em; line-height: 2em; text-align: center;"
| style="width:2em;" |ا
| style="width:2em;" |ب
| style="width:2em;" |پ
| style="width:2em;" |ت
| style="width:2em;" |ث
| style="width:2em;" |ج
| style="width:2em;" |چ
| style="width:2em;" |چّ
| style="width:2em;" |خ
| style="width:2em;" |خّ
|-
| style="width:2em;" |ح
| style="width:2em;" |د
| style="width:2em;" |ر
| style="width:2em;" |ز
| style="width:2em;" |زّ
| style="width:2em;" |س
| style="width:2em;" |سّ
| style="width:2em;" |ش
| style="width:2em;" |شّ
| style="width:2em;" |ص
|-
| style="width:2em;" |صّ
| style="width:2em;" |ط
| style="width:2em;" |ظ
| style="width:2em;" |ع
| style="width:2em;" |غ
| style="width:2em;" |ف
| style="width:2em;" |ۊ
| style="width:2em;" |ۊّ
| style="width:2em;" |ک
| style="width:2em;" |کّ
|-
| style="width:2em;" |ڸ
| style="width:2em;" |ل
| style="width:2em;" |لّ
| style="width:2em;" |م
| style="width:2em;" |ن
| style="width:2em;" |و
| style="width:2em;" |ﻫ
| style="width:2em;" |ى
|}
1920лел соназда, авар гӀажамалъе гьабуна реформа: авар рагьукъад гьаркьазе цӀиял хӀарпал рахъун, рагьарал гьаркьал рихьизаризе симболал рахъун, жал традиционияб гӀараб алфабеталда гьечӀел. Гьеб хисизабураб "ЦӀияб" гӀажам хӀалтӀизе гьабулаан 1928 соналде щвезегӀан.<ref name="Исаев" /> Гьеб авар алфабет букӀана хадусеб куцалда (хӀарпазул тартиб цӀунун гьечӀо):<ref name="КиПВ">{{cite journal|title = Новый алфавит для народностей Дагестана|journal = Культура и письменность Востока|year = 1928|location = Б.|url = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005509731?page=177|issue = II|pages = 176–177|archive-date = 2022-04-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20220402173608/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005509731?page=177}}</ref>
<font size="+2">{{s|ڗ ژ ز څ ؼ خ و ﻁ ت ش ڝ س ر ڨ ق پ او ن م لّ ڸ ل ک ى اى ﻉ ﺡ ﻫ غ گ اه د ڃ ﺝ ب ا}}</font>
=== Усларил алфабет ===
[[Файл:Uslar-Avar alphabet.jpg|thumb|200px|Авар алип, Усларица бахъараб|альт=|слева]]
1860-л саназда, Аваразул пачалихъ [[Россиялъул империя|Россиялъул империялъ]] бахъун хадуб, этнограф ва лингвист [[Услар, Пётр|П. К. Усларица]] гӀуцӀана [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] тӀоцебесеб грамматика (публикация 1889 соналъ). Гьеб грамматикалда хӀалтӀизабун букӀана дандеккун гьабураб кирилияб алфабет (цо-цо латин ва гуржи хӀарпалги гъорлӀ ругеб). 1865 Соналъ гьеб алфабеталда [[Туплис]]алда басмаялде бахъана «Ҭоцебесаб х̍ундеріл мацаɳ̍ул жуз — Аварская азбука». 1860-абилел саназда публикация гьабуна жеги чанго тӀахьил. Гьебго мехалда хӀал бихьулеб букӀана цӀияб алфабеталда ругел тӀахьаздалъун лъайкьей билӀинабизе, амма халкъалде гьоркьоб гьеб тӀибитӀичӀо. БукӀаниги, Усларил алфабеталда чанги тӀахьал рахъана, эзда гьоркьоб 1900 соналъ [[ТӀелекьа Жаватхан|ТӀелекьа Жаватханица]] авар мацӀалде буссинабураб гьабураб Йогьанил Инжил, 49 тӀамач бугеб.
=== Латин алфабет (1928–1938) ===
{{main|Авар мацӀалъул романизация}}
[[Файл:Avar alphabet28-37.jpg|thumb|300px|Авар алфабеталъул кӀиго вариант (1928–1938)]]
1923 соналъ [[Пятигорск]] шагьаралда букӀараб исламиял халкъазул данделъиялда цебе лъун букӀана Дагъистаналъул мацӀазул алфабетал латин хъвавуде рачиналъул суал, амма данде чӀана интеллегенциялъул цо бутӀаги, рухӀаниялги, цинги эб рикӀкӀун букӀана мех щвечӀеблъун. КӀиабизе гьебго суал борхана 1926 соналъ. 1928 Сонил февралалда, [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социалистияб Республика|Дагъистаналъул АССРалъул]] обкомалъулги Совнаркомалъулги 2-абилеб цогьабураб пленумалда масъала лъуна республикалъул халкъазе, гьезулӀго аваразеги, латин алфабетал рахъизе. Гьебго соналъ алфабет гӀуцӀана ва тасдикъ гьабуна. Дагестанской АССРалъул централаб комитеталъул лъазабиялда рекъон, 1930 сонил 1 октобралдаса нахъе латинлъизабураб авар алфабет лӀугьана официалал сферабазда цохӀоги бугеб хӀалтӀизабизеги бегьулеблъун.<ref name="Исаев">{{cite book|last = Исаев |first=М. И.|title = Языковое строительство в СССР|location = Москва|publisher = Наука|year = 1979|pages = 352}}</ref>
ТӀоцебесеб латинаб алфабеталъул рукӀинчӀо бетӀерал хӀарпал, жибго алфабет букӀана хадусеб куцалда:{{Efn|Цо-цо хӀарпал графикалго рихьизаризе кӀоларо, щай гурелъул Юникодалъ кколеб латин хъвавуда эл гьечӀо, эзул бакӀалда гьанир кьун кьун кириллиял хӀарпал, жал визуалго рукӀине кколел рукӀарал латин хӀарпазда релълъарал.}}{{sfn|debirop|1928}}
{{hlist|a|b|c|ꞓ|d|e|g|ƣ|h|ħ|ⱨ|i|j|k|ⱪ|l|ᶅ|ꝉ̡|m|n|o|p|q|ꝗ|r|s|ş|ꞩ|t|ƫ|u|v|x|ҳ|ӿ|z|ʐ|ƶ|’}}
1932 соналъ алфабеталда гьабуна хиса-баси: тӀаде журана бетӀерал ва F, Ç хӀарпал, гьоркьоса бахъана [[Файл:Latin small letter C with middle tilde.svg|7px]], гьеб куцалда хӀалтӀизабулаан 1938 сониде щвезегӀан. Алфабет букӀана хадусеб:<ref>Şahnazarov, Ħ. (1935). ''Avar alif''. Maħac-Ӿala.</ref>
{| class="wikitable" cellpadding=5 style="font-size: 1.3em; line-height: 2.5em; text-align: center;"
| style="width:3em;" | A a
| style="width:3em;" | B b
| style="width:3em;" | C c
| style="width:3em;" | Ç ç
| style="width:3em;" | D d
| style="width:3em;" | E e
| style="width:3em;" | G g
| style="width:3em;" | Ƣ ƣ
| style="width:3em;" | H h
| style="width:3em;" | [[Файл:Latin capital letter H with left stroke.svg|16px]] ħ
|-
| style="width:3em;" | Ⱨ ⱨ
| style="width:3em;" | I i
| style="width:3em;" | J j
| style="width:3em;" | K k
| style="width:3em;" | Ⱪ ⱪ
| style="width:3em;" | L l
| style="width:3em;" | Ļ [[Файл:Latin small letter L with bottom bar.svg|9px]]
| style="width:3em;" | Ꝉ [[Файл:Latin small letter L with bottom bar and stroke.svg|9px]]
| style="width:3em;" | M m
| style="width:3em;" | N n
|-
| style="width:3em;" | O o
| style="width:3em;" | P p
| style="width:3em;" | F f
| style="width:3em;" | Q q
| style="width:3em;" | Ꝗ ꝗ
| style="width:3em;" | R r
| style="width:3em;" | S s
| style="width:3em;" | Ş ş
| style="width:3em;" | Ꞩ ꞩ
| style="width:3em;" | T t
|-
| style="width:3em;" | Ҭ [[Файл:Latin small letter T with descender.svg|6px]]
| style="width:3em;" | U u
| style="width:3em;" | V v
| style="width:3em;" | X x
| style="width:3em;" | Ҳ ҳ
| style="width:3em;" | Ӿ ӿ
| style="width:3em;" | Z z
| style="width:3em;" | Ⱬ ⱬ
| style="width:3em;" | Ƶ ƶ
| style="width:3em;" | '
|}
=== Кириллияб алфабет ===
{{Main|Авар алфабет|Авар хъвавул реформа 1952}}
1930-л соназул ахиралда СССРалда байбихьана кириллицалде алфабетал руссинаризе. 1938 соналъул 5 январалда Дагестаналъул обкомалъ лъазабуна Дагъистаналъул мацӀазул алфабетал кирилицалде руссине гьари́. 8 февралалъ гьеб хӀукму тасдикъ гьабуна [[Дагъистаналъул АССР|Дагъистаналъул АССРалъул]] ЦКалъ<ref>.{{cite journal|last = Исаев |first=А. А.|title = О формировании и развитии письменности народов Дагестана|journal = Социологический сборник|date = 1970|volume = I|location = МахӀачхъала|pages = 173—232}}</ref> 10 февралалда цӀияб авар алфабет бахъана ''Дагестанская правда'' газеталда.
Гьелдаса хадуб алфабет хисизабуна: тӀаде жубана {{angbr|ё}}, тӀаса бахъана {{angbr|тл}} диграф. 1952 Соналъул декембералда Историялъулги, мацӀалъулги литературалъулги институталъул (СССРалъул гӀелмабазул академиялъул дагъистаналъулаб филиал) гӀелмияб сессиялда хӀукму гьабуна авар алфабеталде тӀаде {{angbr|лӀ}} диграф жубазе, {{angbr|цӀцӀ}}, {{angbr|чӀчӀ}} ва {{angbr|кӀкӀ}} тетраграфазул бакӀалда {{angbr|ць}}, {{angbr|чь}} ва {{angbr|Ӏк}} диграфал хӀалтӀизаризе щибалъе,<ref>{{cite journal |last1= Микаилов|first1= Ш. И.|last2= Гаджиев |first2= М. М.|date= 1953|title= Научная сессия, посвящённая вопросам нормализации дагестанских литературных языков |url= http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy1953-3.pdf|url-access= |trans-title= Дагъистаналъул литературиял мацӀазул нормализация гьабиялъул суалазда хурхараб гӀелмияб сессия|format= |journal= Вопросы языкознания|language= |location= Москва|publisher= Издательство АН СССР|url-status= |archive-url= https://web.archive.org/web/20150405064015/http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy1953-3.pdf|archive-date= 2015-04-05|access-date= |issue= 3 |pages=159–162}}</ref> гьеб жо жеги билӀинабун бахъинчӀого буго. Гьебго суал цӀидасанги борхун букӀана 1993 соналъ, хъвай-хъвагӀи бугел мацӀал рукӀалиде ккезариялъул конференциялда, гьениб абулеб букӀана {{angbr|цӀӀ}}, {{angbr|чӀӀ}} тетраграфал рилӀинабиялъул, хӀо эбги лӀугьинчӀо.>{{sfn|Атаев|1996|p = 77}} Гьанже авар алфабет буго гьадинаб:
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.3em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Гъ гъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Гь гь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ГӀ гӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ё ё
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |И и
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Къ къ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Кь кь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |КӀ кӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Лъ лъ
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |(ЛӀ лӀ)
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Н н
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ТӀ тӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |У у
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Хъ хъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Хь хь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ХӀ хӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ЦӀ цӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ЧӀ чӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ш ш
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ъ ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ы ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ь ь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Я я
|
|
|
|}
Аслияб авар алфабеталда буго кинабниги 47 симбол, гьезул 33 буго гӀадатаб хӀарп, хӀутӀараб 14 — диграф, ай цогидаб ишара цадахъ бугеб:{{flatlist|indent=1|*гъ
*гь
*гӀ
*къ
*кь
*кӀ
*лъ
*лӀ
*тӀ
*хъ
*хь
*хӀ
*цӀ
*чӀ}}
АлфабеталулӀ гьечӀо фонематикияб кӀвар бугел лабиаллъаралги хӀалуцаралги рагьукъал.<ref name="ММ">{{cite journal |last1= Магомедов|first1= М. А.|last2= Магомедова |first2= М. М.|date= 2020|title= ПРОБЛЕМЫ СОСТАВЛЕНИЯ СЛОВАРЕЙ НА АВАРСКОМ ЯЗЫКЕ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ |url= https://cyberleninka.ru/article/n/problemy-sostavleniya-slovarey-na-avarskom-yazyke-i-puti-ih-resheniya|url-access= |trans-title=|format= |journal= Мир науки, культуры, образования|language= |location= Москва|publisher=|doi=10.24412/1991-5500-2020-685-672-673|access-date= 19 април 2025 |issue= 6#85 |pages=672–673|ISSN =1991-5497}}</ref> Авар хъвай буго аслияб куцалъ ортографияб принципалда, рагӀаби абулеб ва хъвалеб куцазда гьоркьоб дагьабго гурони батӀалъи гьечӀеб. Лабиализация бихьизабула {{angbr|в}} хӀарп цогидалда цадахъ хъван. ХӀалуцарал рагьукъал рихьизарула кӀирекъарал графемабаздалъун, цӀикӀкӀаниселъ гӀадатал фонемабазулгун минималал параби ругони: ''мах'' {{IPA|[mäχ]}} — ''махх'' {{IPA|[mäχː]}}, амма ''мех'' {{IPA|[meχː]}}.{{sfn|Алексеев|2001|p=21}}
== Алфабетал дандекквей ==
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! [[Авар алфабет|Кирилияб]] || [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] || Услар || [[Авар мацӀалъул романизация|Латин]] || [[Авар гӀажам|ГӀажам]]
|-
| а || {{IPA|a}} || а || a || آ ,ا
|-
| б || {{IPA|b}} || б || b || ب
|-
| в || {{IPA|w}} || в, у || v || و
|-
| г || {{IPA|ɡ}} || г || g || گ ,ڲ
|-
| гъ || {{IPA|ʁ}} || ӷ || ƣ || غ
|-
| гь || {{IPA|h}} || h || h || ﻫ
|-
| гӀ || {{IPA|ʕ}} || ꜧ || ⱨ || ع
|-
| д || {{IPA|d}} || д || d || د
|-
| е || {{IPA|e}}, {{IPA|je}} || е || e, je || اِ ,اه
|-
| ж || {{IPA|ʒ}} || ж || ƶ || ج ,ڗ
|-
| з || {{IPA|z}} || з || z ||ز
|-
| и || {{IPA|i}} || i || i || اى ,اِ
|-
| й || {{IPA|j}} || j || j || ى
|-
| к || {{IPA|k}} || к || k || ک
|-
| (кк) || {{IPA|k͡xː}} || кّ || kk || ک ,کّ
|-
| къ || {{IPA|q͡χːʼ}} || q || q || ق
|-
| кь || {{IPA|t͡ɬːʼ}} || ດ || ꝗ || ق ,ڸّ ,ۊّ ,ڨ
|-
| кӀ || {{IPA|k’}} || қ || ⱪ || گ ,ڲ ,ک
|-
| (кӀкӀ) || {{IPA|k͡xːʼ}} || хّ || ⱪⱪ || کّ
|-
| л || {{IPA|lʲ}}, {{IPA|ɫ}} || л || l || ل
|-
| лъ || {{IPA|ɬ}} || ɳ || ļ || ڸ
|-
| (лълъ) || {{IPA|ɬ:}} || ɳ̍, ɳّ || ꝉ, ļļ || ڸّ ,ڸ
|-
| лӀ || {{IPA|t͡ɬː}} || || ||
|-
| м || {{IPA|m}} || м || m || م
|-
| н || {{IPA|n}} || н || n || ن
|-
| о || {{IPA|o}} || о || o || او
|-
| п || {{IPA|p}} || п || p || ف ,پ
|-
| р || {{IPA|r}} || р || r || ر
|-
| с || {{IPA|s}} || ç || s || س
|-
| (сс) || {{IPA|sː}} || с || ss || صّ ,ص
|-
| т || {{IPA|t}} || т || t || ت
|-
| тӀ || {{IPA|tʼ}} || ҭ || ƫ || ط
|-
| у || {{IPA|u}} || у || u || او
|-
| ф || {{IPA|f}} || || f || ف
|-
| х || {{IPA|χ}} || x || x || خ
|-
| (хх) || {{IPA|χː}} || х̍ || xx || خّ
|-
| хъ || {{IPA|q͡χː}} || k || ӿ || څ ,خّ
|-
| хь || {{IPA|x}} || h || ҳ || ؼ ,کّ
|-
| хӀ || {{IPA|ћ}} || h̑ || ћ || ح
|-
| ц || {{IPA|ʦ}} || ꚑ || <s>s</s> || ڝ ,ز
|-
| (цц) || {{IPA|ʦː}} || ц || <s>ss</s> || زّ ,ز
|-
| цӀ || {{IPA|ʦʼ}} || ц̓ || ⱬ || ڗ ,ز ,زّ
|-
| (цӀцӀ) || {{IPA|ʦːʼ}} || ц || ⱬⱬ || ژّ
|-
| ч || {{IPA|ʧ}} || ч || c || ج ,چ
|-
| (чч) || {{IPA|ʧː}} || ч̍ || cс || ش ,چ ,چّ
|-
| чӀ || {{IPA|ʧʼ}} || чّ || ç || چ ,چّ ,ڃ
|-
| (чӀчӀ) || {{IPA|ʧːʼ}} || ч̓ || çç || چّ
|-
| ш || {{IPA|ʃ}} || ш || ş || ش
|-
| щ || {{IPA|ʃː}} || ш || şş ||شّ
|-
| ъ || {{IPA|ʔ}} || || ’ ||ء
|-
| э || {{IPA|e}} || е || e || اه
|-
| ю || {{IPA|ju}} || || ju ||
|-
| я || {{IPA|ja}} || || ja ||
|}
Иццал: <ref name="Саидов" /><ref name="КиПВ" />
== Ралагье гьединго ==
*[[Авар ортография]]
*[[Авар гӀажам|ЦӀияб гӀажам]]
== РегӀелал ==
===Нотаби===
{{notelist}}
===Иццал===
{{reflist|2}}
=== Библиография ===
* {{cite book|last = debirop |first=m.|title = avar alipba|location = Махач-Кала|publisher=ЦК НДА|date = 1928|url = https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/54946}} ([[:commons:File:M. Debirop, Avar alipba, 1928.pdf]])
* {{cite book|last = Атаев |first=Б. М.|title = Аварцы: история, язык, письменность|location = Махачкала|date = 1996|publisher = ДНЦ РАН|pages=287}}
* {{cite book|last =Алексеев |first = М. Е.|title = Аварский язык|location = Москва|publisher = Наука|year = 2001|isbn = 5-02-022647-5|series = Языки Российской Федерации и соседних государств|volume = I|pages = 432}}
* {{cite book|last1=Исаев|first1=А. А.|last2=Магдиев|first2=С. Я.|last3=Маламагомедов|first3=Д. М.|last4=Оразаев|first4=Г. М.|title=Каталог рукописей и фрагментарных записей на языках народов Дагестана, хранящихся в Рукописном фонде ДНЦ РАН|url=http://www.opentextnn.ru/history/arkheography/specification/?id=2996|location=Махачкала|year=2008|pages=204|publisher=Институт ИАЭ ДНЦ РАН|access-date=2019-07-15|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417074607/http://www.opentextnn.ru/history/arkheography/specification/?id=2996|url-status=dead}}
[[Категория:Кирилиял алфабетал]]
[[Категория:Латиниял алфабетал]]
[[Категория:Авар хъвай]]
k87i9llpz6kkjteltl30zhicef2gbc5
Къагьира
0
12036
102400
101175
2026-11-08T00:21:38Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102400
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀБ+
|статус = тахшагьар
|магӀарул мацӀалъ цӀар = Къагьир
|эбелаб мацӀалъ цӀар = [[ГӀараб мацӀ|''гӀараб.'']] '''القاهرة'''
|пачалихъ = Египет
|герб =
|байрахъ = Flag of Cairo.svg
|гербалъул гӀеблъи =
|байрахъалъул гӀеблъи = 100
|сурат = Cairo Montage.png
|lat_deg= 30|lat_min = 03|lat_sec = 22
|lon_deg= 31|lon_min = 14|lon_sec = 22
|CoordAddon = type:city(7734602)_region:EG
|CoordScale =
|мухъ = Каир (губернаторлъи)
|мухъалъул тайпа = Египеталъул административияб гӀуцӀ{{!}}Мухафаза
|мухъалъул карта = <!-- альтернативная -->
|жанисеб бикьи =
|бетӀерасул тайпа = Мэр
|бетӀер = Атаф ГӀабд аль-ХӀамид
|кьучӀ лъураб къо-моцӀ = 969 соналъ н.р.ц.
|цебе букӀараб цӀар = ''Египеталъул Бабил", "ФустӀат''
|статуслъун рикӀкӀана =
|статус къо-моцӀ =
|площад = 3 085
|гьава-бакъ =
|борхалъиялъул тайпа =
|майданалъул борхалъи = 68
|расмияб мацӀ = гӀараб мацӀ
|халкъалъул къадар = 9 717 324<ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/php/egypt-admin.php?adm1id=01|title=The population development in Al-Qāhirah as well as related information and services}}</ref>
|хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2018
|гъунки = 3150
|агломерация = 20 577 113<ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/php/egypt-greatercairo.php|title=The population of the districts of Greater Cairo according to census results and latest official estimates}}</ref> человек (2018)
|миллатал = [[Египтянал]]
|динал = [[Ислам]], христианство
|этнохороним =
|сагІтил рачел = +2
|DST =
|телефоналъул код = +202
|почалъул индексал = 11511 - 11668
|Commonsалда категория =
|сайт = http://www.cairo.gov.eg
|сайталъул мацІ = ar
|сайталъул мацІ 2 =
}}
'''Къагьира''' ({{lang-ar|القاهرة|}}, [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|[ælˈqɑːhɪɾɑ]]]; {{Lang-cop|Ⲕⲁϣⲣⲱⲙⲓ|}}, [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|[kɑʃˈɾoːmi]]]) — [[Мисир|Мисиралъул]] [[Тахшагьар|тахшагьар]] ва [[Египеталъул шагьаразул сияхӀ|бищун кӀудияб шагьар]]. Гьелъул [[КӀудияб Къагьира|алгломерация]], 21,3 миллион чигун, буго бищун кӀудияб [[Африкаялъул шагьаралъулал агломерациязул сияхӀ|Африкаялдаги]], [[ГӀараб ракь-мухъалъул бищун кӀудиял шагьаразул сияхӀ|ГӀараб дунялалдаги]], ва [[КӀудиял шаьаразул сияхӀ#Бищун кӀудиял шагьарал|6-б бищун кӀудияб]] дунялалдаго. Жиндир географияб мухъалда некӀсияб [[Мемфис]] шагьарги машгьураб Джизаялъул пирамидабазул комплексги букӀиналъ, Къагьираялъул ассоциация гьабула [[некӀсияб Египет]]алъулгун. Шагьаралъул чӀчӀей-бакӀ буго [[Нилалъул делта|Нилалъул дельтаялда]] аскӀоб<ref>{{cite web |author=Santa Maria Tours |url=http://www.prlog.org/10332580-cairo-alqahira-is-egypts-capital-and-the-largest-city-in-the-middle-east-and-africa.html |title=Cairo – "Al-Qahira" – is Egypt's capital and the largest city in the Middle East and Africa. |publisher=PRLog |date=4 September 2009 |access-date=10 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130033634/http://www.prlog.org/10332580-cairo-alqahira-is-egypts-capital-and-the-largest-city-in-the-middle-east-and-africa.html |archive-date=30 November 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="forbes1">{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide.html|title=World's Densest Cities|date=21 December 2006|magazine=Forbes|access-date=6 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100806143348/http://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide.html|archive-date=6 August 2010|url-status=live}}</ref>. Къагьираялъе кьучӀ лъун буго нилӀер заманалъул 969 соналъ [[ФатӀимиязул Халифат|ФатӀимиязул наслуялъ]], амма гьанжесеб шагьар бугеб ракьалда рукӀана цогидал некӀсиял тахшагьаралги, жидер хутӀелал [[Басрияб Къагьира|Басрияб Къагьираялда]] гъорлӀе кколел. Къагьира цебегоялдаса нахъе буго регионалъулго сиясияб ва маданияб гӀумруялъул центрлъун, гьелда абула "азарго [[минара]]ялъул шагьар" абун — гьениб цӀцӀикӀкӀанисеб [[Исламияб архитектура]] букӀиналъ. Къагьира рикӀкӀуна [[Глобализациялъул ва дунялалъул шагьаразул цӀех-рех гьабиялъул гьин|GaWC]]-ялда рекъон "Бета+" классификацияги бугеб [[гӀаламияб шагьар|дунялияб шагьарлъун]]<ref>{{cite web|title=The World According to GaWC 2016|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|website=[[Globalization and World Cities Research Network]]|publisher=[[Loughborough University]]|access-date=26 May 2017|date=24 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010004859/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html|archive-date=10 October 2013|url-status=dead}}</ref>.
ГӀараб дунялалда Къагьиралъул буго бищун цебесеб фильмазулги музыкаялъулги индустрия, ва гьединго дунялалдаго 2-б бищун цебесеб тӀадегӀанаб лъайкьеялъул институт, [[Аль-Азгьар Университет]]. ГӀемерисел халкъаздагьоркьосел медиазул, бизнесалъул ва гӀуцӀалабазул регионалиял бетӀерминаби руго шагьаралда. ГӀараб лигаялъул бетӀерминаги буго гьенибго.
9-ялдаса цӀикӀкӀун миллион чигун<ref name="CAPMAS - Egypt in Figures 2017">{{Citation|url=http://gate.ahram.org.eg/Media/News/2018/3/3/2018-636557110056326955-632.pdf |publisher=Central Agency for Public Mobilisation and Statistics |title=Egypt In Figures 2017, Governorate level, Population distribution by sex |format=xls |access-date=9 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124144207/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |archive-date=24 January 2009 }}. Adjusted census result, as Helwan governorate was created on 17 April 2008 from a.o. {{Clarify|date=October 2012}} parts of the Cairo governorate.</ref>, 3085 км² гӀатӀилъигун, Къагьира жакъа къоялъ буго Египеталда бугеб бищун кӀудияб шагьарлъун. Жеги 9,5 миллион чи вуго Къагьиралда гӀагарлъухъ гӀумру гьабун. Къагьираялъул метро буго [[Африка|Африкаялда]] бугеб кӀигоялъул цояб (цогидаб буго Алжазаиралда), гьеб ккода дунялалъул бищун гӀадамал гӀемер хьвадулезул 15-лъун<ref>{{cite web|url=http://www.meed.com/supplements/2012/tunnelling/cairos-third-metro-line-beats-challenges/3134558.article|title=Cairo's third metro line beats challenges|access-date=29 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703180753/https://www.meed.com/supplements/2012/tunnelling/cairos-third-metro-line-beats-challenges/3134558.article|archive-date=3 July 2017}}</ref>, жиндир лъагӀалида жаниб пассажирал ин 1 миллиардалдаса цӀикӀкӀараб<ref>{{cite web |url=http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx |title=Cairo Metro Statistics |access-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323180531/http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx |archive-date=23 March 2012 |url-status=dead}}</ref>. 2005 соналъ ГӀагараб Машрикъалда Къагьираялъул экономикаялъ ккуна тӀоцебесеб бакӀ<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html|title=The 150 Richest Cities in the World by GDP in 2005|access-date=11 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918030640/http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html|archive-date=18 September 2012|url-status=live}}</ref> ва тӀолго дунялалъул 43-б бакӀ ''[[Foreign Policy|Foreign Policy'ялъул]]'' 2010 гӀаламиял шагьаразул индексалда<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/node/373401 |title=The 2010 Global Cities Index |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202071827/http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |archive-date=2 December 2014 }}</ref>.
== Этимология ==
== Тарих ==
== География ==
=== Климат ===
== Инфраструктура ==
== Маданият ==
== Спорт ==
== Диниял бакӀал ==
== Экономика ==
== Шагьаралъул пейзажал ва кӀвар бугел объектал ==
=== ТахӀрир майдан ===
=== Къагьираялъул музей ===
==== Египеталъул кӀудияб музей ====
=== Къагьираялъул си ===
=== Басрияб Къагьира ===
=== Исламияб Къагьира ===
=== Къагьираялъул щулалъи ===
=== Хан аль-Халили ===
== ЖамагӀат ==
== Халкъаздагьоркьосел хурхенал ==
== Машгьурал гӀадамал ==
== Балагье гьединго ==
== ХӀужжаби ==
{{ХІужжаби}}
== РегӀелал ==
== КъватӀисел регӀелал ==
* [http://www.cairo.gov.eg/ Cairo City Government]
* [http://st-takla.org/Links/Coptic-Links-02-Churches-a-Egypt.html#Cairo%20&%20Giza: Coptic Churches of Cairo]
* {{osmrelation-inline|5466227}}
* [http://beta.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002370085/NLI Map of Cairo, 1914.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724013332/http://beta.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002370085/NLI |date=2019-07-24 }} Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel.
* [http://historic-cities.huji.ac.il/egypt/cairo/cairo.html Maps of Cairo.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018215105/http://historic-cities.huji.ac.il/egypt/cairo/cairo.html |date=2021-10-18 }} [http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html Historic Cities Research Project.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325051637/http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html |date=2022-03-25 }}
=== Фото ва видео ===
* [http://www.cairo360.com/ Cairo 360-degree full-screen images]
* [https://web.archive.org/web/20141009050058/http://egypt.travel-photo.org/cairo/ Cairo Travel Photos] Pictures of Cairo published under [[Creative Commons]] License
* [http://www.vimeo.com/1524704 Call to Cairo] [[Time-lapse]] film of Cairo cityscapes
* [https://web.archive.org/web/20160305073047/http://www.globalpost.com/video/global/100824/cairo-travel-egypt Cairo, Egypt] – video by ''[[Global Post]]''
* [http://travel.nationalgeographic.com/travel/countries/egypt-photos// Photos of Cairo / Travel]
[[Категория:Къагьира| ]]<!--leave the empty space as standard-->
[[Категория:Африкаялъул тахшагьарал]]
[[Категория:Египеталъул агломерациял]]
[[Категория:Нилалъул дельта]]
[[Категория:Египеталъул гьоркьохъел гӀасрабазул шагьарал]]
[[Категория:Халифатазул тахшагьарал]]
[[Категория:Египеталъул шагьарал]]
[[Категория:ФатӀимиязул шагьарал]]
3qnr916owex6ibrpfcbovrnhsr7y324
Рамсес II
0
12204
102418
102273
2026-11-08T01:20:15Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102418
wikitext
text/x-wiki
{{ПиргӀавн
|цӀар = Рамсес II ТӀадегӀанав
|аслияб цӀар= Усирмаатра-сетепенра Рамсес-Мериамон
|сурат = Luxor temple24.JPG
|гӀеблъи = 300px
|сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = [[Лукъсур|Лукъсуралда]] бугеб II Рамсесил статуя
|периодбайбихьи_=1279
|периодлъугӀи_=июль 1213 сс. н. щ.
|коронация_= 31 май 1279 н. щ.
|регент_=
|регентӀпериодбайбихьи_=
|регентӀпериодлъугӀи_=
|цадахъ_ханлъи_гьабулев1_=
|цадахъ_ханлъи_гьабулев1периодбайбихьи_=
|цадахъ_ханлъи_гьабулев1периодлъугӀи_=
|цеве вукӀарав_= [[Сети I]]
|хадув вачӀарав_= [[МернептахӀ]]
|ирсилав_= [[Хаемуас]], [[МернептахӀ]]
|комментариял_=
|тарихияб период = [[Египеталъул цӀияб ханлъи|ЦӀияб ханлъи]]
|наслу = [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб Наслу|XIX Наслу]]
|хронология =<br/>
* 1279– 1213 н. щ. (66 сон) — Ю. фон Бекератида, K. A. Китченида, Р. Крауссида ва W. Helck-ида рекъон
* 1279–1212 н. щ. (67 сон) — Э. Ф. Вентеда рекъон
* 1290–1224 н. щ. (66 сон) — Э. Хорнунгида рекъон
* 1290–1223 н. щ. (67 сон) — Р. Паркерида рекъон
|преномен_= Усирмаатра-сетепенра
|преномен_иероглифал = <hiero> ra-wsr-mAat-ra*stp:n- </hiero>
|преномен_трансли = wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ
|номен_= Рамсес-Мериамон
|номен_иероглифал = <hiero> i-mn:n:N36-ra:Z1-ms-s-sw </hiero>
|номен_транслит = Rˁ-msj-sw mrj-Jmn
|номен_магӀна = Ра илагьас вижарав, Амуние вокьулев
|хор-цӀар_= Канахт Меримаат
|хор-цӀар_иероглифал = <hiero> E1:D44-C10-mr </hiero>
|хор-цӀар_транслит =kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt
|небти-цӀар_= Мек-кеметуафхасут
|небти_иероглифал = <hiero> G20-V31-I6-t:O49-G45-f:Z7 </hiero>
|небти_транслит = mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt
|меседил цӀар_= Userrenput–aanehktu
|меседил цӀар_иероглифал_= <hiero> wsr-s-M4-M4-M4-O29:D44:Z2 </hiero>
|меседил цӀар_транслит_= wsr-rnpwt ˁȝ-nḫtw
|титул_комментариял = балагье [[Рамсес ТӀадегӀанав#ЦӀар|ЦӀаралде]]
|гьавураб къо-моцӀ = 22 февраль(?) 1303 с. н. щ.
|гьавураб бакӀ = [[Гъоркьияб Египет]]
|хвараб къо-моцӀ = июль [[1213 сон н. щ.|1213 с. н. щ.]]
|хвараб бакӀ = [[Пер-Рамсес]], [[Египеталъул цӀияб ханлъи|Египеталъул империя]]
|вукъун вуго = [[KV7]] ([[Ханзабазул расалъи]])
|эмен = [[Сети I]]
|эбел = [[Туйя (I Сетил чӀужу)|Туйя]]
|лъади = 1) [[Нефертари Меренмут]] <br>2) [[Меритамон]] <br>3) [[Иситнофрет]] <br>4) [[Бент-Анат]] <br>5) [[Небеттави]] <br>6) [[Хенутмира]] <br>7) [[Маатхорнефрура]]
|лъимал = '''васал:''' [[Амонхерхопшеф]], [[Хаэмуас]], [[МернептахӀ]] <small>ва жеги 100-де гӀунтӀун лъимал</small> (бл. II Рамсесил лъималазул сияхӀ)
|миллат = [[Египтянал|Египтянав]]
|дин = [[НекӀсияб Египеталъул дин]]
|рагъул цӀар = Египеталъул аскаразул цевехъан
|аскаралъул тайпа =
|бетӀерлъи гьабуна = [[НекӀсияб Египеталъул аскарал|Египеталъул аскар]]
|рагъ = ГӀагараб Машрикъалда рагъул кампаниял, [[Рамсес ТӀадегӀанав#Хеттазулгун рагъ|Хеттазулгун рагъ]], [[Кадешалъул рагъ]], [[Рамсес ТӀадегӀанав#Дапур бахъи|Дапур бахъи]]
|картуш = Ramesses II cartouches at Tanis.jpg
|картушалъул гӀеблъи =
|монументал = Абу-Симбел, Абидос<ref>{{cite web |url=http://www.philae.nu/akhet/ARamsTempl.html |title=Mortuary temple of Ramesses II at Abydos |accessdate=2008-10-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222024716/http://www.philae.nu/akhet/ARamsTempl.html |archivedate=2008-12-22 |df= }}</ref>, [[Рамессеум]], Лукъсур <ref name="Bart">{{cite web |url=http://euler.slu.edu/Dept/Faculty/bart/egyptianhtml/kings%20and%20Queens/Temples_of_Ramesses_II.html |title=Temples of Ramesses II |author=Anneke Bart |accessdate=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080428001908/http://euler.slu.edu/Dept/Faculty/bart/egyptianhtml/kings%20and%20Queens/Temples_of_Ramesses_II.html |archive-date=2008-04-28 |url-status=dead }}</ref>, Карнак.
|викигъамас = Ramses II
|nocat =
}}
'''Рамсес II'''{{efn|Цогидал [[НекӀсияб египти транслитерация|египти транслитерациязда]] гъорлӀе рачуна '''Рамесес''' ва '''Рамессес''' ( {{langx|grc-x-koine|Ῥαμέσσης}}, {{Transliteration|grc|Rhaméssēs}}).<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Rameses |encyclopedia=Webster's New World College Dictionary |publisher=Wiley Publishing |url=http://www.yourdictionary.com/Rameses |access-date=27 април 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002183650/http://www.yourdictionary.com/Rameses |archive-date=2 октобер 2011 |url-status=live}}</ref>}} ({{langx|egy|[[wikt:rꜥ-ms-sw|rꜥ-ms-sw]]}}, {{Transliteration|egy|Rīꜥa-masē-sə}},{{Efn|МагӀна "[[Ра]]ца жив гьавурав" [[Египти мацӀ]]алда.}} {{IPA|egy|ɾiːʕamaˈseːsə}}; {{nowrap|{{circa|1303 НЩ – 1213 НЩ}}}}),<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Ramses |encyclopedia=Webster's New World College Dictionary |publisher=Wiley Publishing |url=http://www.yourdictionary.com/Ramses |access-date=27 април 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124063401/http://www.yourdictionary.com/ramses |archive-date=24 январ 2012 |url-status=live}}</ref> жив '''Рамсес КӀудияв''' абунги лъалев, вукӀана [[НекӀсияб Египет|НекӀсияб Египталъул]] [[пиргӀан]], [[Египталъул анцӀила ичӀабилеб династия|анцӀила ичӀабилеб династиялъул]] лъабабилев. РикӀкӀуна [[НекӀсияб Египет|НекӀсияб Египеталъул]] бищун тӀадегӀанал ва гучал [[пиргӀавн|пиргӀавназул]] цоявлъун<ref name="putnam"/>. Гьесул ирсилаз ва хадусел египтяназ гьесда абулаан "КӀудияв Эменилан" ва "А-нахту", ай ''"Берьенлъи кколев"'', абун. Папирусазда ва монументазда гьединго рехсон вуго ''Сессу'' абун бугеб халкъияб цӀаралдалъуниги.
Греказул ицазда гьев рехсон вуго Озимандиас абураб цӀаралда гъоркь ({{langx|grc|Οσυμανδύας}} ''Osymandýas''),<ref>{{cite web |author1=Diodorus Siculus |authorlink1=Diodorus Siculus |title=Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica, Books I-V, book 1, chapter 47, section 4 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0540%3Abook%3D1%3Achapter%3D47%3Asection%3D4 |website=www.perseus.tufts.edu |access-date=2011-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506022136/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0540%3Abook%3D1%3Achapter%3D47%3Asection%3D4 |archive-date=2011-05-06 |url-status=live }}</ref> жиб Рамсесил ''Усирмаатра Сетепенра'' абун бугеб [[Тахилаб цӀар|тахилаб цӀаралдаса]] лӀъугьараб.<ref name="pdsOzymandias">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/explore/ramses.html|title=Ozymandias|accessdate=2008-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213185559/http://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/explore/ramses.html|archive-date=2007-12-13|url-status=live}}</ref>
КӀудияв рагъухъан II Рамсесица бетӀерлъи гьабуна чанго [[Левант|Леванталде]] гьабураб рагъул экспедициязе, жидедалъун [[КанагӀан|КанагӀаналда]] Египеталъ цӀидасан кверщел гьабураб. Жиндирго бахӀарчилъиялдалъун Рамсесица [[Кадешалъул рагъ|Кадешалъул рагъулӀ]] хвасар гьабуна аскар. Рамсесица ва хеттазул ханас хъвана тарихалда тӀоцебесеб раклил къотӀи, жиндалъун рагъ лӀугӀизабураб. Гьединго гьес гьабуна чанго экспедияция Нубиялдеги, жиндие Байт-ал-Валиялда ва Герф-ХӀусейналда ругел хъвай-хъвагӀабаз нугӀлъи гьабулел.
Рамсесица кьучӀ лъуна [[Нилалъул делта|Делтаялда]] [[Пер-Рамсес]] шагьаралъе, жиб Египеталъул тахшагьарлъун ва [[Шам|Сириялде]] гьарурал рагъул кампаниязе базалъун гьабураб.
14 соналъул гӀужалда, жиндир эмен [[Сети I|I Сетица]] гьев гьавуна принц-регентлъун.<ref name="putnam">Putnam (1990)</ref> РикӀкӀуна, Рамсес II пиргӀанлъуде вачӀанин гӀолохъанго, ва, лъалеб жо, Египеталъе нухмалъе гьабуна НЩ 1279 соналдаса НЩ 1213 соналде щвезегӀан.<ref>Rice (1999), p. 165.</ref> [[Манефон|Манефоница]] II Рамсесил пиргӀанлъул мехалъе кьолеб буго 66 сонги 2 моцӀги, жакъасел египтологистаз, некӀсиял иццаздасан лъалеб мухӀканаб къо-моцӀги (БачӀиналъул моцӀалъул 27 къо) кьочӀое босун, рикӀкӀуна гьев тахиде вачӀанин н. щ. 1279 соналъул 31 маялда абун.<ref>von Beckerath (1997), pp. 108, 190</ref><ref>Brand (2000), pp. 302–05</ref> Рамсесица гӀумруда 90 ялъуни 91 сон бай мухӀканаблъун ккола<ref>von Beckerath (1997), pp. 108, 190.</ref><ref>Brand (2000), pp. 302–05.</ref>.
II Рамсесица жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб тӀобитӀула 13 яги 14 [[ХӀеб-Сед]] (тӀоцебесеб тӀобитӀулаан пиргӀавница 30 соналъ ханлъи гьабун хадуб, хадусел тӀоритӀулаан щибаб лъабго лъагӀалидасан) — тӀокӀав цониги пиргӀавнас тӀоритӀичӀелгӀан гӀемерал<ref>O'Connor & Cline (1998), p. 16.</ref>. Хун хадув, Рамсес II вукъула [[Ханзабазул расалъи|Ханзабазул расалъиялда]] гьабураб хоб-рукъалъув ([[KV7]])<ref>{{cite web|author=Christian Leblanc|url=http://ourworld.compuserve.com/homepages/Gerard_Flament/ramstomb.htm|title=Gerard |accessdate=2008-04-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071204180741/http://ourworld.compuserve.com/homepages/Gerard_Flament/ramstomb.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2007-12-04}}</ref>
Гьесул жаназа батула [[Ханзабазул балъгояб рукъ|ханзабазул балъгояб рокъоб]] [[1881 сон|1881 соналъ]], жакъа къоялъ гьеб буго [[Египеталъул музей|Египеталъул музеялда]]<ref>Rice (1999), p. 166.</ref>.
== ЦӀар ==
Рамсес абулеб цӀар буго грек ва латин мацӀалдаса бачӀараб Ра-меси-су ({{Lang-egy2|Rˤ-msj-sw}} абураб египтяназул цӀар, жиндир магӀнаги «Ра илагьас вижарав» абун бугеб. Рамсес ТӀадегӀанасесул жиндирго цӀар (номен) букӀана Рамесису Мериамон абун.
Грек мацӀалда [[Диодор Сицилияв|Диодор Сицилияс]] абулеб буго II Рамсесида '''Осимандиас''' абун ({{lang-grc|Ὀσυμανδύας}})<ref>{{Cite web|url=http://simposium.ru/ru/node/9859#_ftnref13|title=1.42-68. Египет: первые цари {{!}} Симпосий Συμπόσιον|publisher=simposium.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-25}}</ref>, гьеб цӀарги бачӀун батизе ккола Рамсесит тах цӀар Усирмаатра абураб цӀаралдаса (ялъуни «Uashmuariya» — семитаз хъвалеб букӀараб цӀаралдаса).
{{Бахчараб блокалъул бетІер|ЦІарал|Рамка=bold|Ссылка=|бетІералъул_шрифт=|бетІералъул_гьетІи=|бетІералъул_фон=#FFE39B|БетІер=}}
{| style="border: 1px solid DarkGray; border-collapse: collapse; width: 100%"
| colspan="2" |'''ЦӀаралъул тайпа'''
| colspan="2" style="border-left: 1px solid DarkGray; border-right: 1px solid DarkGray" |'''ЦӀар иероглифаздалъун'''
|'''Транслитерация — МагӀна'''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="15" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«Тах цӀар»'''([[ТӀасияб Египет|ТӀасияб]] ва [[Гъоркьияб Египет|Гъоркьияб]] Египеталъул хан хӀисабалда)
| rowspan="15" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>nswt*bity</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ'' — усер-маат-Ра —
''«Рал хӀакъикъаталдалъун къуватав вуго»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-S29-C10</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C177-O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178-N5*X1:D17</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ tjt-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178-S38-R19</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ ḥqȝ-Wȝst'' —
''«Рал хӀакъикъаталдалъун къуватав, Уасеталъул хан»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178-N5:F44</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ jwˁ-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178-N5*Z1:U7</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ mrj-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-U21:N35-N5::</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-H6-U21:Z1*N5:N35</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-N5-F12-U5:D40-X1-H6-N5:U21-:N35-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-V30:F23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ nb-ḫpš''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-O34:V30-F23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-U21:N35-N5::-F9:X1*Z4-C2-W19</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ pḥtj-mj-Mnṯw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C59A-U21:N35-N5::</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="20" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«Жиндирго цӀар»'''([[Ра]]л вас хӀисабалда)
| rowspan="20" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>G39-N5::</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C59-C12I-N36:F31s*S29s*S29s</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn'' —
''«[[Ра]] илагьас вижарав, [[Амун|Амуние]] вокьулев»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>M17-Y5:N35:N36-N5:Z1-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-M17-Y5:N35:U7-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C12-F31-S29-S29-U6</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31s*S29s:O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-M17-Y5:N35:N36-F31-S29-S29</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>U6-C12-C2-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31-O34:O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12-C2-N36-F31-S29-M23</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-N5-F31-S29-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12-C2-N36-F31s:O34-S38-R8-O28</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn nṯr-ḥqȝ-Jwnw'' —
''«[[Ра]] илагьас вижарав, [[Амон|Амоние]] вокьулев, [[Иуну|Иунуялъул]] илагьияв бетӀер»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12-C2-N36-F31-R8-S38-O28-O34:O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-N5-F31-S29-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-R8-S38-:N29-G7-O28-Z1-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12-C2-N36-F31-S29-M23-U7:D21:X1*Z4-W19-C98B</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn mrwtj-mj-Jtm''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>U6-C12-C2-F31-S29-M23-G36-Y5:W24*W24*W24</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn wr-mnw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12H:N36-N5:Z1-F31s*S29s:O34</hiero>}}
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-S29-S29-:Z4-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ss(j)-sw mrj-Jmn''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-S29-S29-:X1-M23-:Z7-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ss-sw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-S29-:X1-M23-:Z7-Ca2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''s-sw''
|-
| rowspan="28" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«ХӀарув-цӀар»'''(ХӀарув хӀисабалда)
| rowspan="28" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>G5</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C10-U6</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt'' — ка-нахт мери-Маат —
''«Къуватаб бугъа хӀакъикъаб бокьулеб»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-Aa11:X1-C10-N36</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралад релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C177</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралад релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C10-U6-V30:W4-Z3-W19-X1:I9:Z1:I9-Q3:X1-V28-C18C</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt nb-ḥȝbw-sd-mj-jt.f-Ptḥ-Tȝṯnn'' —
''«Къуватаб бугъа, хӀакъикъаталъе бокьулеб, ХӀеб-сед байрамазул бетӀер, жиндирго эмен ПтахӀида релъарав»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C2-U6</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mrj-Rˁ''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C2-Q3:X1-Q3:X1-Z9:D40-N25:X1*Z1:V30-T28-S33*S33:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mrj-Rˁ ptpt-ḫȝst-nb(t)-ḫr-ṯbwj.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-V28-D36:Z4-D2-C10</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ḥˁj-ḥr-Mȝˁt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-S29-N29-A28-R19-X1:O49</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt sqȝj-Wȝst''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-S42-F9*F9:D40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt sḫm-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-F12-S29-F9:F9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wsr-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-G36:F9*F9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wr-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-X1:U15-H8:Z1</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt zȝ-Jtm''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-D34-D2:Z1-F23:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-G36:D21-n*xt-Z2:D40-D34-D2-F23:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wr-nḫtw ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-O29V-M23:X1-M17*M17:Z2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ˁȝ-nsyt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-O29:F7*X1:Z2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ˁȝ-šfjt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-U39-C10</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wṯz-Mȝˁt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-F12-T16</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wsr-ḫpš''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-M44-F16:F16</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt spd-ˁbwj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-N29-A28-S1</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt qȝj-ḥḏt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-V28-A24-N17:V30</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ḥwj-tȝ-nb''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-S24:O34:D40-N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ṯz-tȝwj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-mn: n:Y1-F34:Z1-S42-F9*F9:X1*X1:D40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mn-jb sḫm-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-G36:D21-W4:Z2-N36:N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wr ḥȝbw-sd mrj-tȝwj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-S29-D46:N21*Z9:D40-S22:X1*X1-G4</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt sḏ-Sṯtjw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-N35:N5:Z1-:A40-S29-D46:N21*Z9:D40-S22-X1-G4-Z2ss::</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt n-Rˁ sḏ-Sṯtjw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-E1:N35-S38-S38-S38-C2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-n-ḥqȝw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-W4-Z1:TWO-W19-C18C </hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wr-ḥȝbw(-sd)-mj-Tȝtnn''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="9" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«Небти цӀар»'''(кӀиябго тажалъул БетӀергьан хӀисабалда)
| rowspan="9" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>G16</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G20-V31:I6-X1:O49-G45-I9:Z7:D40-N25:X1*Z2ss</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Aa15:D36:V31-I6:X1*O49-G45-I9:D40-N25:X1*Z2ss-C2-F31-S29-R8A-W11:D21-U17:Y1-N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt Rˁ-msj-nṯrw grg-tȝwj'' —
''«Египеталъул БахӀарчи, жиндие ирсалъе чияр вилаятал щварав, илагьазул рижи, жинца кӀиябго ракь рукӀалиде бачарав»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-O43B:Q3-A53-R8-X1:D21:Z4-Y1:N35-L1:D21-A40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''šzp-nṯrj-n-Ḫprj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-F7:X1-G20-V31:I6-X1:O49............</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wr-šfjt mk-Kmt'' —
уер-шефит-мек-Кемет —
''«Многоуважаемый защитник Египта»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-Y5:N35:Aa1*U22-Y5:N35:W24*W24*W24-Aa15:O45*X1-M24-N35:X1:I9-M17-Y5:N35:D37-M23-G43-D2-X1:W11*O1:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''smnḫ-mnw-m-Jpt-rsj(t)-n-jt.f-Jmn-dj-sw-ḥr-nst.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>V71-:Z4-A28-Y1V-D2:Z1-Aa11:X1-C10-W19-N27:X1*Z4-O1:O1</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ḥˁj-ḥr-Mȝˁt-mj-ȝḫtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>D34-D40:N35-C11-Z1:Z2-E22-S42-G17-F34::</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ˁḥȝ-n-ḥḥw mȝj-sḫm-jb''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>D34-D40:D2*Z1-F23:D40:I9-Aa15:D36:V31-A12*Z3:I9</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f mk-mšˁw.f''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-Aa1:A15:D40-F22:D54-M23-W25-N35:F22-Z7*Z4:N17</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''sḫr-pḥw-sw jnj-pḥwj-tȝ''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
| rowspan="10" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«Меседил цӀар»''' (Маседил ХӀарув хӀисабалда)
| rowspan="10" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>G8</hiero>
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>F12-S29-M4-M4-M4-O29:D40:Z2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-rnpwt ˁȝ-nḫtw'' — ''«Саназдалъун къуватав, бергьенлъабаздалъун кӀудияв»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>F12-S29-M4:I8:N33-M4:I8:N33-M4:I8:N33-O29:D36:Y1-n*xt-G45-Z3</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small>
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>O29:F23-U6-M17-M17-N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ˁȝ-ḫpš mry-tȝwj'' —
''«КӀиябго улкаялда инициативияв ва вокьулев»''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>F12-F23:N36-N19:N21*N21</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-ḫpš mrj-tȝwj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S42-W19-Z11-R19-A40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wḫȝ-mj-jmj-Wȝst''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>V28-V28-Z4:D54-:X1-G25-Aa1:Z2ss-S3-F31-S29-S29</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ḥḥ-ȝḫwt-n-msj-sw''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S42-Aa15:D40-F23-D46:D21:D40-T10:X1*Z2ss-Z2ss:Z2ss</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''sḫm-ḫpš dr-pḏt-9''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-N35:M3-:X1-G45-Aa1:Z2ss-D2:Z1-N25:V30:X1</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wr-nḫtw-ḥr-ḫȝst-nbt''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-I9:F40*X1:Z7*Z2-S42-F9*F9:D40</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wr-fȝw sḫm-pḥtj''
|-
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G45-I9:Z7:D40-N25:X1*Z2ss-D46:D21:D40-D58-N37:X1*Z7-A14:Z2</hiero>
| style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" |
| style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wˁf.-ḫȝswt dr-bšṯw''
|- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray"
| colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" |
|-
|}
{{Бахчараб блокалъул ахир}}
== Цересел санал ==
===Лъимерлъи ва гӀолохъанлъи===
[[Файл:Egypte_louvre_124_enfant.jpg|мини|ГьитӀинав Рамсесил сурат. Лувр.]]
Рамсес гьавуна гӀага-шагарго н. щ. 1303 соналъ, [[Сети I|I Сетил]] ва Туйял хъизаналда. Рамсесие 5 сон бугеб мехалъ, гьесул кӀудияв эмен [[Рамсес I]], цевесев пиргӀавн [[ХӀоремхӀеб|ХӀоремхӀебица]] жиндирго ирсилавлъун вищарав, лӀугьуна [[НекӀсияб Египет|Египеталъул]] [[ПиргӀавн|пиргӀавнлъун]]. Гьес ханлъи гьабула 2 соналъ, ва гьесдаса хадув н. щ. 1290 соналъ пиргӀавнлъун лӀугьуна II Рамсесил эмен [[Сети I]].
ГӀага-шагарго гьебго заманалда, Рамсесил яц росасе кьола Тийя хӀакимчиясе, ханасул къаламчи Амунуахил васлъун вукӀарав, ва II Рамсесил заманалда гьев лӀугьана пиргӀавнасул гӀакълучилъун ва пачалихъалъул хазиначилъун. Тийял хъизаналъул хоб-рукъ батана Саккараялда ХӀоремхӀебил букӀараб тӀоцебесеб хоб-рукъалда аскӀоб.
10 сонил гӀужалда II Рамсесие инсуца кьола хӀурматияб рагъул цӀар — аскаралъул бетӀерав цевехъан, — ва кӀудияб кӀвар кьеялда байбихьула рагъулаб хъулухъалде хӀадури; пиргӀавнасул бищун лъикӀал рагъул хъулухъалъул устарзабаз байбихьула Рамсесида рагъулаб гӀелму малъизе<ref>Tyldesley, op.cit., p.90</ref>. КӀиго соналдасан Рамсес вачуна инсуца Ливиялъул ''"техену"'' ва ''"мешвеш"'' къавмазул чабхъенал чӀезаризе гьарураб рагъул сапаралде, ва гьениб Рамсесица гӀахьаллъи гьабула жиндир тӀоцебесеб рагъулӀ. Хадусеб соналъ Рамсесица гӀахьаллъи гьабула хеттазде данде Шамалда гьабураб рагъулӀ, жиндир хӀасилалда египтяназ, хеттал нахъе къазарун, Кадеш шагьар Египеталъул кверщаликье бачараб.
=== Инсуда цадахъ ханлъи гьаби ===
Рамсесие 15 сон бугем мехалъ, [[Сети I|инсуца]] гьев тӀамула жиндаго цадахъ ханлъи гьабулевлъун, гьелъие нугӀлъи гьабизе бегьула инсуца Рамсесие [[Мемфис (Египет)|Мемфисалда]] бараб кӀалгӀаялъ<ref>Tyldesley, op. cit., p. 91</ref>. Гьебго заманалъ Рамсесица рачуна [[Нефертари Меринмут|Нефертари]] ва [[Исетнофрет]].
16 сонил гӀужалда, II Рамсесица Египеталъул аскаразде нухмалъи гьабулеб букӀуна, ва гьеб заманалъул хъвай-хъвагӀабазда Рамсес рехсон вуго ''"цӀодорав гӀолохъанав цевехъан"'' хӀисабалда.
Инсуда цадахъ ханлъи гьабулеб заманалда, Рамсесица къинабула [[Нубия|Нубиялда]] дагьа-макъаб данде рахъин ва гьабула чанго операция ралъдал хъачагъазде данде. Гьединго Рамсесил бетӀерлъуда гъоркь байбихьула Египеталъул бакътӀерхьул гӀурхъаби щула гьаризе ва [[Ливиялъул къавмал|Ливиялъул къавмазул]] чабхъенал къотӀизаризе.
Рагъулал ишал гурелги, Рамсесица тӀуралел рукӀуна официалияв делегатасул ишалги, жинде гъорлӀе батӀи-батӀиял монументал раялдаги гьелъия материалал тӀала гьабиги кколе.
==Ханлъи байбихьи==
===Тахиде вачӀин ===
Н. щ. 1279 соналъ, [[Шему моцӀ|Шему моцӀалъул]] 26 къоялъ, [[Сети I]] накълулъула, нахъисеб къоялъ, [[Шему моцӀ|Шему моцӀалъул]] 27 къоялъ (нилӀер къагӀидаялъ 31 май) Рамсес II лӀугьуна [[НекӀсияб Египет|Египеталъул]] [[ПиргӀавн|пиргӀавнлъун]], жинцаго ханлъи бачунев, гьесие гӀумрудал букӀуна 20 сон.
[[НекӀсияб Египеталъул календар|НекӀсияб Египеталъул къо-моцӀал]] нилӀер календаргун данде кквезе кумек гьабула Рамсесил ханлъиялъул 52 соналъ бихьараб [[МоцӀ цӀилъи|моцӀ цӀилъиялъ]], жиб египтологазул цӀех-рехалда рекъон, гьебго Рамсес тахиде вачӀараб Шему моцӀалъул 27 къоялде кколеб.
ГӀага-шагарго [[7 Август|7 августалъ]] ([[Ахет моцӀ|Ахет моцӀалъул]] 12-б къо) Рамсесица [[Сети I|эмен]] вукъула, гьелде хӀадурлъиялъ, египтяназул гӀадатазда рекъон, балаан чи хваралдаса 70 къо. Гьелдаса хадуб гьабула Рамсесие коронация ва гьесие кьола [[ПиргӀавнасул титулал|тӀубараб ханасул титулатура]], щуго цӀаралдаса гӀуцӀараб.
=== Нубиялъул кампания ===
[[Файл:Ramses_II_charging_Nubians.jpg|мини|240x240пкс|Рамсес II жиндирко колесницаялда нубиязде данде вагъулев.]]
[[Файл:Gerf_Hussein.jpg|слева|мини|Джирф ХӀусейналъул килисаялъул бутӀа, Нубия]]
Рамсесил ханлъиялъул 2-б соналъ Египеталъул Нубиялда байбихьула кӀудияб данде рахъин, в Рамсесица бухьуна гьенибе кӀудияб рагъулаб сапар, гьесда цадахъ гьенире вукӀуна гьесул кӀиявго вас: [[Амон-хер-хепшеф]] ва [[Хаэмуас]].
Ирем абулеб вилаяталда чӀвала 7000 чи, данде рахъин къинабула. Гьелъи нугӀлъилъун руго Байт-ал-Валиялдаги<ref>{{cite web|url=http://oi.uchicago.edu/gallery/pa_egypt_bees_beit_el-wali/|title=Beit el-Wali|accessdate=2008-04-21|publisher=University of Chicago|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906200351/http://oi.uchicago.edu/gallery/pa_egypt_bees_beit_el-wali/|archive-date=2008-09-06|url-status=live}}</ref><ref>Ricke & Wente (1967)</ref>, Джирфа-ХӀусейналдаги ва Калабшаялдаги ругел Рамсесил килисаби ва монументал. Байт-ал-Валиялда бугеб килисаялъул жанубияб къадада Рамсес вахъун вуго колесницаялдаги рекӀун нубиязде данде вагъилаго, гьенирго рихьизарун руго гьесул кӀиявго васги колесницабазда рекӀун.
=== Ливиялъул къавмазда тӀад бергьенлъи кквей ===
II Рамсесил заманалда Египеталъул кверщел бакътӀерхьудехун букӀуна [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб ралъдал]] рагӀаллъиялдаса ва гьенире мадугьалихъе кколел ракьазда 300 км-ялъул манзилалда, гъоркьяб къадар, Завият Ум-ал-Рахамалде щун<ref>{{cite web|url=http://www.zurdig.com/HomeFrame.htm|title=Zawiyet Umm el-Rakham|accessdate=2008-04-07|author=Geoff Edwards|archive-url=https://web.archive.org/web/20050913160440/http://www.zurdig.com/HomeFrame.htm|archive-date=2005-09-13|url-status=dead}}</ref>. Гьенил хъули раялъе гӀиллалъун рукӀарал лӀугьа-бахъинал лъалел гьечӀо, амма гьеб вилаяталда Египеталъул кверщел букӀин битӀараблъун ккезе ккола.
Ливиязде данде II Рамсесица кӀудиял рагъул экспедициял гьариялъул рагӀа-ракьанде щварал рехсеял гьечӀо, руго гӀамм гьабун рехсарал хъвай-хъвагӀиял, жидеца мугъчӀвай гьабизе бегьулел цо хасал лӀугьа-бахъиназда.
[[Асван|Асваналда]] батараб гӀадал стелаязда рукӀине бегьула хъвай-хъвагӀиял. жеги [[Сети I|I Сетил]] заманалдаго Ливиялде гьарурал рагъул сапаразда релъараб информациягун. Гьелъ, батизе бегьулеб жо буго I Сетида ракӀалда букӀун бати Ливиялдаги цӀуниялъул хъулбузул мухъ гьабизе, жиндир заманалда Хорил нухалда рекъон [[Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъи|Синаялда]] гьабураб гӀадаб.
===Шерданал гъури===
Ханлъиялъул 2-б соналъ, II Рамсесица гъурана [[Шерданал|Шерданазул]] ралъдал хъачаъал, жал Египеталъул Ракъдагьоркьосеб ралъадал рагӀаллъиялдаса гӀебеде, ралъдал нухаздасан Египеталде рачӀунел гумузде тӀаде кӀанцӀун, хъачагълъи гьабулел рукӀарал<ref>Grimal (1992), pp. 250–53.</ref>. Шерданазул халкъ бачӀун батизе бегьула Иониялъул ва жанубияб-бакътӀерхьул [[Анатолия|Анатолиялдаса]], ва гьединго [[Сардиния|Сардиниялдаса]]<ref>Drews 1995, p. 54: "1840 соналъго египтологазул букӀана бахӀс, жидеца ливиялъул къавмазул цевехъаназе Египеталде тӀаде кӀанцӀизе кумек гьабурал "шималияб рахъалдаса, киналго ракьаздаса рачӀарал" гӀадамал лӀугьиналда сверун. Цо-цо гӀалимзабаз рикӀкӀунаан гьел рукӀанин жалго Ливиялъул къавмалин, цогидаз гьел рикӀкӀунаан Шималияб Кавказалдаса рачӀарал индоевропиял ругин. ТӀоцебе ьединаб пикру загьир гьабуна Эммануэль де Ружеца, жинца бихьизабураб Ракьдагьоркьосеб ралъдал шималияб рахъалда ругел ракьазул цӀарал ругин гьел къавмаздасан рачӀаралрукӀин ва Лукка, Эквеш, Турша, Шекелеш ва Шардан къавмазул гӀадамал Лидиялдаса, Ахеялдаса, Тирсенеялдаса (бакътӀерхьул Италия), Сицилиялдаса ва Сардиниялдаса рукӀин. Де Ружеца рикӀкӀунаан Ливиялъул къавмазул цевехъан Мерирал кумекчагӀи — жидеда ралъда чагӀи абулел — рукӀанин мухьдахъ ккурал рагъухъабилъун, щайгурелъул Шерданал гьединал мухьдахъ ккурал рагъухъабилъун рехсон руго Рамсесил ТӀадегӀанасесул ханлъиялъул байбихьудансаго. Гьединлъидал, цо бугеб гочин, жиндир хӀакъалъулӀ Карнакалъул стелаялда рехсон батизе бегьулеб, букӀун буго ливиялъул къавмазул мадугьалихъ бугеб ракьалде тӀаде кӀанцӀизе хӀалбихьи</ref><ref>Gale, N.H. 2011. ‘Source of the Lead Metal used to make a Repair Clamp on a [[Nuragic civilization|Nuragic]] Vase recently excavated at Pyla-Kokkinokremos on Cyprus'. In V. Karageorghis and O. Kouka (eds.), ''On Cooking Pots, Drinking Cups, Loomweights and Ethnicity in Bronze Age Cyprus and Neighbouring Regions'', Nicosia.</ref><ref>O'Connor & Cline 2003, pp. 112–13.</ref>. Рамсесица аскар ва гуми лъуна ралъдал рагӀалда бищун стратегияб рахъалъ кӀвар бугел бакӀазда. Цин, сабуралда чӀун, Рамсесица рес кьуна хъачагъазе хасал гьезие хӀадурарал гумузде тӀаде кӀанцӀизе, ва хадуб тохлъукье гьезде тӀаде кӀанцӀун, ккуна гьел киналго цо бакӀалда ва гьениб гъурана<ref>Tyldesley (2000), p. 53.</ref>. [[Тинис|Тинисалъул]] стелаялда бицунеб буго, гьел рачӀанин "ралъдал рахъалдасан жидерго гумузда ва гьезде данде чӀезе кӀолев чи вукӀинчӀо" абун. [[Нил|Нилалъул]] гӀурул ахиралда ккараб рагъалдаса хадуб, шерданазу нахъе хутӀарал мукӀурлъун ратизе руго. Гьеб заманалъул монументазда (Кадешалъул рагъалда хурхараздаги) шерданал рихьизарун руго пиргӀавнасул рагъухъабилъун, лълъурдул ругел шлемалгун ва кӀудиял хвалчабигун<ref>{{cite web|url=http://www.eclectichistorian.net/Griffzungenschwert|title=The Naue Type II Sword|accessdate=2008-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720183900/http://www.eclectichistorian.net/Griffzungenschwert/|archive-date=2008-07-20|url-status=live}}</ref>.
Гьеб ралъдал рагъулӀ шерданазда цадахъ пиргӀавнас гъурула шерданазду цадахъ рукӀарал Лукка (L'kkw, хадур рукӀарал ликиял ратизе бегьула) ва Шекъелеш (Šqrsšw) халкъалги.
==Хеттазулгун рагъ==
===ТӀоцебесеб рагъул сапар ===
===Кадешалъул рагъ===
===Дапур шагьар бахъи===
===Шамалде ва Финикияялде рагъул кампаниял ===
===Хадусеб рагъул кампания===
==Хеттазулгун ракълил къотӀи==
==Хеттазул ханасул ясазулгун ригьин ==
==Дунялалъул даран-базар цебе тӀей==
Египеталдаги Азиялдаги гьоркьоб лӀугьараб щулияб рекъел лӀугьун хадуб, гьеб регионалда байбихьула кутакалда цебетӀезе даран-базар. ГӀемерисел шагьарал, масала, Угарит гӀадал, гьеб даран-базаралъул хӀасалилалда кӀодолъула ва экономикаяб рахъалъ церетӀола. Египеталдаги Азиялдаги гьоркьор хурхеназеги хиса-басиял ккола. II Рамсесиде щвезегӀан египтянал рагъул сапараздаса хадур давлагун нахъруссунел рукӀун ратани ватӀаналде, Рамсесил заманалдаса байбихьула египтяназ цо-цо [[Шам|Шамалъул]] ва [[ПилистӀин|ПилистӀиналъул]] шагьаразда жидерго чӀей бугб бакӀал гьаризе.
==ХӀеб-Сед==
Жинца ханлъи гьабулеб заман 30 соналде бахиндал, Египеталда билъараб гӀадаталда рекъон, Рамсесица тӀобитӀана тӀоцебесеб фестиваль [[ХӀеб-Сед|Сед]] ({{Lang-egy|Ḥb-sd}})<ref name="GEMHedSed">{{cite web|url=http://www.globalegyptianmuseum.org/glossary.aspx?id=334|publisher=The Global Egyptian Museum|accessdate=2008-04-07|title=Sed festival|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906154922/http://www.globalegyptianmuseum.org/glossary.aspx?id=334|archive-date=2008-09-06|url-status=live}}</ref>. 66 сонил ханлъиялъул бащалъи лӀугӀилалде, Рамсесица батӀи-батӀиял бергьенлъабазул рахъалъ нахъа тана гӀемерисел жинда цере рукӀарал пиргӀавнал. Гьес чӀезабуна рекъел, цӀунана Египеталъул гӀурхъаби, рана гӀемерал ва кӀудиял монументал тӀолго империялда. Гьес Египет лӀугьинабуна тӀегьалеб ва кутакалда цебе тӀураб пачалихълъун.
ТӀоцебесеб ХӀеб-Сед, гӀадаталда рекъон, тӀобитӀулаан пиргӀавнас жиндир ханлъиялъул сон 30 бахиндал, ва хадусеб щибаб лъабго лъагӀалидасан. Рамсесица жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб тӀобитӀана бокьарав батӀияв пиргӀавнасдаса цӀикӀкӀун ХӀеб-Сед — 13 яги 14<ref>{{cite web|url=http://www.arabworldbooks.com/egyptomania/sameh_arab_sed_heb.htm|title=Renewal of the kings' Reign : The Sed Heb of Ancient Egypt|publisher=|access-date=2016-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106064130/http://www.arabworldbooks.com/egyptomania/sameh_arab_sed_heb.htm|archive-date=2016-11-06|url-status=live}}</ref>.
==Архитектуриял проектал гӀумруялде рахъинари==
[[Файл:Statua di Ramesse II seduto tra il dio Amon e la dea Mut 10147222g.tif|мини|Ramesses II with [[Amun]] and [[Mut]], [[Museo Egizio]], [[Turin]], [[Italy]]]]
[[Файл:Luxor_Temple_-_panoramio_(10).jpg|слева|мини|Рамсес II, Лукъсур]]
Рамсесица Египеталда ва нубиялда рана гӀемерал монументал ва минаби, гьесул картушал ратизе бегьула гьесде щвелалде рукӀарал монументаздаги<ref>{{cite web|url=http://digital.library.upenn.edu/women/edwards/nile/nile-XV.html|title=Chapter XV: Rameses the Great|author=Amelia Ann Blandford Edwards|accessdate=2008-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513112609/http://digital.library.upenn.edu/women/edwards/nile/nile-XV.html|archive-date=2008-05-13|url-status=dead}}</ref>. Гьесул хӀурматалъул хӀакъалъул бицуна ганчӀида рекӀкӀун гьарурал хъвай-хъвагӀабаз, статуяз, кӀалгӀабаз ва [[Египеталъул магӀбадал|магӀбадаз]] — тӀоцере [[Уасет|Уасеталдаса]] бакътӀерхьудехун бугеб [[Рамессеум|Рамессеумалда]] ругез ва [[Абу-Симбил|Абу-Симбилалда]] ругез. [[НекӀсияб Египет|Египеталда]] ва [[Нубия|Нубиялда]] Рамсесил гӀадал монуменатал рукӀинчӀо цониги гьесда цере рукӀарал пиргӀавназул<ref>Wolfhart Westendorf, Das alte Ägypten, 1969</ref>. Рамсесица кьучӀ лъуна [[Нилалъул Дельта|Дельтаялда]] цӀияб тахшагьаралъе, жиндие [[Пер-Рамсес]], ай "Рамсесил рукъ", абураб цӀар кьураб. Гьелдаса цебе, [[Сети I|I Сетил]] ханлъиялъул заманалдасаго гьеб бакӀалда букӀана риидалил резиденция<ref>Kitchen (1982), p. 119.</ref>.
Гьесул мемориалияб магӀбад, жакъа къоялъ [[Рамессеум]] абулеб цӀаралда гъоркь машгьураб, букӀана Рамсесил архитектуриял проектазул байбихьилъун. Проектал гӀумруялде рахъинарулаго, Рамсесица гьел гьарулаан жеги киданиги рукӀинчӀел масштабазда. Жиндир ханлъиялъул лъабабилеб соналъ Рамсесица байбихьана гьелде щвелалде 1500 соналъ ран рукӀарал [[Египеталъул пирамидаби|пирамидабаздаса]] хадуб бищун кутакаб архитектурияб проект. Аза-азар къадахъабазулги, ганчӀил устарзабазулги суратчагӀазулги хӀалтиялдалъун байбихьана тӀолго [[НекӀсияб Египеталъул шагьарал|Египеталъул шагьарал]] хисизабизе. [[Уасет|Уасеталда]] щибаб магӀбадалъе гьабуна реконструкция, тӀаде рана цӀиял бутӀаби, ва гьеб щибалда букӀана Рамсесил къуват ва гьесие бугеб хӀурмат бихьизаби. Жиндирго хӀакъалъулӀ абадияб цӀар ганчӀида хӀутӀизе, Рамсесица лъазабуна ганчӀил устарзабазда гьезул гамачӀгун хӀалтӀулел къагӀидаби хисизареян абун. Гьесде щвелалде ганчӀида бекӀкӀун гьарурлаан гъваридал гурел рельефал, Рамсесица лъазабуна жиндие ганчӀида гьарулел хъвай-хъвагӀабиги сураталги гъваридго гьабеян, гьел хвечӀого рукӀине
Гьел проектал гьарулаго, Рамсесица хӀалтӀизаруна гьезул кӀодолъи ва гуч, жиндирго ирсалда тӀад заманалъ кверщел гьабичӀого букӀине ва гьеб гӀасрабаз хвечӀого хутӀизе. Гьединго Рамсесица искусство хӀалтӀизабуна жиндирго къватӀисел пачалихъазда тӀад бергьенлъабазул пропаганда хӀисабалдаги. Гьесул гӀадал гӀемерал статуял гьечӀо цониги пиргӀавнасул. БукӀаниги, Рамсесил картушал руго цересица жиндирго гьарун руго цо-цо цересел пиргӀавназул статуялги, тӀад жиндирго картушалги лъун.
===Пер-Рамсес шагьаралъе кьучӀ лъей===
{{Main|Пер-Рамсес}}<br />
===Рамессеум===
===Абу-Симбел===
===Нубиялда монументал===
===Нефертарил хоб-рукъ===
===Хоб-рукъ KV5===
===КӀудияб статуя===
[[Файл:Egypt-Memphis-Giant-Ramses-II.jpg|мини|II Расесил кӀудияб статуя Мемфисалда бугеб.]]
{{Main|II Рамсесил кІудияб статуя}}[[II Рамсесил кӀудияб статуя]], жиндие 3200 сон бугеб, тӀоцебе батана анлъго бутӀаялде бикьун Мемфисалда аскӀоб бугеб магӀбудалда. Гьелъул бакӀлъи буго 83 тонна. 1955 соналъ статуялъе гьабуна реконструкция ва лъуна Къагьиралда бугеб Рамсесил Майданалда. Августалда 2006 соналъул статуя гьениса нахъе босизе ккана машинабазул газал сабаблъун гьелъие хӀинкъи бижидал<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5282414.stm|publisher=BBC NEWS|title=Giant Ramses statue gets new home|date=2006-08-25|accessdate=2008-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720194419/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5282414.stm|archive-date=2008-07-20|url-status=live}}</ref>. Статуя лъезе ракӀалда буго [[КӀудияб Египеталъул музей|КӀудияб Египеталъул музеялда]] аскӀоб<ref name="ColossalHawass">{{cite web|last=Hawass|first=Zahi|authorlink=Zahi Hawass|title=The removal of Ramses II Statue|url=http://guardians.net/hawass/news/removal_of_ramses_ii_statue.htm|accessdate=2007-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312235259/http://guardians.net/hawass/news/removal_of_ramses_ii_statue.htm|archive-date=2007-03-12|url-status=live}}</ref>.
==Хъизан==
=== Рамсесил лъудби ва лъимал ===
* '''[[Нефертари Меренмут]]''' — тӀоцеесей лъади, жий Рамсесил ханлъиялъул тӀосебесеб соналъго кӀудияй лъадилъун рикӀкӀуней йикӀарай<ref>{{Книга|автор=Kitchen, K. A.|заглавие=Pharaoh triumphant : the life and times of Ramesses II King of Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/9835142|ответственный=|издание=|место=Warminster|издательство=Aris & Phillips|год=1982|страницы=|страниц=272|isbn=0856682152|isbn2=}}</ref> (Амонил кагӀин Небуненефил хоб-рукъоб батараб хъвай-хъвагӀиялда рекъон). Гьей йикӀана [[Уасет|Уасеталдаса]] ханзабазул чукъбузул хъизаналдаса<ref name=":3">{{Книга|автор=John K. McDonald|заглавие=House of Eternity: The Tomb of Nefertari|ссылка=https://books.google.ru/books?id=upRQAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Getty Publications|год=1996|страницы=15|страниц=124|isbn=9780892364152|isbn2=}}</ref>. Пикру буго гьей [[Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу|XVIII наслуялъул]] пиргӀавн [[Ай (пиргӀавн)|Айил]] гӀагарай кколин абун<ref>{{Книга|автор=|заглавие=The Cambridge Ancient History|ссылка=https://books.google.ru/books?id=n1TmVvMwmo4C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Cambridge University Press|год=1970|страницы=81|страниц=1172|isbn=9780521086912|isbn2=}}</ref><ref name=":0">{{Книга|автор=Dodson, Aidan|заглавие=The complete royal families of Ancient Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/59265536|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Thames & Hudson|год=2004|страницы=|страниц=320|isbn=0500051283|isbn2=}}</ref>, амма гьелъие кьучӀал далилал гьечӀо<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Journal of the American Research Center in Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=fwQOAQAAMAAJ&q=Nefertari+Ay+knob&dq=Nefertari+Ay+knob&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjr1oez6KLfAhVGCywKHVxKAl4Q6AEIVDAG|ответственный=|издание=|место=|издательство=American Research Center in Egypt|год=1984|страницы=60|страниц=240|isbn=|isbn2=}}</ref>. Нефертарилги хеттазул ханасалул чӀужу Пудухеппалги букӀана хъвай-хъвагӀи ва цоцазе сайгъатал ритӀи<ref name=":2">{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce|заглавие=Chronicle of the Queens of Egypt|ответственный=|издание=|место=|издательство=Thames & Hudson|год=2006|страницы=|страниц=|isbn=0-500-05145-3|isbn2=}}</ref><ref name=":1">{{Книга|автор=Joann Fletcher|заглавие=The Story of Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=MwXABQAAQBAJ&pg=PT272&dq=Meritamen+Ramses's+daughter&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiu2MyIjLTXAhUDDJoKHatsDLIQ6AEIMDAB#v=onepage&q=Meritamen%20Ramses's%20daughter&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Hodder & Stoughton|год=2015|страницы=|страниц=552|isbn=9781444785159|isbn2=}}</ref>. Жиндир гьитӀинаб килиса Нефертарие бугеб [[Абу-Симбил|Абу-Симбилалда]] килисаби рай лӀугӀиялда хурхараб байрамалда, гӀага-шагарго н. щ. 1255 соналъ (Рамсесил ханлъиялъу 24 ва 26 саназда гьоркьоб), унтун йигей Нефертари хисула гьелъул яс Меритамоница; Нефертари хола гьебго соналъ<ref name=":1" />. Рамсесил ва Нефертарил васал хола Рамсесидаса цере ва ханлъуде рачӀунаро<ref name=":3" />. Нефертарил лъималлъун рикӀкӀуна<ref name=":3" /><ref name=":2" />.
** вас '''Амонхирвенемеф''' — лъимерлъудаго хола;
**'''[[Амонхерхопшеф]],''' киналго II Рамсесил васазул сияхӀазде тӀоцеве рехсон вугев. Рехсон вуго Рамессеумалдаса, Лукъсуралдаса ва Дерраялдаса стандартиял килисабазул сияхӀазда, гьединго туриналъулаб статуялда.
**'''Парахерунемеф''' лъала чанго сияхӀалдасан ва Абу-Симбилалъул килисаялда ругел хъвай-хъвагӀабадасан. ГьесулцӀар хъвараб скарабейги буго.
** яс '''[[Меритамон]]''' — Лукъсуралъул сияхӀалда йиго ункъабилей, Абу-Симбилалъул — щуабилей. Бент-Анатго гӀадин, гьей юкъана Ханзабазул лъудбузул расалъиялда, гьелъулги букӀана «ханасул кӀудияй чӀужу» абураб титул, эбел хун хадуб щвараб<ref>{{Книга|автор=Farid Atiya|заглавие=Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lEBiDW0JyyQC&pg=PA240&dq=Who+is+who+in+ancient+egypt+meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwju2I6jlrTXAhXoDZoKHbMfChoQ6AEINjAC#v=onepage&q=meritamun&f=false|издательство=American Univ in Cairo Press|год=2006|страниц=308|isbn=9789771736349}}</ref><ref>{{Книга|автор=Delia Pemberton, Joann Fletcher|заглавие=Treasures of the Pharaohs: The Glories of Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=YRXlAAAAMAAJ&dq=merit-amun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Duncan Baird|год=2004|страницы=150|страниц=234|isbn=9781844830480|isbn2=}}</ref>. Гьелъул сурат цӀурат цӀунун хутӀун буго Абу-Симбилалда, статуя батана Танисалда.
**'''Хенуттави''' — II Рамсесил 7-й яс.
**'''Мерира''' (Рамери) — II Рамсесил 11-в вас.
**'''Мериатум''' — II Рамсесил 16-в вас.
**'''Сети''' — 9-в вас. Рамсесил ханлъиялъул 53-б соналъ гьев жеги чӀаго вукӀуна. Карнакалда гьев вихьизавун вуго Дапур шагьар бахъулеб ва рагъулал сценабазда.
**'''Бакетмут''', '''Нефертари''' ва '''[[Небеттави]]''' рукӀун ратизе бегьула цогидал лъималлъун.
* II Рамсесил кӀиабилей лъадилъун — батизе бегьулеб жо, Нефертари Меренмутида цадахъ, йикӀана '''[[Иситнофрет]]'''. Иситнофрет жиндирго лъималазда цадахъ йихьизаюн йиго гӀемерал монументазда. [[Файл:Bentanat_Louxor.jpg|альт=|мини|285x285пкс|Дочь Рамсеса II — [[Бент-Анат]]]]
**'''[[Бент-Анат]]''' — II Рамсесил кӀудияй яс, Лукъсуралда ясазул сияхӀалда бищун цее рехсон йигей. Гьелъул статуял рукӀана [[Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъи|Синаялда]], [[Танис|Танисалад]], Карнакалда, А[[Бу-Симбил|бу-Симбилалда]]. Гьелъул хоб-рукъ буго [[Ханзабазул лъудбузул расалъи|Ханзабазул лъудбузул расалъиялда]]. Бент-анат ханасул кӀудияй чӀужулъун яхъуна инсул ханлъиялъул 25-б соналъ, эбел хун хадуб<ref>{{Книга|автор=Gay Robins|заглавие=Women in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=UTSA88SVHCMC&pg=PA205&dq=Meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi65rb1irTXAhUEDJoKHTt-B8AQ6AEIUzAG#v=onepage&q=Meritamun&f=false|издательство=Harvard University Press|год=1993|страниц=212|isbn=9780674954694}}</ref><ref>{{Книга|автор=Charlotte Booth|заглавие=People of ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=BMotAQAAIAAJ&dq=meritamun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Tempus|год=2007|страницы=173|страниц=312|isbn=|isbn2=}}</ref>.
**'''Рамесесу''' — II Рамсесил 2-в вас. Вихьизавун вуго жиндирго эбелалда ва вац Хаэмуасида цадахъ кӀудияб гьечӀеб скульптурияб группаялда, гьабсагӀат [[Париж|Парижалда]] бугеб, ва гьединго [[Асван|Асваналда]] ва Джибал-ас-Сильсилаялда ругел стеллабазда, Абу-Симбилалъул килисаялда. Гьесие, зун хадуб, гьабураб буго вац Хаэмуасица статуя. Рамесесул [[ушебти]] фигура лъун буго [[Серапеум|Серапеумалда]] II Рамсесил ханлъиялъул 25-б соналъ.
**'''[[Хаэмуас]]''' — II Рамсесил 4-в вас, инсуда аскӀоб бищун рагӀи билъаравлъун вукӀарав. Гьес Мемфисалда тӀубалаан ПтахӀил бетӀерав кагӀинасул хъулухъ ва II Рамсесил ханлъиялъул 30-б соналъ гьев лъазавун вукӀана пиргӀанасул ирсилавлъун. Хаэмуса рехсон вуго II Рамсесил лъималазул лъабго сияхӀалда. ГӀолохъанаб зааналда гӀахьаллъи гьабуна Шамалда гьарурал рагъазулӀ, жиндие Рамессеумалда ва Карнакалда ругел суратаз ва хъвай-хъвагӀабаз нугӀлъи гьабулеб. Мемфисалда ПтахӀил бетӀерав кагӀин хӀисабалда, Хаэмуасие нугӀи гьабун буго ушебти фигурабаз, жал Рамсесил ханлъиялъул 16, 26, 30-б ва жеги лъалареб соналъ Аписал (хасал бугъи) рукъиялда хурхун гьарурал. II Рамсесил ханлъиялъул 30-соналдаса 40-б (яги 42-б) соналде щун, Хаэмуасица нухмалъи гьабуна жиндирго инсул ункъго (батизе бегьула щугоги) «лъеберсонил» юбилеязе. ПтахӀил бетӀерав кагӀинасул хъулухъалда Хаэмуасет II Рамсесил ханлъиялъул 55-б соналъ хисула вац [[МернептахӀ|МернептахӀица]]. Хаэмуасил ушебтиял в хоб-рукъал ратана, гьединго Серапеумалда ратана батӀ-батӀиял тӀагӀалаби (каранда ралел, амулетал). Британиялъул музеялда буго гьесул берцинаб статуя.
**'''[[Мернептах|МернептахӀ]]''' — II Рамсесил 13-в вас. II Рамсесил ханлъиялъул 55-б соналъ хисула вац Хаэмуас ПтахӀил бетӀерав кагӀинасул хъулухъалда. Гьебго соналъ лъазавула тахалъул исилавлъун ва эмен II Рамсесидаса хадув лӀугьуна пиргӀавнлъун.
* '''[[Маатхорнефрура]]''' («Рал берцинлъи бихьулей»; гьелъул хетт цӀар лъаларо) — Рамсесил лъабабилей лъади, хеттазул хан [[Хаттусили III|III Хаттусилил]] кӀудияй яс. Гьезул сиясатаб ригьиналъул акталъ щула гьабуна кӀиябго пачалихъалда гьоркьоб хъвараб [[Египеталда ва хеттазда гьоркьоб ракълил къотӀи|ракълил къотӀи]]<ref>{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce A.|заглавие=Ramesses : Egypt's greatest pharaoh|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/45437460|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Penguin|год=2001|страницы=|страниц=225|isbn=0140280979|isbn2=}}</ref>. Маатхорнефрура ячӀана Пер-Рамсесалде 1245 соналъул февралалда<ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Toby A. H.|заглавие=The rise and fall of ancient Egypt : the history of a civilisation from 3000 BC to Cleopatra|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/619919217|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Bloomsbury|год=2010|страницы=340–341|страниц=646|isbn=9780747599494|isbn2=}}</ref>. Цо версиялда рекъон, Маатхорнефрура гӀумру гьабуна йикӀуна ''Mer-wer'' абулеб хӀаремалда (гьанжесеб Гуроб)<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/gurob/papyri/maathorneferu.html|title=Papyrus from Gurob|publisher=www.digitalegypt.ucl.ac.uk|accessdate=2018-04-27|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908201617/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/gurob/papyri/maathorneferu.html|url-status=dead}}</ref>, цогидаб версиялда — гьелъ пиргӀавнасе гьавула вас ва гьелдаса хадуб хекого хола<ref>{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce A.|заглавие=Egypt's golden empire : the age of the New Kingdom|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/47036840|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Headline Book Pub|год=2001|страницы=|страниц=304|isbn=0747251606|isbn2=}}</ref>. Маатхорнефрура йихьизаюн йиго жиндирго эмен III Хаттусилида цадахъ стелаялда, жиб Абу-Симбилалъул кӀудияб хӀарамалъул жанисеб залалъул жанубияб къадада бекӀкӀун гьабураб, ва гьединго йихьизаюн йиго II Рамсесида цадахъ гьесул Танисалда бугеб колоссазул цоялдаги.
* II Рамсесил 4-й лъадилъун лӀугьуна III Хаттусилил цоги яс, амма гьелъул цӀар лъаларо.
* '''[[Хенутмира]]''' («[[Ра]] илагь гӀадай») — II Рамсесил гьитӀинай яц ялъуни яс<ref name=":03" /><ref>{{Книга|автор=Schneider, Thomas|заглавие=Lexikon der Pharaonen|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/49884678|ответственный=|издание=|место=Düsseldorf|издательство=Albatros|год=2002|страницы=270|страниц=327|isbn=3491960533|isbn2=}}</ref>. Гьеб гипотезаялъе далиллъун буго Ватиканалъул музеялда бугеб гьелъул сурат жиндирго эбел Туял, жий гьединго Рамсесилги эбеллъун кколей, статуялда бугеб. Ругел иццазда рекъон, Хенутмирал роль кӀудияб букӀунаро, лъелъул васал рукӀунаро ва гӀумруги букӀуна къокъаб. Юкъула гьей Ханзабазул лъудбузул расалъиялда гьабураб хоб-рокъоб ([[QV75]])
* Лъала II Рамсесил хӀаремалда Бабилалъул ханасул ва Зулапи улкаялъул (Шималияб Сирия) бетӀерасул ясал рукӀараблъи.
* Рамсесил гӀемерисел васазул ва ясазул улбузул цӀар лъаларо.У
** '''Монтухерхепшеф''' — II Рамсесил 5-в вас, гӀахьаллъи гьабуна Азиялде гьарурал рагъул сапаразда. Гьесул скарабей буго [[Берлин|Берлиналда]]. Ментухерхопшеф вукӀана чуязда ва колесницабазда тӀад таравлъун.
** '''Небенхару''' — II Рамсесил анлъабилев вас., Дапур шагьар бахъиялда гӀахьаллъи гьабуна.
** '''Мериамун''' — II Рамсесил анкьабилев вас., рехсон вуго Рамессеумалда ва Лукъсуралда, вихьизавун вуго Дапур шагьар бахъиялдау.
** '''Аменемуа''' — II Рамсесил микьабилев вас., вихьизавун вуго Дерраялъул килисалда Сетимуа цӀаралда гъоркь. представлен в храме в Дерре под именем Сетимуа. Гьесги Дапур шагьар бахъиялда гӀахьаллъи гьабуна.
** Лъала гьединго '''Сетепенрал''' (10-в вас), '''Рамерил''' (11-в вас), '''Хорхерунемефил''' (12-в вас) ва цогидал васазул цӀарал.
** '''[[Небеттави]]''' — II Рамсесил яс. Йихьизаюн йиго гьесул колоссалда аскӀой Абу-Симбилалда. Гьелъул [[QV60]] хоб-рукъ буго [[Ханзабазул лъудбузул расалъи|Ханзабазул лъудбузул расалъиялда]].
Абидосалъул хӀарамалъул цебесеб къадада цӀунун хутӀун руго суратал ва цӀарал Рамсесил 59 васасул ва 60 ясалъул, гьездалъун бич8чӀула Рамсесил нилъеда лъалел лъудби гуребги, цогидалги гӀемерал руччаби рукӀин, цо-цояз рикӀкӀиналда Рамсесил рукӀун руго 111 вас ва 67 яс.
=== II Рамсесил тухум-кьибил ===
{{XIX Наслуялъул генеалогияб гъветІ}}
==Ханлъиялъул хӀасил==
== Хун хадуб==
==Рамсес маданияталда==
==Кинематограф==
== Балагье гьединго ==
* [[Абу-Симбел]]
* [[Кадешалъул рагъ]]
* [[ПиргӀавназул сияхӀ]]
* [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб Наслу]]
* [[Озимандиас]]
* [[Рамссеум]]
==Референсал==
; Комментариял
{{notelist|33em|group="~"}}
; Иццал
{{reflist|27em}}
===Библиография===
{{refbegin}}
*{{cite book|last1=Balout |first1 = L.|last2 = Roubet |first2 = C. | last3 = Desroches-Noblecourt | first3 = C.| title=La Momie de Ramsès II: Contribution Scientifique à l'Égyptologie|year=1985}}
*{{cite book|last=Bietak|first=Manfred|title=Avaris: Capital of the Hyksos – Recent Excavations|year=1995|publisher=British Museum Press|location=London|isbn=978-0-7141-0968-8}}
*{{cite book|last=von Beckerath|first=Jürgen|year=1997|title=Chronologie des Pharaonischen Ägypten|location=Mainz|publisher=Philipp von Zabern}}
*{{cite book|last=Brand|first=Peter J.|title=The Monuments of Seti I: Epigraphic, Historical and Art Historical Analysis|url=https://archive.org/details/monumentsofsetii0000bran|publisher=Brill|location=NV Leiden|year=2000|isbn=978-90-04-11770-9}}
*{{cite book|last=Brier|first=Bob|title=The Encyclopedia of Mummies|publisher=Checkmark Books|year=1998}}
*{{cite book|last=Clayton|first=Peter|title=Chronology of the Pharaohs|publisher=[[Thames & Hudson]]|year=1994}}
*{{cite book|last=Dodson|first=Aidan|author2=Dyan Hilton |title=The Complete Royal Families of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completeroyalfam0000dods_a3h8|publisher=Thames & Hudson|year=2004|isbn=978-0-500-05128-3}}
*{{cite book|last=Grajetzki|first=Wolfram|year=2005|title=Ancient Egyptian Queens – a hieroglyphic dictionary|publisher=Golden House Publications|location=London|isbn=978-0-9547218-9-3}}
*{{cite book|last=Grimal|first=Nicolas|title=A History of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim|location = Oxford | publisher=Blackwell|year=1992|isbn=978-0-631-17472-1}}
*{{cite book|last=Kitchen|first=Kenneth|title=Pharaoh Triumphant: The Life and Times of Ramesses II, King of Egypt|url=https://archive.org/details/pharaohtriumphan0000kitc_r6r6|year=1983|location=London|publisher=Aris & Phillips|isbn=978-0-85668-215-5}}
*{{cite book|last=Kitchen|first=Kenneth Anderson|year=2003|title=On the Reliability of the Old Testament|url=https://archive.org/details/onreliabilityofo00kitc|location=Michigan|publisher=William B. [[Eerdmans Publishing|Eerdmans Publishing Company]]|isbn=978-0-8028-4960-1}}
* {{cite book|last=Kitchen|first=Kenneth Anderson|year=1996|title=Ramesside Inscriptions Translated and Annotated: Translations. Volume 2: Ramesses II; Royal Inscriptions|location=Oxford|publisher=Blackwell Publishers|isbn=978-0-631-18427-0}} Translations and (in the 1999 volume below) notes on all contemporary royal inscriptions naming the king.
* {{cite book|last=Kitchen|first=Kenneth Anderson|year=1999|title=Ramesside Inscriptions Translated and Annotated: Notes and Comments. Volume 2: Ramesses II; Royal Inscriptions|location=Oxford|publisher=Blackwell Publishers}}
* {{cite book|last=Kuhrt|first=Amelie|year=1995|title=The Ancient Near East c. 3000–330 BC|volume=Vol. 1|location=London|publisher=[[Routledge]]}}
* {{cite book|last=O'Connor|first=David|author2=Eric Cline |title=Amenhotep III: Perspectives on his reign|publisher=University of Michigan Press|year=1998}}
* {{cite book|last=Putnam|first=James|title=An introduction to Egyptology|year=1990|title-link=Egyptology}}
*{{cite book | last=Rice|first=Michael|title=Who's Who in Ancient Egypt | url=https://archive.org/details/whoswhoinancient0000rice|publisher= Routledge | year = 1999 |isbn=978-0-415-15448-2}}
*{{cite book | last1= Ricke|first1=Herbert|title=The Beit el-Wali Temple of Ramesses II| author2=George R. Hughes | author3=Edward F. Wente| year=1967}}
*{{cite book | last = Rohl | first = David M. | title = Pharaohs and Kings: A Biblical Quest | author-link = David M. Rohl | edition = illustrated, reprint | publisher = Crown Publishers | year = 1995 | url = https://books.google.com/books?id=aeKCAAAAIAAJ | isbn = 978-0-517-70315-1}}
*{{cite web |author=RPO Editors |title=Percy Bysshe Shelley: Ozymandias |website=University of Toronto Department of English |publisher=University of Toronto Libraries, University of Toronto Press |url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/1904.html |accessdate=2006-09-18 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061010122400/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/1904.html |archivedate=2006-10-10 |df= }}
*{{cite book | last=Siliotti|first=Alberto|title=Egypt: temples, people, gods|year=1994}}
*{{cite book | last=Skliar|first=Ania|title=Grosse kulturen der welt-Ägypten|year=2005}}
*{{cite journal|journal=Journal of Near Eastern Studies|first=Robert R.|last=Stieglitz|year=1991|title=The City of Amurru|volume=50.1}}
*{{cite book|last=Tyldesley|first=Joyce|year=2000|title=Ramesses: Egypt's Greatest Pharaoh|url=https://archive.org/details/ramessesegyptsgr0000tyld_o1b9|location=London|publisher=Viking/Penguin Books}}
*{{cite book|last=Westendorf|first=Wolfhart|title=Das alte Ägypten|year=1969|language=de}}
* Can. Assoc. Radiol. J. 2004 Oct; 55(4):211–17, {{PMID|15362343}}
* The Epigraphic Survey, Reliefs and Inscriptions at Karnak III: The Bubastite Portal, Oriental Institute Publications, vol. 74 (Chicago: [[University of Chicago Press]], 1954
{{refend}}
== КъватӀисел линкал ==
{{Commonscat|Ramses II}}
* [https://www.pbs.org/empires/egypt/newkingdom/ramesses.html Egypt's Golden Empire: Ramesses II]
* [http://www.aldokkan.com/egypt/ramses.htm Ramesses II]
* [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/ramsesii.html Ramesses II Usermaatre-setepenre (c. 1279–1213 BC)]
* [http://www.egyptsites.co.uk/upper/luxorwest/temples/rameses2.html Egyptian monuments: Temple of Ramesses II]
* [https://web.archive.org/web/20080724005332/http://euler.slu.edu/Dept/Faculty/bart/egyptianhtml/kings%20and%20Queens/Ramses-II.html List of Ramesses II's family members and state officials]
* [https://web.archive.org/web/20080924023718/http://www.netnewspublisher.com/remains-of-pharaoh-ramses-ii-temple-discovered-near-cairo-egypt/ Newly discovered temple]
* [https://web.archive.org/web/20210710204517/https://pharaoh.se/pharaoh/Ramesses-II Full titulary of Ramesses II including variants]
* [http://ru-egypt.com/sources/63 Мирный договор между Рамсесом II и хеттским царём Хаттусили III]
* [http://ru-egypt.com/library/53 Матье М. Э. Коронация Рамсеса II]
* [http://www.lib.uchicago.edu/cgi-bin/eos/eos_page.pl?DPI=100&callnum=DT57.C2_vol59&object=168 Фотографии мумии Рамсеса II]
[[Категория:НекӀсияб Египеталъул пиргӀавнал]]
[[Категория:Рамсес II| ]]
[[Категория:XIII гӀ. н. щ. пиргӀавнал]]
[[Категория:Египеталъул XIX Наслуялъул пиргӀавнал]]
[[Категория:н. щ. 1213 соналъ хварал]]
[[Категория:н. щ. 1300 соналъ гьарурал]]
[[Категория:Египеталъул музей]]
c4tth6ibatxy5ke6nbjnz4eii32e1pa
Хириясул ГӀалибек
0
12917
102433
101373
2026-11-08T02:09:48Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102433
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъалъул хъулухъчи
|цІар = Хириясул ГІалибег
|сурат =
|гІеблъи =
|сураталъул сипат =
|хъулухъ_= [[Аваристан|Аваристаналъул]] наиб
|бетІерлъи гьабиялъул заман_=
|периодбайбихьи_= [[1834 сон|1834]]
|периодлъугІи_= 5 июл [[1839 сон|1839]]
|байрахъ_= Caucasian Imamate.svg
|байрахъ2_=
|тартиб_=
|пачалихъ_=
|цеве вукІарав_= [[ХІажиясул МухІамад]]
|хадув вачІарав_= [[Ахъбердил МухІамад (Ахъбердилав)|Ахъбердил МухІамад]]
|гьавураб къо-моцІ = [[XIX гІасру|XIX гІ.]] байбихьи
|гьавураб бакІ = [[Хунзахъ]], [[Аваристан|Авар нуцаллъи]] (гьанжесеб [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистан]])
|хвараб къо-моцІ = 5 июл [[1839 сон|1839]]
|хвараб бакІ = [[АхІулгохІ]] (гьанжесеб [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистан]])
|вукъун вуго = [[АхІулгохІ]]
|тухум =
|эмен = Хириясулав
|эбел = Бегичу
|лъади =
|лъимал = Ханзадая
|дин = [[Ислам]]
|рагъулаб цІар = Генерал, наиб ва мудир
|хъулухъалъул сонал =
|ккола =
|Аскаразул тайпа =
|бетІерлъи гьабуна =
|рагъал = [[АхІулгохІ бахъи|АхІулгохІ цІуни]]/[[Кавказалъул рагъ|Кавказалъул рагъ 1817–1864]]
|викигъамас =
}}
'''Хириясул ГӀалибег''' (1805–5 июл, 1839) — аваразул рагъул цевехъан, Имам [[Имам Шамил|Шамилил]] наиб ва гьесдаса цере рукӀарал кӀиявго имамасул цадахъчи, [[Аваристан|Аваристаналъул]] наиб.
== Лъимерлъи ва гӀолохъанлъи==
ГӀалибек гьавуна [[1805 сон|1805 соналъ]] рагъухъабазул хъизаналда, [[Аваристан|Аваристаналъул]] [[Хунзахъ|тахшагьаралда]]. Гьесул эмен Хириясулав ва кӀудияв эмен Чупан рукӀана [[КӀудияв ГӀумахан|КӀудияв ГӀумаханил]] ханлъиялъул заманалда Аваристаналъул аскаразул церехъабилъун. Рагъ хӀалуцинегӀан ГӀалибег хӀалтӀулев вукӀана [[ГӀочӀло]] росдал къадилъун, хадув гьев тӀамуна [[Рихьуни|Рихьуни]] росдал къадилъун. Кавказалда эркенлъи цӀуниялъул рагъ байбихьидал, ГӀалибекица цин ккуна [[ГъазимухӀамад|ГъазимухӀамадил]] рахъ, гьев хведал, ХӀамзат-бекил рахъги. 1834 соналъ [[Имам Шамил|Шамил]] имамлъун вищидал, ГӀалибег Шамилица тӀамуна хунздерил наиблъун ва гьесда тӀадкъана цо хунздерил боялъе бетӀерлъи гьаби.
==АхӀулгохӀ==
ГӀалибекица бахӀарчилъи бихьизабуна генерал Фезил Авар экспедициялда, гьесул рагъухъабаз нахъчӀвана гӀурусазул Аргъвани тӀаде кӀанцӀи, гӀахьаллъи гьабуна ГӀашилтӀа рукӀарал рагъазулӀ<ref>{{Cite web |title=Аличул Магомед — талантливый предводитель обществ Нагорного Дагестана в период Кавказской войны |url=http://www.tsumada.ru/en/text/224 |access-date=2020-02-12 |archive-date=2015-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214223122/http://www.tsumada.ru/en/text/224 |url-status=хвараб }}</ref>.
===Наибасул ахирисеб рагъ===
1839 соналъ Шамил сверун ккун вукӀана АхӀулгохӀда. ГӀалибек тун вукӀана Сурхайил си цӀуние. Гьеб букӀана рагъулӀ аслияб щулалъи, щай абуни гьеб букӀана бищун борхатаб бакӀалда. Гьелъ, АхӀулгохӀ цӀунулезда кӀолеб букӀана гӀурусазул аскарал ругелщинал бакӀазде тӀаде гулла базе.
29 июналъ, сагӀат ичӀгоялда, Апшерон ва Кураялъул полказул батальонал лъабабго рахъалъ тӀаде къана ва байбихьана си бахъизе. МагӀарулаз гьезул кьаби нахъчӀвана, гӀурус боял нахъе къана ва байбихьана сиялде гӀарадабазул гулла базе. Гьениб гуллица ГӀалибегил гъеж тӀезабуна, амма, гьелъухъ балагьичӀого, гьев вагъулев вукӀана.
ГӀалибек щварал ругънадасан хола 5 июлалъ, кӀиго къоялдасан бахъула Сурхайил си, гьеб цунун рукӀаралщинал топханадул гуллида гъоркь хун хадуб. Гьеб щулалъи бахъиялъ тӀолго рагъалъул ахир баян гьабула, жеги лъабгогӀанасеб моцӀидасан АхӀулгохӀги бахъула (22 август, 1839 сон). Гьенивго, си цӀунун рукӀаразда цадахъ вукъула ГӀалибегги.
== ХӀужжаби ==
{{ХІужаби}}
==Линкал==
* [https://web.archive.org/web/20190904224002/http://www.moidagestan.ru/blogs/43050/33421 Храброе сердце]
* [http://muhammad-abdulazizuf.tumblr.com/post/97991728288 Хириясул Алибег из Хунзаха]
* [https://www.youtube.com/watch?v=mELYdu771Ec&list=UUUzcovAfYw2jdE6a4XiZ93w&index=37 Герои, павшие шахидами на Ахульго]
* [https://www.youtube.com/watch?v=mELYdu771Ec&list=UUUzcovAfYw2jdE6a4XiZ93w&index=37 Документальный фильм о штурме Ахульго]
* [https://www.youtube.com/watch?v=sgiYzqgSW7o&feature=related Короткий документальный фильм про штурм Ахульго]
* [http://rutube.ru/tracks/1591086.html?v=b55b76093706390b8c3b2ce0c72ea42b Получасовой документальный фильм о штурме Ахульго]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
[[Категория:Хунзахъ мухъалда гьарурал]]
[[Категория:Кавказалъул рагъул гӀахьалчагӀи]]
ts0g6d44barpzwu9uzz4c236ed7a0v4
Бенгал мацӀ
0
13236
102376
102301
2026-11-07T22:54:47Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102376
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language
| name = Бенгал мацӀ
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}}{{·}}Bangla
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋla||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[Бангладешалъул мацӀал|Бангладеш]] ва [[Индиялъул мацӀал|Индия]]
| region = *[[Бенгалия]]<ref name="e27|ben|Bengali">{{e27|ben|Bengali}}</ref>
*[[Ассам]] ([[Барак расалъи]] ва [[Гъоркьияб Ассам|гъоркьиял бутӀаби]])
*[[Трипура]]
*[[Джарканд]]
*[[Андамангун Никобар чӀинкӀиллъаби]]
| ethnicity = [[Бенгалал]]
| speakers = [[тӀоцебесеб мацӀ|L1]]: {{sigfig|236.862060|3}} миллион
| date = 2011–2021
| ref = <ref name="e27|ben|Bengali">{{e27|ben|Bengali}}</ref><ref name=2011census>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf | title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |access-date=28 юн 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 новембер 2018 |url-status=live |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India }}</ref>
| speakers2 = [[кӀиабилеб мацӀ|L2]]: {{sigfig|41.322450|2}} миллион (2011–2021)<ref name="e27|ben|Bengali">{{e27|ben|Bengali}}</ref>
| speakers_label = КӀалъалел
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[Индо-ираниял мацӀал|Индо-ираниял]]
| fam3 = [[Индо-ариял мацӀал|Индо-ариял]]
| fam4 = [[Бакъаккул индо-ариял мацӀал|Бакъбаккул]]
| fam5 = [[Бенал–Ассамиял мацӀал|Бенгал–Ассамиял]]
| ancestor = [[Магадгьи Пракрит]]
| ancestor2 = [[Магадгьиял мацӀал|Магадгь]] [[Апабрамса]]
| ancestor3 = [[Абагьаттгьа|Абагьаттгьа]]
| ancestor4 = [[Басрияб бенгал]]
| ancestor5 = Гьоркьохъеб бенгал
| dia1 = Ралагье [[бенгал диалеткал]]
| script = {{plainlist}}
* [[Бенгал–ассам хъвай-хъвагӀи]] ([[Бенгал алфабет]])
* [[Бенгал Брайл]]
* [[#Алтернативиял ва историкил шрифтал|Алтернативиял ва историкиял шрифтал]]
{{endplainlist}}
| sign =
| nation = *[[Бенгал мацӀ билӀинабул акт, 1987|Бангладеш]]
*[[Индиялъул официалал мацӀал|Индия]]
** [[БакътӀерхьул Бенгалия]]
** [[Трипура]]
** [[Ассам]] ([[Барак расалъи]])
** [[Джарканд]] (тӀадеги официалаб)<ref name="The Avenue Mail">{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=The Avenue Mail |date=21 март 2018 |access-date=30 април 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 март 2019 |url-status=live |accessdate=2020-07-16 |archivedate=2019-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ }}</ref><!-- Please start a conversation to reach a consensus before adding Sierra Leone or other Indian states. -->
| agency = *[[Бангла академия]] (Бангладеш)
*''[[Paschimbanga Bangla Akademi]]'' (БакътӀ. Бенгалия)
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua =
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = "Бангла" [[Бенгал-ассам хъвай-хъвагӀи]]ялда ([[Бенгал алфабет]])
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = Бенгал мацӀалъул географияб тӀибитӀи.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}
'''Бенгал мацӀ''', '''Бенгали''', жиндирго '''Бангла''' абураб [[Экзоним ва эндоним|эндонимги]] бугеб ({{lang|bn|বাংলা}} {{IPA-bn|ˈbaŋla|}}), буго [[индо-ариял мацӀал|индо-арияб мацӀ]], жинда [[Жанубияб Азия|Жанубияб Азиялда]], хасго [[Гьиндустаналъул субконтинент|Гьиндустаналъул субконтиненталъул]] бакъбаккул рахъалда ругел [[бенгалал]] кӀалъалеб; ккола [[Бангладеш|Бангладешалъе]] ва [[Индия|Индиялъул]] штат [[БакътӀерхьул Бенгал|БакътӀерхьул Бенгалалъе]] националаб мацӀлъун. Бенгал мацӀалда кӀалъелзул гӀурабгӀан рикӀкӀен буго [[Трипура|Трипуралда]] ва [[Ассам|Ассамалъул]] [[Барак расалъи|Барак расалъуда]]. Гьеб ккола Бангладешалда официалаб ва бищун тӀибитӀараб мацӀ ва Индиялъул 22 мацӀалдса [[Гьинди мацӀ|Гьинди мацӀалда]] хадуб кӀиабилеб бищун тӀибитӀараб. Жиб рахьдал мацӀлъун гӀага-шагарго 228 миллион чиясе ва кӀиабилеб мацӀлъун жеги 37 миллион чиясе кколеб букӀиналъ,<ref name="Ethnologue_ben" /><ref>{{cite web|url=http://factsanddetails.com/india/Minorities_Castes_and_Regions_in_India/sub7_4b/entry-4198.html|title=BENGALIS – Facts and Details|first=Jeffrey|last=Hays|website=factsanddetails.com|access-date=4 юл 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730013507/http://factsanddetails.com/india/Minorities_Castes_and_Regions_in_India/sub7_4b/entry-4198.html|archive-date=30 юл 2017|url-status=live}}</ref> Бенгал мацӀ буго щуабилеб бищун тӀибитӀараб рахьдал мацӀлъун ва киналниги жинда кӀалъалезул рикӀкӀадул рахъалъ бищун тӀиритӀарал мацӀазул анкьабилеблъун.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=21 фебруар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213004843/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|archive-date=13 фебруар 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|title=Summary by language size|website=Ethnologue|language=en|access-date=21 фебруар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911104311/http://www.ethnologue.com/statistics/size|archive-date=11 септембер 2013|url-status=live|date=3 октобер 2018}}</ref>
Бангладешалъул [[официалаб мацӀ|официалаб]] ва [[де факто]] [[националаб мацӀ]] буго гьанжесеб стандартаб бенгал.<ref name="Bengali Act">{{cite book|title=Bangladesh Code|publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, Bangladesh|edition=Online|volume=27|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:বাংলাদেশ কোড|chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987|script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭|trans-chapter=[[Bengali Language Implementation Act, 1987]]|access-date=23 май 2019|chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf|archive-date=5 юл 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="bpedia">{{cite web|title=Bangla Language – Banglapedia|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language|website=en.banglapedia.org|accessdate=12 септембер 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language|archive-date=6 юл 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="constitution">{{cite book|title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh|website=|publisher=Ministry of Law, The People's Republic of Bangladesh|chapter=Article 3. The state language|accessdate=23 май 2019|chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367§ions_id=24550|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805014802/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367§ions_id=24550|archive-date=2017-08-05|url-status=dead}}</ref> Эб ккола миллаталъул лингва франкалъун, бенгалиязул 98% [[ТӀоцебесеб мацӀ|тӀоцебесеб мацӀалда]] гӀадин эркенго кӀалъала гьеб мацӀалда.<ref>{{cite web|title=National Languages Of Bangladesh|url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/|website=einfon.com|accessdate=12 септембер 2018|date=11 юн 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/|archive-date=2 август 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/|title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important|date=17 август 2017|access-date=10 март 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/|archive-date=26 юн 2018|url-status=dead}}</ref> Индиялда бенгали мацӀ официалаблъун буго [[БакътӀерхьул Бенгалия|БакътӀерхьул Бенгалиялда]], [[Трипура|Трипуралда]] ва [[Ассам]] штаталъул регион Барак расалъуда. Гьеб буго [[Бенгал бугъаз|Бенгал бугъазалда]] ругел [[Андамангун Никобар чӀинкӀиллъаби|Андаман ва Никобар чӀинкӀиллъабазда]] бищун тӀибитӀараб мацӀ,<ref name=":1">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013)|last=|first=|date=16 юл 2014|website=National Commission for Linguistic Minorities|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=2 январ 2018|access-date=20 фебруар 2018}}</ref> ва гьелда кӀалъалезул гӀурабгӀан къадар буго цогидал штатаздаги, гьездаго гъорлӀ [[Дели]], [[Чатисгарх]] ва [[Джархканд]].<ref name="langminor">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=50th REPORT OF THE COMMISSIONER FOR LINGUISTIC MINORITIES IN INDIA|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archivedate=8 юл 2016|accessdate=23 май 2019}}</ref> Бенгал мацӀалда кӀалъала гӀезегӀан къадар бугеб [[бенгали диаспора]] ([[Бангладешалъул диаспора]] ва Индиялъул бенгалал): Пакистаналда, [[Британиялъул бенгалал|КӀудияб Британиялда]], [[Америкаялъул бенгалал|Цолъарал Штатазда]] ва [[ГӀагараб Бакъбаккуда бенгалал|ГӀагараб Бакъбаккуда]].<ref name="britannica">{{cite web|title=Bengali Language|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|website=www.britannica.com|accessdate=12 септембер 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=26 юн 2018|url-status=live}}</ref>
Бенгал мацӀ цебетӀолеб букӀана 1300-гӀан соналъ. [[Бенгал литература]], жиндирго [[Бенгал адабияталъул тарих|адабияталъулаб азарсонил тарихгун]], гӀатӀиго цебетӀолеб букӀана [[Бенгал ренесанс|Бенгал цӀилъул]] заманалдаса, ва гьеб буго Азиялда бугеб бищун хьолбохъ битӀараб ва батӀи-батӀияб адабияталъулаб гӀадатлъилъун. 1948-лелдаса 1956-лелде букӀараб [[Бенгал мацӀалъулаб багъа-бачари|Бенгал мацӀалъулаб багъа-бачариялъ]], жиндица Бенгал мацӀ Пакистаналъул расмияб мацӀлъун гьаби тӀалаб гьабулеб букӀараб, квер бакъана [[Бакъабаккул Бенгал|Бакъабаккул Бенгалалда]] [[бенгал национализм]] цебетӀеялъе, гьеб сабаблъун 1971 соналъ лӀугьана Бангладеш пачалихъ. Бенгал мацӀ ккола [[Бенгал национализм|бенгал идентилъиялъул]] квинтэссенциялъун, ва элъ цолъизабула [[Бенгал култура|културияб рахъалъ батӀалъи]] бугеб регион.
== Тарих ==
=== Бенгалалъул некӀсиял мацӀал ===
=== Цебесеб ===
=== Гьоркьохъел гӀасраби ===
=== Гьанжесеб ===
== Географияб ареал ==
=== Расмияб статус ===
=== Диалектал ===
== КӀалъаялъул ва адабияталъулал батӀалъаби ==
== Хъвай-хъвагӀиялъул система ==
=== Орфографияб гъварилъи ===
=== ХӀалтӀизби ===
=== Латинлъизаби ===
== Фонология ==
=== Кьабизаби ===
=== Рагьукъазул кластер ===
== Морфология ==
=== ЦӀарал ===
=== ФигӀлаби ===
== Синтаксис ==
=== РагӀабазул тартиб ===
== Лексика ==
=== Бенгал мацӀалъе Сводешил сияхӀ ===
== Мисалалъе текстал ==
* [[Бенгал мацӀалъул академия]]
* [[Бенгали диалектал|Bengali dialects]]
* [[Бенгали тархал]]
* [[Бангладешалъул мацӀал]]
== Референсал ==
{{Reflist}}
<references />
== Иццал ==
{{Col-begin}} {{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite book|last=Alam|first=M|title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric)|publisher=S.N. Printers, Dhaka|year=2000}}
* {{Cite book|last=Ali|first=Shaheen Sardar|title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives|url=https://archive.org/details/indigenouspeople0000alis|last2=Rehman|first2=Javaid|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book|author=Asiatic Society of Bangladesh|title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|year=2003|location=Dhaka}}
* {{Cite book|last=Bhattacharya|first=T|title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages)|publisher=WW Wilson, New York|year=2000|isbn=978-0-8242-0970-4|editor=Gary, J. and Rubino. C.|chapter=Bengali|chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf|archive-date=25 юн 2006}}
* {{Cite book|last=Bonazzi|first=Eros|title=Dizionario Bengali|publisher=Avallardi (Italy)|year=2008|isbn=978-88-7887-168-7|chapter=Bengali}}
* {{Cite book|last=Cardona|first=George|url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&pg=PA1|title=The Indo-Aryan Languages|last2=Jain|first2=Danesh|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[Byomkes Chakrabarti|Chakraborty, Byomkes]], A Comparative Study of Santali and Bengali, K.P. Bagchi & Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal|last=Chatterji|first=SK|year=1921|title=Bengali Phonetics|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|doi=10.1017/S0041977X0010179X|volume=2|page=1|url=https://zenodo.org/record/1549580}}
* {{Cite book|last=Chatterji|first=SK|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610|title=The Origin and Development of the Bengali Language|publisher=Calcutta Univ. Press|year=1926|oclc=4700363}}
* {{Cite book|last=Chisholm|first=H|url=https://archive.org/details/encyclopdiabrit13chisgoog|title=The Encyclopædia Britannica : A Dictionary of Arts, Sciences, Literature and General Information|publisher=Cambridge, England ; New York : At the University Press|year=1910|editor=Hugh Chisholm|chapter=|oclc=266598}}
* {{Cite journal|last=Ferguson|first=CA|last2=Chowdhury|first2=M|year=1960|title=The Phonemes of Bengali|journal=Language|volume=36|issue=1|pages=22–59|doi=10.2307/410622|jstor=410622}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite book|last=Haldar|first=Gopal|title=Languages of India|publisher=National Book Trust, India|year=2000|isbn=978-81-237-2936-7}}
* {{Cite journal|last=Hayes|first=B|last2=Lahiri|first2=A|year=1991|title=Bengali intonational phonology|url=https://archive.org/details/sim_natural-language-linguistic-theory_1991-02_9_1/page/47|journal=[[Natural Language & Linguistic Theory]]|doi=10.1007/BF00133326|volume=9|page=47}}
* {{Cite book|last=Keith|first=Arthur Berriedale|title=The Sanskrit Drama|publisher=Motilal Banarsidass Publ|year=1998|isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{Cite book|last=Klaiman|first=MH|title=The World's Major Languages|publisher=Croon Helm, London and Sydney|year=1987|isbn=978-0-19-506511-4|editor=Bernard Comrie|chapter=Bengali|chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse|chapter-url-access=registration}}
* {{Cite book|last=Masica|first=Colin P.|title=The Indo-Aryan Languages|url=https://archive.org/details/indoaryanlanguag0000masi|publisher=Cambridge Univ. Press|year=1991|isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book|last=Radice|first=W|title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners|url=https://archive.org/details/bengalicompletec0000radi|publisher=NTC/Contemporary Publishing Company|year=1994|isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book|last=Ray|first=P|title=Bengali language handbook|last2=Hai|first2=MA|last3=Ray|first3=L|publisher=Center for Applied Linguistics, Washington|year=1966|asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book|last1=Sen|first1=Dineshchandra|title=Bengali Language and Literature|last2=Siddhanta|first2=Jibendranath|publisher=International Centre for Bengal Studies, Calcutta|year=1996|isbn=978-81-7023-504-0}}
* {{Cite book|last=Shah|first=Natubhai|title=Jainism: The World of Conquerors|url=https://archive.org/details/jainismworldofco0000shah|publisher=Sussex Academic Press|year=1998|isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book|last=Tagore|first=Rabindranath|title=The English Writings of Rabindranath Tagore|url=https://archive.org/details/englishwritingso0000tago|last2=Das|first2=Sisir Kumar|publisher=Sahitya Akademi|year=1996|isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book|last=Wilson|first=A.J.|title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones|last2=Dalton|first2=D.|publisher=University of Hawaii Press|year=1982|isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book|last=Bonazzi|first=E|title=Grammatica Bengali|publisher=Libreria Bonomo Editrice|year=2008|isbn=978-88-6071-017-8|location=Bologna}}
* Shaw, Rameswar ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
{{refend}}
{{Col-end}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.comM/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.
* Dasgupta, Probal (2003). Bangla. In George Cardona and Dhanesh Jain, (eds) ''The Indo-Aryan languages''. London/New York: Routledge, 351–390.
== КъватӀисел линкал ==
{{InterWiki|code=bn}}{{Wikiquote}} {{sisterlinks|d=Q9610|c=category:Bengali language|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|n=no|q=no|m=no|mw=no|species=no}}
* {{Curlie|Science/Social_Sciences/Linguistics/Languages/Natural/Indo-European/Indo-Iranian/Indo-Aryan/Bengali/}}
* [https://www.britannica.com/topic/Bengali-language Bengali language] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* [http://www.banglaacademy.org.bd/ Bangla Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113185021/http://www.banglaacademy.org.bd/ |date=2011-01-13 }}
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project, The Library of Congress. Bengali Authors.]
* [https://indifferentlanguages.in Translate from bangla or to bangla]
{{Bengali language topics|state=collapsed}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{DEFAULTSORT:Бенгал мацІ}}
[[Категория:Бенгал мацӀ| ]]
[[Категория:Бакъбаккул Гьинд-риял мацӀал]]
[[Категория:Бангладешалъул мацӀал]]
[[Категория:Гьиндустаналъул расмиял мацӀал]]
[[Категория:Субъект–объект–фигӀлу мацӀал]]
[[Категория:Бакъбаккул Бенгалалъул мацӀал]]
[[Категория:Трипуралъул мацӀал]]
[[Категория:Ассмалъул мацӀал]]
t4s309yujccjuo9ioyjosuhsrn3oo7f
Авар фонология
0
14029
102367
102291
2026-11-07T22:29:14Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102367
wikitext
text/x-wiki
''{{selfref|Википедиялъул макъалабазе аваралъул ИФА транскрипция гьабиялъул квеки щвезе, ралагье [[Help:ИФА/Авар|Квеки:ИФА/Авар]].}}''
{{IPA notice}}
'''Авар фонология''' — бицунеб [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] ругел каламалъул гьаркьазул система. Цогидал мацӀаздаго гӀадин, авар мацӀалъулги буго абулеб куцалъул батӀалъи диалекталдаса диалекталде. Авар мацӀалъул фонетикияб анализалъул концентрация гьабула [[Авар мацӀ|стандартаб мацӀалъул]] акценталда; гьединго руго [[Авар свералаби|свералаби]], жиде-жидер хасаб фонетикияб батӀалъи бугел.
[[Рагьараб|Рагьаразулги]] [[Рагьукъаб|рагьукъазулги]] рикӀкӀадул рахъалъ, цогидал кавказалъулал мацӀазда гьорлӀ, [[Авар мацӀ|авар мацӀалъ]] ккола гьоркьохъеб бакӀ. Рагьарал гьаркьал цӀикӀкӀун руго БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазде данде ккун, амма Бакъаккул Кавказалъул цогидал мацӀазулалдаса дагьал; [[Картвел мацӀал|картвел]], вайнах ва дагъистаниял мацӀазде данде ккун, рагьукъал руго гӀемерал, хӀо [[абхаз мацӀ|абхаз]] ва [[Адигъ мацӀ|адигъ мацӀазулаздаса]] дагьал.<ref name="Вестник">{{cite journal | last = Магомедов | first = М.А. | date = 2014| title = Некоторые вопросы системы гласных аварского языка| trans-title = Авар мацӀалъул рагьаразул системалъул цо-цо суалал| language = | journal = Вестник института языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы ДНЦ РАН| volume = | issue = 6| pages = 14-186 | issn = 2227-7978 | doi = | access-date = }}</ref>
==Фонемаби==
МацӀалъул яги диалекталъул [[фонема]] ккола гьеб конкретияб мацӀалъул яги диалекталъул кӀалъалезда цохӀого функция бугеблъун биччӀулеб каламалъул гьаркьил яги батӀи-батӀиял гьаркьазул групалъул [[абстракция]]. Мисалалъе, ''ракӀ'' абураб рагӀи гӀуцӀун буго лъабго фонемалдаса: тӀоцебесеб "р", "кӀ" гьаракь, ва рагьараб гьаракь.
Авар мацӀалда ругел фонемабазул рикӀкӀен ва рикьа-къотӀи буго батӀи-батӀияб свералидаса свералиде. Рагьукъал фонемабазул рикӀкӀен буго 75–80, максималаб буго стандарталда, диалектазда рагьукъал руго гьелдасаги дагь, амма гьенир рукӀине бегьула стандарталда данчӀваларел фонемабиги. Рагьарал фонемабазул рикӀкӀен гӀемераб гьечӀо, цогидал гӀагарал мацӀазде дандеккун. Стандартаб мацӀалда буго щуго рагьараб, [[Авар свералаби|диалектазда]] гьел рукӀине бегьула цӀикӀкӀунги.
===Рагьукъал===
Хадусеб таблода руго кьун стандарталъулги диалекталъулги фонемаби, лабиаллъарал рагьукъал руго ратӀаго гъоркьегӀан. Аваралда руго зирарал, гъугъал, [[Эйективияб рагьукъаб|эйективиял]] (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал,{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} ва гьезул [[Лабиализация|лабиаллъарал]] вариантал. Щибаб серия буго цохӀо [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариял]] ва [[Посталвеоларияб рагьукъаб|посталвеолариял]] фрикативазул.{{Sfn|Форкер|2020|p=245}}
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|+Авар мацӀалъул рагьукъал фонемаби<ref name="TITUS">[http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#XFN1 Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA]</ref>
! colspan="2" rowspan="3" |
! rowspan="3" |[[Лабиалаб рагьукъаб|Лабиал]]
! colspan="4" |[[Алвеоларияб рагьукъаб|Алвеолар]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Посталвеоларияб рагьукъаб|Пост-<br>алвеолар]]
! rowspan="3" |[[Палаталаб рагьукъаб|Палатал]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Веларияб рагьукъаб|Велар]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Увуларияб рагьукъаб|Увуляр]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Фарингалаб рагьукъаб|Фарингал]]
! rowspan="3" |[[Глотталаб рагьукъаб|Глоттал]]
|- class="small"
! colspan="2" |Централ
! colspan="2" |[[Латералаб рагьукъаб|Латерал]]
|- class="small"
!<small>ленис</small>
!<small>фортис</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
|-
! colspan="2" |[[Назалаб рагьукъал|Назалал]]
|{{IPAplink|m}}
|{{IPAplink|n}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="3" |[[Плозивияб рагьукъаб|Плозивал]]
!<small>[[Гьаракьлъи (фонетика)|зирарал]]</small>
|{{IPAplink|b}}
|{{IPAplink|d}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɡ}}
|
|
|
|
|
|
|-
!<small>[[гъугълъи|гъугъал]]</small>
|{{IPAplink|p}}
|{{IPAplink|t}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|k}}
|
|{{IPAplink|q}}{{efn|[[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул свералил]] [[Бухди|бухдисезул гаргарул]] кӀиго къватӀиса бачӀараб рагӀулӀ гурони данчӀвалареб фонема. Гьел рагӀабиги руго ''къуруш'' {{IPA|/quruʃ/}}, ''къаравул'' {{IPA|/qarawuɫ/}}, стандарталда ''гъурущ'' {{IPA|/ʁu.ˈruʃː/}}, ''хъаравул'' {{IPA|/q͡χːäräwul/}}.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}}}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʔ}}
|-
!<small>[[Эйективияб рагьукъаб|эйективал]]</small>
|{{IPAplink|pʼ}}{{efn|Гъугъаб билабиалаб эйектив гӀатӀидго данчӀвала диалектазда, хасго [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерилалда]].{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=59}} [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул]] данчӀвала цо чанго рагӀулӀ: ''кьапӀде'' {{IPA|/t͡ɬːʼapʼde/}}'кьабизе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}} Закаталисезул свералида эб фонема гьединго буго дагь гурони хӀалтӀизабулареб, батула цо-цо къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ: ''пӀенсия'' 'пенсия', ''пӀанкӀа'' 'банка', ''чӀипӀи'' 'чванта'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=24}} Эб фонема батула гьединго хундерил свералил цо-цо рагӀабазулӀги, мисалалъе, ''чӀапӀтӀи'' {{IPA|/t͡ʃʼapʼ.ˈtʼi/}} 'чӀабтӀи'. Прото-хьондакавказияб мацӀалъул букӀараб {{PNC|''*ṗ''}} {{IPA|/pʼ/}} гьаркьил рефлекс авар мацӀалда буго {{IPA|/b/}}.<ref name= "Starostin1994" />}}
|{{IPAplink|tʼ}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʼ}}
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="3" |[[Аффрикатияб рагьукъаб|Аффрикатал]]
!<small>зирарал</small>
|
|{{IPAplink|d͡z}}{{efn|ДанчӀвала [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерил свералида]]. ЛӀугьуна коартикулациялдалъун {{IPA|/d/}}-ги {{IPA|/z/}}-ги жубан, цӀцӀикӀаниселъ эб фонема букӀуна фреквентативазулӀ: ''свердзи'' {{IPA|/sːʷerd͡zi/}} 'свердизе', ''гӀугӀедзи'' {{IPA|/ʕuʕed͡zi/}} 'гӀегӀедизе', [[сонорант|сонориял]] {{IPA|/r/}}, {{IPA|/l/}}, {{IPA|/n/}} гьаркьазда хадубги: ''бандзи'' 'бачине/, ''гӀандзи'' 'гӀодизе'. Коартикулациялда бачӀогоги данчӀвала {{IPA|d͡z}}: ''чихӀдзи'' 'ччукӀизе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=59}} Лъедерго данчӀвала закаталисезул свералидаги: ''дзагъу'' 'цӀакъго'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=31}}}}
|
|
|
|{{IPAplink|d͡ʒ}}{{efn|Фонема буго [[анцухъдерил сверел|анцухъдерил свералил]] [[ЧӀадаколоб|чӀадаколосезул гаргаралда]], гьениб эб букӀуна цогидазул {{IPA|/d͡z/}} бугелъуб: ''гьарджи'' {{IPA|/hard͡ʒi}} 'гьардезе', ''буссджи'' {{IPA|/busːd͡ʒi/}} 'буссине'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=60}} [[Къаралазул сверел|Къаралазул свералил]] риссдерил гаргаруда{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=149}} ва [[Гьидерил сверел|гьидерил свералида]]{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=305}} гьеб фонема букӀуна стандарталъул {{IPA|/ʒ/}} бугеб цо-цо къватӀиса бачӀараб рагӀул: ''джаваб'' {{IPA|/d͡ʒawab/}} 'жаваб', ''джуджахӀ'' {{IPA|/d͡ʒud͡ʒaħ/}} 'жужахӀ'. [[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул свералида]]: ''джухи'' {{IPA|/d͡ʒuχi/}} 'жух', ''баджарде'' {{IPA|/bad͡ʒarde/}} 'бажаризе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}} Закаталисезул свералида данчӀвала цо-цо рагӀулӀ стандарталъул {{IPA|/ʒ/}} гьаркьил бакӀалда: ''неджер'' {{IPA|/ned͡ʒer/}} 'нижер', ''гъедж'' {{IPA|/ʁed͡ʒ/}} 'гъеж', ''гьедже'' {{IPA|/hed͡ʒe}} 'гьанже', ва къватӀиса рачӀаразулӀ: ''джубур'' {{IPA|/d͡ʒubur/}} 'чали'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=32}} Гьединго фонема данчӀвала цо-цо хьондасел гаргаразда,{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=58}} мисалалъе, [[Хундерил сверел|хундерил свералил]] [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|хьиндадерил гаргарул]] цо рагӀулӀги: ''гьандже'' {{IPA|/ˈhand͡ʒe/}}, стандарталда ''гьанже'' {{IPA|/ˈhanʒe/}}.}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɢ͡ʁ}}{{efn|[[Закаталисезул сверел|Закаталисезул свералил]] фонема, дандеккола стандарталъул увуларияб эйективияб аффрикаталъе {{IPA|/q͡χːʼ/}}: ''къʼези'' {{IPA|/ɢ͡ʁe.zi/}} 'гьекъезе', ''къʼогу'' {{IPA|/ɢ͡ʁo.ɡu/}} 'къого', ''къʼутӀзи'' {{IPA|/ɢ͡ʁutʼ.zi/}} 'къотӀизе'. Гьениб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]] зирараблъун лӀугьин буго позиционияб.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=38}}}}
|
|
|
|
|-
!<small>гъугъал</small>
|
|{{IPAplink|t͡s}}
|{{IPAplink|t͡sː}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬː}}
|{{IPAplink|t͡ʃ}}
|{{IPAplink|t͡ʃː}}
|
|
|{{IPAplink|k͡xː}}
|{{IPAplink|q͡χ}}{{Efn|Диалектазул фонема, мисалалъе, чӀадаколосезул стандарталда гьечӀо. [[Инс-кавказияб мацӀ|Инс-кавказияб]] ва [[Инс-авар-гӀандияб мацӀ|инс-авар-гӀандияб]] мацӀазул букӀараб *q гьаркьица авар мацӀалде аслияб куцалъ рефлекслъун кьуна {{IPAslink|h}} яги {{IPA|Rχ}}:<ref name= "Starostin1994" /> ''{{PAA|*'''q'''VrV}}'' > '''''h'''or'' (гьор);<ref>{{cite web |title= *qVrV ( ~ χ-, h-) | url = https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=282&root=config |access-date = 2024-08-15|publisher = The Tower of Babel. The Global Lexicostatistical Database|website=StarLing database server}}</ref>}}
|{{IPAplink|q͡χː}}
|
|
|
|-
!<small>эйективал</small>
|
|{{IPAplink|t͡sʼ}}
|{{IPAplink|t͡sːʼ}}
|{{IPAplink|t͡ɬʼ}}{{Efn|Стандарталдаги хьондасал свералабаздаги гьечӀеб, амма бакъдасезда гӀатӀидго данчӀвалеб фонема, буго анцухъдерил, гьидерил свералабазда, къаралазул цо-цо гаргаразда.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=53}} Эб ккола [[Инс-авар мацӀ|инс-авар]] ва [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|инс-хьондакавказияб]] мацӀаздаго букӀараб фонема, жиб хьондасел свералабазда [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]] сверараб: *ƛ̣ {{IPA|/t͡ɬʼ/}} > ṭ {{IPA|/tʼ/}}<ref name= "Starostin1994">{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/Texts/caucpref.pdf|url-status= |access-date= 2024-08-01|format= pdf|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= 53|archive-date= |via= |quote=}}</ref> Мисалалъе, ''бекьӀер'' {{IPA|/beˈt͡ɬʼer/}} 'бетӀер', ''кьӀад'' {{IPA|/t͡ɬʼad/}} 'тӀад', ''кьӀехь'' {{IPA|/t͡ɬʼex/}} 'тӀехь'.}}
|{{IPAplink|t͡ɬːʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʼ}}
|
|
|{{IPAplink|kxːʼ}}
|{{IPAplink|q͡χʼ}}{{Efn|ЧӀадаколосезул гаргаруда {{IPA|/q͡χːʼ/}} гьаркьил рефлекс: ''бакъӀ'' {{IPA|/baq͡χʼ/}} 'бакъ'.<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=83&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*bV(r)q̇:V}}</ref> [[Прото-кавказияб мацӀ|Прото-кавказияб]] ва [[Прото-авар-гӀандияб мацӀ|прото-авар-гӀандияб]] мацӀазул''{{PAA|*q̇}}'' {{IPA|/q͡χʼ/}} гьаркьил рефлекслъун авар стандармацӀалда лӀугьана {{IPAslink|ʕ}}:<ref name= "Starostin1994" /> ''{{PAA|*mo'''q̇'''V}}'' > ''ma'''ʕ''''' (магӀ).<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=262&root=config |url-status= dead |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= 2025-06-24 |via= |quote= *moq̇V |archive-url= https://web.archive.org/web/20250624213843/https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=262&root=config |access-date= 2024-08-15}}</ref>}}
|{{IPAplink|q͡χːʼ}}
|
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Фрикативияб рагьукъаб|Фрикативал]]
!<small>зирарал</small>
|
|{{IPAplink|z}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʒ}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ʁ}}
|
|{{IPAplink|ʕ}}
|
|
|-
!<small>гъугъал</small>
|{{IPAplink|f}}{{Efn|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони букӀунареб фонема.{{Sfn|Форкер|2020|p=246}} Авар алфабеталда бихьизабула ''Ф'' хӀарпалдалъун.}}
|{{IPAplink|s}}
|{{IPAplink|sː}}
|{{IPAplink|ɬ}}
|{{IPAplink|ɬː}}
|{{IPAplink|ʃ}}
|{{IPAplink|ʃː}}
|
|{{IPAplink|x}}
|{{IPAplink|xː}}{{Efn|Закаталисезул свералида дагьалго рагӀабазулӀ, стандарталъул [[гъугъаб веларияб аффрикат|интенсивияб гъугъаб веларияб аффрикаталъул]] бакӀалда: ''ххьури'' {{IPA|/xːuri/}} 'ккуна', ''хьхьала'' {{IPA|/xːala/}} 'ккола', ''хьхьал'' {{IPA|xːal}} 'ккал'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=35}}}}
|{{IPAplink|χ}}
|{{IPAplink|χː}}
|{{IPAplink|ħ}}
|{{IPAplink|ħː}}{{Efn|ДанчӀвала закаталисезул свералида стандартаб аваралъул {{IPAplink|ħ}} фонема букӀунелъуб: ''хӀхӀе'' {{IPA|/ħːe/}}'хӀе', ''махӀхӀал'' 'махӀаби'. [[Гъугъаб фарингеалаб фрикатив|ХӀалуцинчӀеб гъугъаб фарингеалаб]] {{IPA|/ħ/}} гьениб дандеккола стандартаб {{IPA|/χ/}} гьаркьие: ''хӀуб'' 'хоб', ''нахӀ'' 'нах'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=38–39}}}}
|{{IPAplink|h}}
|-
! colspan="2" |[[Вибрантияб рагьукъаб|Вибрантал]]
|
|{{IPAplink|r}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! colspan="2" |[[Аппроксимант|Аппроксимантал]]
|{{IPAplink|w}}
|
|
|{{IPAplink|l}}{{Efn|Авар мацӀалда {{IPA|/l}} гьаракь буго кӀиго [[аллофон]]алда: {{IPA|/i e/}} гьаркьазда аскӀоб [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}}, хутӀарал бакӀазда [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} ({{IPA|[lˠ]}}.}}
|
|
|
|{{IPAplink|j}}
|
|
|
|
|
|
|
|}
{{Notelist|colwidth=30}}
Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго [[фортис ва ленис]] (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе {{IPA|[tsː]}} (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, [[итал мацӀ]] гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин {{IPA|[tːs]}} (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе, {{IPA|t͡ɬː}} гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей {{IPA|/t͡ɬɬ/}} ({{IPA|/t<sup>ɬ</sup>ɬ/}}) гӀадин.<ref>Лейвер (1994) ''Principles of Phonetics'' гь. 371.</ref>
Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: [[Обструэнт|обструэнтал]] (хъуй-бугел) ва [[Сонорат|соноратал]]. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=30}} Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда.
==== Плозивал ====
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;"
|+Плозивазул система
!Зирараб
!Гъугъаб
!Эйективияб
|-
| align="center" | {{IPAlink|b}} {{angbr|б}}
| align="center" |{{IPAlink|p}} {{angbr|п}}
| align="center" | {{IPAlink|pʼ}} {{angbr|пӀ}}
|-
| align="center" | {{IPAlink|d}} {{angbr|д}}
| align="center" |{{IPAlink|t}} {{angbr|т}}
| align="center" | {{IPAlink|tʼ}} {{angbr|тӀ}}
|-
| align="center" |{{IPAlink|ɡ}} {{angbr|г}}
| align="center" | {{IPAlink|k}} {{angbr|к}}
| align="center" |{{IPAlink|kʼ}} {{angbr|кӀ}}
|}
[[Плозив]], яги стоп стандартаб авар мацӀалда буго ичӀго. Эл рукӀуна [[Гьаракьлъи (фонетика)|зираралги]] [[гъугълъи|гъугъалги]], гьединго эзие хасиятаб буго [[эйективияб рагьукъаб|эйективлъи]], гьаракь бахъулаго гьаркьил кьватӀел эххеде хӀалуцинаби, амма плозивазе букӀунаро хӀалуцин. Эйективияб плозив буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеолариябги]] {{IPA|/tʼ/}} [[Веларияб эйективияб стоп|велариябги]] {{IPA|/kʼ/}}, билабиалаб эйективияб стоп стандарталда буго цохӀо ''гьопӀа'' интерйекталъулӀ, диалектаздани эб данчӀвала гӀатӀидго.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=31}} Эйективал рихьизарула хӀарпалда цадахъ [[ГӀучӀ (кириллица)|гӀучӀ]] хъван: {{angbr|тӀ кӀ пӀ}} щибалъе. Плозиваз гӀуцӀула лъабилаб система ''зирараб–гъугъаб–эйектив'', хӀалуцарал вариантал гьечӀелъул. Гьенибе гъорлӀе кколаро жибго цохӀо бугеб [[Глотталаб стоп|гъугъаб глотталаб плозив]].
==== Аффрикатал ====
[[Аффрикат|Аффрикатал]] руго [[Короналаб рагьукъаб|короналалги]] [[Дорсалаб рагьукъаб|дорсалалги]], тӀоцересез гъорлӀе рачуна [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариялги]] [[Пост-алвеоларияб рагьукъаб|пост-алвеолариялги]], кӀиабилез — [[Веларияб рагьукъаб|велариялги]] [[Увуларияб рагьукъаб|увулариялги]]. Стандарталъул системалда гьечӀо зирарал аффрикатал, диалектаздани данчӀвала {{IPA|/d͡z d͡ʒ/}}.
Алвеолариял ва пост-алвеолариял аффрикатазул руго {{IPAslink|t͡s}} {{angbr|ц}}-ги {{IPAslink|t͡ʃ}} {{angbr|ч}}-ги, гьезул хӀалуцарал {{IPA|/t͡sː t͡ʃː/}}, эйективиял {{IPA|/t͡sʼ t͡ʃʼ/}}, хӀалуцарал эйективиял {{IPA|/t͡sːʼ t͡ʃːʼ/}} варианталги, гьединлъидал гьез гӀуцӀула ункъилаб система. Гьоркьоса бахъилъун ккола латералал аффрикатал. Стандартаб авар мацӀалда буго кӀиго интенсивияб алвеоларияб латералаб аффрикат: жибго {{IPAslink|t͡ɬː}} {{angbr|лӀ}} ва эйективияб {{IPAslink|t͡ɬːʼ}} {{angbr|кь}}, жидер хӀалуцинчӀел коррелатал гьечӀел.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} [[Инс-авар мацӀ|Инс-авар мацӀалдаго]] букӀараб [[Алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат|алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат]] хутӀун буго [[Авар свералаби|бакъдасел свералабазда]], стандарт мацӀалда гьеб гьаракь сверун буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]].<ref name= "Starostin1994"/>
Веларияб аффрикат буго кӀиго: интенсивияб гъугъаб {{IPAslink|k͡xː}} {{angbr|кк}}-ги [[Веларияб эйективияб аффрикат|интенсивияб веларияб эйективияб аффрикат]] {{IPA|/k͡xːʼ/}} {{angbr|кӀкӀ}}-ги. Гьел гьаркьазул гьечӀо хӀалуцинчӀел коррелатал.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=36}} Гьениб аффрикатизациялъул буго кӀого момент: тӀоцебеселъ артикулациялда {{IPA|/k/}} яги {{IPA|/kʼ/}} лӀугьин, кӀиабилелъ фрикативизация букӀин ва гьаракь {{IPA|/xː/}}-ялдалъун лӀугӀи.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=56}} Гьединго кидаго хӀалуцарал ккола увулариял аффрикаталги, гьелги руго интенсивияб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]] {{IPA|/q͡χː/}} {{angbr|хъ}} ва элъул эйективияб вариант {{IPA|/q͡χːʼ/}} {{angbr|къ}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=37}}
{| class=wikitable style="border: none; background: none; color: inherit; text-align: center;"
|+Аффрикатазул система
! colspan="4" scope="col" | Алвеолариялги пост-алвеолариялги
| rowspan="14" style="border: none; background: none; color: inherit;" |
! colspan="2" scope="col" | Алвеолариял латералиял
| rowspan="14" style="border: none; background: none; color: inherit;" |
! colspan="2" scope="col" | Велариялги увулариялги
|-
!<small>Гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб</small>
!<small>Эйективияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективиияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективияб</small>
|-
|{{IPAlink|t͡s}} {{angbr|ц}}||{{IPAlink|t͡sː}} {{angbr|цц}}||{{IPAlink|t͡sʼ}} {{angbr|цӀ}}||{{IPAlink|t͡sːʼ}} {{angbr|цӀцӀ}}|| rowspan="2" |{{IPAlink|t͡ɬː}} {{angbr|лӀ}}|| rowspan="2" |{{IPAlink|t͡ɬːʼ}} {{angbr|кь}}||{{IPAlink|k͡xː}} {{angbr|кк}}||{{IPAlink|k͡xːʼ}} {{angbr|кӀкӀ}}
|-
|{{IPAslink|t͡ʃ}} {{angbr|ч}}||{{IPAslink|t͡ʃː}} {{angbr|чч}}||{{IPAslink|t͡ʃʼ}} {{angbr|чӀ}}||{{IPAslink|t͡ʃːʼ}} {{angbr|чӀчӀ}}||{{IPAslink|q͡χː}} {{angbr|хъ}}||{{IPAslink|q͡χːʼ}} {{angbr|къ}}
|-
|}
====Фрикативал====
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;"
|+Фрикативазул система
!Зирараб
!Гъугъаб
!Интенсивияб
|-
|{{IPAlink|z}} {{angbr|з}}
|{{IPAlink|s}} {{angbr|с}}
|{{IPAlink|sː}} {{angbr|сс}}
|-
|—
|{{IPAlink|ɬ}} {{angbr|лъ}}
|{{IPAlink|ɬː}} {{angbr|лълъ}}
|-
|{{IPAlink|ʒ}} {{angbr|ж}}
|{{IPAlink|ʃ}} {{angbr|ш}}
|{{IPAlink|ʃː}} {{angbr|щ}}
|-
|—
|{{IPAlink|x}} {{angbr|хь}}
|—
|-
|{{IPAlink|ʁ}} {{angbr|гъ}}
|{{IPAlink|χ}} {{angbr|х}}
|{{IPAlink|χ}} {{angbr|хх}}
|-
|{{IPAlink|ʕ}} {{angbr|гӀ}}
|{{IPAlink|ħ}} {{angbr|хӀ}}
|—
|}
[[Фрикатив]], яни кӀиго артикулаторалда гьоркьоб бугеб чӀедераб нухдасан хӀухьел цун абулеб рагьукъаб аваралда буго 16, эзул лабиаллъарал вариантал рикӀкӀинчӀого. Авар фрикативазул гьечӀо эйективлъи, амма эл рукӀине бегьула хӀалуцараллъун. Алвеолариялги пост-алфеолариялги фрикативаз гӀуцӀула лъабилаб система, жиндилӀ зирарабги, гъугъабги, гъугъаб интенсивиябги бугел:{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} {{IPAslink|z}}–{{IPAslink|s}}–{{IPAslink|sː}}, {{IPAslink|ʒ}}–{{IPAslink|ʃ}}–{{IPAslink|ʃː}}. Зирарал интенсивиял фрикативал авар мацӀалда гьечӀо. [[Латералаб рагьукъаб|Латералал фрикативазул]] руго гъугъаб алвеоларияб {{IPAslink|ɬ}} {{angbr|лъ}}-ги, элъул интенсивияб вариант {{IPA|/ɬː/}} {{angbr|лълъ}}-ги, гьедин эз гӀуцӀула кӀибилаб кьер.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}}
Велариял фрикативазул авар мацӀалда буго гъугъаб веларияб фрикатив {{IPA|/x/}}, жиндир интенсивияб форма гьечӀеб.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=36}} Увулариял фрикативазулги буго лъабилаб кьер: зирараб {{IPAslink|ʁ}} {{angbr|гъ}}, гъугъаб {{IPAslink|χ}} {{angbr|х}}-ги {{IPAslink|χː}} {{angbr|хх}}-ги. Фарингеалазул фрикативазул руго гъугъаб {{IPAslink|ħ}} {{angbr|хӀ}}-ги зирараб {{IPAslink|ʕ}} {{angbr|гӀ}}-ги.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=37}}
Гьединго авар мацӀалда реализация буго [[гъугъаб лабиоденталаб фрикатив|гъугъаб лабиоденталаб фрикативалъулги]] {{IPA|/f/}} {{angbr|ф}}, жиб цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони, авар жиндирго рагӀабазулӀ букӀунареб. [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|Инс-хьондакавказияб мацӀалда]] букӀараб *''f'' гьаркьица [[Инс-авар мацӀ|авар мацӀалда рефлексиялъун]] кьуна {{IPA|/x ~ χ/}} яги {{IPA|/ʃː/}} гьаркьал: ''*'''f'''ănV''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=282&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*fănV}}</ref> > '''''хь'''онлъи'', ''*'''f'''iwɨ ( ~ -b-,-o)''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1682&root=config |url-status= dead |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= 2025-06-24 |via= |quote= *xʷibV ( ~ -b-,-o) |archive-url= https://web.archive.org/web/20250624233305/https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1682&root=config |access-date= 2024-08-05 }}</ref> > '''''х'''об'', ''*'''f'''_ɦä̆''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=2320&root=config |url-status= dead |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= 2024-08-05 |via= |quote= *f_ɦä̆ |archive-url= https://web.archive.org/web/20240805235856/https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/cauc/caucet&text_number=2320&root=config |access-date= 2024-08-05 }}</ref> > '''''щ'''у''. ЦӀакъго цересел къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ, мисалалъе, гӀарабалдаса, оригиналаб {{IPA|/f/}}-ялъул бакӀалда батула {{IPA|/p/}} гьаракь: {{lang-ar|فناء|fanāʾ}} > ''пана'' {{IPA|/pana/}}; {{lang-fa|فال}} > ''пал'' цги. [[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] ва гьелдасан рачӀарал европиял мацӀазул рагӀабазулӀ {{IPA|/f/}} цӀунула.
====Сонорантал====
Сонориял рагьукъал ккола жал гьаракьалъул тракталда хӀухьелалъул турбулентияб чвахи гьечӀого лӀугьунел, эзул руго кӀиго назалияб {{IPAslink|m}}, {{IPAslink|n}}, цо вибрант {{IPAslink|r}}, лъабго аппроксимант {{IPAslink|l}}, {{IPAslink|w}}, {{IPAslink|j}}.
[[Зирараб алвеоларияб латералаб аппроксимант]]алъул авар мацӀалда буго кӀиго [[аллофон|аллофон]]: [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}} ва [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} (яги {{IPA|[lˠ]}}, хъвалаго эзул батӀалъи бихьизабуларо. Палаталлъараб варианталъул реализация букӀуна {{IPA|/i/}}, {{IPA|/e/}} [[Цебесеб рагьараб|цебесел рагьарал]] аскӀоре ккани: ''ле́маг'' {{IPA|[ˈlʲe.maɡ]}}, ''эбе́л'' {{IPA|[ʔɛ.ˈbelʲ]}}, ''билта́'' {{IPA|[bɪlʲ.ˈtä]}}, ''лъе́ла'' {{IPA|[ˈɬe.lʲa]}} (лъезе-{{abbr|{{Smallcaps|fut}}|бачӀунеб мех}}), гьединго {{IPAslink|j}} гьаркьида хадуб бугони: ''хъва́йла'' {{IPA|[ˈq͡χːʷäj.lʲa]}} (хъвазе-{{abbr|{{Smallcaps|fut}}|бачӀунеб мех}}). ХутӀанщинаб бакӀалда букӀуна веларлъараб аллофон: ''лалу''́ {{IPA|[ɫa.ˈɫu]}}, ''бал'' {{IPA|[baɫ]}}, ''хъва́ла'' {{IPA|[ˈq͡χːʷä.ɫa]}} (хъвазе-{{abbr|{{Smallcaps|prs}}|гьанжесеб гӀахьалаб мех}}).
==== Лабиаллъарал рагьукъал ====
[[Лабиализация]] буго авар мацӀалда гӀатӀидго данчӀвалеб кӀиабизесеб артикулация, эб лӀугьуна гьаракь бахъулаго кӀутӀбиги цадахъ хӀалтӀизарун, хъвавуда бихьизабула ''В'' хӀарпил квекудалъун. Эб артикулация букӀуна цӀикӀкӀанисел рагьукъазул, лабиалазулги сонорантазулги хутӀизегӀан, цо сонорант буго лабиалаб, эбги [[зирараб лабиал–веларияб аппроксимант]] {{IPA|/w/}}. Лабиализация букӀуна силлаб-инициалаб, ай байбихьуда данчӀвалеб. Буго гьединго рагӀуда жаниб лабиализацияги, эб хасго данчӀвала вербазулӀ, мисалалъе, ''ба'''къв'''азе'' {{IPA|/bä.ˈq͡χːʷʼä.ze/}}. Силлаб-финалаб лабиализация, рагӀул тӀарамагъада букӀунеб, авар мацӀалда гьечӀо. РагӀи хисулаго, гургинлъарал рагьаразде цебе {{IPA|/u o/}} лабиаллъарал рагьукъазе лӀугьуна делабиализация:{{Sfn|Форкер|2020|p=246}} ''гъветӀ'' — ''гъотӀо́-'', ''хвезе'' — ''хола'' цги.
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! colspan="2" rowspan="3" |
! colspan="4" |{{abbr|[[Алвеоларияб рагьукъаб|А]]|Алвеолариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Посталвеоларияб рагьукъаб|ПА]]|Посталвеолариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Веларияб рагьукъаб|В]]|Велариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Увуларияб рагьукъаб|У]]|Увулариял}}
! rowspan="3" |{{abbr|[[Фарингеалаб рагьукъаб|Ф]]|Фарингеалал}}
! rowspan="3" |{{abbr|[[Глотталияб рагьукъаб|Г]]|Глотталал}}
|- class="small"
! colspan="2" |<small>централ</small>
! colspan="2" |[[Латералал рагьукъал|<small>латерал</small>]]
|- class="small"
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
|-
! rowspan="3" |[[Плозивиял рагьукъал|Плозив]]
!<small>{{abbr|з|зирарал}}</small>
|{{IPAplink|dʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɡʷ}}
|
|
|
|
|
|-
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|tʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʷ}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ʔʷ}}
|-
!<small>{{abbr|э|эйективал}}</small>
|{{IPAplink|tʼʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʼʷ}}
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Аффрикат]]
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|t͡sʷ}}
|{{IPAplink|t͡sːʷ}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬːʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʷ}}
|
|{{IPAplink|kxːʷ}}
|
|{{IPAplink|q͡χːʷ}}
|
|
|-
!<small>{{abbr|э|эйективиял}}</small>
|{{IPAplink|t͡sːʷ}}
|{{IPAplink|t͡sːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬːʷʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʼʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|kxːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|q͡χːʷʼ}}
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Фрикативиял рагьукъал|Фрикатив]]
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|sʷ}}
|{{IPAplink|sːʷ}}
|{{IPAplink|ɬʷ}}
|{{IPAplink|ɬːʷ}}
|{{IPAplink|ʃʷ}}
|{{IPAplink|ʃːʷ}}
|{{IPAplink|xʷ}}
|
|{{IPAplink|χʷ}}
|{{IPAplink|χːʷ}}
|{{IPAlink|ʕʷ}}
|
|-
!<small>{{abbr|з|зирарал}}</small>
|{{IPAplink|zʷ}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʒʷ}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʁʷ}}
|
|{{IPAlink|ħʷ}}
|{{IPAplink|hʷ}}
|-
! colspan="2" |[[Аппроксимантиял рагьукъал|Аппроксимант]]
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|w}}
|
|
|
|
|
|}
===Рагьарал===
{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
|+ Рагьарал фонемаби
! rowspan="2" |Борхи
! colspan="3" |Кьер
|-
! class="bright" |[[Цебесеб рагьараб|Цебесеб]]
! class="bright" |[[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀеб]]
! class="bright" |[[Нахъисеб рагьараб|Нахъисеб]]
|-
! style="text-align: left;" |[[ТӀасияб рагьараб|ТӀасияб]]
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|i}}
| style="font-size:120%" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|u}}
|-
! style="text-align: left;" |[[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀад-гьоркьохъеб]]
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|e}}
| style="font-size:120%" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|o}}
|-
!style="text-align: left;" |[[Гъоркьияб рагьараб|Гъоркьияб]]
| align="center" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|ä}}
| style="font-size:120%" |
|}
Авар мацӀалда буго щуго рагьараб гьаракь: {{IPA|/i/}}, {{IPA|/u/}}, {{IPA|/e/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/ä/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}}{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} Руго гьединго гьел гьаркьазул назаллъарал варианталги,{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} хъвавуда гьел рихьизаруларо. Диалектазда данчӀвала цӀикӀкӀунги рагьарал гьаркьал, гьединго халалъарал вариантал.
Артикуляция кӀутӀбузул позициялде балагьун, авар мацӀалъул рагьарал руго [[гургинлъи|гургинлъарал]] {{IPA|/u, o/}} ва гьезде данде лъолел гургинлъичӀел {{IPA|/i, e, ä/}}. Абулаго гӀебедемухъалда мацӀалца кколеб бакӀалда рекъон, рагьарал данде лъола [[Цебесеб рагьараб|цебесеб кьералъул]] {{IPA|/i/}}, {{IPA|/e/}} ва [[Нахъисеб рагьараб|нахъисеб кьералъул]] {{IPA|/u, o/}}. Гьезде данде ккуна {{IPA|/ä/}} буго бакьулӀ кьералъул. МацӀалзул эхедемухъалда позициялда рекъон данде лъола [[тӀасияб рагьараб|тӀасияб борхул]] {{IPA|i, u}} ва [[гъоркьияб рагьараб|гъоркьияб борхул]] {{IPA|/ä/}}. Гьеб кӀибго борхуда гьоркьор руго [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|тӀад-гьоркьохъел]] {{IPA|/e, o/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}}
РагӀул байбихьуда рагьарал рацӀцӀадго дандчӀваларо, гьезда цебе букӀуна [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}: ''эбел'' {{IPA|/ʔe.ˈbel/}}, ''анкьго'' {{IPA|/ˈʔäntɬːʼ.ɡo/}}, ''ине'' {{IPA|/ˈʔi.ne/}}, гьединго гьеб гьаракь букӀуна силлабазул байбихьуда рагӀуда жанибги, кӀиго рагьараб аскӀобе ккун, [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе:<ref name="Вестник" /> ''рии'' {{IPA|/ri.ˈʔi/}}, ''роол'' {{IPA|/ro.ˈʔol/}}, ''беэнаб'' {{IPA|/be.ˈʔe.nabl/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}} Гьединго [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе хӀалтӀизабула [[зирараб палаталаб аппроксимант]] {{IPA|/j/}}: ''цӀияб'' {{IPA|/ˈt͡sʼi.jäb/}}, ''лъабгоял'' {{IPA|/ˈɬäb.ɡo.jäɫ/}}, ''дие'' {{IPA|/ˈdi.je/}} цги.<ref name="Вестник" />
==== Назалал рагьарал ====
{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
|+
|-
!
! [[Цебесеб рагьараб|Цебе]]
![[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀ]]
! [[Нахъисеб рагьараб|Нахъ]]
|-
! style="text-align: left;" | [[ТӀасияб рагьараб|ТӀаса]]
| | {{IPA link|ĩ}}
| |
| | {{IPA link|ũ}}
|-
! style="text-align: left;" | [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀад-гьоркьоб]]
| | {{IPA link|ẽ}}
|
| | {{IPA link|õ}}
|-
! style="text-align: left;" | [[Гъоркьияб рагьараб|Гьоркьа]]
| |
| | {{IPA link|ã}}
|
|}
Авар мацӀалда руго [[назалаб рагьараб|назалал рагьарал]],{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: ''у'' {{IPA|/ʔũ/}}, ''гӀоло'' {{IPA|/ʕo.ɫõ/}} ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалала рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: ''у(н)гьи'' {{IPA|/ˈʔũ.hi/}} 'хӀухьел биччай' — ''угьи'' {{IPA|/ˈʔu.hi/}} 'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги<ref name="Вестник" />{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} интерйекциябазулӀги:{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} ''гьа'' {{IPA|/hã/}}, ''хӀе'' {{IPA|/ħẽ/}} (хӀама хъамизе абулеб) цги. Дагьабги цӀиккӀун назализация батула [[хундерил сверел|хундерил свералил]] цо-цо гаргаразулӀ.
===Кьабизаби===
Авар мацӀалъул [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизабиялъе]] хасиятал сипатал руго хадусел: хьвадарулеб (динамикияб) букӀин, эспираторияб букӀин, гӀезегӀан мухӀканго загьираб ва рагӀул цоккураб [[Гьижа|гьижаялде]] тӀаде кколеб букӀин. Кьабизаби кидаго тӀаде ккола рагӀиялъул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб гьижаялде; ва киданиги рагӀул байбихьудаса бугеб кӀиабилеб гьижаялдаса добегӀан унаро: ''на́ку'', ''кере́н'', ''бéрцинаб'', ''квара́наб'', ''гьабу́ларо'', ''у́на''.
Кьабизабиялъул хьвадари (динамика) загьирлъула рагӀи хисулелъуб, ва гьелъул хӀасилалда рагӀулӀ лӀугьуна батӀи-батӀиял хиса-басиял. Кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде бачӀунеб бугони, кьабизабиялда цебесеб рагьараб тӀагӀуна ([[Синкопа (лингвистика)|синкопа]]): ''бетӀе́р'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''ботӀро́''-л ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кагъа́т'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''кагъти́ца'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''гомо́г'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''гонги́ца'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) ва ц.
РагӀиялъул гӀемерлъул форма лӀугьунелъул, кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде ккани, тӀагӀуна кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб: ''гама́чӀ'' — ''га́нчӀал''; ''гӀере́къ'' — ''гӀе́ркъал'', ''лъеле́хь'' — ''лъе́лхьал'' ва ц.
Кьабизабиялъ хасаб роль хӀала рагӀиялъул хъвалсараб аслу лӀугьиналда, мисалалъе, аблаутияб хисунккей, рагӀулӀ кьабизабиялъул бакӀалда бараб гьечӀониги, цадахъ регӀула кьабизаби хьвадигун: ''тӀехь'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|ц. ф.|цолъул форма}}) — ''<u>тӀахь</u>-а́л'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}} — <u>''тӀохь-а́л''</u> ({{Abbr|ген.|генетив}}), гъе́''ду'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|ц. ф.|цолъул форма}}) — ''<u>гъуд</u>-у́л'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''<u>гъад</u>-и́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
Кьабизабиялъ хӀала батӀи-батӀиял релъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъул роль: ''рагъи''́ (цӀар.) — ''ра́гъи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), лъикӀлъи́ (цӀар) — ''лъи́кӀлъи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''рикьи́'' (цӀар) — ри́кьи ({{Abbr|масд.|масдар}}).
Гьединго кьабизабиялъ хӀала рол номинативалъулги хъвалсараб аслуялъул форма релълъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъеги: ''лъар'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''лъа́рал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''лъара́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}); ''тӀул'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''тӀу́лал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''тӀула́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}); ''цӀул'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''цӀу́лал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''цӀула́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
Кьабизабиялъул бакӀалда бараб чӀедерал ва гӀатӀидал рагьарал данде лъей ккола батӀи-батӀиял категориалиял формаби лӀугьиналъул къагӀидалъун: ''рухье́н'' (цӀар) — ''ру́хьин'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''къотӀе́л'' (цӀар) — ''къо́тӀи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''рате́л'' (цӀар) — ''ра́ти'' ({{Abbr|масд.|масдар}}). Кьабизабиялъул бакӀ ккола гьел рагӀабазул статус мухӀкан гьабиялъул критерияздаса цояб. Жубараб рагӀиялъул кӀиабилеб компоненталъул кьабизаби тӀагӀуна, щай гурелъул гьеб кӀиабилеб гьижаялдаса хадуса букӀине бегьуларо, мисалалъе: ''на́хъарукъ'', ''бетӀе́рчӀахъад'', ''бетӀе́ргьанчи''. [[Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал]] лъаб- яги цӀикӀкӀун журарал рагӀабазулӀ кьабизаби бачӀуна кӀиабилеб къотӀелалде тӀаде: ''теле́пон'', ''гене́рал''.
==Морфофонология==
Бищун кӀвар бугел морфофонологиял процессал руго аблаут, рагьаразул синкопа, ассимилация, мутация, рагьукъазул алтернация ва метатезис.{{Sfn|Форкер|2020|p=247}}
====Аблаут====
Аблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагӀи лӀугьунаго, рагӀи хисулаго: '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|u}}''': ''налъ<u>и</u> — налъ<u>у</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|e}}''': ''т<u>и</u>ризе — т<u>е</u>резе'' (гӀахьалаб заман); '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''кь<u>и</u>ли — кь<u>о</u>лоца'' (эргатив); '''{{IPAalink|u}}'''/'''{{IPAalink|e}}''': ''т<u>у</u>нкизе — т<u>е</u>нкезе'' (гӀахьалаб заман); '''{{IPAalink|u}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''н<u>у</u>с — н<u>о</u>соца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''хӀeтӀ<u>e</u> — хӀатӀ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|u}}''', ''к<u>е</u>ту — к<u>у</u>тул'' (гӀем. ф.); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''п<u>е</u>р — п<u>о</u>роца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|a}}''': ''б<u>е</u>че — б<u>а</u>чица'' (эргатив); '''{{IPAalink|o}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''чохтӀ<u>о</u> — чахтӀ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|o}}'''/'''{{IPAalink|a}}''': ''гь<u>о</u>ло — гь<u>а</u>лица'' (акт. игӀр.); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''бугъ<u>а</u> — бугъ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|u}}''': ''хъ<u>а</u>ла — хъ<u>у</u>лби'' (гӀем. ф.); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''гӀ<u>а</u>штӀи — гӀ<u>о</u>штӀоца'' (эргатив) ва ц.
====Рагьаразул синкопа====
Синкопа, яги рагьарал тӀагӀин, загьирлъула рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго, кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде ккеун, кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб тӀагӀиналдалъун (кӀижурарал рагӀабазул хъвалсараб аслуялъул кӀидаго ккола кьабизабиялъулаблъун): ''буру́тӀ'' — ''буртӀи́ца'' (эргатив), ''гомо́г'' — ''гонги́л'' (ген.), ''кагъа́т'' — ''кагъти́ца'', ''гӀepeтӀ'' — ''гӀертӀица'' (эргатив) ва ц.
====Рагьаразул ассимиляция====
[[Ассимиляция (лингвистика)|Ассимиляция]], яги цо гьаракь цогидалда релъин, авар мацӀалда дандчӀвала прогрессивиябги регрессивиябги ассимиляция хӀисабалда.
[[Прогрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Прогрессивияб ассимиляция]], яги цебе бугеб гьаракьалъ хадуб бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
* гӀемерлъул формаялъулӀ кӀижурарал рагӀабазул, гьел игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб гьижа тӀагӀиналъ (кьабизаби бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетӀе́р'' — ''бу́тӀрул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''кьенсе́р'' — ''кьу́нсрул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''лаче́н'' — ''лу́чнул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''габу́р'' — ''га́рбал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''тӀагъу́р'' — ''тӀа́гърал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}). Аслуялъул рагьаразул [[Элизия (лингвистика)|элизия]] лӀугьине бегьула гӀемерлъул формаялъулӀ кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде бачӀинчӀогоги: ''кьиби́л'' — ''кьалба́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''хьиби́л'' — ''хьалба́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''миччи́л'' — ''маччли́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
* гӀемерлъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулӀ (аслуялъул рагьараб гьениб тӀагуна): ''кечӀ'' — ''ку́чӀдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''тӀегь'' — ''тӀу́гьдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''хӀехь'' — ''хӀу́хьдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
[[Регрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Регрессивияб ассимиляция]], яги хадуб бугеб гьаракьалъ цебе бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
* цолъцъул формаялъулӀ, кӀижурарал рагӀабазул, игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб [[гьижа]] тӀагӀиналъ ([[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетӀе́р'' — ''ботӀро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кьенсе́р'' — ''кьонсро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''лаче́н'' — ''лочно́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''габу́р'' — ''горбо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''тӀагъу́р'' — ''тӀогъро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
* цолъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулӀ: ''кечӀ'' — ''кочӀо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''тӀегь'' — ''тӀогьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''хӀехь'' — ''хӀохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
* рагӀи хисулаго [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде бачӀинчӀони: ''тӀехь'' — ''тӀохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''чехь'' — ''чохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кьили́'' — ''кьоло́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ва ц.
Хъвалсараб аслуялъулӀ ва гӀемерлъул формаялъул ассимиляиялъул данде кколел формаби кидаго гуро рукӀунел, ва гьеб процесс лӀугьуна гӀицӀго цолъул формаялъул хъвалсараб аслуялъулӀ, гӀемерлъул формуялъул рагьараб абуни хисуларо: ''гӀус'' — ''гӀосо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гӀуса́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''гӀучӀ'' — ''гӀочӀо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гӀучӀа́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''рукъ'' — рокъо''́''б ({{Abbr|лок. V|локатив}}) — ''рукъза́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''ракӀ'' — ''рекӀе́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''ра́кӀал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''цӀа'' — ''цӀе́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''цӀа́ял'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''лъим'' — ''лъел'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''лъи́нал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
Цо-цо букӀине бегьула гӀемерлъул формаялда ассимиляцияги, цолъул формаялда — диссимиляцияги загьирлъи, гьениб байбихьулаблъун рикӀкӀуна хъвалсараб аслуялъул формаби: ''гьоко́'' — ''гьаки́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гьака́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''сордо́'' — ''сарди́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''сарда́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''чӀорто́'' — ''чӀарти́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''чӀарта́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
====Редукция====
Авар мацӀалда [[Редукциялъул (лингвистика)|редукциялъул]], ай кьабизабуларел рагьаразул гьаркьилаб тӀабигӀат хисиялъул даража буго дагьа-макъаб, гӀаммго абуни, редукция буго къадаралъулаб. [[Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб]] {{IPAslink|ä}} кьабизабуларел [[гьижа|гьижабазда]] редуцилъула загӀипго: ''р<u>а</u>хӀáт'', ''х<u>а</u>ли́ч<u>а</u>'', ''рачéл'', ''вáчӀ<u>а</u>н<u>а</u>'' . Цогидал рагьаразеги лӀугьуна гьединалго загӀипал хиса-басиял, жидеца гьезул фонологияб статусалъе асар гьабуларел: ''къебéд'', ''керéн'', ''векéрухъан'', ''тӀокъó'', ''бусéн'', ''бигьáро'' ва ц.
====Алтернация====
Алтернация '''{{IPAalink|m}}''' > '''{{IPAalink|n}}''' лӀугьуна мацӀалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе рагӀи ва форма лӀугьунагоги, рагӀи хисулелъубги: ''гъа<u>м</u>ас — гъа<u>н</u>сил'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''га<u>м</u>ачӀ — ганчӀил'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''та<u>м</u>ахьу — та<u>н</u>хьил'', ''чӀи<u>м</u>их — чӀи<u>н</u>хал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичӀогоги хутӀула: ''ханжар'' — ''хонжроца'' ({{Abbr|эрг.|эргатив}}) ва ц.
Алтернация '''{{IPAalink|n}}''' > '''{{IPAalink|m}}''' лӀугьуна {{IPAalink|r}} гьаракьалда хадуб: ''гъара<u>н</u> — гъар<u>м</u>ил'' (генетив); ''чаран — чар<u>м</u>ил'' (генетив) ва ц.
====Лабиализация====
[[Лабиализация]], яги артикуляциялъулӀ кӀутӀби цебе цутӀи, буго [[Авар мацӀ|авар мацӀалъе]] гӀемер хасиятаб ва дандчӀвала кидаго рагӀабазул байбихьуда (журарал рагӀабазулӀ гьоркьобги букӀине бегьула): ''гвай'', ''гвенд'', ''квар'', ''кквезе, квер'', ''кӀвар'', ''свак'', ''ххвел'', ''хъвазе'' ва ц.
====Делабиализация====
[[Лабиализация#Делабиализация|Делабиализация]], яги лабиализация тӀагӀин, лӀугьуна рагӀи хисулаго лабиалиял рагьукъазда хадур лабиалиял, яги гургинлъарал рагьарал {{IPAslink|u}} ва {{IPAslink|o}} рачӀиналъ: ''кӀветӀ'' — ''кӀутӀби'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}); ''гъветӀ'' — ''гъутӀби'' (гӀем. ф.), ''гъотӀоца'' (эргатив) ва ц.
==== Метатеза ====
[[Метатеза]] лӀугьуна диссимиляциялъул аслуялда [[Лабиалиял рагьукъал|лабиалияб гьаракьалдаги]] [[Сонорантал|соноранталдаги]] гьоркьоб бугеб рагьараб тӀагӀун ва гьеб кӀиябго рагьукъалъ тартибияб бакӀ хисун (лабиалияб + сонорияб > сонорияб + лабиалияб): ''габур — гарбал'' (гӀем. ф.); ''хабар — харбил'' (генетив); ''тӀамур — тӀармил'' (генетив); ''цӀибил — цӀолбол'' (генетив) ва ц.
==== Рагьукъазул синкопа ====
ЛӀугьуна '''{{IPAalink|n}}''', '''{{IPAalink|m}}''', '''{{IPAalink|d}}''', '''{{IPAalink|t}}''' рагьукъазе рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго: ''рехъен'' — ''рехъаби'' (гӀем. ф.); ''бусен'' — ''бусадул'' (ген.); ''хӀалтӀухъан'' — ''хӀалтӀухъаби'' (гӀем. ф.), ''лъим'' — ''лълъел'' (ген.) — ''лъадаца'' (акт.), ''гӀaтӀид'' (тӀадрагӀи) — ''гӀатӀилъи'' (цӀар); ''къебед'' — ''къебелъи'', ''щулат(го)'' (тӀадр.) — ''щулалъи'' (цӀар) ва ц.
== Морфонология ==
РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижа гӀуцӀараб буго цохӀо [[Рагьараб|рагьаралъ]] (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант r, l, n, m, j), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, яни кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир), гӀаммаб куцалда гьижадул схема бихьизабизе беьула CV(R)(C) гӀадин. ТӀоракӀал гьижабазул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант.{{Sfn|Форкер|2020|p=247}}
РагӀул кьибилалъул тайпаби:
# цожубараб аслу '''C(w)V''': ''къо'', ''чу'', ''цӀа'', ''ца'', ''цӀцӀва'', ''чи'', ''кьо'', ''ци'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''C(w)VC''': ''махх'', ''лагъ'', ''нугӀ'', ''ригь'', ''рукъ'', ''хур'', ''лълъим'', ''бис'', ''бер'', ''кӀул'', ''чӀетӀ'', ''чан'', ''кӀветӀ'', ''гел'', ''тӀегь'', ''рос'', ''гохӀ'', ''агӀ'', ''ах'' , ''оц'', ''ицц'', ''их'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''VRC''': ''анкь'', ''ирс'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''C(w)VRC''': ''тӀинчӀ'', ''хӀинчӀ'', ''гӀанкӀ'', ''гӀоркь'', ''къарз'', ''гвенд'', ''гарцӀ'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCV''': ''ада'', ''угьи'', ''уба'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCСV''': ''урба'', ''ургу'', ''амру'', ''аслу'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу'''C(w)VCV''': ''гӀари'', ''гьобо'', ''гъеду'', ''кету'', ''лъади'', ''дару'', ''рагӀи'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCVС''': ''агъаз'', ''асар'', ''эмен'', ''эбел'', ''адаб'', ''ахир'', ''авал'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCСVC''': ''адрес'', ''азбар'', ''айгъир'', ''аскар'', ''авлахъ'', ''амбар'', ''аргъан'', ''ахӀмакъ'', ''илбис'' ва ц.; (гьаб тайпаялде гъорлӀе ккола цоги мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби);
# кӀижубараб аслу '''C(w)VRC(в)V''': ''тӀанса'', ''гӀанса'', ''квартӀа'', ''гъванща'', ''гвангва'', ''ханжу'', ''торгӀо'', ''гордо'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб: ''дагӀба'', ''кӀуштӀа'', ''гӀаштӀи'', ''гӀузру'', ''мусру'', ''сихӀру'' (гьаб конструкциялда руго аслияб къагӀидаялда цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀарал рагӀаби);
# кӀижубараб аслу '''C(w)VCVC''': ''гамачӀ'', ''чапар'', ''гьудул'', ''гӀалим'', ''лъимер'', ''гудур'', ''рехъен, рукӀел'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''C(w)VRCVC''': ''хвалчен'', ''ханжар'', ''гьалмагъ'', ''салмаг'', ''сандукӀ'', ''саргъас'', ''баргъич'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб (цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀаби): ''хашхаш'', ''гӀужрукъ'', ''гужгат'', ''сухъмахъ'', ''сухӀмат'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''CVCVRC''': ''туманкӀ'';
# лъабжубараб аслу '''VCCVCV''': ''аздагьо'';
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVCV''': ''можоро'', ''сумало'', ''габани'', ''гъадаро'', ''гьереси'', ''катӀари'', ''гӀарада'' ва ц.;
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVRCV''', '''(C)VRCVCV''': ''итаркӀо'', ''гвангвара'', ''гӀанхвара'', ''газаргъо'' ва ц.;
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVCVC''': ''аманат'', ''апараг'', ''жанавар'', ''апараг'', ''годекӀан'', ''малаик'' ва ц.
# лъабжубараб аслу '''(C)VСCVCVC''': ''ахбазан'';
Цогияздаса лӀугьунарел фигӀлуялъул аслуял: '''V''' (''ине''), '''CV''' (''кке-зе''), '''CVC''' (''лъу-гьи-не''; гьанирго рачӀуна бабихьуда жинсиял гӀаламатал ругел фигӀлабиги'': в-ачӀ-ине''), '''CVRC''' (''гьурщ-изе'')<ref>Аварский язык. Фонетика. (М. Алексеев. Борис Атаев)</ref>.
==Ралагье гьединго==
* [[Авар ортография]]
==МугъчӀваял==
=== Цитация ===
{{Reflist|30em}}
=== Иццал ===
{{Refbegin|33em|indent=yes}}
:'''''ГӀурусалда:'''''
* {{cite book
|last1= МикагӀилилазул |first1= Ш. И.|author-link1= МикагӀилилазул Шигьабудинил Иляс
|editor-last1= Бокарев|editor-first1= Е. А.
|year= 1959
|title= Очерки аварской диалектологии
|trans-title= Авар диалектологиялъул хъвай-хъвагӀаял
|publication-place= Ленинград
|publisher= СССРалъул гӀелмабазул академиялъул пресса
|page= 510
|ref=}}
*{{cite book |last1 = Алексеев |first1= М. Е.|last2 = Атаев |first2= Б. М. |last3 = МухӀамадов |first3= М. А. |last4 = МухӀамадов |first4= М. И. |last5 = Магьдиева |first5= Г. И. |last6 = СагӀидова |first6= П. А. |last7 = Самедов |first7= Дж. С.|author-link= |date= 2012|title= Современный аварский язык |url= |location= МахӀачхъала |publisher= АЛЕФ|page= 420|isbn={{Format ISBN|9785914311107}}}}
*{{cite book |last= СагӀидова|first= П. А.|author-link= |date= 2007|title= Закатальский диалект аварского языка |trans-title= Авар мацӀалъул закаталисезулаб сверел|location= МахӀачхъала|publisher= |page= 216|isbn=}}
:'''''Инглисалда:'''''
*{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}}
{{Refend}}
==РегӀелал==
* [http://www.philology.ru/linguistics4/madiyeva-67.htm Мадиева Г. Аварский язык (из: Языки народов СССР)]
* [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-99c.htm Алексеев М. Е. Аварский язык (из: Языки мира: Кавказские языки)]
* {{БРЭ|статья=Аварский язык|id=1797875|автор=М.Е.Алексеев}}
* [https://postnauka.ru/longreads/155222 Аварский язык]
{{Авар мацӀ}}
[[Категория:Авар фонология]]
qkc3ikbzvrn5qn040hjvcn33pimqwth
Руслан ХӀамзатов
0
14054
102421
100339
2026-11-08T01:26:05Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102421
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъалъул хІалтІухъан|пачалихъ=|аслияб цІар=|гьавураб къо-моцІ=[[21 Май|21 май]] [[1985 сон|1985]]|цІар=ХIамзатов Руслан|хъулухъ=[[Болъихъ мухъ|Болъихъалъул мухъ]] бетIер|сурат=|герб=Герб Ботлихского района.gif|дин=[[Ислам]]|хъулухъ байбихьи=[[19 Октябр|19 октябр]] [[2019 сон]]|лъади=Калимат ХӀамзатова|лъимал=Аида, ХӀамзат ва цо}}'''ХӀамзатов Руслан Супянил''' ({{Lang-ru|Гамзатов Руслан Супянович}}; ''21/05/1985)'' — [[Болъихъ мухъ|Болъихъалъул мухъ]] бетӀер.
== Биография ==
Гьавуна [[1985 сон|1985 соналъул]] [[21 Май|21 маялъ]].
== ХӀалтӀи ==
== Ссылкаби ==
[http://ботлихра.рф ботлихра.рф][https://web.archive.org/web/20210306015055/http://botlih.ru/ botlih.ru]
== Хъизан ==
{{ТІинчІ}}
ht78b2j1yyh5w1ds2h35gg1o215dy8r
Мигел де Сервантес
0
14350
102409
101246
2026-11-08T00:49:56Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102409
wikitext
text/x-wiki
{{Хъвадарухъан|цӀар=Мигель Де Сервантес Сааведра|премиял=|гьунаралъул_сонал=|мазгьаб={{flatlist|
* [[Ренессанс]]
* [[маньеризм]]
}}|жанр={{flatlist|
* [[Роман]]
* [[къисса]]
* [[трагедия]]
* [[интермедия]]
}}|асаразул_мацӀ=[[Испан мацӀ|Испан]]|машгьурал_асарал={{flatlist|
* [[Дон Кихот]]
* [[Novelas ejemplares]]
}}|дебют=|шапакъатал=|альма_матер=|автограф=Miguel de Cervantes signature.svg|гъулбас=|website=|сайт=|lib=|викитека=|викигъамас=|пиша={{flatlist|
* [[Романчи]]
* [[къиссачи]]
* [[драматург]]
* [[шагІир]]
* [[солдат]]
}}|лъимал=Изабель {{circa|1584}}{{sfn|McCrory|2006|p=112}}|оригинал_цӀар=Miguel de Cervantes Saavedra|гьавуна=29 сентябрь, 1547 {{small|(мухІканго лъаларо)}}|код=es|сурат=Cervantes Jáuregui.jpg|гӀеблъи=|гъоркьхъвай=ЦӀар-бугеб портрет, Хуан де Хаурегица бахъарабилан рикӀкӀунеб; рехсон буго Мисалиял романазул прологалда. Гьаб Сервантесил унгояб сурат букӀин чӀезабун гьечӀо, гьесулги Хаурегилги цӀарал гьелда хъван руго бахъун хадусеб мехалда. Сервантесил унгояб сурат гьечӀо, Хаурегица бахъарабги тӀагӀун буго<ref name="Gut">{{cite web
| title = E-book of The Exemplary Novels of Cervantes | translator= Walter K. Kelly
| publisher= The Project Gutenberg
| last = Cervantes Saavedra
| first = Miguel de
| url = http://www.gutenberg.org/files/14420/14420-8.txt
| access-date = 1 январ 2007}}</ref><ref>{{quote|Este que veis aquí de rostro aguileño, de cabello castaño, frente lisa y desembarazada, de alegres ojos y de nariz corva, aunque bien proporcionada, las barbas de plata, que no ha veinte años que fueron de oro; los bigotes grandes, la boca pequeña, los dientes ni menudos ni crecidos, porque no tiene sino seis, y ésos mal acondicionados y peor puestos, porque no tienen correspondencia los unos con los otros; el cuerpo entre dos extremos, ni grande ni pequeño; la color viva, antes blanca que morena; algo cargado de espaldas y no muy ligero de pies'' (Novelas, prefacio del autor).}} </ref><ref>{{cite journal| first= José María |last= Chacón y Calvo| title= Retratos de Cervantes| journal= Anales de la Academia Nacional de Artes y Letras| language= es| volume= 27| date= 1947–48| pages= 5–17}}</ref><ref>{{cite book| first= Enrique Lafuente |last= Ferrari| title= La novela ejemplar de los retratos de Cervantes| language= es| location= Madrid| year= 1948}}</ref>|гьавидал_цӀар=|тӀокӀцӀар=|тӀубараб_цӀар=|гьавураб_бакӀ=[[Алькала де Энарес]], [[Кастилиялъул къираллъи]]|лъади=Каталина де Салазар и Паласиос|хвана=22 апрель, 1616<ref name= Engines>{{cite web| url= https://www.uh.edu/engines/epi2368.htm | work= Engines of Our Ingenuity| author = Armstrong, Richard | others = Lienhard, John (host, producer) | number= 2368| title= Time Out of Joint| via= UH.edu| access-date= 9 December 2019}}</ref> (68 сон)|хвараб_бакІ=[[Мадрид]], [[Кастилиялъул къираллъи]]|вукъараб_бакІ=[[ХІатІидгІицІал тринитариязул монастер]], [[Мадрид]]|ватІанчилъи=[[Кастилиялъул къираллъи]]|миллат=[[Испанал|Испанав]]|эмен=Родриго де Сервантес|эбел=Леонор де Кортине|викицитата=}}
'''Мигел де Сервантес Сааведра''' ({{langx|es|Miguel de Cervantes Saavedra}} {{IPA|es|miˈɣel de θeɾˈβantes saaˈβeðɾa|}}; 29 сентябр, 1547 (мухӀканго лъаларо){{spaced ndash}}22 апрел,1616 [[Басрияб ва цӀияб стилазул дата|ЦӀС]])<ref>{{cite encyclopedia|url=http://dbe.rah.es/biografias/11973/miguel-de-cervantes-saavedra|title=Miguel de Cervantes Saavedra|encyclopedia=Diccionario biográfico España|first=Martín|last=de Riquer Morera|publisher=[[Real Academia de la Historia]]|language=es|access-date=2021-07-09|archive-date=2021-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707012946/http://dbe.rah.es/biografias/11973/miguel-de-cervantes-saavedra|url-status=dead}}</ref> — испан хъвадарухъан, испан мацӀалъул бищун кӀудияв хъвадарухъан ва дунялалъул бищун машгьурал романчагӀазул цояв хӀисабалда жив машгьурав. Гьесул бищун машгьураб асарлъун ккола роман [[Дон Кихот]], жиб гӀемерисеб гьанжесел [[Роман|романазул]] тӀоцебесеблъун<ref>{{cite news|url=http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,1105510,00.html|title=Harold Bloom on Don Quixote, the first modern novel|work=The Guardian|date=12 декембер 2003|access-date=18 юл 2009|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080614054652/http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,1105510,00.html|archive-date=14 юн 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2003/dec/13/classics.miguelcervantes|title=The knight in the mirror|author=Harold Bloom|website=[[The Guardian]]|date=13 декембер 2003|access-date=5 юл 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/guide-to-the-classics-don-quixote-the-worlds-first-modern-novel-and-one-of-the-best-94097#:~:text=BY%2DNC%2DSA-,Guide%20to%20the%20classics%3A%20Don%20Quixote%2C%20the%20world's%20first%20modern,and%20one%20of%20the%20best|title=Guide to the classics: Don Quixote, the world's first modern novel – and one of the best|author=And Puchau de Lecea|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]|date=25 юн 2018|access-date=1 юл 2020}}</ref> ва [[Дунялалъулаб литература|дунялалъул адабияталъул]] тӀогьазул<ref>{{cite news|title=Don Quixote gets authors' votes|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1972609.stm|work=BBC News|date=7 май 2002|access-date=3 январ 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Angelique|first=Chrisafis|title=Don Quixote is the world's best book say the world's top authors|url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/08/humanities.books|access-date=13 октобер 2012|location=London|work=[[The Guardian]]|date=21 юл 2003}}</ref> цояблъун рикӀкӀунеб.
Гьесул гӀумруялъул кӀудияб бутӀа ун буго мискинлъиялда, гьелъул гӀемерисел рахъал яги мухӀканал гьечӀо, яги тӀубан лъалел гьечӀо, ва гьесул нахъе хутӀарал хӀалтӀабазул гӀемерисел хъван руго хвалдаса лъабго соналъ цере. БукӀаниги, гьесул асар ва адабияб ирс буго цӀакъ кӀвар бугеб, гьеб бихьула [[Испан мацӀ|испан мацӀалде]] "Сервантесил мацӀ"–илан абиялъулӀ<ref>{{cite web|title=La lengua de Cervantes|language=es|url=http://www.cepc.es/rap/Publicaciones/Revistas/2/REP_031-032_288.pdf|publisher=Ministerio de la Presidencia de España|access-date=14 септембер 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003083955/http://www.cepc.es/rap/Publicaciones/Revistas/2/REP_031-032_288.pdf|archive-date=3 октобер 2008}}</ref>.
1569 соналъ Сервантес Испания тун къватӀиве ине ккана ва рещтӀана Румалда; гьенив хӀалтӀулев вукӀана кардиналасул рокъов. 1570 соналъ гьес живго хъвала Испаниялъул ралъдал лъелаб аскаралъул къокъаялде, ва 1571 соналъул октобералда захӀматго лӀукъана [[Лепантоялъул рагъ|Лепантоялъул рагъулӀ]]. Солдатлъиялъда гьев вукӀана 1575 соналъ-лъагӀан, гьеб мехалъ гьев асир гьавула [[Бербер пиратал|бербер пиратаз]]; щуго сон асирлъудаги бан вичунги восун, гьев нахъвуссуна [[Мадрид|Мадридалде]].
Гьесул тӀоцебесеб кӀвар бугеб роман "[[Галатея (роман)|Галатея]]" ([[Испан мацӀ|исп.]] ''[[Галатея (роман)|La Galatea]]'') басмаялде бахъана 1585 соналъ, гьеб заманалъ гьев жеги хӀалтӀулев вукӀана бича-босиялъул агентлъун, хадув пачалихъияб магъало бакӀарунчилъун. ''Дон Кихот'' романалъул тӀоцебесеб бутӀа басма гьабуна 1605, кӀиабилеб букӀа — 1615 соналъ. Сервантесил цогидал асаразда гъорлӀ руго 12 ''[[Novelas ejemplares]]'' (''Мисалиял романал''); халатаб шигӀру ''[[Viaje del Parnaso]]'' (''Парнасалде сапар''); ва ''Ocho comedias y ocho entremeses'' (''Микьго пьеса ва микьго антракт''). ''[[Los trabajos de Persiles y Sigismunda]]'' (''Персилесил ва Сигизмундал захӀматал'') басмаялде бахъана 1616 соналъ.
== Биография ==
=== Цересел сонал (1547–1566) ===
=== Рагъулаб хъулухъ ва асирлъи (1566–1580) ===
=== Ахирал сонал ва хвел (1580–1616) ===
== Адабияб карьера ва ирс ==
== Библиография ==
=== Цогида хӀалтӀаби ===
== Асар ==
=== БакӀал ===
=== Телебихьи ===
== Ралагье гьединго ==
== Баянал ==
{{notelist|35em}}
== ХӀужжаби ==
=== Цитатаби ===
{{reflist|21em}}
=== Иццал ===
* {{cite book|last=Byron|first=William|title=Cervantes; A Biography|url=https://archive.org/details/cervantesbiograp0000byro_d6b2|publisher=[[Cassell (publisher)|Cassell]]|year=1978|isbn=978-1-55778-006-5|location=London}}
* {{cite book|last1=Cervantes|first1=Miguel de|title=The Ingenious Gentleman Don Quixote of La Mancha|publisher=Aegitas|year=1615|isbn=978-5-00064-159-0|edition=2015|translator-last1=Ormsby|translator-first1=John|author-link1=Miguel de Cervantes|translator-link1=John Ormsby (translator)}}
* {{cite book|last1=Cervantes|first1=Miguel de|title=Novelas ejemplares|publisher=Pinnacle Books|year=1613|isbn=978-1374957275|edition=2017|language=en|translator-last1=Kelly|translator-first1=Walter K|trans-title=The Exemplary Novels of Cervantes|author-link1=Miguel de Cervantes}}
* {{cite journal|last=Chacón y Calvo|first=José María|date=1947–1948|title=Retratos de Cervantes|journal=Anales de la Academia Nacional de Artes y Letras|language=es|volume=27|pages=5–17}}
* {{cite book|last=Close|first=AJ.|title=A Companion to Don Quixote|url=https://archive.org/details/companiontodonqu0000clos|publisher=Boydell & Brewer Ltd|year=2008|isbn=978-1-85566-170-7}}
* {{cite book|last=Davis|first=Paul K.|title=100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present|url=https://archive.org/details/100decisivebattl0000davi|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19514-366-9}}
* {{cite book|last1=Egginton|first1=William|title=The Man Who Invented Fiction: How Cervantes Ushered in the Modern World|date=2016|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1620401750|location=US}}
* {{cite book|last=Eisenberg|first=Daniel|title=Siglos dorados : homenaje a Augustin Redondo|publisher=[[Castalia]]|year=2004|isbn=84-9740-100-X|volume=1|location=Madrid|contribution=La supuesta homosexualidad de Cervantes}}
* {{cite journal|last=Eisenberg|first=Daniel|title=Cervantes, autor de la "Topografía e historia general de Argel" publicada por Diego de Haedo|journal=Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America|volume=16|number=1|year=1996}}
* {{cite book|last=Fitzmaurice-Kelly|first=James|title=The Life of Cervantes|url=https://archive.org/details/aet3647.0001.001.umich.edu|publisher=Chapman Hall|year=1892}}
* {{cite book|last=Fuentes|first=Carlos|title=Myself with Others: Selected Essays|url=https://archive.org/details/myselfwithothers0000fuen|publisher=Farrar Straus Giroux|year=1988|isbn=978-0374217501}}
* {{cite book|last=Garcés|first=Maria Antonia|title=Cervantes in Algiers: A Captive's Tale|url=https://archive.org/details/cervantesinalgie0000garc|date=2002|publisher=Vanderbilt University Press|isbn=978-0826514066}}
* {{cite book|last1=Glete|first1=Jan|title=War and the State in Early Modern Europe: Spain, the Dutch Republic and Sweden as Fiscal-Military States (Warfare and History)|url=https://archive.org/details/warstateinearlym0000glet|date=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0415226448}}
* {{cite book|last=Lokos|first=Ellen|title=The Politics of Identity and the Enigma of Cervantine Genealogy in ''Cervantes and His Postmodern Constituencies''|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1138864412|editor-last=Cruz|editor-first=Anne J|editor-last2=Johnson|editor-first2=Carroll B}}
* {{cite book|last1=Ma|first1=Ning|title=The Age of Silver: The Rise of the Novel, East and West|date=2017|publisher=OUP|isbn=978-0190606565|location=US}}
* {{cite book|last1=McCrory|first1=Donald P|title=No Ordinary Man: The Life and Times of Miguel de Cervantes|url=https://archive.org/details/noordinarymanlif0000mccr_o5b4|date=2006|publisher=Dover Publishing|isbn=978-0486453613}}
* {{cite journal|last1=Mitsuo|first=Nakamura|last2=Cullen|first2=Jennifer|title=On 'Don Quixote'|journal=Review of Japanese Culture and Society|date=декембер 2006|volume=18|issue=East and West|pages=147–156|jstor=42800232}}
* {{Cite book|last1=Parker|first1=Barbara Keevil|title=Miguel de Cervantes|last2=Parker|first2=Duane F.|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0685-4}}
* {{cite book|last=Putnam|first=Samuel|title=Introduction to The Portable Cervantes|url=https://archive.org/details/portablecervante0000cerv|publisher=Penguin|year=1976|isbn=978-0-14-015057-5|location=Harmondsworth}}
* {{cite journal|last1=Riley|first1=EC|title=Cipión" Writes to "Berganza" in the Freudian Academia Española|journal=Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America|year=1994|volume=14|issue=1}}
* {{cite journal|last1=Truman|first1=RW|title=The Rev. John Bowle's Quixotic Woes Further Explored|journal=Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America|year=2003|volume=23|issue=1}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
{{Refbegin|30em}}
* ''Cervantes: A Collection of Critical Essays'', ed. Lowry Nelson, 1969.
* ''Critical Essays on Cervantes'' / ed. Ruth S. El Saffar, 1986.
* ''Scenes from World Literature and Portraits of Greatest Authors'', [[Manuel Vázquez Montalbán]] and [[Willi Glasauer]], Círculo de Lectores, 1988.
* ''Cervantes's Don Quixote (Modern Critical Interpretations)'', ed. [[Harold Bloom]], 2001.
* ''The Cambridge Companion to Cervantes'', ed. Anthony J. Cascardi, 2002.
* ''Miguel de Cervantes (Modern Critical Views)'', ed. [[Harold Bloom]], 2005.
* ''Cervantes' Don Quixote: A Casebook'', ed. [[Roberto González Echevarría]], 2005.
* ''Le Barbaresque'', [[Olivier Weber]], [[Groupe Flammarion|Flammarion]], 2011.
* Pérez, Rolando. "[https://www.academia.edu/32654689/What_is_Don_Quijote_Don_Quixote_And...And...And_The_Disjunctive_Synthesis_of_Cervantes_and_Kathy_Acker What is Don Quijote/Don Quixote And…And…And the Disjunctive Synthesis of Cervantes and Kathy Acker.]" ''Cervantes ilimitado: cuatrocientos años del Quijote''. Ed. Nuria Morgado. ALDEEU, 2016. 75–100.
*[https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/default/files/sitefiles/ehumanista/volume47/ehum47.perez.pdf Pérez, Rolando. Cervantes’s “Republic”: On Representation, Imitation, and Unreason. eHumanista 47. 2021-: 89-111. x]
{{refend}}
== External links ==
* {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/miguel-de-cervantes-saavedra}}
* {{Internet Archive author|sname=Miguel de Cervantes}}
* {{Librivox author|id=4220}}
* {{cite news|first=Ciaran|last=Giles|date=11 юн 2015|title=Spain formally buries Cervantes, 400 years later|url=http://bigstory.ap.org/article/2ab3c6f5e8684cada0ce22819ecccc36/spain-gives-formal-burial-cervantes-400-years-later|agency=Associated Press|access-date=11 юн 2015|accessdate=9 юл 2021|archivedate=13 юн 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150613045058/http://bigstory.ap.org/article/2ab3c6f5e8684cada0ce22819ecccc36/spain-gives-formal-burial-cervantes-400-years-later}}
* {{cite news|agency=Agence France-Presse|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jan/27/casket-find-could-lead-to-remains-of-don-quixote-author-miguel-de-cervantes|title=Casket find could lead to remains of Don Quixote author Miguel de Cervantes | Books|work=The Guardian|access-date=17 март 2015}}
* {{cite web|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/cash/national/spain_en.htm|title=Euro notes and coins: national sides|work=[[European Commission]]|access-date=25 юн 2013|date=8 январ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100207105016/http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/cash/national/spain_en.htm|archive-date=7 фебруар 2010}}
* {{cite web|url=http://www.museodelprado.es/en/the-collection/online-gallery/on-line-gallery/obra/a-nobleman-2/|title=Portrait of a Gentleman|work=[[Museo del Prado]]|access-date=25 юн 2013|publisher=[[Ministerio de Cultura y Deporte]], [[Gobierno de España]]|language=es|archive-date=18 декембер 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218105913/http://www.museodelprado.es/en/the-collection/online-gallery/on-line-gallery/obra/a-nobleman-2/|url-status=dead}}
* [http://www.cervantesvirtual.com/ Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091220034047/http://www.cervantesvirtual.com/ |date=2009-12-20 }} Spanish web site with multiple Cervantes links and audio of whole of Don Quixote
* [https://web.archive.org/web/20040912035140/http://coloquio.com/famosos/alpha.htm Famous Hispanics]
* [http://www.csdl.tamu.edu/cervantes/V2/CPI/index.html The Cervantes Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901185529/http://www.csdl.tamu.edu/cervantes/V2/CPI/index.html |date=2009-09-01 }} with biographies and chronology
* [http://www.donquichote.org/cervantes.php Information about Miguel de Cervantes]
* [http://cataleg.bnc.cat/search*spi/?searchtype=a&searcharg=Col%C2%B7lecci%C3%B3+Cervantina&sortdropdown=-&searchscope=13&searchscope2=13&SORT=D Cervantine Collection of the Biblioteca de Catalunya]
* [http://www.csdl.tamu.edu/cervantes/biography/new_english_cerv_bio.html Miguel de Cervantes (1547–1616): Life and Portrait] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091212060808/http://www.csdl.tamu.edu/cervantes/biography/new_english_cerv_bio.html |date=2009-12-12 }} The Cervantes Project. [[Jean Canavaggio|Canavaggio, Jean]].
* [http://www.museocasanataldecervantes.org/information/ Cervantes' Birthplace Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507223133/http://www.museocasanataldecervantes.org/information/ |date=2019-05-07 }}
* [https://www.loc.gov/rr/rarebook/coll/cervantes.html Miguel de Cervantes Collection] From the Rare Book and Special Collection Division at the [[Library of Congress]]
* [https://web.archive.org/web/20180619124823/http://cervantes.bne.es/ficheros/CRONOLOGIAaa/vida_cervantes.pdf Cervantes' short biography in Spanish]
* [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.antakirasoftware.hablaconcervantes Cervantes' chatbot in Spanish]
{{Мигел де Сервантес}}
{{Дон Кихот}}
{{DEFAULTSORT:Сервантес Сааведра, Мигел Де}}
[[Категория:Мигел де Сервантес| ]]
[[Категория:1547 соналъ гьарурал]]
[[Категория:1616 соналъ хварал]]
[[Категория:XVI гӀасруялъул драматургал]]
[[Категория:XVI гӀасруялъул хъвадарухъаби]]
[[Категория:XVI гӀасруялъул испан къиссачагӀи]]
[[Категория:XVI гӀасруялъул испан шагӀирзаби]]
[[Категория:XVI гӀасруялъул испан хъвадарухъаби]]
[[Категория:XVII гӀасруялъул драматургал]]
[[Категория:XVII гӀасруялъул хъвадарухъаби]]
[[Категория:XVII гӀасруялъул испан къиссачагӀи]]
[[Категория:XVII гӀасруялъул испан поэтал]]
[[Категория:XVII гӀасруялъул испан хъвадарухъаби]]
[[Категория:Бухгалтерзаби]]
[[Категория:Вербер пиратал]]
[[Категория:Бароккоялъул хъвадарухъаби]]
[[Категория:Мадридалда рукъарал]]
[[Категория:Диабеталъ хварал]]
[[Категория:Алжазаиралъул история]]
[[Категория:Литературалъул история]]
[[Категория:Поэзиялъул история]]
[[Категория:Театралъул тарих]]
[[Категория:Алкала де Энаресалдаса гӀадамал]]
[[Категория:Ричун роси]]
[[Категория:Романгин католикиял хъвадарухъаби]]
[[Категория:Испаниялъул меседил гӀасру]]
[[Категория:Испан солдатал]]
[[Категория:Магъало бакӀарулел]]
[[Категория:Испан дуэлистал]]
[[Категория:Испан католикиял поэтал]]
tbplef0uxpatvaqc6rlhb7yjokr53n4
Данте Алигйери
0
14356
102392
102337
2026-11-07T23:41:24Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102392
wikitext
text/x-wiki
{{Хъвадарухъан|цӀар=Данте Алигйери|премиял=|пиша={{Hlist|
* [[ШагІир]]
* [[прозачи]]
* мацІалъул теоретик
* сиясаталъул теоретик
* пачалихъияв хъулухъчи
}}|гьунаралъул_сонал=1292–1321|мазгьаб=''[[Dolce Stil Novo]]''|жанр=|асаразул_мацӀ=[[Итал мацӀ|Итал]], тосканаялъулаб сверел, [[Латин мацӀ|латин]]|машгьурал_асарал=[[Илагьияб комедия]]|дебют=|шапакъатал=|лъимал=''васал:'' Пьетро ва Якопо <br>''яс:'' Антония|автограф=|гъулбас=|website=|сайт=|lib=|викитека=|викигъамас=|альма_матер=|лъади=[[Джемма Донати]]|оригинал_цӀар=Dante Alighieri|тӀубараб_цӀар=|код=it|сурат=Portrait de Dante.jpg|гӀеблъи=|гъоркьхъвай=[[wikt:posthumous|Хун хадусеб]] портрел [[темпера]]ялда<br />[[Сандро Боттичелли]]л хӀалтӀи, 1495|жинс=m|гьавидал_цӀар=Дуранте ди Алигйеро дельи Алигйери<br />{{lang-it|Durante di Alighiero degli Alighieri}}|тӀокӀцӀар=|гьавуна={{circa|1265}}|эбел=Белла|гьавураб_бакӀ=[[Флоренция]], [[Флоренциялъул Республика]]|хвана=14 сентябрь, 1321 (гӀ.-ш. 56 сон)|хвараб_бакӀ=[[Равенна]], [[Папал пачалихъ]]|вукъараб_бакӀ=[[Дантел хоб-рукъ]]|ватӀанчилъи={{Флагификация|Флоренциялъул Республика}}|миллат=[[Италиял|Италияв]]|эмен=[[Алигйеро ди Беллинчоне]]|викицитата=}}
'''Данте Алигйери''' ( {{Lang-it|Dante Alighieri}}, {{ХФА|ˈdante aliˈɡjɛːri}}), батизе бегьула, хъанч балелъул '''Дуранте ди Алигйеро делйи Алигйери''' {{lang-it|Durante di Alighiero degli Alighieri}}{{refn|The name 'Dante' is understood to be a [[hypocorism]] of the name 'Durante', though no document known to survive from Dante's lifetime refers to him as such (including his own writings). A document prepared for Dante's son Jacopo refers to "Durante, often called Dante". He may have been named for his maternal grandfather Durante degli Abati.<ref>{{cite book |last=Gorni |first=Guglielmo |date=2009 |title=Dante: storia di un visionario |location=Rome |publisher=Gius. Laterza & Figli |chapter=Nascita e anagrafe di Dante |isbn=9788858101742}}</ref>|group=note}} ва гӀемериселъ [[Мононим|цо]] '''Данте''' абун рехсолев;<ref>{{Cite Merriam-Webster|Dante|access-date=20 май 2019}}</ref> {{c.|1265}} – 1321, [[Равенна]], [[Папал пачалихъ]])<!--full dates in infobox--> вукӀана [[Итал поэзия|итал поэт]], хъвадарухъан, философиячи<ref>{{Cite book|last1=Wetherbee|first1=Winthrop|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/dante/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last2=Aleksander|first2=Jason|date=30 април 2018|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref>, эргъохъан, литературияб итал мацӀалъе кьучӀ лъуразул цояв. Гьесул ''[[Илагьияб комедия]]'', оригиналалда жибго Коммедия ({{lang|it|Comedìa}}, гьанжесеб итал: ''Commedia'') ва хадуб илагьияб абун [[Джованни Боккаччо|Джованни Боккаччоца]] эпитет кьураб<ref>[[Edward Hutton (writer)|Hutton, Edward]] (1910).''[http://www.gutenberg.org/ebooks/46722 Giovanni Boccaccio, a Biographical Study]''. p. 273.</ref>, рикӀкӀуна [[Гьоркьохъел гӀасраби|Гьоркьохъел гӀасрабазул]] бищун кӀвар бугел поэмабазул цояблъун ва [[Итал мацӀ|итал мацӀалда]] бугеб бищун кӀудияб литературияб хӀалтӀилъун.<ref>{{cite book|last=Bloom|first=Harold|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloo|title=The Western Canon|publisher=Riverhead Books|year=1994|isbn=9781573225144|author-link=Harold Bloom|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book|last1=Shaw|first1=Prue|title=Reading Dante: From Here to Eternity|url=https://archive.org/details/readingdantefrom0000shaw|date=2014|publisher=Liveright Publishing Corporation|isbn=978-0-87140-742-9|location=New York|pages=Introduction}}</ref>
Данте машгьур вуго гӀемерисел шигӀраби латин мацӀалда хъван, гьел цохӀо лъай бугел гӀадамазе гурони цӀализе щолареб заманалда жинца адабияталда гӀадатаб халкъияб мацӀ хӀалтӀизабизе байбихьиялъ. Гьесул ''[[De vulgari eloquentia]]'' (''Халкъияб мацӀалъулӀ пасихӀлъиялъул хӀакъалъулӀ'') букӀана тӀоцебесеб гӀелмияб хӀалтӀи, халкъияб мацӀ цӀуну хъвараб. Эс жиндирго [[La Vita Nuova|''La Vita Nuova'']] (ЦӀияб гӀумру, 1295) ва ''Илагьияб комедия'' гӀадал асаразулӀ тоскан диалект хӀалтӀизабиялъ квекана жакъасеб къоялде стандартаб итал мацӀ гӀуцӀизе. Эсул хӀалтӀуца гьабуна прецедент, жинда хадур [[Петрарка]] ва [[Боккаччо]] гӀадал цӀар рагӀарал итал хъвадарухъаби рилӀунел рукӀараб.
Дантеца цӀакъ кӀудияб рол хӀана [[итал литература]] цебетӀеялъе. Эс [[ЖужахӀ|жужахӀалъул]], [[Пургаторий|пургаториялъул]] ва [[Алжан|алжаналъул]] гьабураб сипат лӀугьана инспирациялъул иццлъун [[БакътӀерхьул махщел|БакътӀерхьул махщалил]] ва литературалъул дагьабги гӀатӀидаб горсверуе.<ref>{{cite book|last=Haller|first=Elizabeth K.|title=Icons of the Middle Ages: Rulers, Writers, Rebels, and Saints|date=2012|publisher=Greenwood|isbn=978-0-313-34080-2|editor-last=Matheson|editor-first=Lister M.|volume=1|location=Santa Barbara, CA|page=244|chapter=Dante Alighieri|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rETxD8KcnUIC&pg=PA244}}</ref><ref>{{Cite book|last=Murray|first=Charles A.|url=https://archive.org/details/humanaccomplishm00murr|title=Human accomplishment: the pursuit of excellence in the arts and sciences, 800 B.C. to 1950|date=2003|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-019247-1|edition=1st|location=New York|oclc=52047270|url-access=registration}}</ref>. Гьеб гуребги, Данте рикӀкӀуна тӀоцевесев чилъун, жинца хурхараб лӀамухъил рифмияб (''[[terza rima]]'') схема хӀалтӀизабурав. Эсда абула итал мацӀалъул "эмен"–илан<ref>{{cite book|title=The Cambridge Companion to Dante's 'Commedia'|date=2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108421294|editor1-last=Barański|editor1-first=Zygmunt G.|page=108|editor2-last=Gilson|editor2-first=Simon}}</ref>, ва [[Италия|Италиялда]] гьесде гӀемериселъ абула ''{{lang|it|il Sommo Poeta}}'' ("тӀадегӀанав шагӀир") абунги. Данте, Петрарка ва Боккаччо итал литературалъул {{lang|it|tre corone}} ("лъабго таж") абун кӀодо гьарула.
== Цебесеб гӀумру ==
== Лъайщвей ва поэзия ==
== Флоренция ва сиясат ==
== Флоренциялдаса къватӀиве витӀи ==
== Хвел ва вукъи ==
== Ирс ==
== Гьунар ==
=== "ЦӀияб гӀумру" ===
=== "Илагьияб комедия" ===
==== Анализ ====
==== Маданияталде асар ====
== Библиография ==
===ХӀалтӀабазул сияхӀ===
Дантел бищун кӀвар бугел хӀалтӀаби руго хадусел<ref>Wilkins, E. (1920). [https://www.jstor.org/stable/432861?Search=yes&resultItemClick=true&searchText=dante+bibliography&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3Ddante%2Bbibliography&ab_segments=0%2Fbasic_search_gsv2%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3Aeebd8a1a203ff022ed5e6b42cbd60d4e&seq=1#metadata_info_tab_contents An Introductory Dante Bibliography]. Modern Philology, 17(11), 623-632.</ref><ref>Bibliothèque nationale de France {BnF Data}. "[https://data.bnf.fr/en/11898585/dante_alighieri/ Dante Alighieri (1265-1321)]".</ref>
* ''Il Fiore'' ва ''Detto d'Amore'' (1283–7)
* ''[[La Vita Nuova]]'' ("ЦӀияб гӀумру", 1294)
* ''[[De vulgari eloquentia]]'' ("Халкъияб мацӀалъулӀ пасихӀлъиялъул хӀакъалъулӀ", 1302–5; латин мацӀалда эссе)
* ''[[Convivio]]'' ("Банкет", 1307)
* ''[[De Monarchia]]'' (1313; Дунялияб ва динияб хӀакимлъиялъул хӀакъалъулӀ трактат, латиналда)
* ''[[Divine Comedy]]'' (1320)
* ''[[Eclogues (Dante)|Эклогал]]'' (1320)
* ''Quaestio de aqua et terra'' ("Лъел ва ракьалъулӀ хӀакъалъулӀ суал", 1320; гьоркьохъел гӀасрабазулаб космологиялда проблемабазул бахӀс, латиналда)
* ''[[Le Rime]]'' (гьанжесел критиказ бакӀарараб)
<gallery mode="packed" heights="200">
Файл:Purgatory (148974358).jpg|''Илагьияб комедиялъул'' пургаториялъул иллюстрация, Густав Дорел хӀалтӀи
Файл:Paradiso by Gustave Dore (148199891).jpg|''Илагьияб комедиялъул'' алжаналъул иллюстрация, Густав Дорел хӀалтӀи
Файл:Paradiso Canto 31 (148200393).jpg|''Илагьияб комедиялъул'' алжаналъул иллюстрация, Густав Дорел хӀалтӀи
</gallery>
== Гьунарлъиялда ==
== Ралагье гьединго ==
== Баянал ==
{{reflist|group=note}}
== Цитатаби ==
{{Reflist|30em}}
== Референсал ==
* {{cite book|last=Allitt|first=John Stewart|title=Dante, il Pellegrino|publisher=Villa di Serio (BG)|year=2011|edition=Edizioni Villadiseriane|language=it}}
* Teodolinda Barolini (ed.). ''Dante's Lyric Poetry: Poems of Youth and of the 'Vita Nuova'''. University of Toronto Press, 2014.
* {{cite book|last=Gardner|first=Edmund Garratt|url=https://archive.org/details/dantedante00gardrich|title=Dante|publisher=Oxford University Press|year=1921|location=London|oclc=690699123|author-link=Edmund Garratt Gardner|access-date=7 March 2016}}
* {{cite book|last=Hede|first=Jesper|title=Reading Dante: The Pursuit of Meaning|url=https://archive.org/details/readingdantepurs0000hede|publisher=Lexington Books|year=2007|isbn=978-0-7391-2196-2|location=Lanham}}
* {{cite book|last=Miles|first=Thomas|title=Kierkegaard and the Patristic and Medieval Traditions|publisher=Ashgate|year=2008|isbn=978-0-7546-6391-1|editor-last=Stewart|editor-first=Jon|pages=223–236|chapter=Dante: Tours of Hell: Mapping the Landscape of Sin and Despair}}
* {{cite book|last=Raffa|first=Guy P.|title=The Complete Danteworlds: A Reader's Guide to the Divine Comedy|publisher=University of Chicago Press|year=2009|isbn=978-0-226-70270-4|location=Chicago}}
* {{cite book|last=Raffa|first=Guy P.|title=Dante's Bones: How a Poet Invented Italy|url=https://archive.org/details/dantesboneshowpo0000raff|publisher=[[Belknap Press]]|year=2020|isbn=978-0-674-98083-9|location=Cambridge, Massachusetts}}
* {{cite book|last=Scartazzini|first=Giovanni Andrea|title=La Divina Commedia riveduta e commentata (4 volumes)|year=1874–1890|oclc=558999245|author-link=Giovanni Andrea Scartazzini}}
* {{cite book|last=Scartazzini|first=Giovanni Andrea|title=Enciclopedia dantesca: dizionario critico e ragionato di quanto concerne la vita e le opere di Dante Alighieri (2 volumes)|year=1896–1898|oclc=12202483}}
* {{cite book|last=Scott|first=John A.|title=Dante's Political Purgatory|url=https://archive.org/details/dantespoliticalp0000scot|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1996|isbn=978-0-585-12724-8|location=Philadelphia}}
* {{cite book|last=Seung|first=T.K.|title=The Fragile Leaves of the Sibyl: Dante's Master Plan|url=https://archive.org/details/fragileleavesofs0000unse|publisher=Newman Press|year=1962|location=Westminster, MD|oclc=1426455|author-link=T. K. Seung}}
* {{cite book|last=Toynbee|first=Paget|url=https://archive.org/details/adictionaryprop00toyngoog|title=A Dictionary of the Proper Names and Notable Matters in the Works of Dante|publisher=The Clarendon Press|year=1898|location=London|oclc=343895|access-date=7 март 2016}}
* {{cite book|last=Whiting|first=Mary Bradford|url=https://archive.org/details/cu31924011891698|title=Dante the Man and the Poet|publisher=W. Heffer & Sons|year=1922|location=Cambridge|oclc=224789}}
* Guénon, René (1925). ''The Esoterism of Dante'', trans. by C.B. Berhill, in the ''Perennial Wisdom Series''. Ghent, NY: Sophia Perennis et Universalis, 1996. viii, 72 p. ''N.B''.: Originally published in French, entitled L'Esoterisme de Danté, in 1925. {{ISBN|0-900588-02-0}}
== КъватӀисел регӀелал ==
{{Sister project links|s=Author:Dante Alighieri|wikt=no|voy=no|b=no|n=no|v=no|d=Q1067}}
* {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/dante-alighieri/}}
* {{Gutenberg author|id=507}}
* {{Internet Archive author|sname=Dante}}
* {{Librivox author|id=1189}}
* {{Curlie|Arts/Literature/Periods_and_Movements/Medieval/Dante_Alighieri/}}
* [https://web.archive.org/web/20191015041605/https://onemorelibrary.com/index.php/en/search-results/author/dante-alighieri-381?order=loc&ord_t=asc Works by Dante Alighieri] at [https://onemorelibrary.com/index.php/en One More Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817164938/https://onemorelibrary.com/index.php/en/ |date=2020-08-17 }} (Works in English, Italian, Latin, Arabic, German, French and Spanish)
* {{cite SEP|url-id=dante|title=Dante Alighieri|last=Wetherbee|first=Winthrop}}
* The [http://www.museocasadidante.it/en/ Dante Museum in Florence]: his life, his books and a history & literature blog about Dante
* The [https://web.archive.org/web/20170830160755/http://www.worldofdante.org/ World of Dante] multimedia, texts, maps, gallery, searchable database, music, teacher resources, timeline
* The [http://etcweb.princeton.edu/dante/index.html Princeton Dante Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603094521/http://etcweb.princeton.edu/dante/index.html |date=2009-06-03 }} texts and multimedia
* The [http://dante.dartmouth.edu/ Dartmouth Dante Project] searchable database of commentary
* [http://www.danteonline.it/english/home_ita.asp Dante Online] manuscripts of works, images and text transcripts by Società Dantesca Italiana
* [http://dante.ilt.columbia.edu/ Digital Dante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040326133000/http://dante.ilt.columbia.edu/ |date=2004-03-26 }} – ''Divine Comedy'' with commentary, other works, scholars on Dante
* [http://oyc.yale.edu/italian-language-and-literature/ital-310 Open Yale Course on Dante] by [[Yale University]]
* [http://perunaenciclopediadantescadigitale.eu/dantesources/en/ DanteSources] project about Dante's primary sources developed by [[Istituto di Scienza e Tecnologie dell'Informazione|ISTI]]-[[National Research Council (Italy)|CNR]] and the [[University of Pisa]]
* [https://web.archive.org/web/20100113213731/http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT11.HTM Works] Italian and Latin texts, concordances and frequency lists by [[IntraText]]
* [https://research.bowdoin.edu/dante-today/ Dante Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111043549/https://research.bowdoin.edu/dante-today/ |date=2018-01-11 }} citings and sightings of Dante in contemporary culture
* [https://web.archive.org/web/20230601164556/https://repository.upenn.edu/bibdant/ Bibliotheca Dantesca] journal dedicated to all tendencies in Dante studies
* Edmund Garratt Gardner (1908). "[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Dante Alighieri|Dante Alighieri]]". In ''Catholic Encyclopedia''. '''4'''. New York: Robert Appleton Company.
* Arthur John Butler (1911). "[[wikisource:1911 Encyclopædia Britannica/Dante|Dante]]". In Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. '''7.''' (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 810–817.
{{Данте|state=uncollapsed}}
{{Divine Comedy navbox}}
{{Social and political philosophy}}
{{History of Catholic theology}}
{{Seven Deadly Sins}}
[[Категория:Данте Алигйери| ]]
[[Категория:1265 соналъ гьарурал]]
[[Категория:1321 соналъ хварал]]
[[Категория:XIV гӀасруялъул итал шагӀирзаби]]
[[Категория:XIV гӀасруялъул итал хъвадарухъаби]]
[[Категория:XIV гӀасруялъул латин хъвадарухъаби]]
[[Категория:XIV гӀасруялъул Флоренциялъул Республикаялъдаса гӀадамал]]
[[Категория:АптекачагӀи]]
[[Категория:Католикиял шагӀирзаби]]
[[Категория:Насраниял хъвадарухъаби]]
[[Категория:Флоренциялъул маданият]]
[[Категория:ДемонологиячагӀи]]
[[Категория:Эпосиял шагӀирзаби]]
[[Категория:Италиялъул къватӀире гъурал]]
[[Категория:Итал мацӀалъул хъвадарухъаби]]
[[Категория:Итал хъвадарухъаби бихьинал]]
[[Категория:Итал сиясиял философиячагӀи]]
[[Категория:Гъоркьохъел гӀасрабазул латин шагӀирзаби]]
[[Категория:Флоренциялдаса сиясатчагӀи]]
[[Категория:СонетачагӀи]]
[[Категория:Флоренциялдаса хъвадарухъаби]]
gj18ljzl2k6znsaj9qbaxzue5ftqd3x
КӀахети
0
14532
102403
99942
2026-11-08T00:33:31Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102403
wikitext
text/x-wiki
[[файл:Kakheti in Georgia (Georgian view).svg|300px|right|border]]
'''КӀахет''' ({{lang-ka|კახეთი}} {{IPA-ka|kʼɑxɛtʰi|}}) — [[Гуржистан]]алъул бакъбаккуда бугеб икълим ([[мхаре]]), жибги 1990-л соназ КӀахеталъул тарихияб вилаяталдаса ва гьитӀинаб мугӀрузул вилаят [[Тушети]]ялдаса гӀуцӀараб. Гьелъул тахшагьарлъун буго [[Телави]]. Икълималъ гъорлӀе бачуна микьго административияб муниципалитет: [[Телави муниципалитет|Телави]], [[Гурджаани муниципалитет|Гурджаани]], [[Къурели муниципалитет|Къурели]], [[Сагареджо муниципалитет|Сагареджо]], [[ДедоплисцӀкъаро муниципалитет|ДедоплисцӀкъаро]], [[Сигънагъи муниципалитет|Сигънагъи]], [[Лагадухъ муниципалитет|Лагадухъ]] ва [[ХӀамитӀа|ХӀамитӀа]]. КӀахеталъул гӀурхъи буго [[Россиялъул Федерация]]лъул хьунда [[Чачан]]гун, хьундагин бакъбаккуда [[Дагъистан]]гун (тарихияб [[Аваристан (тарихиябгин географияб регион)|Аваристан]]), бакъдагин бакъбаккуда [[Къажар|Азарбижангун]], ва гьединго [[Мцхета-Мтианети]]гун ва [[Квемо Картли]]гун бакътӀерхьуда. КӀахеталъул буго цӀикӀкӀараб лингвистикиябги маданиябги идентитлъи: гьелъул этнографияб гъоркькъокъа — [[кӀахетиял]] — кӀалъала [[Гуржи мацӀ|гуржи мацӀалъул]] кӀахетиязулаб сверелалда.
Давид Гареджил монастерияб комплексалъул бутӀа буго гьеб икълималда ва ккола гуржи ва къажар хӀукуматазда гьоркьоб гӀурхъадулаб дагӀбадул субъектлъун.<ref>{{cite news|title=Ancient monastery starts modern-day feud in Caucasus|publisher=[[Middle East Times]]|author=Michael Mainville|date=2007-05-03|url=http://www.metimes.com/storyview.php?StoryID=20070503-033409-4589r|access-date=2007-06-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095720/http://www.metimes.com/storyview.php?StoryID=20070503-033409-4589r|archive-date=2007-09-29}}</ref> КӀахетиялъул машгьурал туризмалъул бакӀазде гъорлӀе ккола [[Тушетиялъул миллияб парк|Тушети]], [[Греми]], [[Сигънагъи]], [[КӀветӀера килиса|КӀветӀера]], [[Бодбе монастер|Бодбе]], [[Лагадухъ цӀунарал районал]] ва [[Алверди монастер]]. [https://web.archive.org/web/20211009135722/https://www.winetourism.com/wine-region/kakheti/ КӀахетиялъул чӀагӀдал регион] буго Гуржиялда чӀагӀдал продукция цебе бачунжолъун. Регионалъ чӀагӀа бахъула Телави ва Къурели микро-регионазда.
== География ==
Гьанжесеб административияб къагӀидаялъ мухъазде гуребги, КӀахет традиционалго бикьула ункъго бутӀаялде: Жанисеб КӀахети (შიდა კახეთი, ''Шида Кахети'') [[Цив-Гомбори бал]]адаса бакъбаккудехун [[Алазан|Алазан гӀоралъул]] кваранаб рагӀал ккун эхебе; КъватӀисеб КӀахети (გარე კახეთი, ''Гаре Кахети'') — [[Къарби|Къарби гӀоралъул]] хӀавузалъул бакьулӀбакӀккун эхебе; Кизикъи (ქიზიყი) — Алазаналдаги Къарби гӀоралдаги гьоркьоб, Гагъма (გაღმა მხარი, ''Гагъма Мхари'') Алазаналъул квегӀаб рагӀалда. Гьенибго гъорлӀе ккола гьоркьобгӀасрулъиялъул Гьерети икълималъул бутӀаги.
=== Климат ===
КӀахеталъул кӀудияб бутӀаялда климат буго субтропикияб. Алазаналъул расалъиялъул климат релълъараб буго Италиял Альпазул аххакь букӀунелда. Январалъул гьоркьохъеб температура гьениб букӀуна гӀ.-ш. 1 °С, июлалда — 23-24 °С. ГӀазу-цӀадалъул къадар дагьлъула шиалиябгин бакътӀерхьудаса жанубиябгин бакъваккуде, ХӀамитӀа сверухълъиялда лъагӀалил къадар 900-ялдаса цӀикӀкӀун мм, [[Греми]]ялда — 700 мм, [[Гурджаани]]са бакъбаккудехун — 600-са дагь мм. Алазаналъул расалъи ва Гомбор балалъул шималиял парсал руго цӀибил гӀезабиялъе рекъарал бакӀал — гьенибин бугеб Гуржистаналъуо аслияб чӀагӀа бахъулеб центр. Къарби тӀалъиялда буго бакъвараб авлахъул климат, рекъахъе квачараб хаселгун ва багӀарараб риигун. Июлалъул гьоркьохъел температураби гӀ.-ш. 25 °С, январалъул — гӀ.-ш. 0 °С. Ширак авлахъалда ва Къарби тӀалъиялъул жаниблъиязда хасел букӀуна дагьабги квачараб — январалъул гьоркьохъеб температура гӀ.-ш. −3 °С, гӀазу-цӀадалъул къадар 500-са дагь мм лъагӀалида жаниб. КӀахетиялъул жанубиябгин бакътӀерхьул рагӀалда, Давид Гареджил монастералда аскӀоса гӀебеде климат буго бащдасалулавлахъулаб 400-са дагь мм гӀазу-цӀадалъул къадаргун. [[Къарби тӀалъи]] буго Гуржистаналъул тӀорщалил нахъарукълъун. ТӀалъиялъул гӀатӀидаб бакӀ хӀалтӀизабула хасалил мегӀер-гӀалах гӀадин.
== Тарих ==
Гьанжесев КӀахети вилаят буго лъабго тарихияб гуржи вилаяталъул (КӀахети, Кухети ва [[Гардабани]]) территориялда. «[[Картлис Цховреба|Картлс Цховреба]]» тариххъваялда рекъон, киналниги гуржиязул этнарха Картлосил букӀун буго щуго лъимер, гьезда гьоркьор КӀахет, Кухет и Гардабан.
Н. щ. III гӀасруялда [[Фарнаваз I|Фарнаваз]] пачаяс кьучӀ лъураб микьго эриставлъиялда гьоркьоб букӀана КӀахетиялъул эриставлъиги. Цолъараб эриставлъиялъул тахшагьарлъун лӀугьана хъала [[Уджарма]], [[Аспагур I|Аспагур]] пачаяс жиндие кьучӀ лъураб. Цебесеб гьоркьобгӀасрулъиялда КӀахеталъул марказ бахъана Къарбиялъул расалъиялде жанибегӀан шималияб рахъалде, цин Герми шагьаралде, хадуб [[Телави|Телавуралде]]. КӀахети бачана цолъараб Гуржи пачалихъалде гъорлӀе XI гӀасруялъул байбихьуда, амма анцӀсонида жаниб гьеб батӀалъана. XII гӀсруялда гуржиязул пача [[Гуржи Давидица VI|Давидица]] (гӀ.-ш.1089-1125 КӀахети тӀубан гъорлӀе бачана Гуржи пачалъиялде.
1460-л соназ [[Цолъараб Гуржи пачалихъ биххи|Цолъараб Гуржи пачалихъ биххун хадуб]] КӀахети лӀугьана цияда бачӀеб пачалъилъун. XVI гӀасруялдаса байбихьун XIX гӀасруялъул байбихьуде щвезегӀан КӀахетиги гьелда мадугьалихъаб Картлиги зама-заманалда букӀана Ираналъул кверщаликь. 1616 соналъ шагь ГӀаббасица КӀахеталъул этникиял гуржиязул нус-нус азар чи депортинавуна Ираналде ва щущахъ бана икълим I Теймуразиде данде гьабураб кампаниялда.
1762 соналъ [[ГьерекӀлил II|ГьерекӀлил]] заманалда КӀахетиялъул пачалъи цолъизабуна Картлигун. Гергияб трактаталдаса ва Туплис Агъа МухӀамад-ханас талавур гьабин хадуб Картли-КӀахети пачалъи ккана Россиялъул империялъул кверщаликье; КӀахетиялда ва хутӀараб Гуржистаналда тӀад Россиялъул сюзиренитет рикӀкӀана Къажар Ираналъ1813 соналъ хъвараб [[Гулистаналъул къотӀи-къай|Гулистаналъул къотӀи-къаялда]].<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.nl/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728&dq=russo+persian+war+1804-1813&hl=nl&sa=X&ei=QnOXVJXpCcz7UPevhPAK&ved=0CCcQ6AEwAQ#v=onepage&q=russo%20persian%20war%201804-1813&f=false ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] p 728 ABC-CLIO, 2 dec. 2014 {{ISBN|1598849484}}</ref>
1918—1921 соназда КӀахети букӀана чиядабачӀеб Гуржистаналъул Демократияб Жумгьурияталда гъорлӀ, 1922—1936 соназ Нахъакавказалъул ССР-алда, 1936—1991 соназ Гуржи ССР-алда гъорлӀ. 1991 соналъ Гуржистаналъе чиядабачӀолъи щваралдаса нахъе КӀахети буго [[Гуржистан|Гуржистаналъул Жумгьурияталъул]] икълимлъун.
== Административияб рикьи ==
[[Файл:KakhetiLocationinGeorgia.svg|справа|250x250пкс]]
[[Файл:Map_of_Kakheti.svg|справа|мини|298x298пкс|Вилаяталъул муниципалитетатал: 1 [[ХӀамитӀа муниципалитет]], 5 [[Гурджаани муниципалитет]], 8 [[ДедоплисцӀкъаро муниципалитет]], 3 [[Къурели муниципалитет]], 4 [[Лагадухъ муниципалитет]], 6 [[Сагареджо муниципалитет]], 7 [[Сигънагъи муниципалитет]], 2 [[Телави муниципалитет]].]]
КӀахети икълималда тӀураязул хӀакимлъиялъул бетӀерлъун ккола Гуржистаналъул Президентасул Пачалихъияв Вакил. Гьесул функциял руго икълималда къанун билӀинаби щулалъиялъул координация, сурсатазул мобилизация, икълималъул кинабниги территориялда жамгӀиял программаби гӀуцӀи ва рилӀинари, инсанасул ихтиярал цӀуни ва ц.
Административияб рахъалъ вилаят гӀуцӀун буго микьго [[Гуржистаналъул муниципалитетал|муниципалитеталдаса]] (2006 соналде щвезегӀан рукӀана мухъал). 2016—2017 соназ [[Телави]] шагьар бащад гьабуна муниципалитеталде.
{| class="standard sortable"
!'''[[Гуржистаналъул муниципалитетал|Муниципалитет]] '''
!ГӀатӀилъи,
км²
!Халкъ
2002<ref name="этн" />,
чи
!Халкъ
2014<ref name="Перепись2014">{{cite web|url=http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf|deadlink=yes|title=Гуржистаналъул халкъалъул къадар хъваялъул хІасилал, 2014 сон (2014 General Population Census Main Results General Information)|subtitle=[http://census.ge/en/results/census 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS]|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=2016-04-28|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808154843/http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf|archivedate=2016-08-08}}</ref>,
чи
!Халкъ
2018<ref name="оценка" />,
чи
!Марказ
|-
|[[ХӀамитӀа муниципалитет|ХӀамитӀа]]
| align="right" |2207
| align="right" |{{formatnum:41641}}
| align="right" |{{formatnum:31461}}
| align="right" |{{formatnum:30193}}
|[[ХӀамитӀа]] ш.
|-
|[[Гурджаани муниципалитет|Гурджани]]
| align="right" |846
| align="right" |{{formatnum:72618}}
| align="right" |{{formatnum:54337}}
| align="right" |{{formatnum:53104}}
|Гурджаани ш.
|-
|[[ДедоплисцӀкъаро муниципалитет|ДедоплисцӀкъаро]]
| align="right" |2529
| align="right" |{{formatnum:30811}}
| align="right" |{{formatnum:21221}}
| align="right" |{{formatnum:21069}}
|ДедоплисцӀкъаро ш.
|-
|[[Къурели муниципалитет|Къурели]]
| align="right" |1001
| align="right" |{{formatnum:37658}}
| align="right" |{{formatnum:29827}}
| align="right" |{{formatnum:30275}}
|Къурели ш.
|-
|[[Лагадухъ муниципалитет|Лагадухъ]]
| align="right" |890
| align="right" |{{formatnum:51066}}
| align="right" |{{formatnum:41678}}
| align="right" |{{formatnum:41402}}
|Лагодухъ ш.
|-
|[[Сагареджо муниципалитет|Сагареджо]]
| align="right" |1491
| align="right" |{{formatnum:59212}}
| align="right" |{{formatnum:51761}}
| align="right" |{{formatnum:52251}}
|Сагареджо ш.
|-
|[[Сигънагъи муниципалитет|Сигънагъи]]
| align="right" |1252
| align="right" |{{formatnum:43587}}
| align="right" |{{formatnum:29948}}
| align="right" |{{formatnum:29724}}
|Сигънагъи ш.
|-
|[[Телави муниципалитет|Телави]]<ref>[[Телави]] шагьаргун</ref>
| align="right" |1095
| align="right" |{{formatnum:70589}}
| align="right" |{{formatnum:58350}}
| align="right" |{{formatnum:56663}}
|[[Телави]] ш.
|-
|'''вилаят''', киналниги
| align="right" |11 310
| align="right" |{{formatnum:407182}}
| align="right" |{{formatnum:318583}}
| align="right" |{{formatnum:314681}}
|'''[[Телави]]'''
|}
'''[[Гуржистаналъул шагьарал|Шагьарал]]:'''
* [[Телави]] (19 629 чи, [[2014 сон|2014]]),
* [[Сагареджо]] (10 871 чи),
* [[Гурджаани]] (8024 чи),
* [[Къурели]] (7739 чи),
* [[ХӀамитӀа]] (7105 чел.),
* [[ДедоплисцӀкъаро]] (5940 чи),
* [[Лагадухъ]] (5918 чи),
* [[ЦӀнори]] (4815 чи),
* [[Сигънагъи]] (1485 чи).
== ГӀаммаб карта ==
Картаялъул легенда:
{|
|-
|align=center|[[Файл:Green pog.svg|20px]] || Административияб марказ, 20 100 чи.
|-
|align=center|[[Файл:Lightgreen pog.svg|15px]] || 10 000-15 000 чи
|-
|align=center|[[Файл:Yellow pog.svg|13px]] || 5000-10 000 чи.
|-
|align=center|[[Файл:Orange pog.svg|11px]] || 2000- 5000 чи.
|-
|align=center|[[Файл:Red pog.svg|9px]] || 1000-2000 чи.
|}
{{БакӀКарта+|Гуржистан КӀахети|width=800|float=center|caption='''КӀахетиялъул чӀей бугел бакӀал'''
|places=
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.916667|lon=45.483333|background=|mark=Green pog.svg|marksize=20|label_size=140|label='''[[Телави]]'''|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.733333|lon=45.333333|background=|mark=Lightgreen pog.svg|marksize=15|label_size=120|label=[[Сагареджо]]|position=bottom}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.75|lon=45.8|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Гурджаани]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.95|lon=45.8|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Къурели]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.033333|lon=45.2|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[ХІамитІа]]|position=left}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.465167|lon=46.1045|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[ДедоплисцІкъаро]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.816667|lon=46.283333|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Лагадухъ]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.618608|lon=45.964208|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[ЦІнори]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.618608|lon=45.916667|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Сигънагъи]]|position=left}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.174091|lon=45.308597|background=|mark=Red pog.svg|marksize=9|label=[[Джоколо]]|label_size=100|position=left}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.141132|lon=45.299033|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Дуиси]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.044444|lon=45.300833|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Земо-Алвани]]|position=bottom}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.9603|lon=45.3501|background=|mark=Red pog.svg|marksize=9|label=[[Земо-Ходашени]]|label_size=100|position=left}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.0539|lon=45.3547|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Квемо-Алвани]]|position=top}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.995556|lon=45.2826|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[КистІаури]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.083333|lon=45.2|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Матани]]|position=left}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.176636|lon=45.32753|background=|mark=Red pog.svg|marksize=9|label=[[Омало (Панкис къварилъи)|Омало]]|label_size=100|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.816111|lon=45.7525|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Велисцихе (Гурджаани муниципалитет)|Велисцихе]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.672222|lon=45.886944|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Карданахи]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.791111|lon=45.736111|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Ахашени (росу)|Ахашени]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.693889|lon=45.854167|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Бакурцихе]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.82|lon=45.691111|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Вазисубани (Гурджаани муниципалитет)|Вазисубани]]|position=left}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.715278|lon=45.818611|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Веджини]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.7625|lon=45.765|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Чумлаки]]|position=left}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.4014|lon=46.4502|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Архилоскало]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.426389|lon=46.383056|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Земо-Кеди]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.5675|lon=45.951389|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Земо-Мачхаани]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.551667|lon=45.961389|background=|mark=Red pog.svg|marksize=9|label=[[Арбошики]]|label_size=100|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.4925|lon=45.979722|background=|mark=Red pog.svg|marksize=9|label=[[Гамарджвеба (ДедоплисцІкъаро муниципалитет)|Гамарджвеба]]|label_size=100|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.437778|lon=46.438889|background=|mark=Red pog.svg|marksize=9|label=[[СамтацІкъаро]]|label_size=100|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.9032|lon=45.9777|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Ахалсопели (Къурели муниципалитет)|Ахалсопели]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.0016|lon=45.7207|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Шилда]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.8537|lon=45.8664|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Гавази]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.8793|lon=45.9174|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[ЧикІаниб (Къурели муниципалитет)|Чикаани]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.8365|lon=46.1248|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Кабали]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.8544|lon=46.1352|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Караджала (Лагадухъ муниципалитет)|Караджала]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.79|lon=46.1287|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Картубани]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.738889|lon=45.351667|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Гиоргицминда (Сагареджо муниципалитет)|Гиоргицминда]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.702222|lon=45.537222|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[КІакІабети]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.587778|lon=45.530833|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Кешало (Сагареджо муниципалитет)|Кешало]]|position=left}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.583611|lon=45.541944|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Ламбало]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.746111|lon=45.240278|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Патардзеули]]|position=top}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.718333|lon=45.457222|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Манави]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.968611|lon=45.4475|background=|mark=Yellow pog.svg|marksize=13|label_size=110|label=[[Караджала (Телави муниципалитет)|Караджала]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=42.0448|lon=45.5038|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Напареули]]|position=right}}
{{БакІКарта~|Гуржистан КІахети|lat=41.9095|lon=45.5117|background=|mark=Orange pog.svg|marksize=11|label_size=100|label=[[Шалаури (Телави муниципалитет)|Шалаури]]|position=bottom}}
}}
== ХӀужжаби ==
{{Reflist}}
== КъватӀисел регӀелал ==
* [http://www.kakheti.gov.ge/eng/ КӀахетиялъул икълимияб администрациялъул веб-сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027192348/https://kakheti.gov.ge/eng |date=2021-10-27 }}
{{Navboxes
|list =
{{Administrative divisions of Georgia}}
{{Georgian historical regions}}
}}
[[Категория:КӀахети| ]]
[[Категория:Гуржистаналъул икълимал]]
[[Категория:Гуржистаналъул гьанжесел икълимал]]
[[Категория:Гуржистаналъул тарихиял икълимал]]
it24arp75ais9mbc5wi4bi1djf884m3
Сасанилазул империя
0
14602
102422
102053
2026-11-08T01:33:16Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102422
wikitext
text/x-wiki
{{Тарихияб пачалихъ
|цӀар = Сасанилазул империя
|оригинал_цӀар = {{lang-pal|𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩}}<br>''Ērānšahr''
|статус = [[империя]]
|гимн =
|байрахъ = Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg
|байрахъ_гъоркьхъвай = [[Деравш Кавиани]]
|герб = Senmurv.svg
|герб_гъоркьхъвай = [[Симург|Сенмурв]]
|карта = Sasanian Empire 621 A.D.jpg
|роцен =
|сипат-сурат = Сасанилазул империя [[Хосров II Парвиз|Хосрова II Парвизил]] хӀакимлъиялъул заманалда ([[620 сон|620]]) {{plainlist | style = padding-center: 0.6em; text-align: center; |
* {{Legend|#FF7F50|[[VII гӀасру]]ялъул байбихьуде}}
* {{Legend|#FF9966|Бищун кӀудияб экспансия [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (602—628)|Ираналъулгин византиялъулаб рагъул заманалда (602—628)]]}}
}}
|p1 = Парфиязул пачалихъ
|flag_p1 = Parthia 001ad.jpg
|image_p1 =
|p2 = Иберия (парччахӀлъи)
|flag_p2 = Kartli - drosha jvari.svg
|image_p2 =
|p3 = Кушан парччахӀлъи
|flag_p3 = KushanEmpireMap.jpg
|image_p3 =
|p4 = КӀудияб Арменистан
|flag_p4 = Artaxiad coat of arms by PeopleOfAr.svg
|image_p4 =
|образовано =
|ликвидировано =
|s1 = Рашидаб халифат
|flag_s1 = Mohammad adil-Rashidun-empire-at-its-peak-close.PNG
|image_s1 =
|s2 = Дабуилал
|flag_s2 = DabuyidDynastyGreatestExtent.png
|image_s2 =
|s3 = Бавандилал
|flag_s3 = BavandDynastyIranian.png
|image_s3 =
|s4 = Каренванилазул наслу
|flag_s4 =
|image_s4 =
|девиз =
|тахшагьар = [[Истагьр]] <small>(224–226)</small><br>[[Ктесифон]] <small>(226–637)</small>
|города =
|мацӀ = [[Гьоркьохъеб парс мацӀ|гьоркьохъеб парс]] (расмияб)<br> [[Арамеязул мацӀ|арамеязул]] (лингва франка)<br>[[парф мацӀ]] <br>[[койне]]
|валюта =
|тӀадеги_параметр = Эпоха
|параметралда_жаниб = [[хадусеб антиклъи]]
|гӀатӀилъи = 3 500 000 км²<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|accessdate=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref>
|халкъ = 55 млн чи (625 с.) (Дунялалъул халкъалъул 18%)
|хӀакимлъиялъул_форма = [[феодалияб монархия]]
|наслу = [[Сасаниды]]
|бутӀрузул_титул = [[Шагьиншагь]]
|бетӀер1 = [[Ардашир I]] (тӀоцевесев)
|бетӀерасул_сон1 = 224–239
|бутӀрузул_титул2 =
|бетӀер2 = [[Йездигерд III]] (ахирисев)
|бетӀерасул_сон2 = 632–651
|дин = [[зороастризм]] (расмияб)<br>[[маздакизм]]<br>[[манихеизм]]<br>[[кӀрестианлъи]]<br>[[буддизм]]<br>[[митраизм]]
|тӀадеги_параметр1 =
|параметралда_жаниб1 =
|этап1 = [[Хормозганалъул рагъ]]
|дата1 = 28 април
|сон1 = 224
|этап2 = [[Румгин перс рагъал]]
|дата2 =
|сон2 = 230–628
|этап3 = [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (526—532)]]
|дата3 =
|сон3 = 526–532
|этап4 = [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (602—628)]]
|дата4 =
|сон4 = 602—628
|этап5 = [[Сасанилазул ватӀанчилъияб рагъ (628–632)]]
|дата5 =
|сон5 = 628–632
|этап6 = [[ГӀарабаз Парс бахъи]]
|дата6 =
|сон6 = 633–654
|этап7 =
|дата7 =
|сон7 =
|цебе = Парфиязул пачалихъ
|цебе1 = Иберия (парччахӀлъи)
|цебе2 = Кушан пачалъи
|цебе3 = КӀудияб Арменистан
|цебе4 =
|цебе5 =
|цебе6 =
|цебе7 =
|хадуб = Рашидаб халифат
|хадуб1 = Дабуилал
|хадуб2 = Баванди
|хадуб3 = Каренванилазул наслу
|хадуб4 =
|хадуб5 =
|хадуб6 =
|хадуб7 =
|баянал =
|викигъамас =
}}
'''Сасанилал''' яги '''Сасанилазул империя''', официалго '''Ираниязул империя''' хӀисабалда лъалеб ([[гьоркьохъеб парс мацӀ|гьоркь. парс]]: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 ''[[Иран (дунял)|Ērānshahr/Эраншагьр]]''),{{efn|name=native-name}} ва гьединго жинда '''ЦӀияб Парс империя'''–йилан тарихчагӀаз абулеб,<ref name=":0">{{cite book|last=Fattah|first=Hala Mundhir|title=A Brief History of Iraq|year=2009|publisher=[[Infobase Publishing]]|isbn=978-0-8160-5767-2|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/49 49]|quote=Historians have also referred to the Sassanian Empire as the Neo-Persian Empire.|url=https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/49}}</ref> — ахирисеб [[Парс империя|парс империялъулаб наслу]] бусурбабаз VII гӀасруялъул бащалъуда улка бахъилалде цебе букӀараб. [[Сасанилазул наслу]]ялдаса цӀар бачӀараб гьеб пачалихъ букӀана ункънусго соналдаса цӀикӀкӀун заманалъ 224 соналдаса 651 соналде щвезегӀан, гьелъ гьебги ккола бищун гӀумру халатаб парс наслулъун.<ref name="wiesehofer">{{harv|Wiesehofer|1996}}</ref><ref>{{cite web|title=A Brief History |url=http://www.cultureofiran.com/b_history.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php |url-status=dead |archive-date=21 November 2001 |work=Culture of Iran |access-date=11 September 2009 }}</ref> Сасанилазул империялъ хисана [[Парфиязул империя]] ва ираниял рукӀахъинаруна суперкъуватлъун [[хадусеб антиклъи]]ялда, жиндирго мадугьалихъаб тушман [[Румалъул империя|Румалъугин]]-[[Бизантиялъул Империя]]ялда цадахъ бищун кутакаб пачалихъ хӀисабалда.<ref name="EIr-Sasanian">{{harv|Shapur Shahbazi|2005}}</ref><ref name="Norman A. Stillman pp 22">Norman A. Stillman ''The Jews of Arab Lands'' pp 22 Jewish Publication Society, 1979 {{ISBN|0827611552}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, pp 29">International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' pp 29. Ashgate Pub Co, 30 Sep. 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref>{{History of Iran}}Сасанилазул империялъе кьучӀ лъуна [[Ардашир I|I Ардаширица]], гье вукӀана локалияв ираниязул бетӀер, жив хӀакимлъуде вачӀарав Парфия жанисел къацандиязги Румалъулгун рагъазги загӀиплъидал. Парфиялъул ахирисев шагьиншагь [[Парфиялдаса Артабанус IV|Артабанус IV]] 224 соналъ [[Гьормоздганалъул рагъулӀ]] къезавидал, гьес кьучӀ лъуна Сасанилазул пачалихъалъе ва Ираналъул ракьалги гӀатӀид гьарун [[Гьахаманилазул империя|Гьахаманилазул империялъул]] ирс букӀахъинабизе ният гьабуна. Жиндир гӀатӀилъиялъул ва къуваталъул завалалде Сасанилазул империялъ гъорлӀе рачунаан тӀабанго гьанжесел [[Иран]] ва [[ГӀиракъ|ГӀиракъ]], ва тӀибитӀараб букӀана бакъбаккул Ракьдагьоркьобралъадлъиялдаса (Анатолияги Мисриги гъорлӀе бачун) Пакистаналде щвезегӀан, жанубияб ГӀарабистаналъул бутӀаялдаса [[Кавказ|Кавказалде]] ва Гьоркьохъеб Азиялде щвезегӀан.
== ЦӀар ==
==Тарих==
==ХӀукумат==
==Мадугьалихъал пачалихъалгун хурхенал ==
==ЖамгӀият==
==Маданият==
==Экономика==
==Дин==
==МацӀ==
==Ирс ва кӀвар==
== Хронология ==
== Ралагье гьединго==
==Баянал==
{{notelist}}
==ХӀужжаби==
{{reflist}}
==Библиография==
{{refbegin|2}}
* G. Reza Garosi (2012): ''The Colossal Statue of Shapur I in the Context of Sasanian Sculptures''. Publisher: Persian Heritage Foundation, New York.
* G. Reza Garosi (2009), ''Die Kolossal-Statue Šāpūrs I. im Kontext der sasanidischen Plastik''. Verlag Philipp von Zabern, Mainz, Germany.
* {{Citation|last=Baynes|first=Norman H.|year=1912|title=The restoration of the Cross at Jerusalem|doi=10.1093/ehr/XXVII.CVI.287|journal=The English Historical Review|volume=27|issue=106|issn=0013-8266|pages=287–299|url=https://zenodo.org/record/2408558}}
* {{Citation|title=The Cambridge Ancient History: The Late Empire, A.D. 337-425|last=Blockley|first=R.C.|editor=Averil Cameron|editor2=Peter Garnsey|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-30200-5|url=https://books.google.com/books?id=zdoUNivK_hsC&q=Shapur,+Constantius|chapter=Warfare and Diplomacy}}
* {{Citation|url=https://www.academia.edu/1012245|title=Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den Römisch-Sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike|last=Börm|first=Henning|year=2007|publisher=Franz Steiner|location=Stuttgart|isbn=978-3-515-09052-0}}
* Börm, Henning (2008). [https://www.academia.edu/1012249/Das_Konigtum_der_Sasaniden_-_Strukturen_und_Probleme._Bemerkungen_aus_althistorischer_Sicht_in_Klio_90_2008_pp._423ff "Das Königtum der Sasaniden - Strukturen und Probleme. Bemerkungen aus althistorischer Sicht."] ''Klio'' 90, pp. 423ff.
* Börm, Henning (2010). [https://www.academia.edu/1012248/Herrscher_und_Eliten_in_der_Spatantike_in_H._Borm_-_J._Wiesehofer_eds._Commutatio_et_contentio._Studies_in_the_Late_Roman_Sasanian_and_Early_Islamic_Near_East_Dusseldorf_Wellem_2010_pp._159ff "Herrscher und Eliten in der Spätantike."] In: Henning Börm, [[Josef Wiesehöfer]] (eds.): ''Commutatio et contentio. Studies in the Late Roman, Sasanian, and Early Islamic Near East''. Düsseldorf: Wellem, pp. 159ff.
* Börm, Henning (2016). "[https://www.academia.edu/23977858/A_Threat_or_a_Blessing_The_Sasanians_and_the_Roman_Empire_in_C._Binder_-_H._B%C3%B6rm_-_A._Luther_eds._Diwan._Studies_in_the_History_and_Culture_of_the_Ancient_Near_East_and_the_Eastern_Mediterranean_Duisburg_Wellem_2016_pp._615ff A Threat or a Blessing? The Sasanians and the Roman Empire]". In: Carsten Binder, Henning Börm, Andreas Luther (eds.): ''Diwan. Studies in the History and Culture of the Ancient Near East and the Eastern Mediterranean''. Duisburg: Wellem, pp. 615ff.
* {{Cambridge History of Iran|volume=3b | last = Brunner | first = Christopher | authorlink = | chapter = Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy| pages=747–778}}
* {{cite book | title = Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices | year = 1984 | publisher = Psychology Press | last = Boyce | first = Mary | pages = 1–252 | isbn = 9780415239028 | url = https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&q=false }}
* {{cite encyclopedia | article = Balāš, Sasanian king of kings | last1 = Chaumont | first1 = M. L. | first2 = K. | last2 = Schippmann | url = http://www.iranicaonline.org/articles/balas-proper-name#Sasanianking | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 6 | pages = 574–580 | year = 1988 }}
* {{Citation|last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |place=Westport, Connecticut |publisher=Greenwood Press |year= 2001 |isbn= 978-0-313-30731-7}}
* {{cite book | title = Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire | year = 2008 | publisher = I.B.Tauris | last = Daryaee | first = Touraj | author-link = Touraj Daryaee | pages = 1–240 | isbn = 978-0857716668 | url = https://books.google.com/books?id=LU0BAwAAQBAJ }}
* {{cite encyclopedia | article = Šāpur II | last = Daryaee | first = Touraj | url = http://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2009 }}
* {{cite book|first1=Touraj|last1=Daryaee|first2=Khodadad|last2=Rezakhani|title=From Oxus to Euphrates: The World of Late Antique Iran|date=2016|publisher=H&S Media|pages=1–126|isbn=9781780835778|url=https://books.google.com/books?id=zYnMCwAAQBAJ}}
* {{cite book|first1=Touraj|last1=Daryaee|first2=Khodadad|last2=Rezakhani|editor1-last=Daryaee|editor1-first=Touraj|title=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|date=2017|publisher=UCI Jordan Center for Persian Studies|chapter=The Sasanian Empire|pages=1–236|isbn=9780692864401|chapter-url=https://books.google.com/books?id=unTjswEACAAJ}}
* {{ODLA|last1=Daryaee|first1=Touraj|last2=Canepa|first2=Matthew|title=Mazdak|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3092}}
* {{ODLA|last1=Daryaee|first1=Touraj|last2=Nicholson|first2=Oliver|title=Qobad I (MP Kawād)|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3941}}
* {{cite encyclopedia | title = Yazdegerd II | last = Daryaee | first = Touraj | url = http://www.iranicaonline.org/articles/yazdgerd-ii | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica }}* {{Citation |title=The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part I, 226-363 AD) |last1=Dodgeon |first1=Michael H. |last2=Greatrex |first2=Geoffrey |last3=Lieu |first3=Samuel N. C. |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=0-415-00342-3 |url=https://books.google.com/books?id=cpg9AAAAIAAJ&q=Second+Persian+war,+Lieu }}
* {{Citation|last=Durant|first=Will|author-link=Will Durant |volume=4: The Age of Faith| title=The Story of Civilization|place=New York| publisher= Simon and Schuster | isbn=978-0-671-21988-8}}
* {{Citation|title=Shadows in the Desert: Ancient Persia at War|last=Farrokh|first=Kaveh|isbn=978-1-84603-108-3|year=2007|publisher=Osprey Publishing|url=https://books.google.com/books?id=p7kltwf9yrwC&q=Lazica,+545}}{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |title=The Cambridge History of Iran |last=Frye |first=R.N. |editor=William Bayne Fisher |editor2=Ilya Gershevitch |editor3=Ehsan Yarshater |editor4=R. N. Frye |editor5=J. A. Boyle |editor6=Peter Jackson |editor7=Laurence Lockhart |editor8=Peter Avery |editor9=Gavin Hambly |editor10=Charles Melville |year=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-20092-X |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ko_RafMSGLkC&q=Severus,+Ardashir&pg=PA124 |chapter=The Political History of Iran under the Sassanians }}
* {{Citation|title=The Cambridge Ancient History - XII - The Crisis of Empire|last=Frye|first=R.N.|editor=Iorwerth Eiddon|editor2=Stephen Edwards|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-30199-8|url=https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC&q=Parthian,+Sassanid,+Roman,+Byzantine|chapter=The Sassanians}}
*{{cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/med/fryehst.asp|title=The reforms of Chosroes Anushirvan ('Of the Immortal soul')|website=fordham.edu/|access-date=7 March 2020|last=Frye|first=R. N.|author-link=Richard N. Frye|ref=CITEREFRichard Frye. The History of Ancient Iran.}}
* {{Citation |title=The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part II, 363–630 AD) |last1=Greatrex |first1=Geoffrey |last2=Lieu |first2=Samuel N. C. |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=0-415-14687-9 |url=https://books.google.com/books?id=zoZIxpQ8A2IC&q=Eternal+Peace,+Justinian,+Kavadh }}
* {{Citation|last=Haldon|first=John|title=Byzantium in the Seventh Century: the Transformation of a Culture|publisher=Cambridge|year=1997|isbn=0-521-31917-X}}
* {{Citation|title=A History of the Arab Peoples|last=Hourani|first=Albert|author-link=Albert Hourani|publisher=Faber and Faber|year=1991|location=London|isbn=0-571-22664-7|pages=9–11, 23, 27, 75, 87, 103, 453|title-link=History of the Arab Peoples}}
* Howard-Johnston, James: "The Sasanian's Strategic Dilemma". In: Henning Börm - [[Josef Wiesehöfer]] (eds.), ''Commutatio et contentio. Studies in the Late Roman, Sasanian, and Early Islamic Near East'', Wellem Verlag, Düsseldorf 2010, pp. 37–70.
* {{cite encyclopedia | title = Avarayr | last = Hewsen | first = R. | author-link = Robert H. Hewsen | url = http://www.iranicaonline.org/articles/avarayr-a-village-in-armenia-in-the-principality-of-artaz-southeast-of-the-iranian-town-of-maku | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 1 | page = 32 | year = 1987 }}
*{{cite encyclopedia | last = Shaki | first = Mansour | title = Class system iii. In the Parthian and Sasanian Periods | url = https://iranicaonline.org/articles/class-system-iii | year = 1992 | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. V, Fasc. 6 | pages = 652–658 }}
* {{cite book|editor1-last=Martindale|editor1-first=John Robert|editor2-last=Jones|editor2-first=Arnold Hugh Martin|editor3-last=Morris|editor3-first=J.|title=The Prosopography of the Later Roman Empire, Volume III: A.D. 527–641|year=1992|location=Cambridge, United Kingdom|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-20160-5|url=https://books.google.com/books?id=110PAQAAMAAJ}}
* {{cite book |first1=Scott |last1=McDonough|editor1-last=Arnason|editor1-first=Johann P. |editor2-last=Raaflaub|editor2-first=Kurt A.|title=The Roman Empire in Context: Historical and Comparative Perspectives |date=2011 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |chapter=The Legs of the Throne: Kings, Elites, and Subjects in Sasanian Iran |pages=290–321|isbn=9781444390186|doi=10.1002/9781444390186.ch13}}
* {{cite book |first1=Scott |last1=McDonough |editor1-last=Campbell |editor1-first=Brian |editor2-first=Lawrence A. |editor2-last=Tritle |title=The Oxford Handbook of Warfare in the Classical World |date=2013 |publisher=Oxford University Press |chapter=Military and Society in Sasanian Iran |pages=1–783 |isbn=9780195304657 |chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195304657.001.0001/oxfordhb-9780195304657-e-31 }}
* {{Citation|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|last=Khaleghi-Motlagh|first=Djalal|title=Derafš-e Kāvīān|volume=7|year=1996|url=http://www.iranica.com/articles/v7/v7f3/v7f344.html|location=Cosa Mesa|publisher=Mazda|postscript=.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080407000320/http://www.iranica.com/articles/v7/v7f3/v7f344.html|archive-date=7 April 2008|df=dmy-all}}
* {{Citation|title=A Concise Pahalvi Dictionary|last=Mackenzie|first=David Neil|others=Trans. by Mahshid Mirfakhraie|publisher=Institute for Humanities and Cultural Studies|year=2005|location=Tehrān|isbn=964-426-076-7|language=fa|page=341}}
* {{Citation|title=A History of the Jews in Babylonia: The Age of Shapur II|last=Neusner|first=Jacob|year=1969|publisher=BRILL|isbn=90-04-02146-9|url=https://books.google.com/books?id=2Kti6Bz5At0C&q=Shapur+II,+administrative+system}}
* {{Citation| last=Nicolle |first= David |title=Sassanian Armies: the Iranian Empire Early 3rd to Mid-7th Centuries AD |place=Stockport |publisher=Montvert |year=1996 |isbn= 978-1-874101-08-6}}
* Rawlinson, George, ''The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World: The Seventh Monarchy: History of the Sassanian or New Persian Empire'', IndyPublish.com, 2005 [1884].
* [[Ali Akbar Sarfaraz|Sarfaraz, Ali Akbar]], and Bahman Firuzmandi, ''Mad, Hakhamanishi, Ashkani, Sasani'', Marlik, 1996. {{ISBN|964-90495-1-7}}
* {{Citation|title=The Roman Empire from Severus to Constantine|last=Southern|first=Pat|year=2001|publisher=Routledge|isbn=0-415-23943-5|url=https://books.google.com/books?id=DWiyzw91atgC&q=Severus,+Ardashir|chapter=Beyond the Eastern Frontiers}}
* {{cite book |last=Payne |first=Richard|title=The Cambridge Companion to the Age of Attila |url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_g4d8 |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |isbn=978-1-107-63388-9 |editor-last=Maas |editor-first=Michael |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_g4d8/page/283 282]–299|chapter=The Reinvention of Iran: The Sasanian Empire and the Huns}}
* Parviz Marzban, ''Kholaseh Tarikhe Honar'', Elmiv Farhangi, 2001. {{ISBN|964-445-177-5}}
* {{cite book|first1=Daniel T.|last1=Potts|editor1-last=Mass|editor1-first=Michael|editor2-last=Di Cosmo|editor2-first=Nicola|title=Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity|date=2018|publisher=Cambridge University Press|chapter=Sasanian Iran and its northeastern frontier|pages=1–538|isbn=9781316146040|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/empires-and-exchanges-in-eurasian-late-antiquity/4E63CF99C760BDCF906093F021984D34}}
* {{cite book|last=Pourshariati|first=Parvaneh|title=Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran|location=London and New York|publisher=I.B. Tauris|year=2008|isbn=978-1-84511-645-3|url=https://books.google.com/books?id=3DEBAwAAQBAJ}}
* {{cite encyclopedia | article = Kārin | last = Pourshariati | first = Parvaneh | url = http://www.iranicaonline.org/articles/karin | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2017 }}
* {{cite book | title = ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity | year = 2017 | publisher = Edinburgh University Press | last = Rezakhani | first = Khodadad | chapter = East Iran in Late Antiquity| pages = 1–256 | isbn = 9781474400305 | jstor = 10.3366/j.ctt1g04zr8 }} {{registration required}}
*{{cite book|last=Sauer|first=Eberhard|title=Sasanian Persia: Between Rome and the Steppes of Eurasia|location=London and New York|publisher=Edinburgh University Press|year=2017|isbn=9781474401029|url=https://books.google.com/books?id=djRWDwAAQBAJ&q=false|pages=1–336}}
* {{cite encyclopedia|article=Kawād I i. Reign|last=Schindel|first=Nikolaus|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kawad-i-reign|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. XVI, Fasc. 2|pages=136–141|year=2013a}}
* {{cite encyclopedia|article=Kawād I ii. Coinage|last=Schindel|first=Nikolaus|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kawad-i|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. XVI, Fasc. 2|pages=141–143|year=2013b}}
* {{cite book |last1=Schindel |first1=Nikolaus |editor-last=Potts|editor-first=Daniel T.|title=The Oxford Handbook of Ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |date=2013c |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199733309 |chapter=Sasanian Coinage}}
* {{cite encyclopedia | last = Shahbazi | first = A. Shapur | title = Sasanian dynasty | url = http://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty | year = 2005 | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Online Edition }}
* {{Citation|last=Speck|first=Paul|title=Varia 1 (Poikila Byzantina 4)|year=1984|publisher=Rudolf Halbelt|chapter=Ikonoklasmus und die Anfänge der Makedonischen Renaissance|pages=175–210}}
* Stokvis A.M.H.J., Manuel d'Histoire, de Généalogie et de Chronologie de tous les Etats du Globe depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours, Leiden, 1888–1893 (ré-édition en 1966 par B.M.Israel)
* {{Citation |url=http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |title=East-West Orientation of Historical Empires |last1=Turchin |first1=Peter |author-link=Peter Turchin |first2=Jonathan M. |last2=Adams |first3=Thomas D. |last3=Hall |date=November 2004 |access-date=2008-05-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527235437/http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |archive-date=27 May 2008 |df=dmy }}
* {{Citation|last=Wiesehöfer|first=Josef|title=Ancient Persia|place=New York|year=1996|publisher=I.B. Taurus}}
* Wiesehöfer, Josef: ''The Late Sasanian Near East''. In: Chase Robinson (ed.), ''The New Cambridge History of Islam'' vol. 1. Cambridge 2010, pp. 98–152.
* Yarshater, Ehsan: ''The Cambridge History of Iran'' vol. 3 p. 1 Cambridge 1983, pp. 568–592.
* {{Citation| last=[[Zarinkoob]]|first=Abdolhossein| title=Ruzgaran:Tarikh-i Iran Az Aghz ta Saqut Saltnat Pahlvi|year=1999}}
* {{cite EB1911 |wstitle=Persia |display=Persia § ''History''|volume=21 |pages=202–249 |first=Eduard |last=Meyer}}
{{refend}}
==ТӀадеги цӀалиялъе==
{{refbegin|2}}
* {{Citation|last =Christensen |first=A |chapter=Sassanid Persia |volume=XII: The Imperial Crisis and Recovery (A.D. 193–324)|editor-last=Cook|editor-first= S. A. |place= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2 January 1939| isbn= 0-521-04494-4 |title=The Cambridge Ancient History}}
* Michael H. Dodgeon, Samuel N. C. Lieu. ''The Roman Eastern frontier and the Persian Wars (AD 226-363). Part 1''. Routledge. London, 1994 {{ISBN|0-415-10317-7}}
* {{Citation|last =Howard-Johnston |first=J.D. |title = East Rome, Sasanian Persia and the End of Antiquity: Historiographical and Historical Studies |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |date=2006| isbn= 0-860-78992-6 }}
* Labourt, J. ''Le Christianisme dans l'empire Perse, sous la Dynastie Sassanide (224-632).'' Paris: Librairie Victor Lecoffre, 1904.
* {{Citation| last=Oranskij |first= I. M. |title=Les langues Iraniennes (translated by Joyce Blau) |place=Paris| language=fr| publisher= Klincksieck |year= 1977 |isbn= 978-2-252-01991-7}}
* {{Citation|url=https://books.google.com/books?id=RV8-AAAAcAAJ|title=Early Sassanian inscriptions, seals and coins|author=Edward Thomas|year=1868|publisher=Trübner|location=London|page=137|access-date=2011-07-05|author-link=Edward Thomas (antiquarian)}} (Original from the Bavarian State Library)
* {{Citation|url=https://books.google.com/books?id=iQ0YAAAAYAAJ|title=Early Sassanian inscriptions, seals and coins|author=Edward Thomas|year=1868|publisher=Trübner|location=London|page=137|access-date=2011-07-05}} (Original from the New York Public Library)
{{refend}}
==КъватӀисел регӀелал==
{{commons category|Sassanid Empire|Sasanian Empire}}
* [https://web.archive.org/web/20120422142548/http://www.humanities.uci.edu/sasanika/ Sasanika: the History and Culture of Sasanians]
* ''Sasanian rock reliefs'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110012241/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html |date=2016-11-10 }}.
* [https://web.archive.org/web/20100109191214/http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp7/ot_sasanian_dyn_20050301.html Sasanian Dynasty] entry in the [[Encyclopædia Iranica]]
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Sassanian/Sassan.html The Sassanians] The Sassanians by Iraj Bashiri, University of Minnesota.
* [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php The Art of Sassanians, on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026095827/http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php |date=2006-10-26 }}
* [http://ecai.org/sasanianweb/ ECAI.org ''The Near East in Late Antiquity: The Sasanian Empire''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214083059/http://ecai.org/sasanianweb/ |date=2006-12-14 }}
* [https://books.google.com/books?id=njwgd7YZHi8C&printsec=frontcover&dq=roman+empire+in+persia&hl=en&ei=CaAhTNrBOoKKlwfRx4E2&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEgQ6AEwBg#v=onepage&q=roman%20empire%20in%20persia&f=false Google Book on Roman Eastern Frontier (part 1)]
* [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanid_images_inscriptions1.php A Review of Sassanid Images and Inscriptions, on Iran Chamber Society]
* [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html Sassanid crowns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110011645/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html |date=2016-11-10 }}
* [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html Sassanid coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110014158/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html |date=2016-11-10 }}
* [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ Sassanid textile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022075330/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ |date=2006-10-22 }}
* [http://www.islamicarchitecture.org/art/islamic-metalwork.html Islamic Metalwork] ''The continuation of Sassanid Art''
* [http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html Sasanians in Africa in Transoxiana 4].
* [http://www.iranchamber.com/history/ctesiphon/ctesiphon.php Ctesiphon; The capital of the Parthian and the Sassanid empires, on Iran Chamber Society]
* [https://web.archive.org/web/20191005023220/http://www.iranchamber.com/history/islamic_conquest/islamic_conquest.php Islamic Conquest of Persia]
* [http://www.iranian.com/History/2000/August/China/ Pirooz in China, By Frank Wong]
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml The Sassanian Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101013011/http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml |date=1 January 2009 }} BBC – [[BBC Radio 4|Radio 4]] ''[[In Our Time (BBC Radio 4)|In Our Time]]'' programme (available as .ram file)
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/research_20071213.shtml The Sassanian Empire: Further Reading]
* [https://web.archive.org/web/20090715080555/http://www.iranologie.com/history/history5.html Iranologie History of Iran Chapter V: Sasanians]
* [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php History of Iran on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=2006-11-10 }}
* [https://www.livius.org/persia.html Livius articles on ancient Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614190250/http://www.livius.org/persia.html |date=2017-06-14 }}
* [http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html Richard Frye "The History of Ancient Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902025020/http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html |date=2006-09-02 }}
* [http://www.artarena.force9.co.uk/hpart.html Iransaga: Persian arts through the centuries]
* [http://www.iranchamber.com/religions/articles/aba_church_persia.php Christianity in Ancient Iran: Aba & The Church in Persia, on Iran Chamber Society]
* [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanian_army.php iranchamber.com]
[[Категория:Сасанилазул империя| ]]
[[Категория:Суперкъуватлъиял]]
[[Категория:ГӀиракъалъул некӀсияб тарих]]
[[Категория:Гъокьохъел гӀасрабузал ГӀиракъ]]
[[Категория:НекӀсияб Анатолия]]
[[Категория:ГъоркьогӀасрулъилъул Анатолиялда пачалихъал]]
[[Категория:Абхазиялъул тарих]]
[[Категория:Дагъистаналъул тарих]]
[[Категория:Чоралъул тарих]]
[[Категория:Гуржистаналъул некӀсияб тарих]]
[[Категория:Гъокьохъел гӀасрабузал Гуржистан]]
[[Категория:Афгъанистаналъул некӀсияб тарих]]
[[Категория:Пакистаналъул некӀсияб тарих]]
[[Категория:Гьоркьохъеб Азиялъул тарих]]
[[Категория:НекӀсияб Сурия]]
[[Категория:Шамалъул тарих]]
[[Категория:Ираналъул империял ва парччахӀлъиял]]
[[Категория:НекӀсияб Армения]]
ispyir9gcy6m02qi1xw8k3jy516x1ma
Британиялъул империя
0
15015
102377
99346
2026-11-07T22:59:08Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102377
wikitext
text/x-wiki
{{Тарихияб пачалихъ
|статус = Колониалияб империя
|цӀар = Британиялъул империя
|оригинал_цӀар = {{lang-en|British Empire}}
|байрахъ = Flag of the United Kingdom.svg
|байрахъ_гъоркьхъвай = [[Британиялъул империялъул байрахъ|Байрахъ]]
|герб = Coat of Arms of the United Kingdom (1837-1952).svg
|герб_гъоркьхъвай = [[Британиялъул империялъул герб|Герб]]
|шигӀар = «[[Dieu et mon droit]]»
|шигӀаралъул_таржама =Аллагь ва дир ихтияр
|гимн =
|карта = The British Empire.png
|роцен =
|сипат-сурат = Британиялъул империялда гъорлӀ рукӀаралщинал территориял. Британиялъул къватӀисел ракьал рихьизарун руго багӀаралъ
|p1 = Англиялъул къиралат
|flag_p1 = Flag_of_England.svg
|p2 = Скотландиялъул къиралат
|flag_p2 = Flag_of_Scotland_(1542–2003).svg
|p3 = Велс
|flag_p3 = Flag_of_Wales_2.svg
|p4 = Ирландиялъул къиралат
|flag_p4 = Saint Patrick's Saltire.svg
|s1 = КӀудияб Британиялъул ва Шималияб Ирландиялъул Цолъараб Къиралат
|flag_s1 = Flag_of_the_United_Kingdom.svg
|s2 = Ирландиялъул республика
|flag_s2 = Flag_of_Ireland.svg
|s3 = Миллатазул цадахълъи
|flag_s3 = Flag of the Commonwealth of Nations.svg
|s4 = Бирмаялъул Цолъи
|flag_s4 = Flag of Burma (1948-1974).svg
|s5 = Сумали
|flag_s5 = Flag of Somalia.svg
|гӀуцӀана = [[1707 сон|1707]]
|тӀагӀинабуна = [[1997 сон|1997]]
|тахшагьар = [[Лондон]]
|шагьарал = [[Лондон]], [[Дели]], [[Калкутта]], [[Сидней]], [[Торонто]], [[Монреал]]
|мацӀ =
|расмияб_мацӀ = [[Ингилис мацӀ|Ингилис]]
|дин=
|валюта = Стерлингазул пунт
|гӀатӀилъи = 33,588,365 (антарктикиял территориялги риккӀун) {{comment|31 878 965 км²|антарктикиял территориялги риккӀинчӀого}} (1913)<ref name="BSE">{{cite web |author= БСЭ|url= http://bse.sci-lib.com/article001365.html|title=Британская империя в БСЭ |website=БСЭ |publisher=Большая советская энциклопедия|accessdate=2020-04-22}}</ref>
|халкъ = 480 000 000 чел. <br> ([[Ракьалъул агьлулъи|Ракьалъул халкъалъул]] гӀ.-ш. 24 % 1922 соналде)
|хӀакимлъиялъул_форма = [[Конституционияб монархия]]{{sfn|Bogdanor|1997}}
|наслу = Стюартал, Гьанновериял, Виндзорал
|бутӀрузул_титулӀ3 = Премьер-министер
|бутӀрузул_титулӀ4 =
|бутӀрузул_титулӀ5 =
|бутӀрузул_титулӀ6 =
|бетӀерасул_титулӀ = Монарх
|бутӀрузул_титул = Монарх
|бетӀер1 = [[Анна (КӀудияб Британиялъул къиралай)|Анна]]
|бетӀерасул_сон1 = 1707–1714
|бетӀерасул_сон2 = 1714–1727
|бетӀер2 = [[Джордж I]]
|бетӀер3 = [[Джордж II]]
|бетӀерасул_сон3 = 1727–1760
|бетӀер4 = [[Джордж III]]
|бетӀерасул_сон4 = 1760–1820
|бетӀер5 = [[Джордж IV]]
|бетӀерасул_сон5 = 1820–1830
|бетӀер6 = [[Вилгьелм IV (КӀудияб Британиялъул къирал)|Вилгьелм IV]]
|бетӀерасул_сон6 = 1830–1837
|бетӀер7 = [[Виктория (КӀудияб Британиялъул къиралай)|Виктория]]
|бетӀерасул_сон7 = 1837–1901
|бетӀер8 = [[Эдвард VII]]
|бетӀерасул_сон8 = 1901–1910
|бетӀер9 = [[Джордж V]]
|бетӀерасул_сон9 = 1910–1936
|бетӀер10 = [[Эдвард VIII]]
|бетӀерасул_сон10 = 1936
|бетӀер11 = [[Джордж VI]]
|бетӀерасул_сон11 = 1936–1952
|бетӀер12 = [[Элизабет II]]
|бетӀерасул_сон12 = 1952–1997
|бетӀер13 = [[КӀудияб Британиялъул премьер-министерзабазул сияхӀ|СияхӀ]]
|викигъамас = British Empire
|nocat = {{{}}}}}
'''Британиялъул империя''', '''Британ империя''' ({{langx|en|British Empire}}) ккола бетӀерлъуда [[метрополия|метрополияги]] бугеб, инсанияталъул тарихалда жанир [[Бищун кӀудиял империязул сияхӀ|рукӀаралщинал пачалихъазда гьоркьоб жиндихъ бищун цӀикӀкӀараб территорияги]], чӀей бугеб щуябго континенталда колониялги рукӀараб колониалияб империя. Британиялъул империя гӀуцӀун букӀана [[доминион|доминионаздасаги]], [[Колония|колонияздасаги]], [[Протекторат|протекторатаздасаги]], [[Миллатазул Лигаялъул мандат|мандатаздасаги]] ва цогидал территорияздасаги, жидее [[КӀудияб Британия|Цолъараб Къиралаталъ]] нухмалъулел рукӀарал.
Жиндир завалалда гьеб букӀана [[Бищун кӀудиял империязул сияхӀ|тарихалда жанибго бищун кӀудияб империялъун]] ва,нусгоялдаса цӀикӀкӀун соналъ, дунялалъул бетӀераб къуватлъун.{{sfn|Ferguson|2004b}} 1913 соналде Британ империялъ кверщел гьабулеб букӀана 412 миллион чиясда тӀад, гьеб заманалда дунялалъул кинабниги халкъалъул {{Percentage|412,000,000|1,791,020,000|% = процент}};<ref>[[#refMaddison2001|Maddison 2001]], p. 97: "The total population of the Empire was 412 million [in 1913]"; [[#refMaddison2001|Maddison 2001]], pp. 241: "[World population in 1913 (in thousands):] 1 791 020".</ref> 1920 соналде гьелъул гӀатӀилъи букӀана {{convert|35500000|км2|sqmi|-5|abbr=on}},<ref>[[British Empire#refTaagepera1997|Taagepera]], p. 502.</ref> Ракьалъул кинабниги ракъдаллъиялъул {{Percentage|35,500,000|148,940,000|% = процент}}. Гьелъул хӀасилалда, Британиялъул империялъул [[Вестминстералъул система|конституционалияб]], [[ГӀамман къанун|къанунияб]], [[Ингилис мацӀ|мацӀалъулаб]], ва [[Цолъараб Къиралаталъул маданият|маданияб]] ирсе гӀатӀидго тӀибитӀана. Жиндир къуваталъул завалалда гьелъие сипат гьабулаан "[[тӀаса бакъ тӀерхьунареб империя]]" хӀисабалда, щай гурелъул гьелъул цогӀаги территориялда тӀад бакъ кидаго кунчӀун букӀиналъ.<ref>[[#refJackson2013|Jackson]], pp. 5–6.</ref>
== ЛӀугьин (1497–1583)==
===Англиялъул къватӀисел терриориял (1583–1707) ===
=== Америка, Африка ва лагъзазул даран ===
=== Европаялъул цогидал империялгун къец ===
== Британиялъул "тӀоцебесеб" империя (1707–1783) ==
=== Америкаялъул анцӀила лъабго колония кодоса ин ===
== Британиялъул "кӀиабилеб" империялъул завал (1783–1815) ==
===ГӀодоцараб океаналъул цӀех-рехел ===
=== Наполеонил Франсиягун рагъ ===
=== Лагълъи нахъчӀвай===
== КӀудияб Британиялъул империяб гӀасру (1815–1914) ==
=== Ост-Индияб компаниялъул нухмалъи ва Гьиндустаналда Британиялъул кверщел ===
=== Россиялъулгун къец ===
=== Кейптауналдаса Къагьираялде ===
=== ХъахӀал колониязул статус хисизаби ===
== Дунялаллъул рагъал (1914–1945) ==
=== ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ ===
=== Рагъдагьоркьосеб заман ===
=== КӀиабилеб дунялалъул рагъ ===
== Деколонизация ва нахълъи (1945–1997) ==
=== ТӀоцебесеб бикьи ===
=== Суэц ва гьелъул хӀасил ===
=== Хиса-басиязул гьури ===
== Империялъул ахир ==
== Ирс ==
== Банкьелал ==
{{NoteFoot}}
== Ралагье гьединго ==
== МугъчӀваял ==
{{Reflist}}
=== ХӀалтӀаби ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |first=David |last=Abernethy |title=The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980 |publisher=Yale University Press |year=2000 |isbn=978-0-300-09314-8 |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |ref=refAbernethy2000 |access-date=22 July 2009 |archive-date=14 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214082531/http://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |url-status=live }}
*{{cite book|last=Anderson|first=Adam; Combe, William|title=An Historical and Chronological Deduction of the Origin of Commerce, from the Earliest Accounts|year=1801|publisher=J Archer|ref=refAnderson1801}}
* {{cite book |first=Kenneth |last=Andrews |title=Trade, Plunder and Settlement: Maritime Enterprise and the Genesis of the British Empire, 1480–1630 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-27698-6 |url=https://archive.org/details/tradeplundersett0000andr |url-access=registration |ref=refAndrews1985 |access-date=22 July 2009 }}
* {{cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |title=From Plassey to partition: a history of modern India |year=2004|isbn=978-81-250-2596-2|ref=refSekhara2004|publisher=Orient Longman}}
* {{cite book |first=Piers|last=Brendon|author-link=Piers Brendon|title=The Decline and Fall of the British Empire, 1781–1997 |url=https://archive.org/details/declinefallofbri0000bren_c3y8|publisher=Random House|year=2007|isbn=978-0-224-06222-0|ref=refBrendon}}
* {{cite book|first=W.R.|last=Brock|title=Britain and the Dominions|date=2011|url=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item6480148/?site_locale=en_GB|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107688339|ref=refBrock2011|access-date=26 August 2012|archive-date=9 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309165846/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item6480148/?site_locale=en_GB|url-status=live}}
* {{cite book |last1=Broome |first1=Richard |title=Aboriginal Australians: A history since 1788 |date=2010 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-74176-554-0 |url=https://books.google.com/books?id=prDiOdI4H9IC |ref=refBroome2010 |access-date=17 January 2021 |archive-date=18 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818055212/https://books.google.com/books?id=prDiOdI4H9IC |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Brown |first1=D. E. |title=Brunei on the Morrow of Independence |journal=Far Eastern Survey |date=1 February 1984 |volume=24 |issue=2 |pages=201–208 |doi=10.2307/2644439 |jstor=2644439 |url=https://online.ucpress.edu/as/article-abstract/24/2/201/22046/Brunei-on-the-Morrow-of-Independence |access-date=15 November 2011 |ref=refBrown1984 |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115063626/https://online.ucpress.edu/as/article-abstract/24/2/201/22046/Brunei-on-the-Morrow-of-Independence |url-status=live }}
* {{cite book |first=Judith |last=Brown |author-link=Judith M. Brown |title=The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924679-3 |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |ref=refOHBEv4 |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103114315/http://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |url-status=live }}
* {{cite book |last=Louis |first=Roger |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |year=1986 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-822960-5 |url=https://books.google.com/books?id=ATQQ0FMS1FQC&pg=PA718 |ref=refRoger1986 |access-date=24 August 2012 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418015514/https://books.google.com/books?id=ATQQ0FMS1FQC&pg=PA718 |url-status=live }}
* {{cite book|first=Phillip|last=Buckner|title=Canada and the British Empire|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-927164-1|url=https://books.google.com/books?id=SJA7OIinf4MC|ref=refBuckner2008|access-date=22 July 2009|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816035421/https://books.google.com/books?id=SJA7OIinf4MC|url-status=live}}
* {{cite book|first=Kathleen|last=Burk|author-link=Kathleen Burk|title=Old World, New World: Great Britain and America from the Beginning|publisher=Atlantic Monthly Press|year=2008|isbn=978-0-87113-971-9|url=https://archive.org/details/oldworldnewworld00kath|url-access=registration|ref=refBurk2008|access-date=22 January 2012}}
* {{cite book|first=Nicholas|last=Canny|title=The Origins of Empire, The Oxford History of the British Empire Volume I|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-924676-2|url=https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC|ref=refOHBEv1|access-date=22 July 2009|archive-date=18 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118181126/https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC|url-status=live}}
* {{cite book |last=Cervero |first=Robert B. |author-link=Robert Cervero |title=The Transit Metropolis: A Global Inquiry |url=https://archive.org/details/transitmetropoli0000cerv |publisher=Island Press |year=1998 |isbn=978-1-55963-591-2 |ref=refCervero1998}}
* {{cite book |first=Winston|last=Churchill|title=The Second World War, The Grand Alliance, Volume III |url=https://archive.org/details/secondworldwarhi0000wins_z0f4|publisher=Cassell & Co Ltd |year=1950|isbn=978-0-30-492114-0|ref=refChurchill1950}}
* {{cite book |last=Clegg |first=Peter |title=Extended Statehood in the Caribbean |year=2005|publisher=Rozenberg Publishers|isbn=978-90-5170-686-4 |editor1=de Jong, Lammert |editor2=Kruijt, Dirk |ref=refClegg2005 |chapter = The UK Caribbean Overseas Territories }}
* {{cite book |last=Combs |first=Jerald A. |title=The History of American Foreign Policy: From 1895 |year=2008 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-2056-9 |ref=refCombs2008 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofamerica0003comb }}
* {{cite journal |last=Cuniberti |first=Gilles |title=The International Market for Contracts: The Most Attractive Contract Laws |journal=Nw. J. Int'l L. & Bus. |date=8 October 2014 |volume=34 |issue=3 |url=http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njilb/vol34/iss3/3 |ref=refCuniberti2014 |access-date=30 October 2020 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925072209/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njilb/vol34/iss3/3/ |url-status=live }}
* {{cite book|first=Nigel|last=Dalziel|title=The Penguin Historical Atlas of the British Empire|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-0-14-101844-7|url=https://books.google.com/books?id=u0wUAQAAIAAJ|ref=refDalziel2006|access-date=22 July 2009|archive-date=14 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514173848/https://books.google.com/books?id=u0wUAQAAIAAJ|url-status=live}}
* {{cite book |first=John |last=Darwin |author-link=John Darwin (historian) |title=Unfinished Empire, The Global Expansion of Britain |publisher=Penguin |year=2012 |isbn=978-1-846-14089-1 |url=https://books.google.com/books?id=GHA7oAWZCmIC |ref=refDarwin2012 |access-date=26 November 2020 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418000302/https://books.google.com/books?id=GHA7oAWZCmIC |url-status=live }}
* {{cite book |first=Saul |last=David |author-link=Saul David |title=The Indian Mutiny |publisher=Penguin |year=2003 |isbn=978-0-670-91137-0 |url=https://books.google.com/books?id=H2KOAAAACAAJ |ref=refDavid2003 |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103083707/http://books.google.com/books?id=H2KOAAAACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Elkins |first=Caroline |title=Imperial Reckoning: The Untold Story of Britain's Gulag in Kenya |year=2005 |publisher=Owl Books |isbn=978-0-8050-8001-8 |ref=none}}
* {{cite book |first=Niall |last=Ferguson |author-link=Niall Ferguson |title=Colossus: The Price of America's Empire |publisher=Penguin |year=2004a |isbn=978-1-59420-013-7 |ref=none |url-access=registration |url=https://archive.org/details/colossuspriceofa00ferg }}
* {{cite book |first=Niall |last=Ferguson |author-link=Niall Ferguson |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power |publisher=Basic Books |year=2004b |isbn=978-0-465-02329-5 |url=https://archive.org/details/empire00nial }}
* {{cite book |last=Fieldhouse |first=David Kenneth |title=The West and the Third World: trade, colonialism, dependence, and development |url=https://archive.org/details/westthirdworldtr0000fiel_n6z1 |year=1999 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-0-631-19439-2 |ref=refFieldhouse1999}}
* {{cite book |last=Fox |first=Gregory H. |title=Humanitarian Occupation |url=https://archive.org/details/humanitarianoccu0000foxg |year=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85600-3|ref=refFox2008}}
* {{cite book |last1=Galligan |first1=Brian |title=A Federal Republic: Australia's Constitutional System of Government |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139084932 |url=https://www.cambridge.org/core/books/federal-republic/D866D777B09A02F2F300ED6A6E5F74C6 |doi=10.1017/CBO9781139084932 |ref=refGalligan1995 |access-date=8 February 2021 |archive-date=20 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210220101950/https://www.cambridge.org/core/books/federal-republic/D866D777B09A02F2F300ED6A6E5F74C6 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Games|first=Alison |title=The British Atlantic world, 1500–1800 |url=https://archive.org/details/britishatlanticw0000unse|year=2002 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-96341-8 |ref=refGames2002 |editor1=Armitage, David |editor2=[[Michael Braddick|Braddick, Michael J]] }}
* {{cite journal| last=Gérin-Lajoie |first=Paul |year=1951 |title=Constitutional Amendment in Canada |journal=The Canadian Journal of Economics and Political Science |publisher=Blackwell Publishing on behalf of Canadian Economics Association |volume=17 |issue=6 |pages=389–394 |doi=10.2307/137699 |jstor=137699 |ref=refGérin-Lajoie1951}}
* {{cite book |title=HC Paper 147-II House of Commons Foreign Affairs Committee: Overseas Territories, Volume II |publisher=The Stationery Office |year=2008 |isbn=978-0-215-52150-7 |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmselect/cmfaff/147/147ii.pdf |ref=refGapes2008 |access-date=21 November 2017 |last=Gapes |first=Mike |archive-date=26 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026074009/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmselect/cmfaff/147/147ii.pdf |url-status=live }}
* {{cite book|first=Sir Martin|last=Gilbert|author-link=Martin Gilbert|title=Churchill and America|isbn=978-0-7432-9122-4|publisher=Simon and Schuster|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=vF7wGAzgwfQC|ref=refGilbert2005|access-date=22 July 2009|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103103058/http://books.google.com/books?id=vF7wGAzgwfQC|url-status=live}}
* {{cite book|last=Go|first=Julian|title=Constitutionalism and political reconstruction|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15174-1|editor1-last=Arjomand|editor1-first=Saïd Amir|chapter=A Globalizing Constitutionalism?, Views from the Postcolony, 1945-2000|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94|ref=refGo2007|access-date=30 October 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801015306/https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&lpg=PA93&pg=PA94|url-status=live}}
* {{cite book |first=Erik |last=Goldstein |title=The Washington Conference, 1921–22: Naval Rivalry, East Asian Stability and the Road to Pearl Harbor |publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-7146-4559-9 |url=https://books.google.com/books?id=dDmJPPGjfJMC |ref=refGoldstein |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103084704/http://books.google.com/books?id=dDmJPPGjfJMC |url-status=live }}
* {{cite book|last=Goodlad|first=Graham David|title=British foreign and imperial policy, 1865–1919|publisher=Psychology Press|year=2000|isbn=978-0-415-20338-8|url=https://books.google.com/books?id=clnBkEo7za4C|ref=refGoodlad|access-date=18 September 2010|archive-date=13 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513025006/http://books.google.com/books?id=clnBkEo7za4C|url-status=live}}
* {{cite book |last=Gurtov |first=Melvin |title=Southeast Asia Tomorrow |publisher=The Johns Hopkins Press |year=1970 |ref=refGurtov1970}}
* {{cite book |last1=Hendry |first1=Ian |url=https://books.google.com/books?id=CoNeDwAAQBAJ |title=British Overseas Territories Law |last2=Dickson |first2=Susan |date=2018-06-14 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1871-3 |language=en |ref=refHendry2018 |access-date=29 November 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815132947/https://books.google.com/books?id=CoNeDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Herbst|first=Jeffrey Ira |author-link=Jeffrey Herbst |title=States and power in Africa: comparative lessons in authority and control |url=https://archive.org/details/statespowerinafr0000herb|year=2000|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01027-7|ref=refHerbst2000}}
* {{cite book|first=Peter|last=Hinks|title=Encyclopedia of antislavery and abolition|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33143-5|url=https://books.google.com/books?id=_SeZrcBqt-YC|ref=refHinks|access-date=1 August 2010|archive-date=11 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211101846/https://books.google.com/books?id=_SeZrcBqt-YC|url-status=live}}
* {{cite book|last=Hodge|first=Carl Cavanagh|title=Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800–1914|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33404-7|url=https://books.google.com/books?id=-hOkx7Gi4OoC|ref=refhodge47|access-date=22 July 2009|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815132949/https://books.google.com/books?id=-hOkx7Gi4OoC|url-status=live}}
* {{cite book|first=Richard|last=Hogg|title=A History of the English Language|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-66227-7|url=https://books.google.com/books?id=U5FDi8WksqYC|ref=refHogg|access-date=13 April 2010|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727135512/https://books.google.com/books?id=U5FDi8WksqYC|url-status=live}}
* {{cite book |first=Peter|last=Hopkirk|author-link=Peter Hopkirk |title=The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia|publisher=[[Kodansha International]]|year=2002|isbn=978-4-7700-1703-1|ref=refHollowell2002|title-link=The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia}}
* {{cite book|first=Jonathan|last=Hollowell|title=Britain Since 1945|url=https://books.google.com/books?id=VxQxFMV_3IUC|publisher=Blackwell Publishing|year=1992|isbn=978-0-631-20968-3|ref=refHopkirk1992|access-date=11 May 2020|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727141659/https://books.google.com/books?id=VxQxFMV_3IUC|url-status=live}}
* {{cite book|first=Ronald|last=Hyam|title=Britain's Imperial Century, 1815–1914: A Study of Empire and Expansion|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|isbn=978-0-7134-3089-9|url=https://books.google.com/books?id=2eMoHQAACAAJ|ref=refHyam2002|access-date=22 July 2009|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103082759/http://books.google.com/books?id=2eMoHQAACAAJ|url-status=live}}
* {{cite book |last=Jackson|first=Ashley |title=The British Empire: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/britishempirever0000jack|year=2013|publisher=OUP|isbn=978-0-19-960541-5|ref=refJackson2013}}
* {{cite book|first=Lawrence|last=James|author-link=Lawrence James|title=The Rise and Fall of the British Empire|year=2001|publisher=Abacus|isbn=978-0-312-16985-5|url=https://books.google.com/books?id=4DMS3r_BxOYC|ref=refJames2001|access-date=22 July 2009|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823200524/https://books.google.com/books?id=4DMS3r_BxOYC|url-status=live}}
* {{cite book |last=Janin |first=Hunt |title=The India–China opium trade in the nineteenth century |year=1999|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-0715-6 |ref=refJanin1999}}
* {{cite book |last1=Johnston |first1=Douglas M. |last2=Reisman |first2=W. Michael |title=The Historical Foundations of World Order |date=2008 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-90-474-2393-5 |url=https://books.google.com/books?id=dVuwCQAAQBAJ&pg=PA508 |ref=refJohnston2008 |access-date=8 November 2020 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004923/https://books.google.com/books?id=dVuwCQAAQBAJ&pg=PA508 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Joseph |first=William A. |title = Politics in China |year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533530-9|ref=refJoseph2010}}
* {{cite book |last=Keay|first=John|author-link = John Keay|title=The Honourable Company|year=1991|publisher=Macmillan Publishing Company|ref=refKeay}}
* {{cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |last2=Trebilcock |first2 = Michael |title=The Making of the Mosaic |edition = 2nd |year=2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |ref=refKelley2010 }}
* {{cite book |first=Kevin |last=Kenny |title=Ireland and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-925184-1 |url=https://books.google.com/books?id=qhW7-vYt8PsC |ref=refKenny |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103115542/http://books.google.com/books?id=qhW7-vYt8PsC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Knight |first1=Franklin W. |last2=Palmer |first2 = Colin A. |title=The Modern Caribbean |year=1989 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-1825-1 |ref=refKnight1989 }}
* {{cite journal |journal=Historical Research |issn=1468-2281 |first=Richard |last=Koebner |title=The Imperial Crown of This Realm: Henry VIII, Constantine the Great, and Polydore Vergil |url=https://archive.org/details/historical-research_1953-05_26_73/page/29 |volume=26 |issue=73 |date=May 1953 |pages=29–52 |doi=10.1111/j.1468-2281.1953.tb02124.x |ref=refKoebner1953}}
* {{cite book |first=Jon |last=Latimer |author-link=Jon Latimer |title=War with America |publisher=Harvard University Press |year=2007 |isbn=978-0-674-02584-4 |url=https://books.google.com/books?id=wneIGAAACAAJ |ref=refLatimer |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103115859/http://books.google.com/books?id=wneIGAAACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Lee |first=Stephen J. |title=Aspects of British political history, 1815–1914 |url=https://archive.org/details/aspectsofbritish0000lees |year=1994|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-09006-3|ref=refLee1994}}
* {{cite book |last=Lee |first=Stephen J. |title = Aspects of British political history, 1914–1995 |url=https://archive.org/details/aspectsofbritish0000lees_r9x7 |year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-13102-5|ref=refLee1996}}
* {{cite book |first=Philippa |last=Levine |title=The British Empire: Sunrise to Sunset |publisher=Pearson Education Limited |year=2007 |isbn=978-0-582-47281-5 |url=https://books.google.com/books?id=igb1-UL5Pd0C |ref=refLevine |access-date=19 August 2010 |archive-date=13 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513024801/http://books.google.com/books?id=igb1-UL5Pd0C |url-status=live }}
* {{cite book|first=Trevor Owen|last=Lloyd|title=The British Empire 1558–1995|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0-19-873134-4|url=https://books.google.com/books?id=gIBgQgAACAAJ|ref=refLloyd1996|access-date=22 July 2009|archive-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817070455/https://books.google.com/books?id=gIBgQgAACAAJ|url-status=live}}
* {{cite book |first=Wm. Roger |last=Louis |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonization |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-347-6 |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |ref=refLouis2006 |access-date=22 July 2009 |archive-date=22 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222045215/https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |url-status=live }}
* {{cite journal|last=Low|first=D.A.|title=The Government of India and the First Non-Cooperation Movement – 1920–1922|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1966-02_25_2/page/241|journal=The Journal of Asian Studies|date=February 1966|volume=25|issue=2|pages=241–259|doi=10.2307/2051326|jstor=2051326 |ref=refLow1966}}
* {{cite book |first=Thomas|last=Macaulay|author-link=Thomas Babington Macaulay, 1st Baron Macaulay |title=The History of England from the Accession of James the Second |title-link=The History of England from the Accession of James the Second |publisher=Penguin|year=1848|isbn=978-0-14-043133-9|ref=refMacaulay1979 }}
* {{cite book |last=Macdonald|first=Barrie |title=Tides of history: the Pacific Islands in the twentieth century |url=https://archive.org/details/tidesofhistorypa0000unse|year=1994|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-1597-4|editor1=Howe, K.R. |editor2=Kiste, Robert C. |editor3=Lal, Brij V|chapter=Britain|ref=refMacdonald1994}}
* {{cite book |last1=Macintyre |first1=Stuart |title=A Concise History of Australia |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-51608-2 |url=https://books.google.com/books?id=jfKcFdz7gF8C |ref=refMacintyre2009 |access-date=17 January 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817231128/https://books.google.com/books?id=jfKcFdz7gF8C |url-status=live }}
* {{cite book|first=W. David|last=McIntyre|title=The Commonwealth of Nations|publisher=University of Minnesota Press|year=1977|isbn=978-0-8166-0792-1|url=https://archive.org/details/commonwealthofna0000mcin|url-access=registration|ref=refMcIntyre|access-date=22 July 2009}}
* {{cite book|first=W. David|last=McIntyre|title=Winding up the British Empire in the Pacific Islands|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-251361-8|url=https://books.google.com/books?id=MqzSAgAAQBAJ|ref=refMcIntyrePacific|access-date=12 February 2018|archive-date=12 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212052205/https://books.google.com/books?id=MqzSAgAAQBAJ|url-status=live}}
* {{cite book|first=Iain|last=McLean|title=Rational Choice and British Politics: An Analysis of Rhetoric and Manipulation from Peel to Blair|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-829529-7|url=https://books.google.com/books?id=_O_ADWrESYQC|ref=refMcLean2001|access-date=22 July 2009|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103095546/http://books.google.com/books?id=_O_ADWrESYQC|url-status=live}}
* {{cite book|first=Angus|last=Maddison|title=The World Economy: A Millennial Perspective|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|year=2001|isbn=978-92-64-18608-8|url=http://theunbrokenwindow.com/Development/MADDISON%20The%20World%20Economy--A%20Millennial.pdf|ref=refMaddison2001|access-date=22 July 2009|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111170118/http://theunbrokenwindow.com/Development/MADDISON%20The%20World%20Economy--A%20Millennial.pdf|url-status=dead}}
* {{cite book|first=John|last=Magee|title=Northern Ireland: Crisis and Conflict|publisher=Taylor & Francis|year=1974|url=https://books.google.com/books?id=S5c9AAAAIAAJ|isbn=978-0-7100-7947-3|ref=refMagee|access-date=22 July 2009|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103115553/http://books.google.com/books?id=S5c9AAAAIAAJ|url-status=live}}
* {{cite book|first=Magnus|last=Magnusson|author-link=Magnus Magnusson|title=Scotland: The Story of a Nation|publisher=Grove Press|year=2003|isbn=978-0-8021-3932-0|url=https://books.google.com/books?id=sEV4zgXOJLsC|ref=refMagnusson2003|access-date=22 July 2009|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103091200/http://books.google.com/books?id=sEV4zgXOJLsC|url-status=live}}
* {{cite book |first=P.J. |last=Marshall |title=The Eighteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume II |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924677-9 |url=https://books.google.com/books?id=G3_GI-K7aWAC |ref=refOHBEv2 |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103114709/http://books.google.com/books?id=G3_GI-K7aWAC |url-status=live }}
* {{cite book |first=P.J. |last=Marshall |title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-00254-7 |url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC |ref=refMarshall |access-date=22 July 2009 |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511045531/https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC |url-status=live }}
* {{cite book |last=Martin|first=Laura C. |title=Tea: the drink that changed the world|url=https://archive.org/details/teadrinkthatchan0000mart|year=2007|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-0-8048-3724-8|ref=refMartin2007}}
* {{cite book |last1=McKenna |first1=Mark |title=Looking for Blackfellas' Point: An Australian History of Place |date=2002 |publisher=UNSW Press |isbn=978-0-86840-644-2 |url=https://books.google.com/books?id=mYQuQw3jL9kC |ref=McKenna2002 |access-date=17 January 2021 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013544/https://books.google.com/books?id=mYQuQw3jL9kC |url-status=live }}
* {{cite book|first=Philippa|last=Mein Smith|title=A Concise History of New Zealand|publisher=Cambridge University Press|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=wisr4OGPjwoC|isbn=978-0-521-54228-9|ref=refMeinSmith|access-date=22 July 2009|archive-date=14 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514174101/https://books.google.com/books?id=wisr4OGPjwoC|url-status=live}}
* {{cite book |last1=Mulligan|first1=Martin |last2 = Hill |first2 = Stuart |title=Ecological pioneers|url=https://archive.org/details/ecologicalpionee0000mull|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81103-3|ref=refMulligan2001}}
* {{cite book |last=Mori|first=Jennifer|title=Britain in the Age of the French Revolution: 1785 - 1820|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-89189-5|ref=refMori2014}}
* {{cite book|first=Phillips Payson|last=O'Brien|title=The Anglo–Japanese Alliance, 1902–1922|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-415-32611-7|url=https://books.google.com/books?id=LNbDqOzSvpkC|ref=refOBrien|access-date=22 July 2009|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103085651/http://books.google.com/books?id=LNbDqOzSvpkC|url-status=live}}
* {{cite book|first=Anthony|last=Pagden|author-link=Anthony Pagden|title=Peoples and Empires: A Short History of European Migration, Exploration, and Conquest, from Greece to the Present|publisher=Modern Library|year=2003|isbn=978-0-8129-6761-6|url=https://books.google.com/books?id=-RCeAAAACAAJ|ref=refPagden2003|access-date=22 July 2009|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816153546/https://books.google.com/books?id=-RCeAAAACAAJ|url-status=live}}
* {{cite book |first=Timothy H. |last=Parsons |title=The British Imperial Century, 1815–1914: A World History Perspective |publisher=Rowman & Littlefield |year=1999 |isbn=978-0-8476-8825-8 |url=https://books.google.com/books?id=81ZlzUsO8EYC |ref=refParsons |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103111133/http://books.google.com/books?id=81ZlzUsO8EYC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Pascoe |first1=Bruce |title=Dark Emu: Aboriginal Australia and the Birth of Agriculture |date=2018 |publisher=Magabala Books |isbn=978-1-925768-95-4 |url=https://books.google.com/books?id=6iZuDwAAQBAJ |ref=refPascoe2018 |access-date=17 January 2021 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814154636/https://books.google.com/books?id=6iZuDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Pestan |first=Carla Gardina |title=Protestant Empire: Religion and the Making of the British Atlantic World |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2009 |isbn=978-0-8122-4150-1 |url=https://books.google.com/books?id=tCikDMZCTwgC&pg=PA185 |ref=refPestan2009 |access-date=27 January 2021 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418014228/https://books.google.com/books?id=tCikDMZCTwgC&pg=PA185 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Peters|first=Nonja |title=The Dutch down under, 1606–2006 |year=2006|publisher=University of Western Australia Press|ref=refPeters2006|isbn=978-1-920694-75-3}}
* {{cite book |last=Pham|first=P.L.|title=Ending 'East of Suez': The British Decision to Withdraw from Malaysia and Singapore, 1964–1968|url=https://archive.org/details/endingeastofsuez0000pham|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958036-1 |ref=refPham2010}}
* {{cite book|first=Andrew|last=Porter|title=The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-924678-6|url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC|ref=refOHBEv3|access-date=22 July 2009|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511045527/https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC|url-status=live}}
* {{cite book |last1=Rhodes |first1=R.A.W. |title=Comparing Westminster |url=https://archive.org/details/comparingwestmin00unse |year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-956349-4|ref=refRhodes2009|author2=Wanna, John |author3=Weller, Patrick }}
* {{cite book |last=Rothermund|first=Dietmar |title=The Routledge companion to decolonization |url=https://archive.org/details/routledgecompani0000roth|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-35632-9|ref=refRothermund2006}}
* {{cite book |last=Russo|first=Jean |title=Planting an Empire: The Early Chesapeake in British North America |year=2012|publisher=JHU Press|isbn=978-1-4214-0694-7|ref=refRusso2012}}
* {{cite book|first=Trevor|last=Royle|title=Crimea: The Great Crimean War, 1854–1856|publisher=Palgrave Macmillan|year=2000|isbn=978-1-4039-6416-8|url=https://books.google.com/books?id=MrBnHQAACAAJ|ref=refRoyle2000|access-date=22 July 2009|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816142609/https://books.google.com/books?id=MrBnHQAACAAJ|url-status=live}}
* {{cite book |last=Shennan |first=J.H. |title=International relations in Europe, 1689–1789 |url=https://archive.org/details/internationalrel0000shen |year=1995|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-07780-4|ref=refShennan1995}}
* {{cite book|first=Simon|last=Smith|title=British Imperialism 1750–1970|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-3-12-580640-5|url=https://archive.org/details/britishimperiali00smit|url-access=registration|ref=refSmith1998|access-date=22 July 2009}}
* {{cite book |last=Songhaus |first=L. |title=Navies in Modern World History |url=https://archive.org/details/naviesinmodernwo0000sond |publisher=Reaktion Books |year=2004 |isbn=1-86189-202-0 |ref=refSondhaus2004}}
* {{cite book|last=Springhall|first=John|title=Decolonization since 1945: the collapse of European overseas empires|url=https://archive.org/details/decolonizationsi00john|url-access=registration|year=2001|publisher=Palgrave|isbn=978-0-333-74600-4|ref=refSpringhall2001}}
* {{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|pages=475–504|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807|access-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807|archive-date=19 November 2018|url-status=live|ref=refTaagepera1997}}
* {{cite book|first=Alan|last=Taylor|author-link=Alan Taylor (historian)|title=American Colonies, The Settling of North America|publisher=Penguin|year=2001|isbn=978-0-14-200210-0|url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl|url-access=registration|ref=refTaylor2001|access-date=22 July 2009}}
* {{cite book|first=Hugh|last=Thomas|author-link=Hugh Thomas (writer)|title=The Slave Trade: The History of The Atlantic Slave Trade|publisher=Picador, Phoenix/Orion|year=1997|isbn=978-0-7538-2056-8|url=https://books.google.com/books?id=mRFTZ3iz_ncC|ref=refThomas|access-date=22 July 2009|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816090000/https://books.google.com/books?id=mRFTZ3iz_ncC|url-status=live}}
* {{cite book |last=Tilby|first=A. Wyatt|author-link = A. Wyatt Tilby |title=British India 1600–1828 |year=2009|publisher=BiblioLife|isbn=978-1-113-14290-0|ref=refTilby2009}}
* {{cite book |last=Torkildsen|first=George |title=Leisure and recreation management |url=https://archive.org/details/leisurerecreatio0000tork|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-30995-0|ref=refTorkildsen2005}}
* {{cite book |last1=Turpin |first1=Colin |last2=Tomkins |first2 = Adam |title=British government and the constitution |url=https://archive.org/details/britishgovernmen0000turp_z8p6 |edition = 6th |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-69029-4 |ref=refTurpin2007 }}
* {{cite book |last=Vandervort|first=Bruce|title=Wars of imperial conquest in Africa, 1830–1914 |year=1998|publisher=University College London Press|isbn=978-1-85728-486-7|ref=refVandervort1998}}
* {{cite book |last=Walker |first=William |title=National innovation systems: a comparative analysis |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-507617-6 |editor1-last=Nelson |editor1-first=Richard R. |chapter=National Innovation Systems: Britain |ref=refWalker1993 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YFDGjgxc2CYC&pg=PA187}}<!-- Author profile: https://www.st-andrews.ac.uk/intrel/people/index.php/wbw.html-->
* {{cite journal|last=Williams|first=Beryl J.|s2cid=162474899|title=The Strategic Background to the Anglo-Russian Entente of August 1907|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1966_9_3/page/360|journal=The Historical Journal|year=1966|volume=9 |jstor=2637986|doi=10.1017/S0018246X00026698|issue=3 |pages=360–373|ref=refWilliams1966}}
* {{cite book |last1=Young |first1=Harold A. |title=The Judicial Committee of the Privy Council and the Caribbean Court of Justice: Navigating Independence and Changing Political Environments |date=2020 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4985-8695-5 |url=https://books.google.com/books?id=jijxDwAAQBAJ |ref=refYoung2020 |access-date=27 January 2021 |archive-date=24 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324132207/https://books.google.com/books?id=jijxDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book|last=Zolberg|first=Aristide R. |title = A nation by design: immigration policy in the fashioning of America |url=https://archive.org/details/nationbydesignim0000zolb|year=2006|publisher=Russell Sage|isbn=978-0-674-02218-8|ref=refZolberg2006}}
{{Refend}}
== КъватӀисел регӀелал ==
{{Spoken Wikipedia|En-British Empire-article.oga|date=2014-03-07}}
{{Library resources box|onlinebooks=yes}}
*[https://exchange.umma.umich.edu/resources/23653 Collection: "British Empire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421050230/https://exchange.umma.umich.edu/resources/23653 |date=2023-04-21 }} from the [[University of Michigan Museum of Art]]
{{Territories of the British Empire}}
{{Authority control}}
[[Категория:Британиялъул империя| ]]<!--please leave the empty space as standard-->
[[Категория:РукӀарал империял]]
[[Категория:Империализм]]
[[Категория:Викториял эпоха]]
[[Категория:1583 соналъ гӀуцӀарал пачалихъал ва территориял]]
[[Категория:1997 соналъ тӀагӀарал пачалихъал ва территориял]]
[[Категория:Цолъизабураб Къиралаталъул тарих]]
[[Категория:Тарихиял трансконтиненталиял империял]]
qpurjq2xwlvtzf31vvdquzd6x4sbf00
Чачан Википедия
0
15429
102441
102311
2026-11-08T02:24:10Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102441
wikitext
text/x-wiki
{{Википедиялъул бутӀа}}
'''Чачан Википе́дия''' ({{lang-ce|Нохчийн Википеди}}, {{lang-ru|Чеченская Википедия}}) — [[чачан мацӀ]]алда бугеб энциклопедиялъул цо бутӀа. Гьаб заманаялде щвезегӀан гьениб хъван буго {{NUMBEROF|ARTICLES|{{wikidata|P424|ce|plain=1|from={{{from|}}}}}|N}} макъала.
== Адабият ==
* ''Зинаида Федорова''. Чеченская Википедия // «Хьехархо»: казият. — [[Соьлжа-ГӀала]], [[14 август]] [[2013 сон]] . — № 15 (207).
== РегӀелал ==
* {{Cite web|url=http://stolicaplus.ru/index.php/2009-12-21-06-59-54/111-2009-12-21-07-02-20/2136-2012-01-27-06-52-59|title=Спасем Википедию на чеченском! - Официальный сайт газеты "Столица ПЛЮС" - Чеченская Республика, город Грозный|author = Алихан Динаев|lang=ru-ru|website=stolicaplus.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704091933/http://stolicaplus.ru/index.php/2009-12-21-06-59-54/111-2009-12-21-07-02-20/2136-2012-01-27-06-52-59|archive-date=2015-07-04|access-date=2026-05-12}}
* [http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles List of Wikipedias by sample of articles]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Список_Википедий Википедиязул сияхӀ]
* [http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaCE.htm Wikipedia Charts Chechen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707043309/https://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaCE.htm |date=2022-07-07 }}
* [https://web.archive.org/web/20170312210322/https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaCE.htm Wikipedia Statistics Chechen]
* [https://web.archive.org/web/20220329142433/http://stats.grok.se/ce/top Wikipedia article traffic statistics]
* [http://chechnyatoday.com/content/view/278835/ О. Абарников: «Долгое время на чеченскую Википедию никто не обращал внимания»]
* [http://chechnyatoday.com/content/view/279941?_utl_t=ok Умар Дагиров «История создания Чеченской Википедии довольно туманна»]
== ХӀужаби ==
{{ХӀужаби}}
{{Кавказалъул Википедиял}}
{{Шаблон:Россиялъул Википедиял}}
8ndzcv2hc5kaq024apsvplvri9h8r8l
ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ
0
15477
102429
102258
2026-11-08T01:59:52Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102429
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox military conflict
| conflict = ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ
| image = WWImontage.jpg
| image_size = 300
| caption = СагӀтинухалда рекъон тӀаса байбихьун: {{flatlist|
* [[Бапом]]алде нух [[Соммаялъул рагъел]] лӀугӀун хадуб, 1916
* Британ [[Mark V танк]]аби [[Гьинденбургил линия ]] бахунел, 1918
* {{HMS|Irresistible|1898|6}} гама тӀерхьин Дарданеллазда [[Ралъдал мин|миналде]] тӀаде ккедал, 1915
* Британ [[Викерсил гулларечӀчӀалъул]] речӀчӀарухъаби [[газалде данде маска]]бигун Соммаялда рагъелалъул заманалда, 1916
* Герман [[Albatros D.III]] биплан-роржунал [[Дуэ]]ялда гӀагарлъухъ, Франсия, 1917
}}
| date = {{start and end dates|1914|7|28|1918|11|11|df=yes}}<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=11|day2=11|year2=1918}})
{{Collapsible list
| bullets = yes
| title = Ракълил къотӀаби
|[[Версалалъулаб къотӀи]]<br />Хъвана 28 юналда, 1919<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=6|day2=28|year2=1919}}){{efn|Цолъарал Штатаз ратификация гьабичӀо цониги [[Парижалъулаб ракълилаб конференция, 1919|Парижалъулаб ракълилаб конференциялда]] хъварал къотӀаби.}}<!--Since World War I didn't actually end for most states until the Paris Peace Conference treaties were signed...-->
|[[Сен-Жермен-ан-Лейялъулаб къотӀи (1919)|Сен-Жермен-ан-Леялъулаб къотӀи]]<br />Хъвана 10 септембералда, 1919<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=9|day2=10|year2=1919}})
|[[Нейи-сюр-Сеналъулаб къотӀи]]<br />Хъвана 27 новембералда, 1919<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=14|year1=1915|month2=11|day2=27|year2=1919}}){{efn|Булгариял гъорлӀлъана Централиял къуватлъабазда 1915 соналъул 14 октобералда.}}
|[[Трианоналъулаб къотӀи]]<br />Хъвана 4 юналда, 1920<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=6|day2=4|year2=1920}})
|[[Севралъулаб къотӀи]]<br />Хъвана 10 августалда, 1920<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=8|day2=10|year2=1920}}){{efn|ГӀусманияб империял раилъана Германиялъулгун балъгояб алянсалъе 1914 соналъул 2 августалда 1914. Гьеб рагъулӀе лӀугьна Централиял Къуватлъабазул рахъалда 1914 соналъул 29 октобералда.}}
|[[Цолъарал Штатазулги Австриялъулги ракълилаб къотӀи (1921)|Цолъарал Штатазул — Австриялъул ракълилаб къотӀи]]<br />Хъвана 24 августалда, 1921<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=7|year1=1917|month2=8|day2=24|year2=1921}}){{efn|Цолъарал Штатаз Австриягин Гьунгариялда рагъ лъазабуна 7{{nbsp}}декембералда 1917 соналъул.}}{{efn|[[Австриялъул ТӀоцебесеб Республика|Австрия]] рикӀкӀанеб букӀана Австриягин Гьунгариялъул [[ирсилал пачалихъал|ирсилал пачалихъазул]] цояблъун.}}
|[[Цолъарал Штатазул ва Германиялъул ракълилаб къотӀи (1921)|Цолъарал Штатазул — Германиялъул ракълилаб къотӀи]]<br />Хъвана 25 авсгусталда, 1921<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=4|day1=6|year1=1917|month2=8|day2=25|year2=1921}}){{efn|Цолъарал Штатаз Германиялъе рагъ лъазабуна 6{{nbsp}}априлалда, 1917-лъул.}}
|[[Цолъарал Штатазул ва Гьунгариялъул ракълилаб къотӀи (1921)|Цолъарал Штатазул — Гьунгариялъул ракълилаб къотӀи]]<br />Хъвана 29 августалда, 1921<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=7|year1=1917|month2=8|day2=29|year2=1921}}){{efn|[[Гьунгариялъул къиралат (1920–46)|Гьунгария]] рикӀкӀанеб букӀана Австриягин Гьунгариялъул ирсилал пачалихъазулцояблъун.}}
|[[Лозаннаялъулаб къотӀи]]<br />Хъвана 24 юлалда, 1923<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=29|year1=1914|month2=7|day2=24|year2=1923}}){{efn|Although the [[Treaty of Sèvres]] was intended to end the war between the Allied Powers and the Ottoman Empire, the Allied Powers and the [[Republic of Turkey]], the successor state of the Ottoman Empire, agreed to the Treaty of Lausanne.}}
}}
| place = Европа, Африка, ГӀагараб Машрикъ, ГӀодоцараб Океаналъул чӀинкӀиллъаби, Чин, Гьиндустаналъулаб Океан, Шималияб ва Жанубияб Атлантика
| casus = [[Эрцгерцог Франц Фердинанд чӀвай]] (28 юн), хадубцун Австрияин Гьунгариялъ рагъ лъазаби [[Сербиялъул Къиралаталъе]] (28 юл) ва Россиялъ мобилизация гьаби [[Австриягин Гьунгариялде данде]] (29 юл).
| territory = {{bulletlist|Европаялда ва ГӀагараб Машрикъалда цӀиял пачалихъал лӀугьин|[[Герман колониалияб империя|Германиялъул колониял]] ва территориял цогидал пачалихъазе кьей, [[ГӀусманияб империя гьоркьоб бикьи]] ва хадусеб [[турказул эркенлъиялъе гӀоло рагъ]], [[dissolution of Austria-Hungary]], the [[October Revolution|collapse of the Russian Empire]] and the [[revolutions of 1917-1923]]
}}
| result = [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъалъул алянсал|Алянсалъул]] бергьенлъи
| combatant1 = '''[[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъалъул алянсал|Алянсалъул КъуватӀлъаби]]:'''{{ubl
|{{flagcountry|Лъабабилеб Паранс Республика}}
|{{clist|bullets=yes|title={{nobold|{{flag|Британиялъул империя}}}}
|{{flagcountry|КӀудияб Британиялъул ва Ирландиялъул Цолъараб Къиралат}}
|{{flag|Канада|1905}}
|{{flag|Австралия}}
|{{flagcountry|Британ Радж}}
|{{flagcountry|Британ Цейлон}}
|{{flag|ЦӀияб Зеландиялъул доминион|name=ЦӀияб Зеландия}}
|{{flag|Newfoundland}}
|{{flagcountry|Жанубияб Африкаялъул Цолъи|1912}}}}
| {{flagdeco|Россия|1914}} [[Россиялъул империя]]{{Efn|[[ГӀурус Республика]] 1917 соналдаса. [[Болшевикал|Болшевиказул]] хӀукуматалъ хъвана [[Брест-Литовскалъулаб ракълилаб къотӀи|сепаратияб рекъел]] Централиял Къуватлъаигун гьебго соналъул новембералда [[October Revolution|яръидгӀуцӀун хӀакимлъи бахъун]] дагьабго заман иналде.}}<br />{{small|(1917 соналъ-лъагӀан)}}
| {{flagcountry|Сербиялъул къиралат}}
| {{flagcountry|Белгилъул къиралат|1831}}
| {{flagcountry|Япониялъул империя}}
| {{flagcountry|Черногориялъул къиралат}}
| {{flagcountry|Италиялъул къиралат|1861}} {{small|(1915 соналдаса)}}
| {{flag|Цолъарал Штатал|1912}}<br />{{small|(1917 соналдаса)}}
| {{flagcountry|Руманиялъул къиралат}} {{small|(1916 соналдаса)}}
| {{flagcountry|Щуабилеб Португал Республика}} {{small|(1916) соналдаса}}
| {{flagcountry|ХӀӀиджазалъул къиралат|1917}} {{small|(1916)}}
| {{flagcountry|Грециялъул къиралатe|state}} {{small|(1917 соналдаса)}}
| {{flagdeco|Таиланд}} [[Rattanakosin Kingdom (1782–1932)#World War I|Siam]] {{small|(1917 соналдаса)}}
| {{flagicon|Чиналъул республика (1912–1949)|1912}} [[Beiyang government|Чин]] {{small|(1917 соналдаса)}}
| [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъалъул алянсал|...{{nbsp}}''ва цогидал'']]
}}
| combatant2 = '''[[Централиял къуватлъаби]]:'''{{plainlist|
* {{flag|Германиялъул империя}}
* {{flag|Австриягин Гьунгария}}
* {{flag|ГӀусманияб империя}}
* {{flagcountry|Булгариялъул къиралат}} {{small|(1915 соналдаса)}}
* [[Централиял къуватлъаби|...{{nbsp}}''во цогиял'']]
}}
| commander1 = {{plainlist|
* {{flagicon|French Third Republic}} [[Раймонд Пуанкаре]]
* {{nowrap|{{flagicon|French Third Republic}} [[Жорж Клемансо]]}}
* {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom}} [[Георг V]]
* {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom}} [[H. H. Asquith]]
* {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom}} [[Дэвид Ллойд Джорджe]]
* {{flagdeco|Russia|1914}} [[Николай II|Николай II]]{{Executed|Death of the Romanov family}}
* {{flagicon|Russian Republic}} [[Georgy Lvov]]
* {{flagicon|Russian Republic}} [[Alexander Kerensky]]
* {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Victor Emmanuel III]]
* {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Vittorio Orlando]]
* {{flagicon|United States|1912}} [[Woodrow Wilson]]
* {{flagicon|Empire of Japan}} [[Emperor Taishō]]
* {{flagicon|Belgium}} [[Albert I of Belgium|Albert I]]
* {{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Peter I of Serbia|Peter I]]
* {{flagicon|Kingdom of Romania}} [[Ferdinand I of Romania|Ferdinand I]]<br />[[Allied leaders of World War I|''and others''{{nbsp}}...]]
}}
| commander2 = {{plainlist|
* {{flagicon|German Empire}} [[Wilhelm II, German Emperor|Wilhelm II]]
* {{flagicon|Austria-Hungary}} [[Franz Joseph I]]{{efn|Died in 1916 of pneumonia, succeeded by Charles (Karl) I of Austria}}
* {{flagicon|Austria-Hungary}} [[Charles I of Austria|Karl I]]
* {{flagicon|Ottoman Empire}} [[Mehmed V]]{{efn|Died in July 1918 and succeeded by Mehmed VI}}
* {{flagicon|Ottoman Empire}} [[Mehmed VI]]
* {{flagicon|Ottoman Empire}} [[Three Pashas]]
* {{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Ferdinand I of Bulgaria|Ferdinand I]]<br />[[Leaders of the Central Powers of World War I|''and others''{{nbsp}}...]]
}}
| strength1 = '''Кинавниги: 42,928,000''' чи<ref name="Tucker 2005 273">{{harvnb|Tucker|Roberts|2005|p=[{{google books |plainurl=y |id=2YqjfHLyyj8C |page=273}} 273]}}</ref>{{plainlist|
* {{flagdeco|Russia|1914}} 12,000,000
* {{flagicon|French Third Republic}} 8,660,000{{efn|Figures are for Metropolitan France and its colonies}}
* {{flagicon|British Empire}} 5,839,000{{efn|Figures are for Britain and her colonies; the dominions and India are listed separately}}
* {{flagicon|Kingdom of Italy}} 5,093,000
* {{flagicon|United States|1912}} 4,744,000
* {{flagicon|British Raj}} 1,680,000
* {{flagicon|Kingdom of Romania}} 1,234,000
* {{flagicon|Empire of Japan}} 800,000
* {{flagicon|Kingdom of Serbia}} 707,000
* {{flagicon|Canada|1905}} 629,000
* {{flagicon|Australia}} 417,000
* {{flagicon|Belgium}} 380,000
* {{flagicon|Kingdom of Greece|state}} 230,000
* {{flagicon|First Portuguese Republic}} 200,000
* {{flagicon|Union of South Africa|1912}} 136,000
* {{flagicon|Dominion of New Zealand}} 129,000
* {{flagicon|Kingdom of Montenegro}} 50,000
* {{flagicon|Kingdom of Hejaz|1917}} 50,000
}}
| strength2 = '''Кинаниги: 25,248,000''' чи<ref name="Tucker 2005 273" />{{plainlist|
* {{flagicon|German Empire}} 13,250,000
* {{flagicon|Austria-Hungary}} 7,800,000
* {{flagicon|Ottoman Empire}} 2,998,000
* {{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} 1,200,000
}}
| strength3 = '''68,176,000 чи (Кинавнги гӀаммго)'''
| casualties1 = {{plainlist|
* '''Рагъда хварал''': 5,525,000
* '''Рагъда лӀукъарал''': 12,832,000
* '''Кинавниги:''' 18,357,000 KIA, WIA ва MIA
* '''ВатӀанчагӀазул:''' 4,000,000}}[[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъалда камиял|''тӀадеги деталал''{{nbsp}}...]]
----
'''Рагъда хварал пачалихъазда рекъон''':<ref name="crb.org">{{cite web|last=Mougel|first=Nadège|title=World War I casualties|url=http://www.centre-robert-schuman.org/userfiles/files/REPERES%20%E2%80%93%20module%201-1-1%20-%20explanatory%20notes%20%E2%80%93%20World%20War%20I%20casualties%20%E2%80%93%20EN.pdf|work=Centre européen Robert Schuman|access-date=5 June 2020|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202015715/http://www.centre-robert-schuman.org/userfiles/files/REPERES%20%E2%80%93%20module%201-1-1%20-%20explanatory%20notes%20%E2%80%93%20World%20War%20I%20casualties%20%E2%80%93%20EN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Nash">{{cite book |last1=Nash |first1=Jay Robert |title=Darkest Hours |date=1976 |publisher=Rowman & Littlefield |url=https://books.google.com/books?id=3KglCgAAQBAJ&pg=PA775 |isbn=978-1-59077-526-4 |access-date=1 July 2018 |archive-date=19 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419011655/https://books.google.com/books?id=3KglCgAAQBAJ&pg=PA775 |url-status=live }}</ref><br />{{plainlist|
* {{flagdeco|Russia|1914}} 1,811,000
* {{flagicon|French Third Republic}} 1,398,000
* {{flagicon|British Empire}} 1,115,000
* {{flagicon|Kingdom of Italy}} 651,000
* {{flagicon|Kingdom of Romania}} 250,000–335,000
* {{flagicon|Kingdom of Serbia}} 275,000
* {{flagicon|United States|1912}} 117,000
* {{flagicon|Belgium}} 59,000–88,000
* {{flagicon|Kingdom of Greece|state}} 26,000
* {{flagicon|First Portuguese Republic}} 7,000
* {{flagicon|Kingdom of Montenegro}} 3,000
* {{flagicon|Empire of Japan}} <1,000
}}
| casualties2 = {{plainlist|
* '''Рагъда хварал:''' 4,386,000
* '''Рагъда лӀукъарал:''' 8,388,000
* '''Кинавниги:''' 12,774,000 KIA, WIA and MIA
* '''ВатӀанчагӀазул:''' 3,700,000}}[[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъалда камиял|''тӀадеги деталал''{{nbsp}}...]]
----
'''Рагъда хварал пачалихъазда рекъон''':<ref name="crb.org" /><br />{{plainlist|
* {{flagicon|German Empire}} 2,051,000
* {{flagicon|Austria-Hungary}} 1,200,000
* {{flagicon|Ottoman Empire}} 772,000
* {{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} 88,000
}}
| campaignbox = {{Campaignbox World War I}}
}}
'''ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ''', гьединго лъалеб '''КӀудияб рагъ''' абун ва [[#ЦӀарал|цогидал цӀараздалъунги]], — [[дунялалъулаб рагъ|интернационалияб конфликт]], жибги байбихьараб 1914 соналъул 28 юлалда ва лӀугӀараб 1918 соналъул 11 новембералда. Гьеб тӀибитӀана [[Европа]]ялъул кӀудияб бутӀаялде, гьединго [[Россиялъул империя|Россиялде]], [[Цолъарал Штатал|Цолъарал Штатазде]] ва [[ГӀусманияб империя|Туркиялде]], ва гьединго унеб букӀана [[ГӀагараб Машрикъ]]алда, [[Африка]]ялда ва [[Азия]]лъул бутӀаялда. [[Хваразул къадаралда рекъон рагъазул ва антропогениял катастрофабазул сияхӀ| тарихалда бищун хвел цӀикӀкӀарал конфликтазул]] цояб, жиндир заманалда, кьурал къиматазда рекъон, рагъда 9 миллион чӀвараб, 5 миллионалдаса цӀикӀкӀун ватӀанчилъиял гӀадамал оккупация, бомбагъинаби, ракъи ва унтаби сабаблъун хвараб.{{Sfn|Gilbert|1994|p=xv}} ГӀусманияз гьабураб [[Тарихалда жаниб геноцид (ТӀоцебеселдаса кӀиабилеб дунялалъулаб рагъалде щвезегӀан)|геноцид]] ва рагъул заманалъ комбатантазул багъа-бачариялъ тӀибитӀизабураб 1918 соналъул [[Испан грипп]]алъул пандемия сабаблъун тӀолго дунялалда хвана чанго миллион чи.{{Sfn|Spreeuwenberg|2018|pp=2561–2567}}{{Sfn|Williams|2014|pp=4–10}}
1914 соналъ [[КӀудияб къуватлъи|КӀудиял къуватлъаби]] рикьун рукӀана цоцаде данде чӀараб кӀиго алянсалде: [[Лъабгоязул Антанта]], жинда гъорлӀ [[Британиялъул империя|КӀудияб Британия]], [[Лъабабилеб Паранс Республика|Франсия]] ва [[Россиялъул империя|Россия]] ругеб, ва [[Лъабгоязул Алянс (1882)|Лъабгоязул Алянс]], [[Германиялъул империя|Германиялдасаги]], [[Австриягин Гьунгария|Австриягин Гьунгариялдасаги]], [[Италиялъул къиралат|Италиялдасаги]] гӀуцӀараб. Балкъаназда букӀараб хӀалуцин ботӀроде бахана 1914 соналъул 28 юналда Босниялдаса сербав Гаврило Принципица Австриягин Гьунгариялъул варисав, эрцгерцог [[Эрцгерцог Франц Фердинанд чӀвай|Франц Фердинанд чӀван хадуб]]. Австриягин Гьунгариялъ гӀайиб гӀунтӀизабуна Сербиялде, ва цоцада рухьарал алянсаз къуватлъаби цӀана дипломатиял дандрайиязул сериялде, жал [[юлалъул кризис]] абун лъалел. Австриягин Гьунгариялъ рагъ лъазабуна [[Сербиялъул къиралат|Сербиялда]]; Россия бахъана Сербия цӀунизе, в 4 августалде конфликт тӀибитӀана Германиялде, Парансалде ва КӀудияб Британиялде гьезул колониалиял империялгун цадахъ. Новембералда [[ГӀусманилазул пачалихъ|ГӀусманияб империялъги]], Германиялъги Австриялъги гӀуцӀана [[Централиял къуватлъаби]], [[Лондоналъулаб къотӀи-къай (1915)|1915 соналъул априлалда]] абуни Италия (жиб Централиял къуватлъабазул цояб букӀараб) ана КӀудияб Британиялъулги, Франсиялъулги, Россиялъулги, Сербиялъулги рахъалде [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъул алянсал|Алянсалъул къуватлъи]] хӀисабалда.
КӀиго фронталда рагъда цебе 1914 соналъ германиязул стратегия, [[Шлиффенил план]] абун жиндир цӀар араб,{{Sfn|Zuber|2011|pp=46–49}} букӀана цин Франсиялда тӀад бергьенлъи босизе, хадур жидерго къуватал [[Бакъбаккул Европа|бакъбаккуде]] рехизе ва Россия рагъулӀа бахъизе. Гьелъул жо ккечӀо Франсиялде цереин [[Марнаялда тӀоцебесеб рагъел|Марнаялда чӀезабиялъ]]; 1914 соналъул ахиралде кӀиябго рахъ цоцаде данде чӀун букӀана [[БакътӀерхьул фронт (ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ)|бакътӀерхьул фронталда]] — гьеб букӀана [[Ингилис Канал|Ла-Маншалдаса]] [[Швейцария|Швейцариялде]] щвезегӀан халатбахъараб траншеязулаб мухъ, жиб 1917 соналде щвезегӀанги кӀудияб хисичӀеб. Гьелде дандеккун, [[Бакъбаккул фронт (ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ)|бакъбаккул фронт]] букӀана хисардулеб: Австриягин Гьунгариялъ ва Россиялъ цин рахъулел рукӀана чӀахӀиял территориял, хадур гьел гьезухъа унел рукӀана. Цогидал кӀвар бугел театразда гъорлӀе унел рукӀана [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъалъул ГӀагараб Машрикъалъулаб театр|ГӀагараб Машрикъ]], [[Италияб фронт (ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ)|Алпазулаб фронт]] ва [[Балкъанияб театр|Балкъанал]], рагъулӀе Булгарияги, [[Руманиялъул къиралат|Руманияги]], [[Грециялъул къиралат|Грецияги]] цӀан.
Алянсалъ рагъулабгин ралъдалаб блокада лъеялъ лӀугьараб дефицит сабаблъун, 1917 соналъул авалалда Германиялъ гӀорхъи гьечӀеб лъекьаб рагъ байбихьана, гьелъул хӀасилалда 1917 соналъул 6 априлалда церегӀан нейтралиял рукӀарал [[Цолъарал Штататал рагъулӀе лӀугьин (1917)|Цолъарал Штататал рагъулӀе лӀугьана]]. 1917-лъул [[Октобералъул революция|Октобералъул революциялъул]] хӀасилалда Россиялда хӀакимлъм бахъана [[Болшевикал|болшевиказ]] ва рекъел хъвана 1918 соналъул марталда [[Брест-Литовскалъул къотӀи-къай|Брест-Литовскалда хъвараб сепаратияб къотӀиялда]] рекъон, гьелдалъун германиязул аскаразул кӀудияб къадар эркенлъана бакъбаккул фронталдаса. Гьел бакътӀерхьул фронталде реххулаго, Германиялъул генералияб штабалъул хьул букӀана тӀубан бергьенлъи босизе, американ кумекалъ рагъалъел иналде асар гьабилалде, ва гьез байбихьана [[Германиязул ихдалилаб гьужум|германиязул ихдалилаб гьужум 1918 соналъул марталда]]. Байбихьуда битӀ ккканиги, кватӀичӀого гьеб чӀчӀезабуна захӀматал камиязги ачуяб дандечӀеялъги; августалда алянсчагӀаз байбихьана нускъойил гьужум, германиязул аскар хӀалуцун данде чӀолеб букӀаниги, гьелда тӀокӀаб кӀвечӀо гьезул тӀаде рачӀин чӀезабизе.{{Sfn|Sheffield|2002|p=251}}
1918 соналъул ахиралда Централиял къуватлъабаз байбихьана рикьа-риххун ине; 29 септембералда Булгариялъ хъвана рекъел, 31 октобералъ — гӀусманияз, 3 новембералъ абуни — Австриягин Гьунгариялъ. Живго цо ххутӀарав, рокъоб [[Герман революция (1918–1919)|революциягун]] ва аскар питнадиналда хӀинкъараб хӀалгун дандчӀварав [[Вилгьелм II|Вилгьелм кайзерас]] инкар гьабуна тахидаса 9 новембералда, ва цӀияб герман хӀукуматалъ заманалъе рекъел хъвана 1919 соналъул 11 новембералда, рагъелазе ахирги лъун. [[Парижалъулаб ракълилаб конференция (1919–1920)|1919-лъул Парижалъулаб ракълилаб конференциялъ]] къурал къуватлъабазда хъвазаруна батӀи-батӀиял къотӀи-къаял, жидер бищун цӀар араблъун [[Версалалъулаб къотӀи]] букӀараб. Россиялъул, Германиялъул, ГӀусманиязул ва Австриягин Гьунгариялъул империял риххиялъ лӀугьана гӀемерал [[1917–1923 соназул революциял|революциял]], гӀуцӀана чиядарачӀел пачалихъал, гьезда гъорлӀ Полша, Чехословакия ва Югославия. Жакъа къоялъги тӀасан бахӀс бугел гӀиллаби, рагъазда гьоркьоб периодалъ баккараб хисарди инабизе бажарунгутӀи сабаблъана [[КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ]] байбихьиялъе 1939 соналъ.
== ЦӀарал ==
== Цебетарих ==
== Багьанаби ==
== Рагъул ин ==
Сербиялъул кампания
Цералъул рагъ
29 июля-11 август-Австро-Венгриял Аскар гӀарада бай байбихьана северияб цадахъ севералъул бакътӀерхьул рахъалдехунисалги Сербиялда, хадуб кӀвана гӀарада бай гьабизе, бан системагун понтонных мостазул ахчихъа Сава и Дрина
== ХӀасилал ==
== Технология ==
== Рагъулал такъсирал ==
== Солдатияб хӀалбихьи ==
== Рагъалъул рахъкквей ==
== Рагъалде дандечӀей ==
== Рагъулаб хъулухъалде ахӀи ==
=== Дагъистаниял Дунялалъул ТӀоцебесеб рагъалда ===
Дагъистаналъул чотӀахъабазулин (яги ГӀалхулаб дивизия) цӀар лъураб кӀиго полк машгьурлъана гьеб рагъда букӀана. Амма гьенир хъулухъ гьабулел рукӀун руго дагъистаниял гурелги, Кавказалъул цогидал халкъалги<ref name="orient">{{cite web
|url = https://avariya.wixsite.com/orient/av/post/%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%8A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB-%D0%B4%D1%83%D0%BD%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8A%D1%83%D0%BB-%D1%82i%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B1-%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%8A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0
|title = Дагъистаниял Дунялалъул ТIоцебесеб рагъалда
|author = Даку Зургъалов
|date = 19.03.2022
|work = Онлайн-журнал «Ориент»
|publisher = avariya.wixsite.com/orient
|accessdate = 2022-04-04
|lang = av
|archiveurl =
|archivedate =
}}</ref>.
[[1852 сон]]алдаго гӀурус пачаясул генерал Аргутинский-Долгоруковас кьураб гӀакълу букӀун буго пачаясе гьеб – [[Имам Шамил|имам Шамилида]] дандечӀезелъун хас гьабун дагъистанияздасан полк гӀуцӀизе. Гьедин гьелда гъорлӀе рачун руго Шамилидаса рази гьечӀел магӀарулалги, бидулалги, имамасе хиянатлъарал чагӀиги.
Гьедин гьеб полк дунялалъул тӀоцебесеб рагъдаго гӀадин, гӀурусазулгун япониязул рагъдаги, гӀурусазулгун турказул рагъдаги гӀахьаллъун буго.
Гьенив гӀахьаллъарал дагъистаниязул цоявлъун шагӀир [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд]]ги ккола<ref name="orient"></ref>.
== Дипломатия ==
== Ирс ва ракӀалде щвей ==
== Ралагье гьединго ==
* [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъалда хурхарал темабазул сияхӀ]]
* [[ТӀоцебесеб дунялалъул рагъалъул хӀакъалъулӀ хъвай]]
{{clear right}}
== Баянкьелал ==
{{Notelist}}
== МугъчӀваял ==
{{Reflist}}
== Библиография ==
<!--This list is too long already, please make any additions in the linked list articles rather than here.-->
<!--DO ''not'' SIMPLY ADD BOOKS ABOUT WORLD WAR I HERE—ADD THEM TO "LIST OF WORLD WAR I BOOKS".-->
'''''Ингилис мацӀалда'''''
{{Refbegin|30em}}
=== Иццал ===
* {{cite book |last=Axelrod |first=Alan|author-link=Alan Axelrod |title=How America Won World War I |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4930-3192-4 |year=2018}}
* {{cite book |last=Ayers |first=Leonard Porter |author-link=Leonard Porter Ayres |title=The War with Germany: A Statistical Summary |publisher=Government Printing Office |year=1919 |url={{google books |plainurl=y |id=OCLC01187647 |page=1111}} }}
* {{cite book |last1=Bade |first1=Klaus J. |last2=Brown |first2=Allison (tr.) |title=Migration in European History |url=https://archive.org/details/migrationineurop0000bade |series=The making of Europe |location=Oxford |publisher=Blackwell |year=2003 |isbn=978-0-631-18939-8 |oclc=52695573}} (translated from the German)
* {{cite magazine |last=Baker |first=Kevin |title=Stabbed in the Back! The past and future of a right-wing myth |periodical=Harper's Magazine |date=June 2006}}
* {{cite book |last=Ball |first=Alan M. |title=And Now My Soul Is Hardened: Abandoned Children in Soviet Russia, 1918–1930 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20694-6}}, reviewed in {{cite journal |last=Hegarty |first=Thomas J. |title=And Now My Soul Is Hardened: Abandoned Children in Soviet Russia, 1918–1930 |date=March–June 1998 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-38678108.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509223328/http://www.highbeam.com/doc/1P3-38678108.html |url-status=dead |archive-date=9 May 2013 |journal=Canadian Slavonic Papers }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509223328/http://www.highbeam.com/doc/1P3-38678108.html |date=9 May 2013 }} (via Highbeam.com)
* {{cite book|last=Barrett|first=Michael B|title=Prelude to Blitzkrieg: The 1916 Austro-German Campaign in Romania|publisher=Indiana University Press|year=2013|isbn=978-0253008657}}
* {{cite book |last=Barry |first=J.M. |author-link=John M. Barry |title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History |publisher=Viking Penguin |year=2004 |isbn=978-0-670-89473-4 |url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00john }}
* {{cite book |last=Bass |first=Gary Jonathan |title=Stay the Hand of Vengeance: The Politics of War Crimes Tribunals |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |year=2002 |pages=424 |isbn=978-0-691-09278-2 |oclc=248021790}}
* {{cite book|last=Beckett|first=Ian|title=The Great War|url=https://archive.org/details/greatwar191419180000beck_v6h7|year=2007|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-1252-8}}
* {{cite book |last=Blair |first=Dale |title=No Quarter: Unlawful Killing and Surrender in the Australian War Experience, 1915–1918 |year=2005 |isbn=978-1-74027-291-9 |oclc=62514621 |publisher=Ginninderra Press |location=Charnwood, Australia}}
* {{cite book |last=Brands |first=Henry William |author-link=H.W. Brands |title=T.R.: The Last Romantic |location=New York |publisher=Basic Books |year=1997 |isbn=978-0-465-06958-3 |oclc=36954615 |url=https://archive.org/details/trlastromantic00bran }}
* {{cite book |first=Gail |last=Braybon |title=Evidence, History, and the Great War: Historians and the Impact of 1914–18 |url={{google books |plainurl=y |id=hFqZcQmlOBsC |page=8}} |date=2004 |publisher=Berghahn Books |page=8 |isbn=978-1-57181-801-0 }}
* {{cite book |last1=Brown |first1=Judith M. |author-link=Judith M. Brown |year=1994 |title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy |url=https://archive.org/details/modernindiaorigi0000brow |location=Oxford and New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-873113-9}}
* {{cite book|last=Brown|first=Malcolm|year=1998|edition=1999|title=1918: Year of Victory|publisher=Pan|isbn=978-0-330-37672-3}}
* {{cite book |last1=Butcher |first1=Tim |year=2014 |title=The Trigger: Hunting the Assassin Who Brought the World to War |url=https://archive.org/details/triggerhuntforga0000butc |publisher=Vintage |edition=2015 |isbn=978-0-09-958133-8}}
* {{cite book |last=Chickering |first=Rodger |title=Imperial Germany and the Great War, 1914–1918 |url=https://archive.org/details/imperialgermanyg0000chic |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-83908-2 |oclc=55523473}}
* {{cite book|last=Christie|first=Norm M|year=1997|title=The Canadians at Cambrai and the Canal du Nord, August–September 1918|url=https://archive.org/details/canadiansatcambr0000chri|publisher=CEF Books|isbn=978-1-896979-18-2}}
* {{cite book |last=Clayton |first=Anthony |title=Paths of Glory; the French Army 1914–1918|publisher=Cassell|year=2003 |isbn=978-0-304-35949-3}}
* {{cite book |last=Clark |first=Charles Upson |title=Bessarabia, Russia and Roumania on the Black Sea |url=http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/meta_pag.shtml |publisher=Dodd, Mead |location=New York |year=1927 |oclc=150789848 |access-date=6 November 2008 |archive-date=8 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008231407/http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/meta_pag.shtml |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Clark |first=Christopher |author-link=Chris Clark (historian) |title=The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 |url=https://archive.org/details/isbn_9780061146657 |url-access=registration |year=2013 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-219922-5 }}
* {{cite book |last=Cockfield |first=Jamie H. |year=1997 |title=With snow on their boots: The tragic odyssey of the Russian Expeditionary Force in France during World War I |url=https://archive.org/details/withsnowontheirb0000cock |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22082-2}}
* {{cite book |first=Edward M. |last=Coffman |title=The War to End All Wars: The American Military Experience in World War I |url=https://archive.org/details/wartoendallwars00coff |date=1969 |publisher=OUP |isbn=978-0-19-631724-3 |edition=1998}}
* {{cite book |last=Conlon |first=Joseph M. |url=http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |title=The historical impact of epidemic typhus |publisher=Montana State University |access-date=21 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611213940/http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |archive-date=11 June 2010 }}
* {{cite book|last=Coogan|first=Tim|title=Ireland in the 20th Century|url=https://archive.org/details/irelandintwentie0000coog|year=2009|publisher=Random House|isbn=978-0-09-941522-0}}
* {{cite journal |last=Cook |first=Tim |title=The politics of surrender: Canadian soldiers and the killing of prisoners in the First World War |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_2006-07_70_3/page/637 |journal=The Journal of Military History |volume=70 |issue=3 |year=2006 |pages=637–665 |doi=10.1353/jmh.2006.0158 |s2cid=155051361 }}
* {{cite book|last=Cooper|first=John Milton|title=Woodrow Wilson: A Biography|url=https://archive.org/details/woodrowwilsonbio0000coop|year=2009|publisher=Alfred Knopf|isbn=978-0-307-26541-8}}
* {{cite book |last=Crisp |first=Olga |title=Studies in the Russian Economy before 1914 |url=https://archive.org/details/studiesinrussian0000cris_a6i9 |publisher=Palgrave Macmillan |year=1976 |isbn=978-0-333-16907-0}}
* {{cite book |last=Cross |first=Wilbur L. |title=Zeppelins of World War I |publisher=Paragon Press |location=New York |year=1991 |isbn=978-1-55778-382-0 |oclc=22860189}}
* {{cite book|first=David|last=Crowe|title=The Essentials of European History: 1914 to 1935, World War I and Europe in crisis|url={{google books |plainurl=y |id=ONDZngEACAAJ}}|year=2001|publisher=Research and Education Association|isbn=978-0-87891-710-5}}
* {{cite book |last=DiNardo |first=Richard |title=Invasion: The Conquest of Serbia, 1915 |url=https://archive.org/details/invasionconquest0000dina |year=2015 |publisher=Praeger |location=Santa Barbara, California |isbn=978-1-4408-0092-4}}
* {{cite book |last=Djokić |first=Dejan |title=Yugoslavism: histories of a failed idea, 1918–1992 |location=London |publisher=Hurst |year=2003 |oclc=51093251}}
* {{cite book|last=Donko|first=Wilhelm|title=A Brief History of the Austrian Navy|publisher=epubli GmbH|year=2012|isbn=978-3-8442-2129-9}}
* {{cite book |author1-link=Robert A. Doughty |last=Doughty |first=Robert A. |year=2005 |url={{google books |plainurl=y |id=vZRmHkdGk44C}} |title=Pyrrhic victory: French strategy and operations in the Great War |isbn=978-0-674-01880-8 |publisher=Harvard University Press }}
* {{cite journal|last=Dumitru|first=Laurentiu-Cristian|title=Preliminaries of Romania's entering the World War I|volume=1|year=2012|journal=Bulletin of "Carol I" National Defence University, Bucharest|url=https://revista.unap.ro/index.php/bulletin/article/view/163-172/0|access-date=2022-03-31|archive-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319091440/https://revista.unap.ro/index.php/bulletin/article/view/163-172/0|url-status=dead}}
* {{cite book |last=Dupuy |first=R. Ernest and Trevor N. |title=The Harper's Encyclopedia of Military History |edition=4th |publisher=Harper Collins Publishers |year=1993 |isbn=978-0-06-270056-8 |url=https://archive.org/details/harperencycloped0000dupu }}
* {{cite book |last=Erickson |first=Edward J. |title=Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War |series=Contributions in Military Studies |volume=201 |year=2001 |location=Westport, Connecticut |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-31516-9 |oclc=43481698}}
* {{cite book |last=Evans |first=Leslie |title=Future of Iraq, Israel-Palestine Conflict, and Central Asia Weighed at International Conference |url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=24920 |publisher=UCLA International Institute |date=2005 |access-date=30 December 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524084407/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=24920 |archive-date=24 May 2008 }}
* {{cite book |last=Falls |first=Cyril Bentham |author-link=Cyril Falls |year=1960 |title=The First World War |publisher=Longmans |location=London |oclc=460327352 |isbn=978-1-84342-272-3}}
* {{cite book |last=Falls |first=Cyril Bentham |author-link=Cyril Falls |year=1961 |title=The Great War |url=https://archive.org/details/greatwar0000cyri |publisher=Capricorn Books |location=New York |oclc=1088102671}}
* {{cite book |last=Farwell |first=Byron |author-link=Byron Farwell |year=1989 |title=The Great War in Africa, 1914–1918 |url=https://archive.org/details/greatwarinafrica0000farw |publisher=W.W. Norton |isbn=978-0-393-30564-7}}
* {{cite book |last=Fay|first=Sidney B|title=The Origins of the World War; Volume I|edition=2nd |date=1930}}
* {{cite book |last=Ferguson |first=Niall |author-link=Niall Ferguson |title=The Pity of War |url=https://archive.org/details/pityofwar00ferg |year=1999 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-05711-5 |oclc=41124439}}
* {{cite book |last=Ferguson |first=Niall |title=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West |url=https://archive.org/details/isbn_2900143112395 |location=New York |publisher=Penguin Press |year=2006 |isbn=978-1-59420-100-4}}
* {{cite book |first1=Jeffrey |last1=Finestone |first2=Robert K. |last2=Massie |title=The last courts of Europe |url=https://archive.org/details/lastcourtsofeuro0000fine |year=1981 |publisher=JM Dent & Sons |isbn=978-0-460-04519-3}}
* {{cite book |last=Fromkin |first=David | author-link = David Fromkin |title=A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East |year=1989 |publisher=Henry Holt and Co |location=New York |isbn=978-0-8050-0857-9 |title-link=A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East}}
* {{cite book |last=Fromkin |first=David |title=Europe's Last Summer: Who Started the Great War in 1914? |url=https://archive.org/details/europeslastsumm00from |year=2004 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-375-41156-4 |oclc=53937943}}
* {{cite book |last=Gelvin |first=James L. |author-link=James L. Gelvin |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |url=https://archive.org/details/israelpalestinec0000gelv |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-85289-0 |oclc=59879560}}
* {{cite book |last=Grant |first=R.G. |title=Battle: A Visual Journey Through 5,000 Years of Combat |publisher=DK Publishing |year=2005 |isbn=978-0-7566-5578-5 |url=https://archive.org/details/battlevisualjour0000gran }}
* {{cite book |last1=Gray |first1=Randal |last2=Argyle |first2=Christopher |year=1990 |title=Chronicle of the First World War |url=https://archive.org/details/chronicleoffirst0000gray |location=New York |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-2595-4 |oclc=19398100}}
* {{cite book |last=Gilbert |first=Martin |title=First World War |url=https://archive.org/details/firstworldwar0000gilb |publisher=Stoddart Publishing |year=1994 |isbn=978-0-7737-2848-6}}
* {{cite book |last=Gilbert |first=Martin |author-link=Martin Gilbert |title=The First World War: A Complete History |publisher=Owl Books |location=Clearwater, Florida |year=2004 |page=306 |isbn=978-0-8050-7617-2 |oclc=34792651}}
* {{cite book |last=Goodspeed |first=Donald James |title=The German Wars 1914–1945 |place=New York |publisher=Random House; Bonanza |year=1985 |isbn=978-0-517-46790-9}}
* {{cite book |last=Gray |first=Randal |title=Kaiserschlacht 1918: the final German offensive |url=https://archive.org/details/kaiserschlacht190000gray_q0e7 |publisher=Osprey |year=1991 |isbn=978-1-85532-157-1}}
* {{cite journal |last=Green |first=John Frederick Norman |title=Obituary: Albert Ernest Kitson |journal=Geological Society Quarterly Journal |volume=94 |year=1938}}
* {{cite book |last=Grotelueschen |first=Mark Ethan |title=The AEF Way of War: The American Army and Combat in World War I |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-86434-3}}
* {{cite book |last=Halpern |first=Paul G. |title=A Naval History of World War I |url=https://archive.org/details/navalhistoryofwo0000paul |publisher=Routledge |location=New York |year=1995 |isbn=978-1-85728-498-0 |oclc=60281302}}
* {{cite book |last=Hardach|first=Gerd|year=1977|title=The First World War, 1914–1918|publisher=Allne Lane|isbn=978-0-7139-1024-7}}
* {{cite book |last=Harris |first=J.P. |title=Douglas Haig and the First World War |url=https://archive.org/details/douglashaigfirst0000harr |publisher=CUP |location=Cambridge |edition=2009 |year=2008 |isbn=978-0-521-89802-7}}
* {{cite book |last=Hartcup |first=Guy |author-link=Guy Hartcup |title=The War of Invention; Scientific Developments, 1914–18 |url=https://archive.org/details/bwb_C0-ASZ-462 |publisher=Brassey's Defence Publishers |year=1988 |isbn=978-0-08-033591-9}}
* {{cite book |last=Havighurst |first=Alfred F. |title=Britain in transition: the twentieth century |url=https://archive.org/details/britainintransit0004havi |edition=4th |publisher=University of Chicago Press |year=1985 |isbn=978-0-226-31971-1 }}
* {{cite book |last=Heller |first=Charles E. |title=Chemical warfare in World War I : the American experience, 1917–1918 |location=Fort Leavenworth, Kansas |publisher=Combat Studies Institute |year=1984 |url=http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/Heller/HELLER.asp |oclc=123244486 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704205655/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/Heller/HELLER.asp |archive-date=4 July 2007 }}
* {{cite journal|last=Herwig|first=Holger|title=The Failure of German Sea Power, 1914–1945: Mahan, Tirpitz, and Raeder Reconsidered|url=https://archive.org/details/international-history-review_1988-02_10_1/page/68|journal=The International History Review|volume=10|issue=1|year=1988|pages=68–105|doi=10.1080/07075332.1988.9640469|jstor=40107090}}
* {{cite book |last=Heyman |first=Neil M. |title=World War I |series=Guides to historic events of the twentieth century |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Connecticut |year=1997 |isbn=978-0-313-29880-6 |oclc=36292837 |url=https://archive.org/details/worldwari00heym }}
* {{cite book |last=Hickey |first=Michael |series=The First World War |volume=4 |title=The Mediterranean Front 1914–1923 |location=New York |publisher=Routledge |year=2003 |pages=60–65 |isbn=978-0-415-96844-7 |oclc=52375688}}
* {{cite encyclopedia |last=Hinterhoff |first=Eugene |title=The Campaign in Armenia |encyclopedia=Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I |editor-last=Young |editor-first=Peter |volume=ii |publisher=Marshall Cavendish |year=1984 |location=New York |isbn=978-0-86307-181-2}}
* {{cite journal |last=Holmes |first=T.M. |title=Absolute Numbers: The Schlieffen Plan as a Critique of German Strategy in 1914 |journal=[[War in History]] |volume=XXI |issue=2 |date=April 2014 |pages=194, 211 |issn=1477-0385}}
* {{cite book |last=Hooker |first=Richard |year=1996 |title=The Ottomans |url=http://www.wsu.edu/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM |publisher=Washington State University |archive-url=https://web.archive.org/web/19991008042702/http://www.wsu.edu/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM |archive-date=8 October 1999 |url-status=dead }}
* {{cite book|last1=Horne|first1=Alistair|title=The Price of Glory|url=https://archive.org/details/priceofglory0000alis|date=1964|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-017041-2|edition=1993}}
* {{cite book |last1=Horne |first1=John |last2=Kramer |first2=Alan |title=German Atrocities, 1914: A History of Denial |url=https://archive.org/details/germanatrocities00horn |publisher=Yale University Press |year=2001 |oclc=47181922}}
* {{cite book |last=Hovannisian |first=Richard G. |author-link=Richard G. Hovannisian |title=Armenia on the Road to Independence, 1918 |url=https://archive.org/details/armeniaonroadtoi00hova |url-access=registration |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1967 |isbn=978-0-520-00574-7 }}
* {{cite journal |first=N.P. |last=Howard |title=The Social and Political Consequences of the Allied Food Blockade of Germany, 1918–19 |url=https://archive.org/details/sim_german-history_1993-06_11_2/page/161 |journal=German History |year=1993 |volume=11 |issue=2 |pages=161–188 |doi=10.1093/gh/11.2.161 }}
* {{cite book |last=Hull |first=Isabel Virginia |author-link=Isabel Virginia Hull |title=Absolute destruction: military culture and the practices of war in Imperial Germany |url=https://archive.org/details/absolutedestruct00hull |publisher=Cornell University Press |year=2006 |isbn=978-0-8014-7293-0}}
* {{cite book |last=Humphries |first=Mark Osborne |chapter="Old Wine in New Bottles": A Comparison of British and Canadian Preparations for the Battle of Arras |editor-last=Hayes |editor-first=Geoffrey |editor2-last=Iarocci |editor2-first=Andrew |editor3-last=Bechthold |editor3-first=Mike |title=Vimy Ridge: A Canadian Reassessment |url=https://archive.org/details/vimyridgecanadia0000unse |publisher=Wilfrid Laurier University Press |location=Waterloo |year=2007 |isbn=978-0-88920-508-6}}
* {{cite book |last=Inglis |first=David |url=http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6687/b17448906.pdf |title=Vimy Ridge: 1917–1992, A Canadian Myth over Seventy Five Years |publisher=Simon Fraser University |location=Burnaby |year=1995 |access-date=23 July 2013 |archive-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916183818/http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6687/b17448906.pdf |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Jackson |first1=Julian |title=A Certain Idea of France: The Life of Charles de Gaulle |date=2018 |publisher=Allen Lane |isbn=978-1-84614-351-9}}
* {{cite book |last1=Isaac |first1=Jad |last2=Hosh |first2=Leonardo |title=Roots of the Water Conflict in the Middle East |url=http://www.oranim.ac.il/courses/meast/water/Roots+of+the+Water+Conflict+in+the+Middle+East.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060928053605/http://www.oranim.ac.il/courses/meast/water/Roots%20of%20the%20Water%20Conflict%20in%20the%20Middle%20East.htm |archive-date=28 September 2006 |date=7–9 May 1992 |location=University of Waterloo |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Johnson |first=James Edgar |author-link=Johnnie Johnson (RAF officer) |title=Full Circle: The Story of Air Fighting |url=https://archive.org/details/fullcirclestoryo0000john |year=2001 |isbn=978-0-304-35860-1 |oclc=45991828 |publisher=Cassell |location=London}}
* {{cite book |last=Jones |first=Howard |title=Crucible of Power: A History of US Foreign Relations Since 1897 |url=https://archive.org/details/crucibleofpower00jone |publisher=Scholarly Resources Books |year=2001 |isbn=978-0-8420-2918-6 |oclc=46640675}}
* {{cite magazine |last=Kaplan |first=Robert D. |title=Syria: Identity Crisis |url=https://www.theatlantic.com/doc/199302/kaplan |magazine=The Atlantic |date=February 1993 |access-date=30 December 2008 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211629/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1993/02/syria-identity-crisis/303860/ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Karp |first=Walter |title=The Politics of War |year=1979 |edition=1st |isbn=978-0-06-012265-2 |oclc=4593327}}
* {{cite book |last=Keegan |first=John |author-link=John Keegan |title=The First World War |url=https://archive.org/details/firstworldwar0000keeg_u3g1 |publisher=Hutchinson |year=1998 |isbn=978-0-09-180178-6}}
* {{cite book |last1=Keenan |first1=George |title=The Fateful Alliance: France, Russia and the Coming of the First World War |date=1986 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-1707-0}}
* {{cite book |last=Keene |first=Jennifer D |title=World War I |url=https://archive.org/details/worldwari0000keen |series=Daily Life Through History Series |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Connecticut |year=2006 |page=[https://archive.org/details/worldwari0000keen/page/5 5] |isbn=978-0-313-33181-7 |oclc=70883191}}
* {{cite journal |last=Kernek |first=Sterling |date=December 1970 |title=The British Government's Reactions to President Wilson's 'Peace' Note of December 1916 |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1970-12_13_4/page/721 |journal=The Historical Journal |volume=13 |issue=4 |jstor=2637713 |pages=721–766 |doi=10.1017/S0018246X00009481}}
* {{cite book |last=Kitchen |first=Martin |title=Europe Between the Wars |url=https://archive.org/details/europebetweenwar0000kitc_w7s7 |location=New York |publisher=Longman |year=2000 |orig-year=1980 |isbn=978-0-582-41869-1 |oclc=247285240}}
* {{cite book |title=The Threat of Pandemic Influenza: Are We Ready? Workshop Summary |year=2005 |location=Washington DC |publisher=National Academies Press |isbn=978-0-309-09504-4 |oclc=57422232 |doi=10.17226/11150 |pmid=20669448 |others=Contributors: Institute of Medicine; Board on Global Health; Forum on Microbial Threats |editor-last1=Knobler |editor-first1=S. L. |editor-last2=Mack |editor-first2=A. |editor-last3=Mahmoud |editor-first3=A. |editor-last4=Lemon |editor-first4=S. M.}}
* {{cite book |last=Kurlander |first=Eric |year=2006 |title=Steffen Bruendel. Volksgemeinschaft oder Volksstaat: Die "Ideen von 1914" und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=101921145898314 |publisher=H-net |format=Book review |access-date=17 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610212755/http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=101921145898314 |archive-date=10 June 2007 |url-status=dead }}
* {{cite book |editor1-last=Lehmann |editor1-first=Hartmut |editor2-last=van der Veer |editor2-first=Peter |title=Nation and religion: perspectives on Europe and Asia |url=https://archive.org/details/nationreligionpe0000unse |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |year=1999 |isbn=978-0-691-01232-2 |oclc=39727826}}
* {{cite book |last1=Lieven |first1=Dominic |title=Towards the Flame: Empire, War and the End of Tsarist Russia |date=2016 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-139974-4}}
* {{cite journal |last=Love |first=Dave |date=May 1996 |title=The Second Battle of Ypres, April 1915 |journal=Sabretache |volume=26 |issue=4 |url=http://www.worldwar1.com/sf2ypres.htm |access-date=20 November 2009 |archive-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916183801/http://www.worldwar1.com/sf2ypres.htm |url-status=live }}
* {{cite book |last=Ludendorff |first=Erich |author-link=Erich Ludendorff |title=My War Memories, 1914–1918 |url=https://archive.org/details/mywarmemories19101lude |oclc=60104290 |year=1919}} also published by Harper as "Ludendorff's Own Story, August 1914 – November 1918: The Great War from the Siege of Liège to the Signing of the Armistice as Viewed from the Grand Headquarters of the German Army" {{OCLC |561160}} (original title ''Meine Kriegserinnerungen, 1914–1918'')
* {{cite book|author-link=Margaret MacMillan|last=MacMillan|first=Margaret|title=The War That Ended Peace: The Road to 1914|url=https://archive.org/details/warthatendedpeac0000macm_u3b9|publisher=Profile Books|year=2013|isbn=978-0-8129-9470-4}}
* {{cite book|author-link=Margaret MacMillan|last=MacMillan|first=Margaret|title=Peacemakers; Six Months that Changed The World: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War|publisher=John Murray|year=2001|edition=2019|isbn=978-1-5293-2526-3}}
* {{cite book |last=Magliveras |first=Konstantinos D. |year=1999 |title=Exclusion from Participation in International Organisations: The Law and Practice behind Member States' Expulsion and Suspension of Membership |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-90-411-1239-2}}
* {{cite journal |last=Marks |first=Sally |title=The Myths of Reparations |journal=[[Central European History]] |volume=11 |issue=3 |year=1978 |pages=231–255 |doi=10.1017/S0008938900018707|s2cid=144072556 }}
* {{cite journal |last=Marks |first=Sally |title=Mistakes and Myths: The Allies, Germany, and the Versailles Treaty, 1918–1921 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_2013-09_85_3/page/650 |journal=The Journal of Modern History |volume=85 |issue=3 |date=September 2013 |pages=650–651 |doi=10.1086/670825 |s2cid=154166326 }}
* {{cite book |last=Martel |first=Gordon |year=2003 |title=The Origins of the First World War |publisher=Routledge|isbn=978-1-138-92865-7|edition=2016}}
* {{cite book|last=Martel|first=Gordon|year=2014|title=The Month that Changed the World: July 1914|url=https://archive.org/details/monththatchanged0000mart|publisher=OUP|isbn=978-0-19-966538-9}}
*{{cite book | last1=Marshall | first1=S. L. A. | last2=Josephy | first2=Alvin M. | title=The American heritage history of World War I | publisher=American Heritage Pub. Co. : Bonanza Books : Distributed by Crown Publishers | year=1982 | isbn=978-0-517-38555-5 | oclc=1028047398 | url=https://archive.org/details/americanheritage00mars }}
* {{cite book |last=Mawdsley |first=Evan |year=2007 |title=The Russian Civil War |location=New York |publisher=Pegasus Books |isbn=978-1-68177-009-3 |url=https://archive.org/details/russiancivilwar00evan |url-access=registration }}
* {{cite book |last=McLellan |first=Edwin N. |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/AMH/XX/WWI/USMC/USMC-WWI.html#XIV |title=The United States Marine Corps in the World War |access-date=26 October 2009 |archive-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916183800/http://www.ibiblio.org/hyperwar/AMH/XX/WWI/USMC/USMC-WWI.html#XIV |url-status=live }}
* {{cite book|last=McMeekin|first=Sean|title=July 1914: Countdown to War|url=https://archive.org/details/july1914countdow0000mcme_p5w2|year=2014|publisher=Icon Books|isbn=978-1-84831-657-7}}
* {{cite book |last=McMeekin |first=Sean |title=The Ottoman Endgame: War, Revolution and the Making of the Modern Middle East, 1908–1923 |url=https://archive.org/details/ottomanendgamewa0000mcme |year=2015 |publisher=Penguin |isbn=978-0-7181-9971-5 |edition=2016}}
* {{cite journal |last1=Medlicott |first1=W.N. |title=Bismarck and the Three Emperors' Alliance, 1881–87 |journal=Transactions of the Royal Historical Society |date=1945 |volume=27 |pages=61–83 |doi=10.2307/3678575 |jstor=3678575}}
* {{cite book |last=Meyer |first=Gerald J |year=2006 |title=A World Undone: The Story of the Great War 1914 to 1918 |publisher=Random House |isbn=978-0-553-80354-9 |url=https://archive.org/details/worldundonestory00gjme }}
* {{cite book |last1=Millett |first1=Allan Reed |last2=Murray |first2=Williamson |title=Military Effectiveness |location=Boston |publisher=Allen Unwin |year=1988 |isbn=978-0-04-445053-5 |oclc=220072268}}
* {{cite book|last=Mitrasca|first=Marcel|publisher=Algora Publishing|year=2007|title=Moldova: A Romanian Province Under Russian Rule : Diplomatic History from the Archives of the Great Powers|isbn=978-0875861845}}
* {{cite journal |last1=Moll |first1=Kendall D |last2=Luebbert |first2=Gregory M |title=Arms Race and Military Expenditure Models: A Review |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-conflict-resolution_1980-03_24_1/page/153 |journal=The Journal of Conflict Resolution |date=1980 |volume=24 |issue=1 |pages=153–185 |jstor=173938 |doi=10.1177/002200278002400107 |s2cid=155405415 }}
* {{cite book |last=Morton |first=Desmond |title=Silent Battle: Canadian Prisoners of War in Germany, 1914–1919 |url=https://archive.org/details/silentbattlecana0000mort |year=1992 |location=Toronto |publisher=Lester Publishing |isbn=978-1-895555-17-2 |oclc=29565680}}
* {{cite book |last=Mosier |first=John |title=Myth of the Great War: How the Germans Won the Battles and How the Americans Saved the Allies |url=https://archive.org/details/mythofgreatwarne0000mosi_s9r2 |year=2001 |publisher=Harper Collins |location=New York |isbn=978-0-06-019676-9 |chapter=Germany and the Development of Combined Arms Tactics}}
* {{cite magazine |last=Muller |first=Jerry Z. |title=Us and Them – The Enduring Power of Ethnic Nationalism |magazine=Foreign Affairs |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |date=March–April 2008 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/europe/2008-03-02/us-and-them |access-date=30 December 2008 |archive-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623090446/https://www.foreignaffairs.com/articles/europe/2008-03-02/us-and-them |url-status=live }}
* {{cite book |last=Neiberg |first=Michael S. |author-link=Michael S. Neiberg |title=Fighting the Great War: A Global History |url=https://archive.org/details/fightinggreatwar0000neib |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=978-0-674-01696-5 |oclc=56592292}}
* {{cite book |last=Nicholson |first=Gerald W.L. |author-link=G. W. L. Nicholson |title=Canadian Expeditionary Force, 1914–1919: Official History of the Canadian Army in the First World War |year=1962 |edition=1st |location=Ottawa |publisher=Queens Printer and Controller of Stationery |oclc=2317262 |url=http://www.censol.ca/research/greatwar/nicholson/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070516162359/http://www.censol.ca/research/greatwar/nicholson/index.htm |archive-date=16 May 2007 |url-status=dead }}
* {{cite book|last=Noakes|first=Lucy|year=2006|title=Women in the British Army: War and the Gentle Sex, 1907–1948|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-39056-9}}
* {{cite book |last=Northedge |first=F.S. |year=1986 |title=The League of Nations: Its Life and Times, 1920–1946 |url=https://archive.org/details/leagueofnationsi0000nort |publisher=Holmes & Meier |location=New York |isbn=978-0-7185-1316-0}}
* {{cite journal |last=Painter |first=David S. |author-link=David S. Painter |year=2012 |title=Oil and the American Century |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_2012-06_99_1/page/24 |journal=[[The Journal of American History]] |volume=99 |issue=1 |pages=24–39 |doi=10.1093/jahist/jas073 }}
* {{cite journal |last1=Phillimore |first1=George Grenville |last2=Bellot |first2=Hugh H.L. |title=Treatment of Prisoners of War |journal=Transactions of the Grotius Society |volume=5 |year=1919 |pages=47–64 |oclc=43267276}}
* {{cite book |last=Pitt |first=Barrie |title=1918: The Last Act |url=https://archive.org/details/1918lastact0000pitt |location=Barnsley |publisher=Pen and Sword |isbn=978-0-85052-974-6 |oclc=56468232 |year=2003}}
*{{cite encyclopedia |editor1-last=Porras-Gallo |editor1-first=M. |editor2-last=Davis |editor2-first=R.A. |title=The Spanish Influenza Pandemic of 1918–1919: Perspectives from the Iberian Peninsula and the Americas |publisher=University of Rochester Press |year=2014 |isbn=978-1-58046-496-3 |volume=30 |encyclopedia=Rochester Studies in Medical History |url=https://books.google.com/books?id=-j53BQAAQBAJ&q=spanish+flu+davis&pg=PA51 |via=Google Books |access-date=9 November 2020 |archive-date=22 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122003928/https://books.google.com/books?id=-j53BQAAQBAJ&q=spanish+flu+davis&pg=PA51 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Price |first=Alfred |title=Aircraft versus Submarine: the Evolution of the Anti-submarine Aircraft, 1912 to 1980 |publisher=Jane's Publishing |location=London |year=1980 |isbn=978-0-7106-0008-0 |oclc=10324173}} Deals with technical developments, including the first dipping [[hydrophones]]
* {{cite journal |last=Raudzens |first=George |title=War-Winning Weapons: The Measurement of Technological Determinism in Military History |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_1990-10_54_4/page/403 |journal=The Journal of Military History |volume=54 |issue=4 |date=October 1990 |pages=403–434 |doi=10.2307/1986064 |jstor=1986064}}
* {{cite journal |last=Rickard |first=J. |date=5 March 2001 |url=http://www.historyofwar.org/articles/people_ludendorff.html |title={{sic |nolink=y|Erich von Ludendorff |expected=Erich Ludendorff}}, 1865–1937, German General |journal=Military History Encyclopedia on the Web |access-date=6 February 2008 |archive-date=10 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110050355/http://www.historyofwar.org/articles/people_ludendorff.html |url-status=live }}
* {{cite web |last=Rickard |first=J. |date=27 August 2007 |title=The Ludendorff Offensives, 21 March–18 July 1918 |url=http://www.historyofwar.org/scripts/fluffy/fcp.pl?words=20+July+1918&d=/battles_ludendorff.html |access-date=12 September 2018 |website=historyofwar.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010071517/http://www.historyofwar.org/scripts/fluffy/fcp.pl?words=20+July+1918&d=%2Fbattles_ludendorff.html |archive-date=10 October 2017 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Roden |first=Mike |url=http://www.aftermathww1.com/lostgen.asp |chapter=The Lost Generation – myth and reality |title=Aftermath – when the Boys Came Home |access-date=6 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201110728/http://www.aftermathww1.com/lostgen.asp |archive-date=1 December 2009 |url-status=dead }}
* {{cite news |last=Saadi |first=Abdul-Ilah |title=Dreaming of Greater Syria |publisher=Al Jazeera |url=http://english.aljazeera.net/focus/arabunity/2008/02/2008525183842614205.html |date=12 February 2009 |access-date=14 August 2014 |archive-date=13 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110319/http://english.aljazeera.net/focus/arabunity/2008/02/2008525183842614205.html |url-status=live }}
* {{cite book |last=Sachar |first=Howard Morley |title=The emergence of the Middle East, 1914–1924 |publisher=Allen Lane |year=1970 |oclc=153103197 |isbn=978-0-7139-0158-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/emergenceofmiddl0000sach }}
* {{cite book |last=Salibi |first=Kamal Suleiman |year=1993 |publisher=I.B. Tauris |chapter=How it all began – A concise history of Lebanon |title=A House of Many Mansions – the history of Lebanon reconsidered |chapter-url=http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/902/Kamal-Salibi/ |isbn=978-1-85043-091-9 |oclc=224705916 |access-date=11 March 2008 |archive-date=3 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403005824/http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/902/Kamal-Salibi/ |url-status=dead }}
* {{cite journal |last=Schindler |first=J. |title=Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive, 1916 |journal=War in History |volume=10 |issue=1 |year=2003 |pages=27–59 |doi=10.1191/0968344503wh260oa|s2cid=143618581 }}
* {{cite journal |first=John R. |last=Schindler |title=Disaster on the Drina: The Austro-Hungarian Army in Serbia, 1914 |journal=War in History |volume=9 |issue=2 |pages=159–195 |year=2002 |doi=10.1191/0968344502wh250oa |s2cid=145488166 }}
* {{cite book|last=Schreiber|first=Shane B|year=1977|edition=2004|title=Shock Army of the British Empire: The Canadian Corps in the Last 100 Days of the Great War|publisher= Vanwell|isbn= 978-1-55125-096-0}}
* {{cite book |last=Shanafelt |first=Gary W. |title=The secret enemy: Austria-Hungary and the German alliance, 1914–1918 |year=1985 |publisher=East European Monographs |isbn=978-0-88033-080-0 |url=https://archive.org/details/secretenemyaustr00shan }}
* {{cite book |last1=Shapiro |first1=Fred R. |last2=Epstein |first2=Joseph |title=The Yale Book of Quotations |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-300-10798-2 |url=https://archive.org/details/isbn_9780300107982 }}
* {{cite book |last1=Sheffield |first1=Gary |title=Forgotten Victory |date=2002 |publisher=Review |isbn=978-0-7472-7157-4}}
* {{cite book |first1=David James |last1=Smith |title=One Morning in Sarajevo |url={{google books |plainurl=y |id=GzsnSU9J5sAC}} |year=2010 |publisher=Hachette UK |quote=He was photographed on the way to the station and the photograph has been reproduced many times in books and articles, claiming to depict the arrest of Gavrilo Princip. But there is no photograph of Gavro's arrest—this photograph shows the arrest of Behr. |isbn=978-0-297-85608-5 }}
* {{cite book |last=Souter |first=Gavin |title=Lion & Kangaroo: the initiation of Australia |year=2000 |publisher=Text Publishing |location=Melbourne |oclc=222801639}}
* {{cite web |last=Smele |first=Jonathan |title=War and Revolution in Russia 1914–1921 |url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml |publisher=BBC |website=World Wars in-depth |access-date=12 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023214328/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml |url-status=live |archive-date=23 October 2011 }}
* {{cite book |last=Speed |first=Richard B, III |title=Prisoners, Diplomats and the Great War: A Study in the Diplomacy of Captivity |url=https://archive.org/details/prisoners-diplomats-and-the-great-war-a-study-in-the-diplomacy-of-captivity_1990 |year=1990 |location=New York |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-26729-1 |oclc=20694547}}
* {{cite journal |last1=Spreeuwenberg |first1=P |title=Reassessing the Global Mortality Burden of the 1918 Influenza Pandemic. |journal=[[American Journal of Epidemiology]] |volume=187|issue=12|pages=2561–2567|year=2018 |doi=10.1093/aje/kwy191 |pmid=30202996|pmc=7314216 }}
* {{cite book |last=Stevenson |first=David |title=The First World War and International Politics |url=https://archive.org/details/firstworldwarint0000stev_i3s6 |publisher=Oxford University Press |year=1988 |isbn=0-19-873049-7}}
* {{cite book |last=Stevenson |first=David |author-link=David Stevenson (historian) |title=Armaments and the Coming of War: Europe, 1904–1914 |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AED-171 |year=1996 |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820208-0 |oclc=33079190}}
* {{cite book |last=Stevenson |first=David |title=Cataclysm: The First World War as Political Tragedy |url=https://archive.org/details/cataclysmfirstwo0000stev_q7n6 |year=2004 |pages=560pp |isbn=978-0-465-08184-4 |oclc=54001282 |publisher=Basic Books |location=New York}}
* {{cite book |last1=Stevenson |first1=David |title=1914–1918: The History of the First World War |url=https://archive.org/details/19141918historyo0000stev |date=2012 |publisher=Penguin |isbn=978-0-7181-9795-7}}
* {{cite book |last1=Stevenson |first1=David |editor-last=Mahnken |editor-first=Thomas |title=Land armaments in Europe, 1866–1914 in Arms Races in International Politics: From the Nineteenth to the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/armsracesininter0000unse |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-873526-7}}
* {{cite book|last=Stone|first=David|year=2014|title=The Kaiser's Army: The German Army in World War One |publisher=Conway|isbn= 978-1-84486-292-4}}
* {{cite book |last=Strachan |first=Hew |author-link=Hew Strachan |title=The First World War: Volume I: To Arms |url=https://archive.org/details/firstworldwar0000stra_x5t0 |year=2003 |location=New York |publisher=Viking |isbn=978-0-670-03295-2 |oclc=53075929}}
* {{cite book |last=Taliaferro |first=William Hay |title=Medicine and the War |orig-year=1944 |year=1972 |isbn=978-0-8369-2629-3}}
* {{cite book |last=Taylor |first=Alan John Percivale |author-link=A.J.P. Taylor |title=The First World War and its aftermath, 1914–1919 |location=London |publisher=Folio Society |oclc=49988231 |year=1998 |series=Century of Conflict, 1848–1948}}
* {{cite journal |last=Taylor |first=John M. |title=Audacious Cruise of the Emden |journal=The Quarterly Journal of Military History |volume=19 |issue=4 |date=Summer 2007 |pages=38–47 |issn=0899-3718 |url=https://www.historynet.com/audacious-cruise-of-the-emden.htm |access-date=5 July 2021 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814021234/https://www.historynet.com/audacious-cruise-of-the-emden.htm |url-status=live }}
* {{cite book |last=Terraine |first=John |title=Ordeal of Victory |url=https://archive.org/details/ordealofvictory00terr |url-access=registration |year=1963 |publisher=J.B. Lippincott |location=Philadelphia |pages=508pp |oclc=1345833 |isbn=978-0-09-068120-4 }}
* {{cite book|first=Dan|last=Todman|title=The Great War: Myth and Memory|url={{google books |plainurl=y |id=VMrQAgAAQBAJ}}|date=2005|publisher=A & C Black|isbn=978-0-8264-6728-7}}
* {{cite book |first=Jozo |last=Tomasevich |author-link=Jozo Tomasevich |title=War and Revolution in Yugoslavia: 1941–1945 |url=https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA485 |access-date=4 December 2013 |year=2001 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7924-1 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104165249/http://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA485 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Tschanz |first=David W. |url=http://www.entomology.montana.edu/historybug/WWI/TEF.htm |title=Typhus fever on the Eastern front in World War I |publisher=Montana State University |access-date=12 November 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611212917/http://entomology.montana.edu/historybug/WWI/TEF.htm |archive-date=11 June 2010 }}
* {{cite book |last=Tuchman |first=Barbara Wertheim |author-link=Barbara Tuchman |title=The Zimmermann Telegram |url=https://archive.org/details/bwb_S0-EKX-133 |location=New York |publisher=Macmillan |year=1966 |edition=2nd |isbn=978-0-02-620320-3 |oclc=233392415}}
* {{cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C. |last2=Roberts |first2=Priscilla Mary |title=Encyclopedia of World War I |location=Santa Barbara |publisher=ABC-Clio |year=2005 |isbn=978-1-85109-420-2 |oclc=61247250}}
* {{cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C. |last2=Wood |first2=Laura Matysek |last3=Murphy |first3=Justin D. |title=The European powers in the First World War: an encyclopedia |publisher=Taylor & Francis |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=gv3GEyB19wIC |isbn=978-0-8153-3351-7 |access-date=6 June 2020 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801142143/https://books.google.com/books?id=gv3GEyB19wIC |url-status=live }}
* {{cite journal|last=Turner|first=L.F.C.|title=The Russian Mobilization in 1914|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1968-01_3_1/page/65|journal=Journal of Contemporary History|volume=3|issue=1|year=1968|pages=65–88|doi=10.1177/002200946800300104|jstor=259967|s2cid=161629020}}
* {{cite book |last=Velikonja |first=Mitja |title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina |url=https://archive.org/details/religiousseparat0000veli/page/141 |year=2003 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1-58544-226-3 |page=[https://archive.org/details/religiousseparat0000veli/page/141 141] }}
* {{cite book |author-link1=Edward Von der Porten |last=von der Porten |first=Edward P. |title=German Navy in World War II |url=https://archive.org/details/germannavyinworl00vond |url-access=registration |location=New York |publisher=T.Y. Crowell |year=1969 |oclc=164543865 |isbn=978-0-213-17961-8 }}
* {{cite book |last=Westwell |first=Ian |title=World War I Day by Day |publisher=MBI Publishing |location=St. Paul, Minnesota |year=2004 |pages=192pp |isbn=978-0-7603-1937-6 |oclc=57533366}}
* {{cite book|last1=Wheeler-Bennett|first1=John W.|title=Brest-Litovsk:The forgotten peace |date=1938 |publisher=Macmillan}}
* {{cite thesis |last1=Williams |first1=Rachel |title=Dual Threat: The Spanish Influenza and World War I |date=2014 |publisher=University of Tennessee |type=PHD |url=https://trace.tennessee.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://www.google.com/&httpsredir=1&article=2761&context=utk_chanhonoproj |access-date=17 February 2022 |archive-date=29 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029163914/https://trace.tennessee.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F&httpsredir=1&article=2761&context=utk_chanhonoproj |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Willmott |first=H.P. |year=2003 |title=World War I |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-7894-9627-0 |oclc=52541937}}
* {{cite book |last=Winter |first=Denis |title=The First of the Few: Fighter Pilots of the First World War |url=https://archive.org/details/firstoffewfighte0000wint |year=1983 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-005256-5}}
* {{cite book |editor-last1=Winter |editor-first1=Jay |title=The Cambridge History of the First World War |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |edition=2016|isbn=978-1-316-60066-5 }}
* {{cite book |last=Wohl |first=Robert |title=The Generation of 1914 |url=https://archive.org/details/generationof19140000wohl |edition=3rd |year=1979 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-34466-2}}
* {{cite book|last=Zeldin|first=Theodore|title=France, 1848–1945: Volume II: Intellect, Taste, and Anxiety|url=https://archive.org/details/france184819450000zeld2_q9f3|year=1977|publisher=Clarendon Press|edition=1986|isbn=978-0-19-822125-8}}
* {{cite book |last=Zieger |first=Robert H. |title=America's Great War: World War I and the American experience |url=https://archive.org/details/americasgreatwar0000zieg |publisher=Rowman & Littlefield |year=2001 |isbn=978-0-8476-9645-1}}
* {{cite book |last1=Zuber |first1=Terence |title=Inventing the Schlieffen Plan: German War Planning 1871–1914 |date=2011 |publisher=OUP |isbn=978-0-19-871805-5 |edition=2014}}
=== Primary sources ===
* {{cite book |editor-last=Collins |editor-first=Ross F. |title=World War I: Primary Documents on Events from 1914 to 1919 |publisher=Greenwood Press |date=2008 |url=https://www.questia.com/library/120085141/world-war-i-primary-documents-on-events-from-1914 |access-date=12 June 2015 |archive-date=23 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723064014/https://www.questia.com/library/120085141/world-war-i-primary-documents-on-events-from-1914 |url-status=dead }}
* {{cite book |title=Hammond's Frontier Atlas of the World War |publisher=C. S. Hammond & Company |date=1916 |url=https://archive.org/details/hammondsfrontier00csha/page/n4 }} Containing Large Scale Maps of All the Battle Fronts of Europe and Asia, Together With a Military Map of the United States.
=== Тариххъвай ва ракӀалде щвеял ===
* Cornelissen, Christoph, and Arndt Weinrich, eds. ''Writing the Great War – The Historiography of World War I from 1918 to the Present'' (2020) [https://www.berghahnbooks.com/title/CornelissenWriting online free] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129075020/https://berghahnbooks.com/title/CornelissenWriting |date=29 November 2020 }}
* {{cite journal | last1 = Deak | first1 = John | year = 2014 | title = The Great War and the Forgotten Realm: The Habsburg Monarchy and the First World War | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_2014-06_86_2/page/n111 | journal = Journal of Modern History | volume = 86 | issue = 2 | pages = 336–380 | doi = 10.1086/675880 | s2cid = 143481172 }}
* {{cite journal | last1 = Iriye | first1 = Akira | year = 2014 | title = The Historiographic Impact of the Great War | journal = Diplomatic History | volume = 38| issue = 4| pages = 751–762| doi = 10.1093/dh/dhu035 }}
* {{cite journal | last1 = Jones | first1 = Heather | year = 2013 | title = As the centenary approaches: the regeneration of First World War historiography | url = https://archive.org/details/sim_historical-journal_2013-09_56_3/page/857 | journal = Historical Journal | volume = 56 | issue = 3 | pages = 857–878 | doi = 10.1017/s0018246x13000216 | doi-access = free }}
* {{cite journal | last1 = Jones | first1 = Heather | year = 2014 | title = Goodbye to all that?: Memory and meaning in the commemoration of the first world war | journal = Juncture | volume = 20 | issue = 4| pages = 287–291 | doi = 10.1111/j.2050-5876.2014.00767.x }}
* {{cite book |editor-last=Kitchen |editor-first=James E. |editor-first2=Alisa |editor-last2=Miller |editor-first3=Laura |editor-last3=Rowe |title=Other Combatants, Other Fronts: Competing Histories of the First World War |date=2011}} [https://www.amazon.com/Other-Combatants-Fronts-Competing-Histories/dp/1443827371/ Excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502230135/https://www.amazon.com/Other-Combatants-Fronts-Competing-Histories/dp/1443827371/ |date=2 May 2019 }}
* {{cite journal | last1 = Kramer | first1 = Alan | year = 2014 | title = Recent Historiography of the First World War – Part I | journal = Journal of Modern European History | volume = 12 | issue = 1| pages = 5–27 | doi = 10.17104/1611-8944_2014_1_5 | s2cid = 202927667 }}
* {{cite journal | last1 = Kramer | first1 = Alan | year = 2014 | title = Recent Historiography of the First World War (Part II) | journal = Journal of Modern European History | volume = 12 | issue = 2| pages = 155–174 | doi = 10.17104/1611-8944_2014_2_155 | s2cid = 146860980 }}
* {{cite journal | last1 = Mulligan | first1 = William | year = 2014 | title = The Trial Continues: New Directions in the Study of the Origins of the First World War | url = https://archive.org/details/sim_english-historical-review_2014-06_129_538/page/639 | journal = English Historical Review | volume = 129 | issue = 538 | pages = 639–666 | doi = 10.1093/ehr/ceu139 | doi-access = free }}
* {{cite book |last=Reynolds |first=David |title=The Long Shadow: The Legacies of the Great War in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/longshadowgreatw0000reyn |date=2014}} [https://www.amazon.com/Long-Shadow-Legacies-Twentieth-Century/dp/0393088634/ Excerpt and text search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503051430/https://www.amazon.com/Long-Shadow-Legacies-Twentieth-Century/dp/0393088634/ |date=3 May 2019 }}
* {{cite journal | last1 = Sanborn | first1 = Joshua | year = 2013 | title = Russian Historiography on the Origins of the First World War Since the Fischer Controversy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_2013-04_48_2/page/350 | journal = Journal of Contemporary History | volume = 48 | issue = 2 | pages = 350–362 | doi = 10.1177/0022009412472716 | s2cid = 159618260 }}
* {{cite journal | last1 = Sharp | first1 = Heather | year = 2014 | title = Representing Australia's Involvement in the First World War: Discrepancies between Public Discourses and School History Textbooks from 1916 to 1936 | journal = [[Journal of Educational Media, Memory, and Society]] | volume = 6 | issue = 1| pages = 1–23 | doi = 10.3167/jemms.2014.060101 }}
* {{cite book |last=Trout |first=Stephen |title=On the Battlefield of Memory: The First World War and American Remembrance, 1919–1941 |date=2013}}
* {{cite journal | last1 = Turan | first1 = Ömer | year = 2014 | title="Turkish Historiography of the First World War". Middle East | journal = Critique | volume = 23 | issue = 2| pages = 241–257 | doi = 10.1080/19436149.2014.905079 | s2cid = 144673625 }}
* {{cite book |last1=Winter |first1=Jay |last2=Prost |first2=Antoine |title=The Great War in History Debates and Controversies, 1914 to the Present |url=https://archive.org/details/greatwarinhistor0000wint |publisher=Cambridge University Press |year=2005}} [https://www.amazon.com/Great-War-History-Controversies-Cultural/dp/1108823963/ excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804153443/https://www.amazon.com/Great-War-History-Controversies-Cultural/dp/1108823963 |date=4 August 2021 }}
{{Refend}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
* {{cite book |author=American Battle Monuments Commission |title=American Armies and Battlefields in Europe: A History, Guide, and Reference Book |publisher=US Government Printing Office |year=1938 |url=http://www.secstate.wa.gov/history/ww1/maps.aspx |oclc=59803706 |author-link=American Battle Monuments Commission }}
* {{cite book |last=Balakian |first=Peter |author-link=Peter Balakian |title=The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response |location=New York |publisher=HarperCollins |year=2003 |isbn=978-0-06-019840-4 |oclc=56822108 |url=https://archive.org/details/burningtigrisarm00bala }}
* {{cite book |last=Bond |first=Brian |chapter=The First World War |editor=C.L. Mowat |title=[[The New Cambridge Modern History]] |series= Vol. XII: The Shifting Balance of World Forces 1898–1945 |edition=2nd |date=1968 |chapter-url=https://archive.org/stream/iB_CMH/12#page/n3/mode/1up |pages=171–208 |via=archive.org}}
* {{cite book |last=Duffy |first=Michael |url=http://www.firstworldwar.com/battles/somme.htm |title=Somme |publisher=First World War.com |access-date=25 February 2007 |isbn=978-0-297-84689-5 |year=2006 }}
* {{cite book |title=Encyclopædia Britannica |edition=12th |date=1922 |title-link=s:1922 Encyclopædia Britannica}} Comprises the 11th edition plus three new volumes 30-31-32 that cover events since 1911 with thorough coverage of the war as well as every country and colony.
** {{cite wikisource|title=1922 Encyclopædia Britannica }}
** [[commons:Category:1922 Encyclopædia Britannica scans|scans of each page of vol 30-31-32]]
* {{Cite news |last=Fortescue |first=Granville Roland |author-link=Granville Roland Fortescue |title=London in Gloom over Gallipoli; Captain Fortescue in Book and Ashmead-Bartlett in Lecture Declare Campaign Lost |work=The New York Times |date=28 October 1915 |url=https://www.nytimes.com/1915/10/28/archives/london-in-gloom-over-gallipoli-captain-fortescue-in-book-and.html }}
* {{cite book |editor-link=Gerhard Hirschfeld |editor-last=Hirschfeld |editor-first=Gerhard |display-editors=et al |title=Brill's Encyclopedia of the First World War |date=2012}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Burris A. |title=Facing the Hindenburg Line |publisher=BiblioBazaar |year=2009 |isbn=978-1-110-81238-7}}
* {{cite book|last1=Goldrick|first1=James|editor-last=Hill|editor-first=J. R.|title=The Oxford Illustrated History of the Royal Navy|url=https://archive.org/details/oxfordillustrate0000unse_e1y4|chapter=10. The Battleship Fleet: The Test of War, 1895–1919|year=1995|place=New York|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=[https://archive.org/details/oxfordillustrate0000unse_e1y4/page/299 299]–318|isbn=978-0-19-211675-8}}
* {{cite journal |last1=Larsen |first1=Daniel |year=2014 |title=Intelligence in the First World War: The state of the field |journal=Intelligence and National Security |volume=29 |issue=2 |pages=282–302 |doi= 10.1080/02684527.2012.727070|s2cid=154714213 }}
* {{cite book |last=Lyons |first=Michael J. |title=World War I: A Short History |url=https://archive.org/details/worldwarishorthi0000lyon |edition=2nd |publisher=Prentice Hall |year=1999 |isbn=978-0-13-020551-3}}
* {{cite book|last=Meltzer|first=Allan H.|author-link=Allan H. Meltzer|title=A History of the Federal Reserve – Volume 1: 1913–1951|url=https://archive.org/details/historyoffederal0001melt|year=2003|publisher=[[University of Chicago Press]]|place=Chicago|pages=[https://archive.org/details/historyoffederal0001melt/page/65 65]–90|isbn=978-0-226-52000-1}}
* {{cite journal |last=Moon |first=John Ellis van Courtland |title=United States Chemical Warfare Policy in World War II: A Captive of Coalition Policy? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_1996-07_60_3/page/495 |journal=The Journal of Military History |volume=60 |issue=3 |date=July 1996 |pages=495–511 |doi=10.2307/2944522 |jstor=2944522}}
* {{cite web |url=http://net.lib.byu.edu/estu/wwi/comment/Italy/Page04.htm |first=Thomas Nelson |last=Page |work=Italy and the World War |title=Chapter XI: Italy's Attitude in the Beginning of the War |publisher=Brigham Young University }} cites "Cf. articles signed XXX in ''La Revue de Deux Mondes'', 1{{nbsp}}and 15 March 1920"
* {{cite book |last=Prior |first=Robin |year=1999 |title=The First World War |location=London |publisher=Cassell |isbn=978-0-304-35256-2}}
* {{cite book |last=Repington |first=Charles à Court |author-link=Charles à Court Repington |title=The First World War, 1914–1918 |year=1920 |volume=2 |publisher=Constable |location=London |url=https://archive.org/details/firstworldwar19102repiuoft |isbn=978-1-113-19764-1 |via=archive.org}}
* {{cite thesis |type=MMAS thesis |last=Sisemore |first=James D. |year=2003 |url=http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/p4013coll2&CISOPTR=113 |title=The Russo-Japanese War, Lessons Not Learned |publisher=[[US Army Command and General Staff College]] |access-date=1 March 2021 |archive-date=4 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304123247/http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=%2Fp4013coll2&CISOPTR=113 |url-status=dead }}
* {{cite book|last=Symonds|first=Craig L.|title=The U.S. Navy: A Concise History|year=2016|place=New York|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=68–70|isbn=978-0-19-939494-4}}
* {{cite book |last=Taylor |first=Alan John Percivale |author-link=A.J.P. Taylor |title=The First World War: An Illustrated History |publisher=Hamish Hamilton |year=1963 |isbn=978-0-399-50260-6 |oclc=2054370 |url=https://archive.org/details/firstworldwar00tayl }}
* {{cite book |last=Wilgus |first=William John |title=Transporting the A.E.F. in Western Europe, 1917–1919 |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1931 |oclc=1161730}}
* {{cite journal |last=Winegard |first=Timothy |title=Here at Vimy: A Retrospective – The 90th Anniversary of the Battle of Vimy Ridge |journal=Canadian Military Journal |volume=8 |issue=2 |url=http://www.journal.forces.gc.ca/vo8/no2/winegard-eng.asp |access-date=2014-07-13 |archive-date=2018-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916183650/http://www.journal.forces.gc.ca/vo8/no2/winegard-eng.asp |url-status=dead }}
== КъватӀисел регӀелал ==
{{Spoken Wikipedia|date=24 June 2006 |World War I (part 1).ogg |World War I (part 2).ogg |World War I (part 3).ogg}}
{{Sister project links|voy=World War I|World War I}}
* [https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/private-lives/yourcountry/collections/the-outbreak-of-the-first-world-war/ Records on the outbreak of World War I from the UK Parliamentary Collections]
* [http://www.greatwar.nl/ The Heritage of the Great War / First World War. Graphic color photos, pictures and music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050213101606/http://www.greatwar.nl/ |date=2005-02-13 }}
* [http://www.firstworldwar.com/ A multimedia history of World War I]
* European Newspapers from the [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=&decade=1910-1919&month=7&year=1914&&count=50 start of the First World War] and the [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=&decade=1910-1919&month=11&year=1918&count=50 end of the war]
* [http://www.europeanfilmgateway.eu/node/33/efg1914/multilingual%3A1 WWI Films on the European Film Gateway]
* [http://www.britishpathe.com/workspaces/page/ww1-the-definitive-collection The British Pathé WW1 Film Archive]
* [https://web.archive.org/web/20140709003435/http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/WWIphoto World War I British press photograph collection] – A sampling of images distributed by the British government during the war to diplomats overseas, from the UBC Library Digital Collections
* [http://memory.loc.gov/diglib/vhp/search?query=&field=all&war=worldwari Personal accounts of American World War I veterans], Veterans History Project, Library of Congress.
=== Анимациониял картаби ===
* [http://www.the-map-as-history.com/demos/tome06/ "Europe plunges into war"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604165152/http://www.the-map-as-history.com/demos/tome06/ |date=4 June 2020 }}
* [http://www.the-map-as-history.com/demos/tome03/ Europe at the end of the war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604165145/http://www.the-map-as-history.com/demos/tome03/ |date=4 June 2020 }}
=== Библиотекабазул гидал ===
* [http://natlib.govt.nz/researchers/guides/first-world-war ЦӀияб Зеландиялъул Националияб Библиотека (инг.)]
* [http://guides.sl.nsw.gov.au/wwi-and-australia ЦӀияб Жанубияб Велсалъул Пачалихъияб Библиотека (инг.)]
* [https://www.loc.gov/rr/program/bib/wwi/wwi.html ЦШ-ялъул Конгресалъул Библиотека (инг.)]
* [http://libraries.iub.edu/guide-world-war-i-resources Индианаялъул Университеталъул Блумингтон (инг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605065400/http://libraries.iub.edu/guide-world-war-i-resources |date=5 June 2015 }}
* [http://guides.nyu.edu/content.php?pid=568692 Ню Йоркалъул Университет (инг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405020007/http://guides.nyu.edu/content.php?pid=568692 |date=2015-04-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20141020223852/http://guides.library.ualberta.ca/worldwar1914 Албертаялъул Университет (инг.)]
* [https://oac.cdlib.org/search?style=oac4;Institution=California%20State%20Library::California%20History%20Room;idT=AEK-6409 California State Library, California History Room. Collection: California. State Council of Defense. California War History Committee. Records of Californians who served in World War I, 1918–1922.]
{{Balkan Wars}}
{{World War I}}
{{WWI history by nation}}
{{Authority control}}
[[Категория:ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ| ]]<!--please leave the empty space as standard-->
[[Категория:Дунялалъулал рагъал]]
[[Категория:Рагъ]]
[[Категория:Видео клипал ругел макъалаби]]
[[Категория:Глобалиял конфликтал]]
[[Категория:ГӀурусгин турк рагъал]]
[[Категория:Армения гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Австралия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Азербайжан гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Белгия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Боливия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Бразилия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Британ Гьиндустан гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Булгария гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Канада гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Коста-Рика гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Куба гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Франсия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Германия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Греция гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Гватемала гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Гьаити гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Гьондурас гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Ирландия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Италия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Япония гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Корея гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Либерия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Малта гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Черногория гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Непал гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:ЦӀияб Зеландия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Никарагва гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Панама гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Португалия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Родезия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Румания гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Россия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Сербия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Жанубияб Африка гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Шри-Ланка гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Судан гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Тайван гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Таиланд гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Гьабсбургазул Монархия гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:ГӀусманилазул Империя гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Синалъул Республика гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Океаниялъул пачалихъал ва халкъал гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Цолъараб Къиралат гӀахьаллъарал рагъал]]
[[Категория:Цолъарал Штатал гӀахьаллъарал рагъал]]
qnizxbqslhfmjzv23tzrxt46s6015jp
Гьунарлъи
0
15822
102384
97871
2026-11-07T23:20:06Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102384
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:VanGogh-starry night.jpg|мини|[[Винсент Ван Гог]]. ''[[ЦӀвабзазулаб сонрдо]]'', 1889 ]]
[[Файл:Le Rocher rouge, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|мини|[[Поль Сезанн]]. ''Бибемус, багӀараб кьуру'', 1895<ref>{{книга |автор=John Rewald, Walter Feilchenfeldt, Paul Cézanne, Jayne Warman |заглавие=The Paintings of Paul Cézanne: A Catalogue Raisonné|том=1 |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ |издательство=Thames and Hudson |год=1996 |страниц=904 |страницы= |isbn=050009263X |isbn2=9780500092637 |accessdate=2022-03-15}}</ref>]]
'''Гьунарлъи''' яги '''арт''' ккола [[инсанасул гӀамал|инсанасул хӀалтӀи-пишаялъул]] батӀи-батӀияб спектр, хӀасиллъулеб продукт, жинца техникияб махщел, [[Берцинлъи|берцинлъи]], эмоционалияб къуват яги [[Концепт|концептуалиял]] [[Идея|идеял]] рихьазуорелел махщалилаб яги сипатияб гьунарал гӀорлӀе рачунеб.<ref name="OD">{{cite web |url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |title=Art: definition |publisher=Oxford Dictionaries |access-date=25 December 2015 |archive-date=1 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |url-status=dead }}</ref><ref name="MW">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/art |title=art |publisher=Merriam-Websters Dictionary |access-date=25 December 2015 |archive-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830205257/https://www.merriam-webster.com/dictionary/art |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|title=Conceptual Art {{!}} Definition of Conceptual Art by Oxford Dictionary on Lexico.com also meaning of Conceptual Art|url=https://www.lexico.com/definition/conceptual_art|access-date=2021-03-18|website=Lexico Dictionaries {{!}} English|language=en|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414033831/https://www.lexico.com/definition/conceptual_art|url-status=dead}}</ref>
Гьунарлъиялъул тӀабгӀалъул хӀакъалъулӀ гӀаммго къабул гьабураб баянгьаби гьечӀо,<ref>{{cite book |title=Definitions of Art |url=https://archive.org/details/definitionsofart0000davi_r5r3 |author=Stephen Davies |publisher=Cornell University Press |year=1991 |isbn=978-0-8014-9794-0}}</ref><ref>{{cite book |title=Artworks: Definition, Meaning, Value |url=https://archive.org/details/artworksdefiniti0000stec |author=Robert Stecker |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1997 |isbn=978-0-271-01596-5}}</ref><ref>{{cite book |title=Theories of Art Today |url=https://archive.org/details/theoriesofarttod0000unse |editor=Noël Carroll |publisher=University of Wisconsin Press |year=2000 |isbn=978-0-299-16354-9}}</ref> ва гьелъул интерпретация батӀи-батӀияб букӀана тарихалда жанибги батӀи-батӀиял маданиятаздаги. [[Бихьизабул гьунарлъи]]ялъул лъабго гӀаркьелъун буго [[суратбахъи]], [[скулптура]] ва [[архитектура]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q8rvdsxGokwC&q=Vasari+lives+of+painters,+sculptors+and+painters|title=The Lives of the Most Excellent Painters, Sculptors, and Architects|first=Giorgio|last=Vasari|date=18 December 2007|publisher=Random House Publishing Group|isbn=9780307432391|access-date=8 November 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015308/https://books.google.com/books?id=q8rvdsxGokwC&q=Vasari+lives+of+painters,+sculptors+and+painters|url-status=live}}</ref> [[Театр]], [[кьурди]] ва цогиял [[перформатияб гьунарлъаби]], ва гьединго [[адабият]], [[музика]], [[кино]] ва цогияб медиа, [[интерактивияб медиа]] гӀадаб, гӀорлӀе рачун руго гьунарлъиялъул гӀатӀидаб магӀнаялде.<ref name=OD/><ref>"Art, n. 1". OED Online. December 2011. Oxford University Press. https://www.oed.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080111125659/https://www.oed.com/ |date=11 January 2008 }}. (Accessed 26 February 2012.)</ref> XVII гӀасруялде щвезегӀан ''гьунарлъи'' гӀахьал гьабулаан [[пиша|пиша-устарлъиялдаса]] яги [[ГӀелму|гӀелмуялдаса]] батӀа гьечӀел бокьараб гьунаралде яги махщелалде. Гьанжесеб заманалда XVII гӀасруялдаса хадуб, эстетикиял пикру-гӀиллабазул тӀоцебесебе даражаяб кӀвар бугелъул, [[Берцинаб гьунарлъи|берцинал гьунарлъаби]] батӀа гьабула щварал ругьунлъабаздаса, гӀаммго, [[декоративиял гьунарлъаби|декоративиял]] ва [[практикияб хӀалтӀизабиялъул гьунарлъаби|практикияб хӀалтӀизабиялъул гьунарлъаби]] гӀадиназдаса.
Гьунарлъиялъул тӀабигӀаталъул ва гьелда хурхарал бичӀчӀелазул, гьунар ва [[Эстетикияб интерпретация|интерпретация]] гӀадал, цӀех-рехел гьабула философиялъул [[Эстетика|эстетика]] абурал бутӀаялда.<ref>{{Cite book |last=Kennick |first=W. E. |url=https://www.google.co.in/books/edition/Art_and_Philosophy/aQFDSQAACAAJ?hl=en |title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics |pages=xi–xiii|year=1979 |location=New York (NY) |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-05391-8 |oclc=1064878696 |language=en}}</ref> Щварал асаразул цӀех-рехел гьабула. ХӀасилалда щварал [[гьунархӀалтӀаби|гьунархӀалтӀабазул]] цӀех-рехел гьабула [[Гьунарлъиялъул критицизм|гьунарлъиялъул критицизмалъул]] ва [[гьунарлъиялъул тарих|гьунарлъиялъул тарихалъул]] профессионалиял бутӀабазда.
== Тарих ==
==Форма, жанр, медиа ва стил ==
==Мурад ==
== Публикияб изну ==
== ДандеккунгутӀиял ==
== Теория ==
== Гьунарлъи ва къанун ==
== Ралагье гьединго ==
== Классификациялъул бахӀс ==
==Баянкьелал==
{{reflist|30em}}
==Библиография==
* Oscar Wilde, ''Intentions'', 1891
* Stephen Davies, ''Definitions of Art'', 1991
* Nina Felshin, ed. ''But is it Art?'', 1995
* [[Catherine de Zegher]] (ed.). ''Inside the Visible''. MIT Press, 1996
* Evelyn Hatcher, ed. ''Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art'', 1999
* Noel Carroll, ''Theories of Art Today'', 2000
* John Whitehead. ''Grasping for the Wind'', 2001
* Michael Ann Holly and Keith Moxey (eds.) ''Art History Aesthetics Visual Studies''. New Haven: Yale University Press, 2002. {{ISBN|0300097891}}
* Shiner, Larry. ''[[The Invention of Art: A Cultural History]]''. Chicago: University of Chicago Press, 2003. {{ISBN|978-0-226-75342-3}}
* [[Arthur Danto]], ''The Abuse of Beauty: Aesthetics and the Concept of Art.'' 2003
* [[Dana Arnold]] and Margaret Iverson, eds. ''Art and Thought''. London: Blackwell, 2003. {{ISBN|0631227156}}
* Jean Robertson and Craig McDaniel, ''Themes of Contemporary Art, Visual Art after 1980'', 2005
==ТӀадеги цӀалиялъе==
* Antony Briant and [[Griselda Pollock]], eds. ''Digital and Other Virtualities: Renegotiating the image''. London and NY: I.B.Tauris, 2010. {{ISBN|978-1441676313}}
* Augros, Robert M., Stanciu, George N. ''The New Story of Science: mind and the universe'', Lake Bluff, Ill.: Regnery Gateway, 1984. {{ISBN|0-89526-833-7}} (this book has significant material on art and science)
* [[Benedetto Croce]]. ''Aesthetic as Science of Expression and General Linguistic'', 2002
* Botar, Oliver A.I. Technical Detours: ''The Early Moholy-Nagy Reconsidered''. Art Gallery of The Graduate Center, The City University of New York and The Salgo Trust for Education, 2006. {{ISBN|978-1599713571}}
* Burguete, Maria, and Lam, Lui, eds. (2011). ''Arts: A Science Matter''. World Scientific: Singapore. {{ISBN|978-981-4324-93-9}}
* [[Carol Armstrong]] and [[Catherine de Zegher]], eds. ''Women Artists at the Millennium''. Massachusetts: October Books/The MIT Press, 2006. {{ISBN|026201226X}}
* [[Carl Jung]], ''Man and His Symbols''. London: Pan Books, 1978. {{ISBN|0330253212}}
* [[E.H. Gombrich]], ''The Story of Art''. London: Phaidon Press, 1995. {{ISBN|978-0714832470}}
* Florian Dombois, [[Ute Meta Bauer]], Claudia Mareis and Michael Schwab, eds. ''Intellectual Birdhouse. Artistic Practice as Research''. London: Koening Books, 2012. {{ISBN|978-3863351182}}
* Katharine Everett Gilbert and Helmut Kuhn, ''A History of Esthetics''. Edition 2, revised. Indiana: Indiana University Press, 1953.
* [[Kristine Stiles]] and [[Peter Selz]], eds. ''Theories and Documents of Contemporary Art''. Berkeley: University of California Press, 1986
* Kleiner, Gardner, Mamiya and Tansey. ''Art Through the Ages, Twelfth Edition (2 volumes)'' Wadsworth, 2004. {{ISBN|0-534-64095-8}} (vol 1) and {{ISBN|0-534-64091-5}} (vol 2)
* [[Richard Wollheim]], ''Art and its Objects: An introduction to aesthetics''. New York: Harper & Row, 1968. {{OCLC|1077405}}
* [[Will Gompertz]]. ''What Are You Looking At?: 150 Years of Modern Art in the Blink of an Eye''. New York: Viking, 2012. {{ISBN|978-0670920495}}
* [[Władysław Tatarkiewicz]], ''A History of Six Ideas: an Essay in Aesthetics'', translated from the Polish by [[Christopher Kasparek]], The Hague, Martinus Nijhoff, 1980
==КъватӀисел регӀелал==
{{Sister project links|Гьунар}}
{{Library resources box
|by=no
|onlinebooks=no
|others=no
|about=yes
|label=Art }}
<!--
Do not place advertisements here.
COMMERCIAL LINKS WILL BE REMOVED.
See this article's Talk page, WP:EL, and WP:SPAM for more information.
Wikipedia is not a link directory. Consider submitting your link to DMOZ instead.
-->
* [https://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-17;toc.depth=1;toc.id=dv1-17;brand=default;query=Dictionary%20of%20the%20History%20of%20Ideas#1 ''Art and Play'' from the Dictionary of the History of ideas]{{Хвараб регӀел|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20160306190600/https://witcombe.sbc.edu/arthlinks.html In-depth directory of art]
* ''[https://www.sil.si.edu/digitalcollections/art-design/artandartistfiles/ Art and Artist Files in the Smithsonian Libraries Collection]'' (2005) Smithsonian Digital Libraries
* [https://web.archive.org/web/20120716205617/https://www.ahds.ac.uk/ Visual Arts Data Service (VADS)] – online collections from UK museums, galleries, universities
* [https://www.RevolutionArtMagazine.com/ RevolutionArt – Art magazines with worldwide exhibitions, callings and competitions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220415004653/http://revolutionartmagazine.com/ |date=2022-04-15 }}
* {{cite SEP |url-id=art-definition |title=The Definition of Art |last=Adajian |first=Thomas}}
* {{Curlie|Arts/|Art}}
<!--
Do not place advertisements here.
COMMERCIAL LINKS WILL BE REMOVED.
See this article's Talk page, WP:EL, and WP:SPAM for more information.
Wikipedia is not a link directory. Consider submitting your link to DMOZ instead.
-->
{{aesthetics}}
{{Branches of the visual arts}}
{{Authority control}}
[[Категория:Гьунарлъи| ]]
[[Категория:Эстетика]]
[[Категория:Бихьизабул гьунарлъи]]
bb8yelz5w89ipbc1lnpip8vmg675zea
Лъамел
0
16187
102405
100001
2026-11-08T00:40:53Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102405
wikitext
text/x-wiki
'''Лъамел''' (/ɬːämˈel/; {{Lang-la|cellula}}, "гьитӀинаб рукъ"<ref name="npr12">{{Multiref|{{Cite web |date=September 17, 2010 |title=The Origins Of The Word 'Cell' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129934828&t=1628175572746 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805150111/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129934828&t=1628175572746 |archive-date=2021-08-05 |access-date=2021-08-05 |website=[[National Public Radio]] }}|{{cite encyclopedia|title= cellŭla|encyclopedia= [[A Latin Dictionary]]|year= 1879|publisher= Charlton T. Lewis and Charles Short|url= http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cellula|access-date= 5 August 2021|isbn= 978-1-99-985578-9|archive-date= 7 August 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210807122358/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dcellula|url-status= live}}}}</ref>) ккола [[чӀаголъияб форма|чӀаголъиялъул формабазул]] аслияб структуралияб ва функционалияб цобутӀа. Щибаб лӀамел гӀуцӀун букӀуна [[Лъамелалъул мембрана|мембранаялъ]] жаниб бачараб [[Лъамелалъул цитоплазма|цитоплазмаялдаса]], жинда гъорлӀ [[Протеин|протеинал]] ва [[Нуклеяб цӀекӀлъел|нуклеял цӀекӀлъелал]] гӀадал гӀемерал [[Биомолекула|биомолекулабиги]] ругеб.<ref name="Alberts20022">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26863/ Cell Movements and the Shaping of the Vertebrate Body] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122055346/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26863/|date=2020-01-22}} in Chapter 21 of ''[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/ Molecular Biology of the Cell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170927035510/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/|date=2017-09-27}}'' fourth edition, edited by Bruce Alberts (2002) published by Garland Science. The Alberts text discusses how the "cellular building blocks" move to shape developing [[Embryo|embryos]]. It is also common to describe small molecules such as [[Amino acid|amino acids]] as "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Search&db=books&doptcmdl=GenBookHL&term=%22all+cells%22+AND+mboc4%5Bbook%5D+AND+372023%5Buid%5D&rid=mboc4.section.4#23 molecular building blocks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122055404/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books?cmd=Search&doptcmdl=GenBookHL&term=%22all%2Bcells%22%2BAND%2Bmboc4%5Bbook%5D%2BAND%2B372023%5Buid%5D&rid=mboc4.section.4#23|date=2020-01-22}}".</ref>
Лъамелазе щвезе бегьула хассал функциял, гьезда жанир тӀуразе бегьула репликация, ДНЦӀ-ялъул репарация, протеиналъул синтез гӀадал батӀи-батӀиял масъалаби. Лъамелазул букӀине бегьула специализация ва рагъардахъизе кӀвей. Жидер роцен цӀакъ гьитӀинаб букӀиналъ, лӀамелал рорцуна микрометрабаздалъун.
ГӀемерисел гъветӀ-хералъулал ва рухӀчӀаголъабазулал лӀамелал, жидер роцен 1-ялдаса 100 [[Микрометр|микрометралде]] щвезегӀан ругел, рихьизе кӀола гӀицӀго канлъулаб микроскопалъукь.<ref>{{cite book|last1=Campbell|first1=Neil A.|url=http://www.phschool.com/el_marketing.html|title=Biology: Exploring Life|last2=Williamson|first2=Brad|last3=Heyden|first3=Robin J.|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|isbn=9780132508827|location=Boston, Massachusetts|access-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html|archive-date=2014-11-02|url-status=dead|name-list-style=vanc}}</ref> [[Электронияб микроскопия|Электронияб микроскопиялъ]] кьола дагьабги цӀикӀкӀараб бихьизе реслъи, лӀамелалъул цӀакъ деталияб структура бихьизабула. Организмаби классификатинарун рукӀине бегьула [[цолъамелал]] (жидер цохӀо лӀамел бугел, [[Бактерий|бактериял]] гӀадал) яги [[гӀемерлъамелал]] (гъветӀ-херги хӀайваналги гъорлӀе рачун) гӀадин.<ref name="NCBI2">{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} 30 March 2004.</ref> ГӀемерисел [[Цолъамелаб организм|цолъамелал организмабазул]] классификация гьабула [[Микроорганизм|микроорганизмаби]] гӀадин. Гъвет-хералъулги хӀайваназулги лӀамелазул къадар букӀуна батӀи-батӀияб гьезул навгӀазда рекъон; гӀага-шагарго рикӀкӀун буго инсанасул къаркъалаялда 37 trillion (3.72×10<sup>13</sup>) лӀамел букӀин.<ref>{{Cite journal|last=Bianconi|issue=6|first11=Soledad|date=2013-11-01|title=An estimation of the number of cells in the human body|url=https://doi.org/10.3109/03014460.2013.807878|journal=Annals of Human Biology|volume=40|pages=463–471|first10=Francesco|doi=10.3109/03014460.2013.807878|issn=0301-4460|pmid=23829164|access-date=2022-04-24|archive-date=2022-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511173925/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/03014460.2013.807878?cookieSet=1|last11=Perez-Amodio|last10=Piva|first=Eva|last5=Casadei|last2=Piovesan|first2=Allison|last3=Facchin|first3=Federica|last4=Beraudi|first4=Alina|first5=Raffaella|first9=Simone|last6=Frabetti|first6=Flavia|last7=Vitale|first7=Lorenza|last8=Pelleri|first8=Maria Chiara|last9=Tassani|url-status=live}}</ref> Гьездаса гӀага-шагарго 80 миллиард ккола гӀадалнахалде.<ref name="JCN2">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Azevedo FA, Carvalho LR, Grinberg LT, Farfel JM, Ferretti RE, Leite RE, Jacob Filho W, Lent R, Herculano-Houzel S|date=April 2009|title=Equal numbers of neuronal and nonneuronal cells make the human brain an isometrically scaled-up primate brain|journal=The Journal of Comparative Neurology|volume=513|issue=5|pages=532–41|doi=10.1002/cne.21974|pmid=19226510|s2cid=5200449}}</ref>
== Этимология ==
Лъамел абураб термин буго ''лӀамизе'', ай къотӀизе, батӀа гьабизе абураб пигӀлуялдасса бачӀараб.
== Лъамелазул тайпаби ==
== Лъамелазул формаби ==
== Сублъамелиял компонентал ==
== Лъамелалъул мембрана тун къватӀисел структураби ==
== Лъамелиял процессал ==
== ГӀемерлъамеллъи ==
== ЛӀугьин ==
== МугъчӀваял ==
{{Reflist}}
== Баянкьелал ==
{{Notelist}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book | last1 = Alberts | first1 = Bruce | last2 = Johnson | first2 = Alexander | last3 = Lewis | first3 = Julian | last4 = Morgan | first4 = David | last5 = Raff | first5 = Martin | last6 = Roberts | first6 = Keith | last7 = Walter | first7 = Peter | name-list-style = vanc | year = 2015 | title = Molecular Biology of the Cell | url = https://archive.org/details/molecularbiology0006edalbe | edition = 6th | publisher = Garland Science | page = [https://archive.org/details/molecularbiology0006edalbe/page/n41 2] | isbn = 9780815344322 | ref = {{sfnRef|Alberts}} }}
* {{Cite book | vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P | title = Molecular Biology of the Cell | edition = 6th | publisher = Garland | year = 2014 | url = http://www.garlandscience.com/product/isbn/9780815344322 | isbn = 9780815344322 | access-date = 2016-07-06 | archive-date = 2014-07-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714210549/http://www.garlandscience.com/product/isbn/9780815344322 | url-status = dead }}; The [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.TOC&depth=2 fourth edition is freely available] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011113848/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.TOC&depth=2 |date=2009-10-11 }} from [[National Center for Biotechnology Information]] Bookshelf.
* {{Cite book | vauthors = Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipurksy SL, Darnell J | title = Molecular Cell Biology | edition = 5th | publisher = WH Freeman: New York, NY | year = 2004 | url = https://archive.org/details/molecularcellbio00harv | isbn = 9780716743668 }}
* {{Cite book |vauthors=Cooper GM |title=The cell: a molecular approach |edition=2nd |publisher=ASM Press |location=Washington, D.C |year=2000 |isbn=9780878931026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=cooper.TOC&depth=2 |access-date=2017-08-30 |archive-date=2009-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630030426/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=cooper.TOC&depth=2 |url-status=live }}
{{Refend}}
== КъватӀисел регӀелал ==
'''''Ингилисалда:'''''
* [http://www.mechanobio.info/ MBInfo – Descriptions on Cellular Functions and Processes]
* [http://www.mechanobio.info/topics/cellular-organization MBInfo – Cellular Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729162508/http://www.mechanobio.info/topics/cellular-organization |date=2017-07-29 }}
* [http://publications.nigms.nih.gov/insidethecell/ Inside the Cell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720164847/http://publications.nigms.nih.gov/insidethecell/ |date=2017-07-20 }} – a science education booklet by [[National Institutes of Health]], in PDF and [[ePub]].
* [https://web.archive.org/web/20150409081232/http://www.cellsalive.com/ Cells Alive!]
* [http://www.biology.arizona.edu/cell_bio/cell_bio.html Cell Biology] in "The Biology Project" of [[University of Arizona]].
* [http://www.centreofthecell.org/ Centre of the Cell online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625174722/https://www.centreofthecell.org/ |date=2022-06-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625174722/https://www.centreofthecell.org/ |date=2022-06-25 }}<!-- Partly by [[Queen Mary University]]. -->
* [http://cellimages.ascb.org/ The Image & Video Library of The American Society for Cell Biology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610012208/http://cellimages.ascb.org/ |date=2011-06-10 }}, a collection of peer-reviewed still images, video clips and digital books that illustrate the structure, function and biology of the cell.
* [http://highmagblog.blogspot.com/ HighMag Blog], still images of cells from recent research articles.
* [http://www.hhmi.org/news/betzig20110304.html New Microscope Produces Dazzling 3D Movies of Live Cells] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509013311/http://www.hhmi.org/news/betzig20110304.html |date=2013-05-09 }}, March 4, 2011 – [[Howard Hughes Medical Institute]].
* [http://wormweb.org/celllineage WormWeb.org: Interactive Visualization of the ''C. elegans'' Cell lineage] – Visualize the entire cell lineage tree of the nematode ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]''
* [http://www.histology-world.com/photoalbum/thumbnails.php?album=44 Cell Photomicrographs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211184119/http://www.histology-world.com/photoalbum/thumbnails.php?album=44 |date=2019-12-11 }}
{{Cellular structures}}
{{Biological organisation}}
{{Biotechnology}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Лъамел}}
[[Категория:Лъамелазул биология| ]]
[[Категория:Лъамелазул анатомия| ]]
[[Категория:1665 сон гӀелмуялда]]
4o9shh4ko3ikw9f4b5pzw232snar9c5
Мусаясул Халилбег
0
16272
102411
94940
2026-11-08T00:55:25Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102411
wikitext
text/x-wiki
'''Мусаясул Халилбег''' ([[1897]], [[ЧӀохъ]], [[Гъуниб сверухълъи]], [[Дагъистаналъул вилаят]], [[Россиялъул империя]] — [[1949]], [[Нью-Йорк]], [[АЦШ]]) — тӀоцевесев [[аварал|авар]] суратчи, гӀеме-гӀемерал шаклабазул, суратазул ва "Ахирисел ритарзабазул улка" абураб автобиографияб къисаялъул автор.<ref>[https://www.kavkazr.com/a/samy-imenity-hudojnik-dagestana-halilbek-musayasul/28416579.html Самый именитый художник Дагестана - Халилбек Мусаясул]</ref>
Мусаясулас лӀугӀизабуна [[Мюнхеналъул гьунарлъабазулаб академия|Бавариялъул гьунарлъиялъулаб академия]]. МустахӀикълъана [[БакътӀерхьул дунял|БакътӀерхьул улкабазул]] гӀемерал пачалихъиял шапакъатазе; вукӀана шаклубахъиялъул академикчилъун, гӀеме-гӀемерал гьунарлъиялъулал академиязул хӀурматияв гъорлӀчи.<ref>[http://dagpravda.ru/obshestvo/halilbek-musayasul-i-kalmyki/ Халилбег Мусаясул ва гъалмугъал]</ref>
== Биография ==
Мусаясул Халилбег гьавуна 1897 соналъ Дагъистаналъул вилаяталъул [[Гъуниб сверухълъи|Гъуниб сверухълъиялъул]] [[ЧӀохъ]] росулӀ, пачаясул армиялъул полковник ва сверухълъиялъул наиб Манижал Мусаясул Исрапилил хъизаналда. АнцӀго сон барав Халилбег, Эменги, гьелде щвелалде эбелги хун хадув, хутӀана кӀудиял вацазул — МухӀаммадбегил ва ГӀабдулкъагьирил — тӀалаб-агъазалда.
Гьесул сурат бахъиялде бугеб рокьиги гьунарги бичӀчана вацазда ва 1912 соналъ гьев витӀана [[Туплис]]алде; гьенив гьев лӀугьана [[Туплис|Туплисалъул]] берцинал гьунарлъабазулаб школалде (Петербургалъул гьунарлъабазулаб академиялъул филиал).<ref>[https://riadagestan.ru/news/culture/v_makhachkale_proshla_vystavka_khalil_bek_musayasul_100_let/ В Махачкале проходит персональная выставка знаменитого художника]</ref>
Туплисалда цо соналъги цӀалун, гьунаралъул мухӀканлъиги загьирлъидал, 1913 соналъ Халилбег витӀана Германиялде, гьев цӀализе лӀугьана [[Мюнхеналъул гьунарлъабазулаб академия|Мюнхеналъул Къиралияб шаклубахъиялъулаб академиялде]], гьенив гьев цӀалула Габриэл фон Хаклил шаклубахъиялъул классалда. Гьесул мугӀалимлъун лӀугьана жиндир цӀар арав Франц Рубо, хадуб жиндирго устрахана Халилбегие ирсалъе тарав. Мюнхеналда Халилбегил лъай-хъвай ккана гьенивго цӀалулев вукӀарав [[Гьитлер, Адолф|Гьитлергун]]; гьеб лъай-хъваялъ цӀакъ бигьа гьабуна эмиграциялъ арва Халилбегие Германиялда гӀуӀмру, жинца 1921 соналдаса 1948 соналде щвезегӀан тӀамураб.
ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъул заманалда гьев ватӀаналде нахъвуссинавула, нухда унаго 1914 соналъул декембералда, гьев чӀана Саратовалда ва цӀалана Боголюбовасулаб суратбахъул школалда (барон Штиглицил техникияб суратбахъиялъул централияб школалъул филиал, Санкт-Петербургалда букӀараб). [[БагӀараб Хъанч]]алде хӀалтӀизе лӀугьун, 1915–1916 соназдехун гьев [[Саратов]]алдаса ккола рагъулал акциязул Кавказалъул театралде, ва щола Эриенжаналде ([[Турция]]), «санитарияб баталйоналъул кмандерасул кумекчилъун» (живго суратчиясул рагӀабазда рекъон).<ref name="автоссылка3">{{cite web |url = http://dagmuzey.ru/event/2021-03-10-halilbek-musayasul-100-let-emigratsii |title = Халилбек Мусаясул. 100 лет эмиграции |author = Джамиля Дагирова |date = 2021-03-10 |publisher = "Дагестанская правда" |accessdate = 2021-07-24}}</ref>
1916 соналдаса гӀумру гьабун вукӀана [[ЧӀохъ]] ва 1920 соналде щун Дагъистаналда суратбахъиялъул ва канлъизабул хӀалтӀи гьабулев вукӀана. 1917 соналъ гьев ана Шураялде ва Мавралазуласул басмаханаялде суратчилъун ва гӀуцӀа-кӀутӀунчилъун хӀалтӀизе лӀугьана, реалияб школаялда гьес кьолеб букӀана суратбахъул гьунарлъиялъул дарсал. 1917 соналдаса «Танг-Чолпан» журналалъе иллюстрациял гьарулаан.
1917 соналъ Халилбег гӀахьаллъана [[ГӀандихӀорихъ данделъи (1917)|ГӀандихӀорихъ букӀараб данделъиялда]], ва гьениб букӀаралъул суратги бахъана.
1919 соналъ, [[Владикавказ]]алда вугеб заманалда, лъай-хъвай гьабуна хъвадарухъан Ю. Слёзкинилгун (гьелдаса хадув суратчи лӀугьана "Столовая гора" абураб романалъул бетӀерав гьероясул прототиплъун) ва [[Булгаков Афанасийил Михаил|М. Булгаковасулгун]].
1920 соналъ гьев тӀамуна Дагъистаналъул канлъизабул халкъияб комиссариаталъул къватӀисеб лъайкьеялъулаб ва гьунарлъиялъулаб секциялъул нухмалъулевлъун (С. Габиевасул рекомендациялда рекъон). Гьебго соналъ Халилбегил лъай-хъвай ккола [[ХӀоцоса Нажмудин|Нажмудин имамасулгун]], гьесулгун цо идея букӀана Халилбегил.
1921 соналъ Мусаясулав ана лъайщвей давам гьабизе Совет Гуржистаналде, Туплисалде; гьеб соналъ Владикавказалда букӀана гӀуцӀун Халилбегил суратазул тӀоцебесеб гьунарлъиялъулаб цебебахъи.
[[1921 сон|1921 соналъ]] Халилбег цӀидасанги ана [[Мюнхен]]алде добго цӀалул бакӀалда лъайщвей давам гьабиялъе, гьенив, иццаз нугӀлъи гьабухъе, гьев цӀалана тӀадегӀанаб даражаялда.
{{цитата|"Дун рикӀкӀуна мисалияв студентлъун, ва Академиялъул профессорзабаз чӀухӀун бицуна дир хӀакъалъулӀ" — илан хъвалеб буго гьес кӀудияв вацасухъе.}}
1926 соналъ Халилбегица бергьенлъиялда лӀугӀана академия тӀоцебессеб макъамалда. Гьес изну гьарула совет хӀукуматалда гьесул Германиялда вукӀин жеги кӀиго соналъги халат гьабеян, амма гьесие инкар гьабула. Цинги Мусаясулас тӀаса бищула [[Германия|Германиялда]] цӀали рагӀалде бахъинабизе, гьесие Мюнхеналъул академиялъул профессорзабаз рес кьола [[Европа|Европаялъул]] гьунарлъиял центразда стажиналъе. Гьедин Мусаясулав чӀана Германиялда ва жиндие чияраб коммунист идеологиялъги совет пачалихъалъги оккупатинабураб ватӀаналде нахъвуссинчӀо. Гьебго заманалда Дагъистаналда коммунистлъиялъ байбихьана гьесде данде кампания. 1937 соналъ репрессинавуна ва чӀвазе къотӀана гьесул вац — Мусаясул ГӀабдулкъагьир. Репрессионаруна гьесул цогидал гӀагарчагӀиги.<ref name="декорат">[https://decoratorlife.ru/xalilbek-musayasul-pervyj-professionalnyj-xudozhnik-dagestan Мусаясул Халилбег — Дагъистаналъул тӀоцевесев профессионалияв суратчи]{{Хвараб регӀел|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
1930 соналъ [[Иран|Ираналъул]] вукӀинессев шагь [[МухӀаммад Реза Пегьлеви|МухӀаммад Реза Пегьлевигун]] жиндирго хурхеналги лъай-хъвайги сабаблъун, Халилбегие щвана Персиялъул ватӀанчилъи .<ref name="автоссылка1">[http://dagpravda.ru/kultura/nasledie-halilbeka-musayasula/ Наследие Халилбека Мусаясула]</ref>. Гьединлъина, 1930 соналъ Мюнхеналъул академиялъ кьураб хӀакъикъаталда "ватӀанчилъи" графаялда бихьизабун букӀана Персия.<ref>{{cite web |url = https://mkala.mk.ru/articles/2014/05/23/stranstvuyuschiy-ryitsar-nesuschiy-krasotu.html |title = Странствующий рыцарь, несущий красоту |author = Зарема Абдурагимова |date = 2014-05-23 |publisher = «МК в Дагестане» |accessdate = 2021-07-24}}</ref>
1939 соналъ гьес ячана поэтесса ва журналист баронессе [[Мелани фон Нагел|Оливия Мелани Юлия фон Нагел]].
1941 соналдаса эмигрантазул "Шималияб Кавказалъулаб миллияб комиисиялда" гъорлӀ (1944 соналдаса "Шималияб Кавказалъул миллияб комитет" абун цӀар хисараб) кумек гьабулев вукӀана концентрациониял лагеразде ккарал рагъда асирлъаразе.
1944 соналъ суратчиясул квартира бухӀана [[Мюнхен]] бомбинабиялъ. Хъизан бахъине ккана Мюнхеналдаса жанубалдехун Химзей хӀорихъ бугеб Амбах гьеналъубе (1945 соналдаса гьеб территория ккана оккупациялъул американ зонаялде).<ref name="автоссылка3" />
1945–1947 соналъ хъизан гӀумру гьабиялъе ана Цолъарал Штатазде. Халилбег гьелдаса хадувги вуссана шаклубахъиялде, гьабулеб букӀана лъикӀаб гьариялъулаб хӀалтӀи: гьебги букӀана Германиялда интернация гьабурал кавказиязул (30–90 чи) сияхӀал Цолъарал Штатазда ругел рес бугел гӀадамазухъе (гӀемерисел ракьцоял) кьей, гьенире рахъиналъе къваригӀарал хассал хӀалтӀулал контрактал чӀезариялъул мурадалда.
1949 соналъ 52 сон барав Халилбег хвана ракӀалъул унти сабаблъун АЦШ-ялъул [[Коннектикут]] штаталъул Бетлегьем шагьаралъул гьоспиталалда.<ref name="автоссылка3" />
== Гьунарлъиялъул къокъаб биография ==
[[Файл:Tcherkesse woman by H. Mussayassul.jpg|thumb|left|450pks|«ЧӀохъа аварай», нахул релъеназ сурат, 1939 сон]]
* 1910–1912 — Туплисалъул берцинал гьунарлъабазул школаялда цӀали (Петербургалъул гьунарлъабазулаб академиялъул филиал).
* 1913–1914 — Мюнхеналъул къиралияб гьунарлъабазулаб академиялда цӀали.
* 1914 — Мавралазуласул басмаханаялда бетӀерав суратчилъун хӀалтӀизе лӀугьин.
* 1917 — «Танг-Чолпан» («Рогьалил цӀва») журналалъул иллюстраторлъун хӀалтӀизе лӀугьин.
* 1918–1921 — Дагъистаналъул канлъизабул комиссариаталъул гьунарлъабазул секциялъул нухмалъулев.
* 1921 — ЦӀидасанги [[Мюнхен]]алде ин ва добго цӀалул бакӀалда лъайщвей давамлъи, халкъаздагьоркьосел церерахъиязда гӀахьаллъи, хӀалтӀабазе киназулабго къимат щвей.
* 1926 — ЦӀали лӀугӀи ва профессионалияв суратчиясул диплом щвей.
* 1927 — СССР-алъул идарабаз Германиялда цӀали гьабиялъе изну кьеялъе инкар гьаби ва эмиграция байбихьи.
* 1930 — ЦӀар араб "Мюнхеналъул суратчагӀазул гьалмагълъиялде" воси.
* 1945 — Цолъарал Штатазде вахъин (Нью-Йорк) ва гьунарлъиялъулаб хӀалтӀи давам гьаби.<ref>{{cite web |url = https://welcomedagestan.ru/dagestan/gunibskij/choh/halil-bek-musayasul-vydayushhijsya-hudozhnik-sovremennosti/ |title = Халил-бек Мусаясул: выдающийся художник современности |author = Солтанмурад Акбиев |date = 1970-01-10 |publisher = "Дагестанская правда" |accessdate = 2021-07-24 |archive-date = 2021-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210724122005/https://welcomedagestan.ru/dagestan/gunibskij/choh/halil-bek-musayasul-vydayushhijsya-hudozhnik-sovremennosti/ |url-status = хвараб }}</ref>
== Гьунарлъи ==
[[Файл:Ума-нуцал с грузинским царевичем Александром.jpg|thumb|right|450pks|КӀудияв ГӀумахан гуржиязул пачаясул вас Александергун, "Танг Чолпан" журналалдаса иллюстрация, №6, 28 новембер, 1917]]
[[1916 сон|1916 соналъ]] берцинал плакатал басма гьариялъе ва тӀахьазулги журналазулги гьунарияб гӀуцӀа-кӀутӀиялъе Мусаясулав хӀалтӀуде восана жиндирго басмаханаялде Мавралазулас. Жакъа къоялдеги цӀунун хутӀун руго гьесул асарал. Гьезда гьоркьор руго Имам Шамилил цӀакъ берцин гьабураб кьер-бугеб шаклу, батӀи-батӀиял цӀалул плакатал. Халилбег хӀалтӀулеб вукӀана Мавралазуласул басмаханаялда кьабулеб букӀараб "Танг Чолпан" журналалъул суратчилъун. Гьелъул гьумеразда гьес басма гьаруна суратазул, сюжетазул, гӀадамазул шаклабазул гӀемераб къадар.<ref>{{книга|автор=Акбиев С.-М.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Братья Мусаясул|ссылка=|место=Махачкала|издательство=|год=1995|том=|страницы=|archiveurl=}}</ref> Журналалъул тӀоцебесеб анцӀго номер гьес гӀуцӀа-кӀутӀана жинцаго, хутӀарал — [[Лансере Евгенийил Евгений|Е. Е. Лансерегун]] цадахъ, гьебго соналъ [[Дагъистан|Дагъистаналде]] вачӀарав.<ref>{{Cite web |title=Халил Мусаев: жизнь на третьем берегу |url=https://welcomedagestan.ru/dagestan/gunibskij/choh/halil-musaev-zhizn-na-tretem-beregu/ |access-date=2022-05-19 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724122004/https://welcomedagestan.ru/dagestan/gunibskij/choh/halil-musaev-zhizn-na-tretem-beregu/ |url-status=хвараб }}</ref> Гьесдаго цадахъ Масаясулас гӀуцӀана суратчагӀазул курсалги.<ref name="декорат" />
[[1930 сон|1930 соналъ]] гьесул гьунарлъияб къисматалда лӀугьана цоги кӀвар бугеб вакъигӀат: гьев вачана [[ЦӀияб Мюнхеналъулаб гьунарлъиялъулаб цолъи|Мюнхеналъул суратчагӀазул гьалмагълъиялде]] гъорлӀе. 1933–1945 соназ гьев вукӀана гӀумру гьабун Мюнхеналда; гьеб периодалда тӀоритӀана гьесул хӀалтӀабазул персоналиял церерахъиял [[Гьунарлъиялъул рукъ (Мюнхен)|"Герман гьунарлъиялъул рукъалда"]] (Мюнхен). Гьеб заманалда Мусаясулав вукӀана машгьурал суратчагӀазул горсверуда: [[Пикассо, Пабло|Пикассол]], Моделянил, Матиссил, Реририхил ва ц.
Германиязул машгьурав гьунарлъиялъулав критик доктор Шмелцица гьадинаб къимат кьуна авар суратциясул гьунаралъе:<ref name="декорат" />
{{цитата|"Мусаясулав вукӀана цохӀо вугев, жиндир гвангъарал, мухӀканго рекӀел хӀал кьолел суратаз гӀунгутӀи гьечӀого гьесул ВатӀаналъул атмосфераялдалъун хӀухьел цӀалев. Кьварарал кьурабазда раккана берал чӀегӀерал руччаби, тропикиял тӀугьдул гӀадал: хӀеренал ва чӀурканал, берцинал ва ритӀухъал, къвакӀарал-гурел, жал гьабагӀат кодор рекилин ккарал; къеркьеялде ругьунал, жал бахӀарчилъиялдалъун машгьурал бихьинал, жал ракълил рекьул хӀалтӀи гьабулелъулги ярагъалдаса ратӀалъулел рукӀинчӀел"}}
1936 соналъ Мюнхеналда къватӀибе биччана гьесул автобиографияб къиса — бечедаб иллюстрацияги бугеб «[[Ахирисел риттарзабазул улка]]», жинца цӀалунчагӀи асир гьарураб Дагъистаналъулги [[аварал|аваразулги]] халкъиял биценазул адабиял версияздалъун, ва гьединго суратчиясул жиндирго ватӀан Аваристан, Дагъисналъухъ инагьдиялъула ихӀсасаздалъун.<ref name="автоссылка1" /> Гьелъие щвана гӀатӀидаб машгьурлъи, гьеб тархаминабуна гӀемерал европиял ва бакъбаккул мацӀазде. ТӀахьазулаб графикаялда гьунаралъул тӀогьлъун лӀугьана гьес "Азаралда цо сордо" асаралъе рахъарал иллюстрациял; гьезухъ Халилбегие щвана премияги.
Мусаясулав ккола дагъистаниял халкъазулги, аваразулги жеги революциялдаса цебего жиндие профессионалияб гьунрлъиялъулаб лъай щварав тӀоцевесев чилъун. Гьесул асарал цӀунун руго МахӀачхъалаялда бугеб Дагъистаналъул музеялда, Тахо-Годил цӀаралда бугеб, гьединго гӀадамазул жидерго ракӀариязда, Мусаясулазул хъизаналъул архивалда.<ref name="автоссылка2">[https://rgvktv.ru/kultura/71086 В Махачкале проходит персональная выставка знаменитого художника]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Церерахъиял ==
Рагъул соназда цебесебги хадусебги периодалда гьесул суратазул церерахъиял бергьенлъиялда тӀоритӀулел рукӀана Цолъараб Къиралаталда, Цолъарал Штатазда, Германиялда, Парансиялда, Испаниялда, Италиялда, Туркиялда, Швейцариялда ва цогидал улкабазда:
* 1925 сон — Швейцариялда цебебахъи;
* 1926 сон — [[Мюнхен]]алда цебебахъи;
* 1929 сон — АскӀосеб Бакъбаккалъул улкабазде сапар ва "[[Азаралда цо сордоялъе]]" иллюстрациязе материал бакӀари, гьел иллюстрациял рикӀкӀана дунялалда бищун лъикӀаллъун;
* 1929 сон — [[Берлин]]алда цебебахъи;
* 1930 сон —[[Истанбул]]алда цебебахъи;
* 1930 сон — [[Рум]]алда ва Флоренциялда цебебахъи;
* 1934 сон — [[Мадрид]]алда цебебахъи;
* 1934–1944 — [[Мюнхен]]алда кӀиабиле цебебахъи;
* 1942 сон — [[Тегьран]]алда цебебахъи;
* 1944–1947 — Швейцариялда чанго цебебахъи;
* 1947 сон — [[Нью-Йорк|Нью-Йоркалда]] цебебахъи.<ref name="автоссылка2" />
== Хъизан ==
Халилбегил эмен Манижал Мусаясул Исрафил вукӀана пачаялъул аскаралъул полковниклъун, Дагъистаналъул вилаяталъул Гъуниб сверухълъиялъул наиблъун. Вац — Мусаясул МухӀаммадбег — вукӀана турк армиялъул генераллъун, турк миллиябги эркенлъизабиялъулаб армиялъул генералияб штабалъул церехъабазул цоявлъун.<ref>{{cite web |url = https://welcomedagestan.ru/dagestan/gunibskij/choh/halil-bek-musayasul-vydayushhijsya-hudozhnik-sovremennosti/ |title = Халил-бек Мусаясул: выдающийся художник современности |author = Давыдов Алил Нуратинович |date = 1970-01-10 |publisher = "Дагестанская правда" |accessdate = 2021-07-24 |archive-date = 2021-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210724122005/https://welcomedagestan.ru/dagestan/gunibskij/choh/halil-bek-musayasul-vydayushhijsya-hudozhnik-sovremennosti/ |url-status = хвараб }}</ref> Гьесул цогидав вац — Мусаясул ГӀабдулкъагьир — репрессинавуна ва чӀвазе къотӀана совет хӀукимлъиялъ.
1939 соналъ Халилбегица ячана [[Мелани фон Нагел|Оливия Мелани Юлия фон Нагел]].
== РакӀалде щвей ==
* Нью-Йоркалъул Метрополитен музеялда цӀунун руго суратчиясул кверазул мармаралъул гьабураб сурат.<ref>[https://papahastories.ru/halilbek-musayasul-bludnyiy-syin-dagestana/ Халилбек Мусаясул — «блудный сын Дагестана»?]</ref>
* Мусаясул Халилбегил цӀар кьун буго [[Хасавхъала]] ва [[Шура]] шагьаразул къватӀазе.
* Художественно-графический факультет [[Дагестаналъул пачалихъияб педагогикияб университет]]алъул гьунарлъиябги графикияб факултет буго Мусаясул Халилбегил цӀаралда. <ref>{{Cite web |title=ГӀумруялъул философия суратазда |url=https://mahachkala.bezformata.com/listnews/filosofiya-zhizni-v-kartinah/3550206/ |access-date=2022-05-19 |archive-date=2021-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729144046/https://mahachkala.bezformata.com/listnews/filosofiya-zhizni-v-kartinah/3550206/ |url-status=dead}}</ref>
== МугъчӀваял ==
{{хӀужаби|2}}
== РегӀелал ==
* {{cite web|url=https://www.kavkazr.com/a/samy-imenity-hudojnik-dagestana-halilbek-musayasul/28416579.html|title=Некоторые из работ Халил-Бека Мусаясула|author=|date=09 апреля 2017|publisher=Кавказ.Реалии|accessdate=2021-07-24}}
[[Категория:СуратчагӀи алипалда рекъон]]
[[Категория:Дагъистаналъул суратчагӀи]]
[[Категория:Мюнхеналъул гьунарлъабазул академия лӀугӀарал]]
6jpj8e2wih4wjcgp982q6wndjbgohnt
Бушер (остан)
0
16406
102378
99357
2026-11-07T23:00:58Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102378
wikitext
text/x-wiki
{{Цоги магІнаби|Бушер (магӀнаби)}}
{{Ираналъул остан
|province_name = Бушер
|ostan_name = بوشهر
|loc_map = {{Ираналъул останал (суртазул карта)||290|center|bottom-right|квалквал=буго|багъари=15|гъоркьхъвай=}}
|capital = [[Бушер]]
|largest_cities =
|area = 22 743
|pop = 886 267
|pop_year = 2006
|pop_density = 38,97
|sub_provinces = 9
|languages= [[Парс мацӀ|парс]] <br>[http://en.wikipedia.org/wiki/Luri_language Luri]
}}
[[Файл:bushehr-boshehr.png|right|180px|thumb |Бушер останалъул административияб бикьи]]
'''Буше́р'''<ref>{{Книга:СГНЗС|64|Буши́р}}</ref> ({{lang-fa| بوشهر}} {{IPA|[buːˈʃehr]}} — ''Бушегьр''<ref>Инструкция по русской передаче географических названий Ирана. — М.: Наука, 1979. — С. 46.</ref>) — [[Иран]]алъул 31 провинциялдаса ([[остан]]алдаса) цояб. Остан буго [[Парс залив|Парс заливалъул]] рагӀалда. Ракьалъул гӀатӀилъи — 22 743 км²<ref name=statoids>[http://www.statoids.com/uir.html Statoids.com]{{ref-en}}</ref>. Административияб марказ — [[Бушер]] шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьарал — [[Боразджан]], [[Бендер-Генаве]], [[Хормудж]] ва цогидал. Останалда гъорлӀ уна 9 [[шагьрестан]]. [[2006 сон]]алъ останалъул халкъалъул къадар бахана 886 267 чиясда<ref name=statoids />.
== Тарих ==
Француз гӀалимзабаз [[1913 годсон]]алъ гьарурал цӀех-рехазда рекъон чӀезабуна Бушералъул тарих [[Элам]]алъул заманалдаса байбихьулеблъи.
== Административияб бикьи ==
Остан бикьула 9 [[шагьрестан]]алда:
# [[Бушер (шагьрестан)|Бушер]]
# [[Генаве (шагьрестан)|Генаве]]
# [[Дейер (шагьрестан)|Дейер]]
# [[Дейлем (шагьрестан)|Дейлем]]
# [[Дешти (шагьрестан)|Дешти]]
# [[Дештестан (шагьрестан)|Дештестан]]
# [[Джем (шагьрестан)|Джем]]
# [[Кенган (шагьрестан)|Кенган]]
# [[Тенгестан (шагьрестан)|Тенгестан]]
== ЧӀахӀиял шагьарал ==
{{Div col|colwidth=30em}}
* [[Бушер]] (165 аз.)
* [[Боразджан]] (95 аз.)
* [[Бендер-Генаве]] (60 аз.)
* [[Хормудж]] (32 аз.)
* [[Бендер-Кенган]] (25 аз.)
* [[Бендер-Дейлем]] (21 аз.)
* [[Бендер-Дейер]] (20 аз.)
* [[Чогадек]] (17 аз.)
* [[Абпахш]] (16 аз.)
* [[Агьрам]] (13 аз.)
* [[Джем (Бушер)|Джем]] (12 аз.)
* [[ВахӀдатийе]] (12 аз.)
* [[Каки (Бушер)|Каки]] (11 аз.)
* [[Ассалуйе]] (10 аз.)
* [[Харк (шагьар)|Харг]] (10 аз.)
* [[Бандар-Тагьири]] (10 аз.)
{{div col end}}
== Экономика ==
Аслиял экономикаялъул отраслал — нарт ва газ бахъи, химикияб, нартул, гумузул, кванил, текстилияб промышленностал, бича-хиси, транспорт, энергетика, росдалаб магӀишат (чамастак, цитрусал, алоэ), ччугӀакквей, туризм.
[[Бушер]]алда буго кӀвар бугеб порт ([[Бандар-ГӀаббас]]алдаса хадуб жиндир бугеб кӀвар борцун Ираналъул кӀиабилеб порт бугин абизе бегьула) ва Эркенаб экономикияб зона. Харг чӀинкӀилъиялда буго нартул завод {{тгь3|National Iranian Petrochemical Company|National Iranian Petrochemical Company|en|National Iranian Petrochemical Company}} ва нартул терминал.
=== Бушералъул АЭС===
Бушералда аскоб буго [[Бушералъул АЭС|атомнияб электростанция]]<ref>{{cite web| url =http://www.ase.atomstroyexport.ru/projects/current/project10/| title =АЭС «Бушер» (Иран)| author =| date =| work =| publisher =[[Атомстройэкспорт]]| accessdate =2010-11-01| lang =| archiveurl =| archivedate =}}{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.atominfo.ru/news2/b0884.htm| title =Немного о Бушере| author =М.Сторожевой| date =2010-08-23| work =| publisher =[[AtomInfo.Ru]]| accessdate =2010-11-01| lang =| archive-date =2011-09-04| archive-url =https://web.archive.org/web/20110904161314/http://www.atominfo.ru/news2/b0884.htm| url-status =dead}}</ref>.
== Рихьизе бакӀал ==
[[Бушер]]алда руго интересал некӀсиял мажгитал ва голландиязул хъалаялъул риххелал.
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== РегӀелал ==
* [https://web.archive.org/web/20051229000507/http://www.bushehrmiras.ir/ Bushehr Cultural Heritage Organization]
* [https://web.archive.org/web/20050815074308/http://www.nioc-otc.com/ Иранияб нартул компания]
* [http://www.petrochem-ir.net/ Iran Petrochemical Commercial Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207072819/http://petrochem-ir.net/ |date=2011-02-07 }}
* [http://www.pseez.com/HOMEFLASH.HTM Pars Special Economic Energy Zone]
* [http://www.nigc.org/ National Iranian Gas Company]
* [http://www.nipc.net/ National Petrochemical Company of Iran]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704034324/http://www.nipc.net/ |date=2017-07-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20050406063728/http://www.bushehr.medu.ir/ Bushehr Province Department of Education]{{ref-fa}}
* [https://web.archive.org/web/20221006163055/https://www.wikiran.org/w/index.php?title=Province_of_Bushehr Encyclopedia WikIran on Bushehr Province]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
{{Ираналъул останал}}
[[Категория:Ираналъул останал]]
[[Категория:Бушер]]
svc1f4b5azpcvprkun8xae0eop24wdt
Маркъо ШагӀбанов
0
16497
102406
101238
2026-11-08T00:45:42Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102406
wikitext
text/x-wiki
{{ГІалимчи
|ЦІар = ШагӀбан ХӀапизов
|Эбелаб мацІалъ цІар =
|Сурат =
|ГІеблъи =
|Сураталда гъоркьхъвай=
|Гьавураб къо-моцІ =
|Гьавурав бакІ = [[ГӀириб]], [[ЧӀарада мухъ]], [[Дагъистан]]
|ВатІанчилъи = Россия
|ГІелмияб рахъ = *
|ХІалтІулеб бакІ =
|ГІелмияб даража = Кандидат
|ГІелмияб цІар =
|Альма-матер =
|ГІелмияв нухмалъулев =
|ЦІар арал цІалдохъаби=
|Гьев лъала = тарихчи ва журналист
|Шапакъатал ва премиял=
|Гъулбас =
|Гъулбасалъул гІеблъи =
|Сайт =
|Викимактаб =
|Викигъамас = <!-- download префикс ГЬЕЧІОГО -->
}}
'''ШагӀбан ХӀапизов''' яги '''Маркъо ШагӀбанов''' — авар тарихчи ва журналист. ИИАиЭ ДФИЦ РАНалъул гӀелмияв хӀалтӀухъан<ref>https://riadagestan.ru/news/society/voprosy_sokhraneniya_pamyatnikov_kultovogo_naznacheniya_khristianskoy_kultury_obsudili_v_makhachkale/ Вопросы сохранения памятников культового назначения христианской культуры обсудили в Махачкале</ref>.
== Биография ==
Гьавуна [[ЧӀарада мухъ]]алъул [[ГӀириб]] росулӀ.
== ХӀалтӀаби ==
{{бутӀа хӀадури}}
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== РегӀелал ==
* [https://instituteofhistory.ru/blog/articles/prazdnik-pervoj-borozdy-shahban-hapizov-na-telekan Праздник первой борозды. Шахбан Хапизов на телеканале ННТ]
* [https://web.archive.org/web/20220513225718/https://riaderbent.ru/marko-shahbanov-ishhu-ne-znayu-chego.html Марко Шахбанов: ищу, не знаю чего]
* [http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=26&art=569 НОВАЯ КНИГА: "ПОСЕЛЕНИЯ ДЖАРСКОГО ОБЩЕСТВА"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215010319/http://gazavat.ru/history3.php?rub=26&art=569 |date=2025-02-15 }}
* [https://ndelo.ru/novosti/avarskoe-nucalstvo-osnovnye-cherty-gosudarstvennogo-stroya Аварское нуцальство: основные черты государственного строя]
{{stub}}
gcous2s7zu86o6an4hllivpu2653yy7
Аргъвани
0
16695
102372
95897
2026-11-07T22:40:50Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102372
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Аргъвани
| image_skyline =
| image_caption =
| district_map = Russia Dagestan Baktul District
| coordinates =
| elevation_m =
| adm_district_jur = [[Бакълъул мухъ]]
| adm_selsoviet_jur = [[Аргъвани росдал совет]]
| adm_selsoviet_type = Росдал совет
| inhabloc_type = Росу
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Аргъвани|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Аргъвани|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Аргъвани|л}}
| population_demonym = Эргъве́н
| ethnicity = [[Аварал]]
| adm_ctr_of1 = Аргъвани росдал советалъул
| rural_settlement_jur = ''«Аргъвани росу»'' муниципалаб гӀуцӀи́
| mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/>
| website =
}}
'''Аргъва́ни''' буго [[бакълъулазул бо|бакълъулазул бол]] росу, жиб [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Бакълъул мухъ|Бакълъул мухъалде]] кколеб. Эб ккола [[Аргъвани росдал совет|Аргъвани росдал советалъул]] административияб центер.<ref name="RDagestan_mun"/>
== История ==
1839 сонил 1 юналъ Аргъвани лӀугьана рагъ, росу гьужум гьабун, чӀунтизабун букӀана генерал Граббеца.<ref>{{cite web |author = |url = http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=12&art=100 |title = Исполинский бой. Аргвани. 1839 г. |website = www.gazavat.ru |date = |access-date = 2021-03-02 |url-status = dead |archive-date = 2020-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201031044754/http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=12&art=100 }}</ref>
== География ==
Росу буго ралъдал гьурматӀаса 1530 метралъ борхалъуда, мухъалъул центер [[МелъелтӀа|МелъелтӀаса]] 6 км-лъ шималияб бакъбаккудехун.
Бищун гӀагардегӀан ругел росаби ккола шималияб бакъбаккудехун [[Данухъ]], бакъбаккудехун [[Гъадари]], жанубияб рахалда [[Садуб]], бакътӀерхьуда [[МелъелтӀа|МелъелтӀаги]] [[ЛъаратӀа|ЛъаратӀаги]].
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Аргъвани}}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Аргъвани|д}}
Ккола моноэтникияб авар росу.
== МугъчӀваял ==
{{reflist}}
{{Бакълъулазул бо}}
{{Бакълъул мухъ|rosu}}
[[Категория:Бакълъулазул бол росаби]]
[[Категория:Аваразул росаби]]
[[Категория:Бакълъул мухъалъул росаби]]
rq44of98hitzv8kbdjebxzld2n4b093
Минерал
0
16703
102410
100088
2026-11-08T00:50:06Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102410
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Кристаллияб химикияб элемент яги итӀнел, геологиял процессаздалъун лӀугьарал}}
{{other uses}}
{{pp|small=yes}}
[[File:Sérandite, natrolite, analcime, aegirine 300-4-2112.JPG|thumb|upright=1.25|Мон Сен-Илералдаса [[серандит]]алъул, [[натролит]], [[аналцим]]алъул ва [[айгирин]]алъул кристаллал, Квебек, Канада]]
[[Геология]]лда ва [[минералогия]]лда, '''минерал''' яги '''минералазул тайпа''' ккола, гӀатӀидаб магӀнаялда, къвакӀараб жо, жиндир [[химикияб гӀуцӀи]] ва хасаб [[кристалияб структура]] бугеб ва тӀабигӀаталда бацӀцӀадаб формаялда дандчӀвалеб.<ref name=raff>John P. Rafferty, ed. (2011): ''[https://books.google.com/books?id=ervUafk86MIC Minerals]''; p. 1. In the series ''Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. Rosen Publishing Group. {{ISBN|978-1615304899}}</ref><ref name=wenk>{{cite book |first1=Hans-Rudolf |last1=Wenk |first2=Andrei |last2=Bulakh |title=Minerals: Their Constitution and Origin |url=https://archive.org/details/mineralstheircon0000hans |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-52958-7|page=[https://archive.org/details/mineralstheircon0000hans/page/n35 10]}}</ref>
Минералалъул [[Геология|геологияб]] баянкьеялъ гьоркьоса рахъула гӀицӀго чӀаголъабазулӀ дандчӀвалел жал. Амма цо-цо минералал гӀемериселъ ккола биогениял ([[калцит]] гӀадал) яги химикияб рахъалъ органикиял жаллъун ([[меллит]] гӀадал). Гьеб гуребги, рухӀчӀаголъабаз гӀемериселъ синтезинарула инорганикиял минералал ([[гьидроксилапатит]] гӀадал), жал мугӀрул магӀданазда дандчӀвалел.
Минерал абураб концепт батӀа гьабула [[ГьецӀо (геология)|гьецӀоялдаса]], жиб бокьараб боккелаб геологияб материаллъун кколеб ва жиндир гӀураб къадаралда жаниб гӀахьалго цохӀаллъиги бугеб. ГьецӀо букӀине бегьуа гӀуцӀун минералалъул цо тайпаялдаса, яги букӀине бегьула кӀиго яги цӀикӀкӀун жал батӀи-батӀиял [[Фаза (материал)|фазабазде]] рикьарал батӀи-батӀиял минералазул [[Аггрегат (геология)|аггрегатлъун]].<ref name="gemrock">{{cite web |last1=Stephenson |first1=Tim |last2=Stephenson |first2=Carolyn |title=Rocks & Minerals |url=https://www.gemrock.net/learn/rocks-minerals/ |website=Gem Rock |publisher=Creetown Gem Rock Museum |access-date=18 юл 2019}}</ref>
Цо-цо тӀабигӀиял къвакӀарал, жидер мухӀканаб кристаллияб структураги гьечӀел [[Опал|опал]] яги обсидиан гӀадал жалазде абизе рекъараб буго [[минералоид]]–илан.<ref name=rogers>Austin Flint Rogers and Paul Francis Kerr (1942): ''[https://books.google.com/books?id=zjnYAAAAIAAJ Optical mineralogy]'', 2nd ed., p. 374. McGraw-Hill; {{ISBN|978-1114108523}}</ref> Химикияб итӀнел тӀабигӀаталда батӀи-батӀияб кристаллияб структураялда дандчӀвалеб батани, щибаб структура рикӀкӀуна минералазул хасал тайпабилъун. Гьедин, мисалалъе, [[кварц]] ва [[стишовит]] ккола батӀи-батӀиял минералаллъун, жал цохӀого жодаса гӀуцӀарал — [[силициялъул диоксид|силициялъул диоксидалдаса]].
[[Интернационалаб Минералогияб Ассоциация]] (''[[Ингилис мацӀ|инг.]]'' International Mineralogical Association, IMA) ккола минералазул тайпабазул баянгьабиялъул ва номенклатураялъул киназго рикӀкӀараб идаралъун. 2021 соналъул январалде бугеб хӀалалада рекъон, IMA-ялъ рикӀкӀуна минералазул 5,780 официалияб тайпа<ref name="IMAMineralsCount">{{cite web | url=http://cnmnc.main.jp/IMA_Master_List_(2022-01).pdf | url-status=dead | title=The New IMA List of Minerals – A Work in Progress | publisher=IMA – CNMNC (Commission on New Minerals Nomenclature and Classification) | work=The New IMA List of Minerals | date=январ 2022 | access-date=27 январ 2022 | last=Pasero | first=Marco | display-authors=etal | archive-url=https://web.archive.org/web/20220115144024/http://cnmnc.main.jp/IMA_Master_List_(2022-01).pdf | archive-date=15 январ 2022}}</ref> ва 5,981 церелъурал яги традициониял.<ref name="rruff1">{{Cite web |url=http://rruff.info/ima/ |title=IMA Database of Mineral Properties / RRUFF Project |access-date=27 январ 2022 |publisher=Department of Geosciences, University of Arizona}}</ref>
ЦӀар кьурал минералазул тайпабазул химикияб гӀуцӀи чанго хисизе бегьула гъорлӀе дагьа-дагьал журанжал ккей сабаблъун. Тайпаялъул хасал [[Минералазул вариет|вариетазул]] рукӀине бегьула жидерго киназго рикӀкӀарал яги официалиял цӀарал.<ref name="MinVar1">{{cite web | url=https://www.mindat.org/glossary/mineral_variety | title=Definition of mineral variety | publisher=mindat.org | access-date=1 март 2018}}</ref> Мисалалъе, [[аметист]] ккола фиолетияб вариет [[Кварц|кварц]] минералалъул. Цо-цо минералазул рукӀине бегьула минералалъул структураялда эквивалентиял бакӀал кколел кӀиго яги цӀикӀкӀун [[Химикиял элементал|химикиял элементазул]] цоккурал-гурел пропорцияби; мисалалъе, [[макинавит]]алъул формула кьола {{chem|(|Fe,Ni|)|9|S|8}} гӀадин, магӀнаги {{chem|Fe|''x''|Ni|9-''x''|S|8}} бугеб, гьениб ''x'' буго 0 ва 9 тархазда гьоркьоб бугеб хисарулеб рикӏкӏен. Цо-цо цоккураб-гуреб гӀуцӀи бугел минералал цӀикӀкӀаниселъ яги дагьалъ рикьула хасал тайпабазде, минералазул групабиги гӀуцӀун; мисалалъе, гьедин рикьула силакатал {{chem|Ca|''x''|Mg|''y''|Fe|2-''x''-''y''|SiO|4}}, [[оливин|оливиналъул группа]].
Аслияб химикияб гӀуцӀи ва кристаллияб структура гуребги, [[Минералазул идентификация|минералазул тайпаялъул сипат гьабиялде]] гӀемериселъ гъорлӀе рачуна гьелъул гӀаммал физикиял хасиятал: [[кристаллияб гьабит|гьабит]], [[Минералазул къвакӀул Могьсил шкала|къвакӀи]], [[кунчӀ (минерология)|кунчӀи]], [[каркари]], [[Кьер|кьер]], [[хӀучч (минералогия)|хӀучч]], [[щулалъи (минералогия)|щулалъи]], [[регъел (кристал)|регъел]], [[фрактура (минералогия)|фрактура]], бикь-бикьи, [[хасаб бакӀлъи]], [[магнетизм]], [[флуоресценция]], [[радиоактивлъи]], ва гьединго гьелъул тагӀам яги махӀ ва [[цӀекӀлъел|цӀекӀлъелгун]] реакция.
Минералазул классификация гьабула кӀулиял химикиял компонентазда рекъон; кӀиго аслияб системалъун буго Данал классификация ва Штрунцил классификация. [[Силикат минерал]]аз гӀага-шагарго 90%-алъ гӀуцӀула [[Ракьалъул хъаллъи]].<ref>{{cite book |last1=Klein |first1=Cornelis |last2=Hurlbut |first2=Cornelius S., Jr. |title=Manual of mineralogy : (after James D. Dana) |url=https://archive.org/details/manualofmineraloed21klei |date=1993 |publisher=Wiley |location=New York |isbn=047157452X |edition=21st |page=[https://archive.org/details/manualofmineraloed21klei/page/440 440]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Klein |first1=Cornelis |website=Encyclopedia Britannica |date=14 октобер 2019 |access-date=20 април 2021 |url = https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Silicates |title=Mineral – Silicates}}</ref> Цогидал кӀвар бугел минералиял групабаз гъорлӀе рачуна [[Жалгоял минералал|жалгоял элементал]], [[сулфидияб минерал|сулфидал]], [[оксидияб минерал|оксидал]], [[гьалидияб минерал|гьалидал]], [[карбонатияб минерал|карбонатал]], [[сулфатияб минерал|сулфатал]] ва [[фосфатияб минерал|фосфатал]].
{{TOC limit|3}}
== Этимология ==
Минерал абураб рагӀи буго бачӀараб {{Lang-la-x-medieval|minerale}} абураб рагӀудаса, гьебги {{Lang-la|minera}}, магӀдан абулеб рагӀудаса.<ref name=webst.mineral>"[https://www.merriam-webster.com/dictionary/mineral mineral]" entry in the Merriam-Webster online dictionary. Accessed on 2020-08-28.</ref>
== Баянгьаби ==
== ГьецӀаби, магӀданал, ва къиматал ганчӀал ==
== Химия ==
== Физикиял хасиятал ==
{{main article|Минералазул къвакӀиялъул Могьсил шкала}}
===КъвакӀи ===
{| class="wikitable sortable"
|-
!Могьсил къвакӀи
!Минерал
!Химикияб формула
|-
|1
|[[Талк]]
|Mg<sub>3</sub>Si<sub>4</sub>O<sub>10</sub>(OH)<sub>2</sub>
|-
|2
|[[Гипс]]
|CaSO<sub>4</sub>·2H<sub>2</sub>O
|-
|3
|[[Калцит]]
|CaCO<sub>3</sub>
|-
|4
|[[Флуорит]]
|CaF<sub>2</sub>
|-
|5
|[[Апатит]]
|Ca<sub>5</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>(OH,Cl,F)
|-
|6
|[[Ортоклаз]]
|KAlSi<sub>3</sub>O<sub>8</sub>
|-
|7
|[[Кварц]]
|SiO<sub>2</sub>
|-
|8
|[[Топаз]]
|Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH,F)<sub>2</sub>
|-
|9
|[[Корунд]]
|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|-
|10
|[[Алмас]]
|C
|}
==Баянкьелал==
{{reflist|group=note}}
==МугъчӀваял==
{{Reflist|20em}}
==ГӀаммал мугъчӀваял==
:'''''Ингилисалда'''''
* {{cite book |last1=Busbey |first1=A.B. |last2=Coenraads |first2=R.E. |last3=Roots |first3=D. |last4=Willis |first4=P. |title=Rocks and Fossils |url=https://archive.org/details/rocksfossilsbest0000arth | date=2007 |publisher=Fog City Press |location=San Francisco |isbn=978-1-74089-632-0|ref={{harvid|Busbey et al.|2007}}}}
* {{cite book |last1=Chesterman |first1=C.W. |last2=Lowe |first2=K.E. |title=Field guide to North American rocks and minerals |publisher=Random House of Canada |location=Toronto |date=2008 |isbn=978-0394502694}}
* {{cite book |title=Mineralogy and Optical Mineralogy |url=https://archive.org/details/mineralogyoptica0000dyar |last1=Dyar |first1=M.D. |last2=Gunter |first2=M.E. |publisher=[[Mineralogical Society of America]] |location=Chantilly, VA|date=2008 |isbn=978-0939950812}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
:'''''Ингилисалда:'''''
* {{cite journal |last1=Hazen |first1=R.M. |last2=Grew |first2=Edward S. |last3=Origlieri |first3=Marcus J. |last4=Downs |first4=Robert T. |date=March 2017 |title=On the Mineralogy of the 'Anthropocene Epoch' |url=http://www.minsocam.org/MSA/AmMin/TOC/2017/Abstracts/AM102P0595.pdf |journal=[[Америкаялъул минералогчи|American Mineralogist]] |volume=102 |issue=3 |pages=595 |doi=10.2138/am-2017-5875 |access-date=August 14, 2017|bibcode=2017AmMin.102..595H |s2cid=111388809 }} Инсанасул пиша сабаблъун цӀиял минералал лӀугьинелъул хӀакъалъулӀ.
==КъватӀисел регӀелал==
* [http://mindat.org Mindat mineralogical database], largest mineral database on the Internet
* [http://webmineral.com "Mineralogy Database"] by David Barthelmy (2009)
* [http://www.minsocam.org/MSA/collectors_corner/id/mineral_id_keyi1.htm "Mineral Identification Key II"] Mineralogical Society of America
* [http://rruff.geo.arizona.edu/AMS/amcsd.php "American Mineralogist Crystal Structure Database"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705213840/http://rruff.geo.arizona.edu/AMS/amcsd.php |date=2022-07-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20140714180226/https://webcast.stsci.edu/webcast/detail.xhtml?talkid=4006 Minerals and the Origins of Life] ([[Robert Hazen]], [[NASA]]) (video, 60m, April 2014).
* [https://mineralchallenge.net/the-private-lives-of-minerals-insights-from-big-data-mineralogy/ The private lives of minerals: Insights from big-data mineralogy] (Robert Hazen, 15 February 2017)
{{Minerals}}
{{Natural resources}}
{{Authority control}}
[[Категория:Минералал| ]]
[[Категория:Минерология|*]]
[[Категория:ТӀабигӀиял минералал]]
eh3k2li03xf3oh307oa09wnewzk5onx
ВагӀза
0
16782
102379
99360
2026-11-07T23:01:07Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102379
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|thumb|250px|[[ГохӀил вагӀза]]. ''[[Блох, Карл Генрих|Карл Блох]]]]
'''ВагӀза''' гӀаммаб къагӀидаялъ — кинал рукӀаниги [[Идея|идеяби]], [[Лъай|лъай]], [[ХӀакъикъат|хӀакъикъат]] яги божи рагӀи, кӀалъай, хитӀабалдалъун тӀибитӀизаби.
== Гь. балагье ==
{{Div col|2}}
* [[Пропаганда]]
* [[Прозелитизм]]
* [[Миссионерство]]
* Миссия «[[Иисусил рахъ ккурал жугьутӀал]]»
* [[Библия]]. ГӀурус Синодияб текст
* [[Септуагинта]] грек мацӀалда
{{Div col end}}
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== Адабият ==
* [https://web.archive.org/web/20160305090718/http://terme.ru/dictionary/521/word/propoved Проповедь] // [http://terme.ru/dictionary/521 Атеистический словарь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928042052/http://terme.ru/dictionary/521 |date=2007-09-28 }}/ Абдусамедов А. И., Алейник Р. М., Алиева Б. А., под ред. [[Новиков, Михаил Петрович|М. П. Новикова]]. — М.: [[Политиздат]], 1985. — 512 с.
* ''[[Аверкий (Таушев)]].'' [http://www.holytrinitymission.org/books/russian/gomiletika_averky.htm Руководство по гомилетике.] — М.: ПСТГи, 2001. — 143 с. — ISBN 5-7429-0110-0
* ''Алексеев А. А., Захарова Д. И.'' Новый Завет на греческом и русском языках. — М.: Российское библейское общество, 2002. — 799 с. — ISBN 5-85524-170-X
* ''Введенская Л. А., Черкасова М. Н.'' Русский язык и культура речи. — Ростов н/Д.: Феникс, 2003. — 384 с. — ISBN 5-222-03126-8
* ''[[Вейсман, Александр Давидович|Вейсман А. Д.]]'' Греческо-русский словарь. — М.: [http://www.mgl.ru ГЛК], 2006. — 1370 с. — ISBN 5-87245-124-5
* ''Волков А. А.'' [http://www.holytrinitymission.org/books/russian/ritorika_volkov.htm Курс русской риторики.] — М.: Храм св. мц. Татианы при МГУ, 2001. — 480 с. — ISBN 5-901836-01-4
* ''Доценко Е. Л.'' Психология манипуляции: феномены, механизмы и защита. — М.: ЧеРо, Издательство МГУ, 1997. — 344 с. — ISBN 5-88711-038-4
* ''Дьяченко Г.'' Полный церковно-славянский словарь. — М.: Отчий дом, 2005. — 1120 с. — ISBN 5-86809-048-9
* ''Корнилова Е. Н.'' [https://web.archive.org/web/20070602102325/http://media.utmn.ru/library.php?show_book=1&parent=17&bid=307 Риторика — искусство убеждать.] М.: УРАО, 1998. — 208 с. — ISBN 5-204-00146-8
* ''Кузнецов С. А.'' Современный толковый словарь русского языка. — СПб.: Норинт, 2007. — 960 с. — ISBN 978-5-7711-0103-3
* ''[[Мень, Александр Владимирович|Мень А. В.]]'' CD-ROM Библиологический словарь. — М: ДиректМедиа, 2004. — ISBN 5-94865-049-9
* ''[[Ожегов, Сергей Иванович|Ожегов С. И.]]'' Словарь русского языка. — М.: Государственное издательство иностранных и национальныхсловарей, 1953. — 848 с.
* ''Сопер П. Л.'' [https://web.archive.org/web/20070623141655/http://www.klikovo.ru/db/book/head/6900 Основы искусства речи.] — М.: Феникс, 2006. — 448 с. — ISBN 5-222-07060-3
== РегӀелал ==
{{Навигация
|Викицитата=Проповедь
|Викикъамус=проповедь
|Тема=Проповедь}}
* [http://www.sedmica.orthodoxy.ru/kdais/kds-gomilet-3.htm Московская Духовная Семинария. Гомилетика. Конспект лекций. Загорск, Лавра-Семинария, 1970.]
* ''Учёнова В. В., Старых Н. В.'' [https://web.archive.org/web/20080511160248/http://media.utmn.ru/library.php?show_book=1&parent=17&bid=33 История рекламы.] — СПб.: Питер, 2002. — 304 с. — ISBN 5-94723-431-9
* ''Цуладзе А. М.'' [https://web.archive.org/web/20080917083419/http://media.utmn.ru/library.php?show_book=1&parent=93&bid=76 Политические манипуляции или покорение толпы.] — М.: Книжный дом «Университет», 1999. — 144 с. — ISBN 5-8013-0057-0
{{КЪР}}
[[Категория:ВагӀзаби|*]]
[[Категория:Риторика]]
narzaj7yu9fow5l6sn5d1kjgwve6dw9
Алпал
0
16862
102371
101462
2026-11-07T22:38:50Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102371
wikitext
text/x-wiki
{{МугӀрузул система
| ЦӀар = Алпал
| Миллияб_цӀар = fr/Alpes/de/Alpen/it/Alpi/rm/Alps/sl/Alpe
| Сурат = Alps 2007-03-13 10.10UTC 1px-250m.jpg
| Гъоркьхъвай = ГӀаздалал Алпал, космосалдаса сурат
| ГӀатӀилъи = 190 000
| Халалъи = 1 200
| ГӀеблъи = 250
| Борхалъи = 4808,73
| Бищун_борхатаб_тӀогь = Монблан
| Борхалъиялъул_ицц =
| ЛӀугьин = [[Мезозой]]
| Орогения = [[Алп орогения]]
| МегӀералъул ригь =
| ГьецӀоялъул тайпа = [[Бюндерил къоногамачӀ]], [[флиш]] ва [[моласс]]
| Координатал = 46/01/00/N/11/11/00/E
| Пачалихъал = Парансия/Монако/Италия/Швейцария/Германия/Австрия/Лихтенштейн/Словения
| Икълим =
| Икълимал =
| Мухъ =
| БакӀалъул карта = Европа
| БакӀалъул карта 1 = Евразия
| Гъоркьхъваялъул позиция =
| ТӀаса къотӀизе =
| Гъоркьа къотӀизе =
| Гъоркьхъваялъул позиция 1 =
| ТӀаса къотӀизе 1 =
| Гъоркьа къотӀизе 1 =
| Жаниблъел =
| Викигъамасалда_категория =
}}
[[File:Saslong udu da Sacun ora.jpg|thumb|upright=1.15|[[Доломитал]] (Италия) руго [[Италиялда ТӀолгодунялалъул ирсалъул объектал|ЮНЕСКОялъул ТӀолгодунялаллъул ирсалъул объектал]].]]
'''Алпал''' ({{lang-fr|Alpes}} {{IPA-fr|alp|}}; {{lang-de|Alpen}} {{IPA-de|ˈalpn̩||de-Alpen.ogg}}; {{lang-it|Alpi}} {{IPA-it|ˈalpi|}}; {{lang-rm|Alps}}; {{lang-sl|Alpe}} {{IPA-sl|ˈáːlpɛ|}}) — бищун борхатаб (4809 м) ва бищун гӀатӀидаб [[мугӀрул бал|мугӀрул балазул]] система, жиб тӀубанго [[Европа]]ялда бугеб{{efn|[[Кавказалъул мугӀрул]] дагьалги рорхатал руго, [[Урал]] дагьабги халатаб буго, амма кӀиялго бутӀаккун Азиялдеги ккола..}}<ref>{{cite encyclopedia|title=Alps|encyclopedia=The Hutchinson unabridged encyclopedia with atlas and weather guide|date=2014|publisher=Helicon|place=Abington, United Kingdom|url=http://search.credoreference.com/content/entry/heliconhe/alps/0|url-access=subscription}}{{Хвараб регӀел|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ва тӀибитӀараб гӀага-шагарго 1210 км-алъ микьго [[Алпиял пачалихъал|Алпиял пачалихъаздасан]] (бакътӀерхьудаса бакъбаккуде): [[Парансия|Парансиялдаса]] байбихьун, [[Швейцария|Швейцариялдасан]], [[Монакоя|Монакоялдасан]], [[Италия|Италиялдасан]], [[Лихтенштейн|Лихтенштейналдасан]], [[Австрия|Австриялдасан]] ва [[Германия|Германиялдасан]] Словениялде.{{efn|Depending on the definitions used, a small mountain range in western [[Hungary]] may also qualify as part of the Alps, although these are more typically classified as foothills, and Hungary is not considered to be an Alpine country.<ref>{{Cite web |last=kutka |first=petr |date=2022-02-21 |title=Víte, že jsou Alpy i v Maďarsku? Geografická zajímavost a tip na příjemný výlet |url=https://svetobeznik.info/madarsko-alpy-zajimavost-vylet/ |access-date=2022-04-12 |website=Světoběžník.info |language=cs}}</ref>}}<ref>[http://www.alpconv.org/index_en "Alpine Convention"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729001545/http://www.alpconv.org/index_en |date=July 29, 2011 }}. ''Alpine Conferences''; retrieved 3 August 2012.</ref>
Алпазул кӀамури тӀибитӀула Ракьдагьоркьоб ралъадалъул бакътӀерхьул рагӀалде бугеб [[Ницца|Ниццаялдаса]] Адриатикаялда бугеб [[Триест|Триесталде]] ва Паннонияб бассеналъул байбихьуда бугеб [[Вйен]] щвезегӀан. МугӀрул лӀугьана анцӀ-анцӀ миллион соназда жанир евразияб ва африканияб тектоникиял къаналлъаби цоцалӀ тункиялъул хӀасилалда. Гьеб вакъигӀаталдалъун лӀугьараб цӀикӀкӀараб къокълъел сабаблъана тӀадекъаялдалъун ва сокӀкӀиналдалъун ралъдал [[седиментарияб гьецӀо|седиментариял гьецӀаби]] [[Монблан]] ва [[Маттергьорн]] гӀадал тӀогьазде рорхиялъе.
Алпазул бищун борхатаб тӀогьлъун ккола Монблан, жиб парансгин итал гӀорхъода бугеб; гьелъул борхалъи буго 4809 м. Алпазул регионалда буго 128 тӀогь, жиндир борхалъи 4000-ялдаса цӀикӀкӀун метр бугеб.
== Этимология ==
== География ==
== Геология ва орогения ==
== Баянкьелал ==
{{notelist}}
== МугъчӀваял ==
{{reflist}}
== Цитатинарурал хӀалтӀаби ==
{{refbegin}}
* [[Alpine Convention]]. (2010). ''[https://issuu.com/alpconv/docs/vademecum The Alps: People and pressures in the mountains, the facts at a glance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128114440/https://issuu.com/alpconv/docs/vademecum |date=2021-11-28 }}''
* Allaby, Michael et al. ''The Encyclopedia of Earth''. (2008). Berkeley: University of California Press. {{ISBN|978-0-520-25471-8}}
* Beattie, Andrew. (2006). ''The Alps: A Cultural History''. New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-530955-3}}
* Benniston, Martin, et al. (2011). "Impact of Climatic Change on Water and Natural Hazards in the Alps". ''Environmental Science and Policy''. Volume 30. 1–9
* Cebon, Peter, et al. (1998). ''Views from the Alps: Regional Perspectives on Climate Change''. Cambridge MA: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-03252-0}}
* Chatré, Baptiste, et al. (2010). ''The Alps: People and Pressures in the Mountains, the Facts at a Glance''. Permanent Secretariat of the [[Alpine Convention]] (alpconv.org). Retrieved August 4, 2012. {{ISBN|978-88-905158-2-8}}
* De Graciansky, Pierre-Charles et al. (2011). ''The Western Alps, From Rift to Passive Margin to Orogenic Belt''. Amsterdam: Elsevier. {{ISBN|978-0-444-53724-9}}
* Feuer, A.B. (2006). ''Packs On!: Memoirs of the 10th Mountain Division in World War II''. Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole Books. {{ISBN|978-0-8117-3289-5}}
* Fleming, Fergus. (2000). ''Killing Dragons: The Conquest of the Alps''. New York: Grove. {{ISBN|978-0-8021-3867-5}}
* Gerrard, AJ. (1990) ''Mountain Environments: An Examination of the Physical Geography of Mountains''. Boston: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-07128-4}}
* Halbrook, Stephen P. (1998). ''Target Switzerland: Swiss Armed Neutrality in World War II''. Rockville Center, NY: Sarpedon. {{ISBN|978-1-885119-53-7}}
* Halbrook, Stephen P. (2006). ''The Swiss and the Nazis: How the Alpine Republic Survived in the Shadow of the Third Reich''. Havertown, PA: Casemate. {{ISBN|978-1-932033-42-7}}
* Hudson, Simon. (2000). ''Snow Business: A Study of the International Ski Industry''. New York: Cengage {{ISBN|978-0-304-70471-2}}
* {{EB1911|wstitle=Alps|volume=1|pages=737–754|first=Howard Vincent|last=Knox}}
* Körner, Christian. (2003). ''Alpine Plant Life''. New York: Springer Verlag. {{ISBN|978-3-540-00347-2}}
* Lancel, Serge. (1999). ''Hannibal''. Oxford: Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21848-7}}
* Mitchell, Arthur H. (2007). ''Hitler's Mountain''. Jefferson, NC: McFarland. {{ISBN|978-0-7864-2458-0}}
* Prevas, John. (2001). ''Hannibal Crosses The Alps: The Invasion Of Italy And The Punic Wars''. Cambridge, MA: Da Capo Press. {{ISBN|978-0-306-81070-1}}
* Reynolds, Kev. (2012) ''The Swiss Alps''. Cicerone Press. {{ISBN|978-1-85284-465-3}}
* Roth, Philipe. (2007). ''Minerals first Discovered in Switzerland''. Lausanne, CH: Museum of Geology. {{ISBN|978-3-9807561-8-1}}
* Schmid, Stefan M. (2004). "Regional tectonics: from the Rhine graben to the Po plain, a summary of the tectonic evolution of the Alps and their forelands". Basel: Geologisch-Paläontologisches Institut
* Sharp, Hilary. (2002). ''Trekking and Climbing in the Western Alps''. London: New Holland. {{ISBN|978-0-8117-2954-3}}
* {{cite journal|doi=10.1007/s00015-004-1113-x|title=Tectonic map and overall architecture of the Alpine orogen|journal=Eclogae Geologicae Helvetiae|volume=97|pages=93–117|year=2004|last1=Schmid|first1=Stefan M.|last2=Genschuh|first2=Bernhard|last3=Kissling|first3=Eduard|last4=Schuster|first4=Ralf|s2cid=22393862}}
* Shoumatoff, Nicholas and Nina. (2001). ''The Alps: Europe's Mountain Heart''. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press. {{ISBN|978-0-472-11111-4}}
* Viazzo, Pier Paolo. (1980). ''Upland Communities: Environment, Population and Social Structure in the Alps since the Sixteenth Century''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-30663-8}}
{{refend}}
== КъватӀисел регӀелал ==
* [https://web.archive.org/web/20230531104122/https://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=September 17, 2005 Satellite photo of the Alps], taken on August 31, 2005, by [[MODIS]] aboard [[Terra (satellite)|Terra]]
* [http://www.alpine-space.eu Official website of the Alpine Space Programme] This EU co-funded programme co-finances transnational projects in the Alpine region
{{Mountains of France}}
{{Italy topics}}
{{Authority control}}
[[Категория:Алпал| ]]
[[Категория:Централияб Европаялъул география]]
[[Категория:Жанубияб Европаялъул география]]
[[Категория:БакътӀерхьул Европаялъул география]]
[[Категория:Австриялъул мугӀрул балал]]
[[Категория:Парансиялъул мугӀрул балал]]
[[Категория:Германиялъул мугӀрул балал]]
[[Категория:Италиялъул мугӀрул балал]]
[[Категория:Лихтенштейналъул мугӀрул балал]]
[[Категория:Монакоялъул мугӀрул балал]]
[[Категория:Словениялъул мугӀрул балал]]
[[Категория:Швейцариялъул мугӀрул балал]]
[[Категория:Физиографикиял провинциял]]
6xii16b1kp3bnqzcxy763d1inb1q77d
ГӀарац (валюта)
0
17023
102387
97881
2026-11-07T23:25:56Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102387
wikitext
text/x-wiki
{{Цогидал магӀнаби|2=ГӀарац}}
'''ГӀарац''' — бокьараб жо яги жиндир хал гьабизе кӀолеб хъвай, гӀемерисеб жибги къабул гьабураб къайиялъухъ ва гьабураб хӀалтӀухъ мухьлъун ва магъало гӀадал [[налъи|налъаби]] рецӀизе конкретияб пачалихъалда яги социалиябгин экономикияб контексталда.<ref>{{cite book |title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets |url=https://archive.org/details/economicsofmoney0000mish |last=Mishkin |first=Frederic S. |author-link=Frederic Mishkin |year=2007 |publisher=Addison Wesley |location=Boston |isbn=978-0-321-42177-7 |page=[https://archive.org/details/economicsofmoney0000mish/page/8 8]|edition=Alternate }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=MDU-NTEJziMC&pg=PA47 ''What Is Money?''] By John N. Smithin. Retrieved July-17-09.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000217&edition=current&q=money&topicid=&result_number=5 |title=money : The New Palgrave Dictionary of Economics |website=The New Palgrave Dictionary of Economics |access-date=18 December 2010 |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619234435/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000217&edition=current&q=money&topicid=&result_number=5 |url-status=dead}}</ref> ГӀарацалъул аслиял функциял ратӀарахъула: хис-басалъул алат, хӀисаб-суалалъул цвел, багьа цӀуниялъул алат ва цо-цо налъи бецӀи нахъбахъиялъул стандарт гӀадин.<ref name="mankiw">{{cite book |title=Macroeconomics |last=Mankiw |first=N. Gregory |author-link=N. Gregory Mankiw |year=2007 |edition=6th |pages=[https://archive.org/details/macroeconomics0000mank/page/22 22–32] |chapter=2 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=978-0-7167-6213-3 |chapter-url=https://archive.org/details/macroeconomics0000mank/page/22 }}</ref><ref name="greco">[[Thomas H. Greco, Jr.|T.H. Greco]]. ''Money: Understanding and Creating Alternatives to Legal Tender'', White River Junction, Vt: Chelsea Green Publishing (2001). {{ISBN|1-890132-37-3}}</ref> Гьел функциял тӀуразе кӀолел бокьарал жал рикӀкӀине бегьула гӀарац хӀисабалда.
== МугъчӀваял ==
{{reflist}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
* Chown, John F. ''A History of Money: from AD 800'' (Psychology Press, 1994).
* Davies, Glyn, and Duncan Connors. ''A History of Money'' (4th ed. U of Wales Press, 2016) [https://www.amazon.com/History-Money-Fourth-Glyn-Davies/dp/1783163097/ excerpt] .
* [[Niall Ferguson|Ferguson, Niall]]. ''The Ascent of Money: A Financial History of the World'' (2009) [https://www.amazon.com/Ascent-Money-Financial-History-World/dp/0143116177/ excerpt]
* [[Steve Keen|Keen, Steve]] (February 2015). [https://www.forbes.com/sites/stevekeen/2015/02/28/what-is-money-and-how-is-it-created/ "What Is Money and How Is It Created?"] argues, "Banks create money by issuing a loan to a borrower; they record the loan as an asset, and the money they deposit in the borrower’s account as a liability. This, in one way, is no different to the way the Federal Reserve creates money ... money is simply a third party’s promise to pay which we accept as full payment in exchange for goods. The two main third parties whose promises we accept are the government and the banks ... money ... is not backed by anything physical, and instead relies on trust. Of course, that trust can be abused ... we continue to ignore the main game: what the banks do (for good and for ill) that really drives the economy." ''[[Forbes (magazine)|Forbes]]''
* Kuroda, Akinobu. ''A Global History of Money'' (Routledge, 2020). [https://www.amazon.com/Global-History-Routledge-Explorations-Economic/dp/1032237619/ excerpt]
* {{Cite news |last=Hartman |first=Mitchell |date=October 30, 2017 |title=How Much Money Is There in the World? |url=https://www.marketplace.org/2017/10/30/world/how-much-money-there-world |department=I've Always Wondered... (story series) |work=[[Marketplace (radio program)|Marketplace]] |publisher=[[American Public Media]] |access-date=October 31, 2017}}
* [[John Lanchester|Lanchester, John]], "The Invention of Money: How the heresies of two bankers became the basis of our modern economy", ''[[The New Yorker]]'', 5 & 12 August 2019, pp. 28–31.
* Weatherford, Jack. ''The history of money'' (2009). by a cultural anthropologist. [https://www.amazon.com/History-Money-Jack-Weatherford/dp/0609801724/ excerpt]
==КъватӀисел регӀелал==
* [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00547ch "Money"], BBC Radio 4 discussion with Niall Ferguson, Richard J. Evans and Jane Humphries (''In Our Time'', Mar. 1, 2001)
{{Means of Exchange}}
{{Economics}}
{{Authority control}}
[[Категория:ГӀарац (финансал)| ]]
[[Категория:ГӀарцулгин финансияб экономика| ]]
[[Категория:Валюта]]
[[Категория:Экономикияб антропология]]
[[Категория:Эмергентлъи]]
[[Категория:Даран]]
k3q3c97tfoonngw4gyo9vnojfh728r8
ТӀабигӀат
0
17172
102428
102296
2026-11-08T01:57:26Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102428
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|ТӀабгӀияб, физкалияб, ялъуни материалияб дуниял ва гьелъул загьиратал}}
{{Multiple image
| direction = vertical
| image1 = Shaqi_jrvej.jpg
| width1 = 250
| caption1 = [[Шаки чвахеро]], [[Арменистан]]
| image2 = Bachalpsee reflection.jpg
| width2 = 250
| caption2 = [[Бахалпзе]], [[Швейцар Алпал]]
| image3 = Levi, Kittila - Finland - panoramio - aristidov (7).jpg
| width3 = 250
| caption3 = Хасалил пейзаж [[Лапланд (Финланд)|Лапландалда]], [[Финланд]]
| image4 = Galunggung.jpg
| width4 = 250
| caption4 = [[Пири]] речӀчӀи, [[Галунггунг]] [[вулка]] бурулеб мехалда, [[БакътӀерхьул Ява]], 1982 сон
| image5 = Expn7398 (39695069782).jpg
| width5 = 250
| caption5 = [[Гъварилъул зона|Океаназул гъварилъуда]] гӀумру
}}
'''ТӀабигӀат''', ялъуни '''натура''', ялъуни '''бижел''', бищун гӀатӀидаб магӀнаялда, буго физикияб дуниял яги ТӀолгодунял. "ТӀабигӀат" гӀахьалаб буго физикияб дуниялалъул феноменалъе, ва гьединго гӀумруялъе гӀаммго. ТӀабигӀаталъул цӀех-рехел ккола [[ГӀелму|гӀелмуялъул]] кӀудияб, цо бугеб батичӀониги, рахъ. ГӀадамал тӀабигӀаталъул бутӀалъун кколел рукӀаниги, инсанасулаб жигарчилъи ва пиша гӀемерисеб бичӀчӀула тӀабигӀатазул цогидал загьиратаздаса батӀаго бугеб категория гӀадин.<ref name="What does nature mean"/>
ТӀабигӀат абураб рагӀи буго гӀараб мацӀалдаса бачӀараб. Натура абураб рагӀи буго бачӀараб [[Латин мацӀ|латин]] ''natura'' абураб рагӀудаса, "букӀиналъул къагӀида, бижухъеяб хасият" магӀна бугеб, ва некӀо заманалда жиндир хӀарпккураб магӀнаги ''гьари'', ''рижи'' абун букӀараб.<ref name="etymonline-nature">{{OEtymD|nature|access-date=September 23, 2006}}</ref> НекӀсияб философиялда, ''natura'' гӀемерисеб хӀалтӀизабулаан латин мацӀалде грек ''[[фюсис]]'' (φύσις) рагӀи буссинабизе, гьебги байбихьуда букӀана гъветӀ-хералъул, хӀайваназул ва дунялалъул цогидал хаслъабазул жанисел характеристикабазе гӀахьал гьабулеб рагӀи.<ref>An account of the pre-Socratic use of the concept of φύσις may be found in Naddaf, Gerard (2006) ''The Greek Concept of Nature'', SUNY Press, and in {{cite journal |last1=Ducarme |first1=Frédéric |last2=Couvet |first2=Denis |year=2020 |title=What does 'nature' mean? |journal=[[Palgrave Communications]] |volume=6 |issue=14 |publisher=[[Springer Nature]] |doi=10.1057/s41599-020-0390-y |doi-access=free }}. The word φύσις, while first used in connection with a plant in Homer, occurs early in Greek philosophy, and in several senses. Generally, these senses match rather well the current senses in which the English word ''nature'' is used, as confirmed by Guthrie, W.K.C. ''Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus'' (volume 2 of his ''History of Greek Philosophy''), Cambridge UP, 1965.</ref><ref>The first known use of ''physis'' was by [[Homer]] in reference to the intrinsic qualities of a plant: ὣς ἄρα φωνήσας πόρε φάρμακον ἀργεϊφόντης ἐκ γαίης ἐρύσας, καί μοι '''φύσιν''' αὐτοῦ ἔδειξε. (So saying, Argeiphontes [=Hermes] gave me the herb, drawing it from the ground, and showed me its '''nature'''.) ''[[Odyssey]]'' 10.302–03 (ed. A.T. Murray). (The word is dealt with thoroughly in Liddell and Scott's ''[http://archimedes.fas.harvard.edu/pollux Greek Lexicon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305235638/http://archimedes.fas.harvard.edu/pollux/ |date=March 5, 2011 }}''.) For later but still very early Greek uses of the term, see earlier note.</ref> ТӀабигӀаталъул концепция, гӀаммаб хӀалалъ физикияб [[тӀолгодунял|тӀолгодунялалъул]], буго оригиналияб бичӀчӀел гӀатӀид гьабиялъул цояб;<ref name="What does nature mean">{{cite journal |last1=Ducarme |first1=Frédéric |last2=Couvet |first2=Denis |year=2020 |title=What does 'nature' mean? |journal=[[Palgrave Communications]] |volume=6 |issue=14 |publisher=[[Springer Nature]] |doi=10.1057/s41599-020-0390-y |doi-access=free }}</ref> гьеб байбихьана [[Сократида цебесеб философия|Сократида цересел философчагӀаз]] φύσις рагӀи хӀалтӀизабиялъул аслиял къагӀидаби баян гьариялдас (доб заманалъ гьеб рагӀул динамикияб роцен букӀаниги, хасго [[Гьераклит]]ие), ва гьелдаса нахъе дагьлъи гьечӀого букӀана машгьурлъулеб.
Ахирисел чанго гӀасрабазда, гьанжесел [[ГӀелмияб метод|гӀелмиял методал]] раккулеб заманалда, тӀабигӀат лӀугьана пассивияб унголъилъун, жиб илагьиял къануназ гӀуцӀа-кӀутӀулеб ва цбехун бачунеб.<ref>Isaac Newton's [[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]] (1687), for example, is translated "Mathematical Principles of Natural Philosophy", and reflects the then-current use of the words "[[natural philosophy]]", akin to "systematic study of nature"</ref><ref>The etymology of the word "physical" shows its use as a synonym for "natural" in about the mid-15th century: {{OEtymD|physical|access-date=September 20, 2006}}</ref> Индустриалияб революциялдаса байбихьун тӀабигӀаталъул цӀикӀкӀу-цӀикӀкӀун хал гьабизе байбихьана жинде ургъунго гъорлӀе къай гьечӀеб унголъиялъул бутӀа хӀисабалда: гьелъ цо-цо традицияз гьеб рикӀкӀунаан сакралияблъун ([[Руссо, Жан-Жак|Руссо]], американ [[трансцендентализм]]) яги гӀадатго илагьияб провиденциялъе яги инсанияб тарихалъе декорлъун ([[Гьегел]], [[Маркс, Карл|Маркс]]). Амма гьебго заманалда цӀилъана тӀабигӀаталъул виталистияб бихьел, жиб пресократииялде гӀагараб, хасго [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвинидаса]] хадуб.<ref name="What does nature mean2" />
РагӀи хӀалтӀизабиялъул гьанжесел батӀи-батӀиял вариантазда, "тӀабигӀат" гӀемерисеб гӀахьал гьабула геологиялде ва [[ГӀалхул тӀабигӀат|гӀалхул гӀумруялде]]. ТӀабигӀат гӀахьалаб букӀине бегьула чӀагоял гъветӀ-хералъул ва хӀайваназул гӀаммаб рахъалъе, цо-цо нухалъ чӀагоял-гурел объектазда хурхарал процессазе — [[Ракь (планета)|Ракьалъул]] гьава-бакъ ва геология гӀадал жал-жалазул хасал тайпабазул рукӀиналъул къагӀидаялъе ва жидедаго рекъон хисиялъе. Гьеб гӀемериселъ къабул гьабула тӀабигӀияб сверухъдунял яги гӀалхуллъи — гӀалхул хӀайванап, кьураби, рохь ва гӀаммго инсанасул хӀалтӀи-пиша сабаблъун жал гьедигӀан хисичӀел яги инсан гъорлӀчӀваниги цӀунун хутӀарал жал гӀадин. Мисалалъе, мануфакутрлъарал объектал ва гӀадамазул гьоркьолъаби гӀаммго абуни рикӀкӀунаро тӀабигӀаталъул бутӀалъун, цохӀо гьезул квалификация гьабичӀони, мисалалъе, "инсанияб тӀабигӀат" яги "тӀолго тӀабигӀат" хӀисабалда. Гьеб ккола натуралиял жалазул дагьабги традиционияб концепция, жиб жакъа къоялъги батизе бегьулеб; гьелда гъоркь бичӀчӀула тӀабигӀияб ва гьунарияб жоялда гьоркьоб батӀалъи, гьунарияб абулеб жо бичӀчӀула инсанасул [[Лъав|лъавалъ]] яги инсанасул [[ГӀакълу|гӀакълуялъ]] гьабураб жо гӀадин. Конкретияб контексталда бан, "тӀабигӀияб/натуралияб" батӀа гьабизе бегьула тӀабигӀияб-гуреб (анатуралияб) яги [[тӀасатӀабигӀияб]] (супернатуралияб) жоялдаса.<ref name="What does nature mean3" />
== Ракь ==
{{Nature timeline}}
{{Main|Ракь (планета)}}
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left|''[[The Blue Marble]]'', [[Ракь (планета)|Ракьалъул]] машгьураб сурат, 1972 соналъ [[Apollo 17]]-алъул экипажалъ бахъараб]]
Ракь буго цохӀого цо жинда гӀумру букӀин лъалеб планета, ва гьелъул тӀабигӀиял хаслъаби руго гӀемерисел гӀелмиял цӀех-рехелазул субъектал. [[Бакъул система]]ялда, гьеб ккола лъабабилеб бакъалде гӀагараблъун; гьеб буго бищун кӀудияб [[ракьдалаб планета]] ва щуалбилеб киназдаго гьоркьоб. Гьелъул бищун хасиятал климатиял хаслъаби руго кӀиго кӀудияб полярияб регион, цогидазде дандеккун тӀеренал [[рекъараб зона|рекъарал]] зонаби ва гӀатӀидал [[экватор]]иалиял тропикиял ва [[субтропикал|субтропикиял]] зонаби.<ref>
{{cite web
|url=http://www.blueplanetbiomes.org/climate.htm
|title=World Climates
|work=Blue Planet Biomes
|access-date=September 21, 2006
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217015636/http://www.blueplanetbiomes.org/climate.htm
|archive-date=December 17, 2008
|url-status=live
|df=mdy-all
}}
</ref> [[ГӀазу-цӀад]]алъул балеб къадар гӀемер бараб букӀуна бакӀалда, лъагӀалида жаниб чанго метралдаса бахъараб миллиметралдаса дагьалдеги щвезегӀан. Ракьалъул тӀасалъиялъул 21 процент буго цӀамгӀалаб лълъим бугел океаназ бацараб. ХутӀараб бутӀа буго гӀуцӀун континентаз ва чӀинкӀиллъабаз, гӀумру гьабулеб ракъдаллъиялъул цӀикӀкӀанисеб бутӀаги ккола [[шималияб бащдасфераялде]].
Ракь цебетӀуна жидеца байбихьудасел шартӀазул лъалкӀал тарал геологиял ва биологиял процессазул хӀасилалда. [[Хъаллъи (геология)|КъватӀисеб тӀасалъи]] бикьун буго чанго дагь-дагьккун мигратунел [[тектоникияб къоно|тектоникиял къаназде]]. Жанисеб рахъ буго хутӀун активияб, пластикияб [[Мантия (геология)|мантиялъул]] биццатаб гъатгун ва маххалъ цӀураб ракӀигун, жинца [[макънатӀияб эгьеллъи]] генератунеб. РакӀиб лӀугьунеб конвективияб багъарахъдиялъ дюнамиял акционаздалъун генератуна электрикиял чвахаби, ва гьез, жидерго иргаялда, генератуна геомакънатӀияб эгьеллъи.
[[Атмосфера|Атмосфериял]] шартӀал гӀезегӀан хисана тӀоцере рукӀараздаса чӀагоял формаби рукӀиналъ,<ref>{{cite web|date=September 11, 2005|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/09/050911103921.htm|title=Calculations favor reducing atmosphere for early Earth|work=[[Science Daily]]|access-date=January 6, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060830150624/http://www.sciencedaily.com/releases/2005/09/050911103921.htm|archive-date=August 30, 2006|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> гьез гьабула экологияб баланс, тӀасалъиялда ругел шартӀал стабил гьарулел. [[ГӀеблъел|ГӀеблъелалда]] ва цогиял географиял факторазда рекъон климаталъул гӀатӀидал ратӀалъиял рукӀаниги, халатболжелаб гьоркьохъеб климат буго гӀезегӀан стабилияб цӀороллъиялъул периодазда гьоркьоб,<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/climatechange/science/pastcc.html|title=Past Climate Change|publisher=U.S. Environmental Protection Agency|access-date=January 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511021842/http://www.epa.gov/climatechange/science/pastcc.html|archive-date=May 11, 2012|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> гьоркьохъеб абуни глобалияб температураялъул цо яги кӀиго градусалъулцин хьвагӀдеялъ тарихияб рахъалъ цӀакъ кӀудияб асар гьабулаан Ракьалъул экологикияб балансалде ва фактикияб географиялде.<ref>{{cite web|author=Hugh Anderson|author2=Bernard Walter|date=March 28, 1997|url=http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html|title=History of Climate Change|publisher=NASA|access-date=January 7, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080123130745/http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html|archive-date=January 23, 2008}}</ref><ref>{{cite web|last=Weart|first=Spencer|date=June 2006|url=http://www.aip.org/history/climate/|title=The Discovery of Global Warming|publisher=American Institute of Physics|access-date=January 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804232058/http://www.aip.org/history/climate/|archive-date=August 4, 2011|url-status=live|df=mdy-all}}</ref>
===Геология===
{{Main|Геология}}
Геология буго Ракь гӀуцӀарал къвакӀараб ва лӀамаяб материялъул гӀелму ва цӀех-рехел. Геологиялъул рахъалъ жанибе бачуна гӀуцӀиялъул (композициялъул), [[структураялъулаб геология|структураялъул]], [[физикияб хасият|физикиял хасиятазул]], динамикаялъул ва [[Ракьалъул материалал|Ракьалъул материалазул]] [[Ракьалъул тарих|тарихалъул]] гӀелмияб цӀех-рехел, ва гьединго гьел киналго лӀугьинарулел, хъилдизарулел ва хисизарулел процессазул цӀех-рехел. Гьеб рахъ буго аслияб [[академикияб дисциплина]], ва гьелъул буго гьединго цӀакъ кӀудияб кӀвар [[магӀдан бахъи|минералал]] ва [[Нарталъулаб геология|гьидрокарбон]] рахъиялъе, тӀабигӀиял балагьал цереккун лъазариялъе ва гьесул хӀасилал тамах ккезариялъе, геотехникияб инжинериялъул цо-цо рахъазда, [[Палеоклиматология|букӀараб климат]] ва сверухъдунял бичӀчӀиялъе.
== Атмосфера, климат, гьава-бакъ ==
Ракьалъул атмосфера буго экосистема кколеб аслияб фактор. Ракь сверун бугеб газазул тӀеренаб гъат бакӀалда чӀезабула гравитациялъ. Гьава гӀуцӀун буго аслияб къагӀидаялъ нитрогеналдаса, [[оксиген|оксигеналдаса]], лъел хӀухьладаса ва дагьабго къадар карбогеналъул оксидалдаса, аргоналдаса ва гь. ц. Атмосфераялъул тӀадецуй дагьлъула борхалъи цӀикӀкӀингун. Озоналъул гъаталъул буго цӀакъ кӀудияб кӀвар тӀасалъиялде щолеб ултрафиолетияб радиациялъул къадар дагь гьабиялда. Ултрафиолетияб радиациялъ ДНЦӀ бигьаго хвезабулелъул, озоналъул гъат ккола РакьалтӀа бугеб чӀаголъи цӀунулеб факторлъун. Атмосфераялъ гьединго цӀунула хинлъи сардил заманалда, гьелдалъул дагьлъизабула температураялъул къойилаб хисарди.
== Ракьалда лъим ==
== Экосистемаби ==
== ЧӀаголъел ==
== ГӀадамазул гьоркьолъаби ==
== Материя ва энергия ==
== Ракь тун къватӀиб ==
==КъватӀисел регӀелал==
* [http://www.iucnredlist.org/ The IUCN Red List of Threatened Species (iucnredlist.org)]
* {{cite web |url=https://www.encyclopedie-environnement.org/en/life/what-is-nature/ |title=What is nature? |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=3 January 2021 |website=Encyclopedia of the Environment |access-date= |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423163751/https://www.encyclopedie-environnement.org/en/life/what-is-nature/ |url-status=dead}}
{{Earth}}
{{Nature}}
{{Natural science}}
{{Environmental science}}
{{Branches of biology}}
{{Authority control}}
[[Категория:ТӀабигӀат| ]]
[[Категория:Сверухъдунялалъул гӀелмаби]]
[[Категория:Аслияб темаялъул макъалаби]]
7ihtya7e1xiej94m2hdytmcrn8vemu1
Азарсон
0
17322
102370
87869
2026-11-07T22:34:43Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102370
wikitext
text/x-wiki
'''Азарсон''', гьединго '''милле́ниум''' (латин ''{{lang|la|mille}}'', азарсго, ва ''{{lang|la|annus}}'', сон, лъагӀел абурал рагӀабаздаса) — азарго соналда яги анцӀго гӀасруялда бащадаб заман борциналъул цвел,<ref>"[http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/millennium Millennium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913153002/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/millennium |date=2016-09-13 }}", ''Oxford Dictionaries'' (Oxford University Press, 2016).</ref>, жинда цо-цо [[килоаннус|килоаннум (ka)]], ялъуни килолъагӀел (клъ) абулеб. ГӀемериселъ гьеб термин хӀалтӀизабула хасс гьабун азарого сон халалъи бугел периодазе, жал байбихьулел хал гьабулеб бугеб [[календар|календаралъул]] рикӀкӀеналъул тӀанкӀалдаса (гӀемериселъ, "1" соналдаса) ва рикӀкӀине байбихьаралдаса хадуб азарго сон араб лъагӀалидасаги. Гьединго гьеб термин гӀахьалаб букӀине бегьула бокьараб къо-моцӀалдаса байбихьулеб бокьараб заманалъулаб интервалалъе, гьебго халалъи бугеб.
== Грегорианияб календаралда ==
[[Грегорианияб календар|Грегорианияб календаралда]] рекъон, [[I гӀасру|н. э. I век]] байбихьана 1 соналъул [[1 январ]]алда ва лӀугӀана 100 соналъул [[31 декабр]]алда. [[II гӀасру]] байбихьана 101 соналъ, [[III гӀасру]] — 201 ва гь. х. ГӀасруялъул ахирисеб сон байбихьула гьебго гӀасруялъул номералдаса (мисалалъе, [[2000 сон]] буго [[XX гӀасру]]ялъул ахирисеб сон). Гьеб гуребги, гьеб системаялда гьечӀо "нулияб гӀасру": [[I гӀасру н. э. щ.|н. э. щ. I гӀасруялдаса]] хадуб байбихьана [[I гӀасру|н. э. I гӀасру]].<ref>[http://www.ifap.ru/library/gost/86012001.pdf ГОСТ ИСО 8601-2001 Представление дат и времени].</ref><ref>{{Книга:Календарь и хронология|198}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php |title=The 21st Century and the 3rd Millennium. When Did They Begin? |date=2017-10-13 |publisher=U.S. Naval Observatory. |accessdate=2017-10-13 |lang=en |archive-date=2019-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002112920/https://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php |url-status=dead}}</ref>
{|class="standard"
|+<small>Грегорианияб календаралда сонал гӀасрабазде ва азарсоназде рикьулеб къагӀида</small>
|[[200 сон н. э. щ.|200]]
|[[199 сон н. э. щ.|199]]
|...
|[[102 сон н. э. щ.|102]]
|[[101 сон н. э. щ.|101]]
|[[100 сон н. э. щ.|100]]
|[[99 сон н. э. щ.|99]]
|...
|[[2 сон н. э. щ.|2]]
|[[1 сон н. э. щ.|1]]
|[[1 сон|1]]
|[[2 сон|2]]
|...
|[[99 сон|99]]
|[[100 сон|100]]
|[[101 сон|101]]
|[[102 сон|102]]
|...
|[[199 сон|199]]
|[[200 сон|200]]
|-
|style="text-align:right;"colspan=5 bgcolor=#CCCCFF |[[II гӀасру н. э. щ.]]
|style="text-align:right;"colspan=5 bgcolor=#CCCCFF |[[I гӀасру н. э. щ.]]
|colspan=5 bgcolor=#FFEECC |[[I гӀасру|I гӀасру н. э.]]
|colspan=5 bgcolor=#FFEECC |[[II гӀасру|II гӀасру н. э.]]
|-
|style="text-align:right;" colspan=10 bgcolor=#DA70D6 |[[1-себ азарсон н. э. щ.]]
|colspan=10 bgcolor=#FFA500 |[[1-себ азарсон|1-себ азарсон н. э.]]
|}
==МугъчӀваял==
{{Reflist|30em}}
==КъватӀисел регӀелал==
{{Millennia}}
{{Time measurement and standards|collapsed}}
{{Authority control}}
[[Категория:Заманалъул цвелал]]
[[Категория:Азарсонал| ]]
[[Категория:Хронология]]
[[Категория:1000 (тарих)]]
4z1zjhcoadz1el1mh6jyqzhjwo50lq9
Рембрандт
0
18689
102419
97949
2026-11-08T01:20:27Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102419
wikitext
text/x-wiki
'''Рембрандт Гьарменсон ван Рейн''' ({{lang-nl|Rembrandt Harmenszoon van Rijn}}, {{IPA-nl|ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmə(n)ˌsoːɱ vɑn ˈrɛin|pron|Rembrandtvanrijn.ogg}}; 15 юл 1606 — 4 октобер 1669), яги гьединго '''Рембрандт''' гӀадинги лъалев — [[Гьолланд Меседилаб гӀасру]]дал суратчи, [[гравюрагьан]] ва [[Сурат бахъи|вахъарухъан]]. Новаторияв ва хӀалтӀи гӀемерав [[Херал мастерал|мастер]] лъабго [[Гьунарлъул медиадул сияхӀ|медиалда]],<ref>Ралагье: Рембрандтил [[Рембрандтил суратазул сияхӀ|суратазул]], [[Рембрандтил гравюрабазул сияхӀ|гравюрабазул]] сияхӀ.</ref> гьев гӀемерисеб рикӀкӀуна бищун кӀудияв визуал артистлъун гьунарлъиялъул тарихалда ва бищун кӀвар бугевлъун Гьолландиялъул гьунарлъиялъул тарихалда.<ref name="Gombrich, p. 420">Gombrich, p. 420.</ref> Рембрантица бахъана гӀаммаб къагӀидаялъ лъабнусиде гӀагарун шаклу, лъабнусго гравюра ва кӀиазарго сурат.
== ГӀумру ва лъайщвей ==
[[Файл:Rembrandt_-_Rembrandt_and_Saskia_in_the_Scene_of_the_Prodigal_Son_-_Google_Art_Project.jpg|мини|[[Къосарав вас борделалда|''Къосарав вас борделалда'']], авто-портрет Саския ван Уйленбурггун (гӀ-ш. 1635)]]
[[Файл:Rembrandt_van_Rijn_-_Saskia_van_Uylenburgh,_the_Wife_of_the_Artist_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Рембрандтица бахъараб Саския ван Уйленбургил сурат (гӀ-ш. 1635)]]
Рембрандт Гьарменсон ва Рейн гьавуна 1606 соналъул 15 юлалъ [[Лейден|Лейденалда]], Гьолланд Республикаялда, гьанжесел Нидерландазда. Гьев вукӀана ичӀабилеб лъимер Гьармен Герритсон ва Рейние ва Нилтген Виллемсдохьтер ват Зуйтброкие гьавурав.<ref>Bull, et al., p. 28.</ref> Гьесул хъизан букӀана гӀезегӀан ресалда бугеб; гьесул эмен вукӀана гьабигьан ва эбел йикӀана вежарухъанасул яс. Дин ккола Рембрандтил хӀалтӀабазул централияб тема, ва гьев гӀумру гьабун вукӀарав диналъ цӀураб периодалъ гьесул динияб гӀуиру гьабула интересаблъун. Гьесул эбел йикӀана католикай, эмен вукӀана гьолланд реформациялъул килисаялъул хадувчилъун. Гьесул хӀалтӀабалӀ гъваридаб христианияб божел загьирлъулеб букӀаниги, гьечӀо кинаб букӀаниги нугӀлъи Рембрандт цониги килисалъул формалияв хадувчилъун вукӀиналъе. <!-- [[Гьендрик Виллем ван Лон]]ица рикӀкӀунаан гьев [[меннонит]]лъун вукӀун ватизе бегьулилан.<ref>{{cite book|author=Hendrik Willem van Loon|title=R. v. R.: the Life and Times of Rembrandt van Rijn|publisher=Horace Liveright|year=1930}}</ref>--> Гьесул лъималазул щугоязе баптизация гьабуна гьолланд реформациялъулаб килисаялда, Амстердамалда: ункъгоял Ауд Керкалда (басрияб килиса) ва цояв, Тит, Зуйдеркеркалда (жанубияб килиса).<ref>{{Cite web|date=3 Април 2014|title=Doopregisters, Zoek|url=http://stadsarchief.amsterdam.nl/archieven/archiefbank/indexen/doopregisters/zoek/query.nl.pl?i1=1&v1=rembr*&a1=r*ijn&i2=1&x=19&z=b|access-date=7 Април 2014|publisher=Stadsarchief.amsterdam.nl|language=nl}}{{Dead link|date=Юл 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>
Лъимерлъуда гьев хьвадулаан латин школалде. 13 сонил гӀужалда гьев цӀализе восана Лейденалъул университеталде, ва мехцоясул баяназда рекъон, гьесул кӀудияб цӀай букӀана сурат бахъиялде; кватӀичӀого гьев вахъана Лейденалъул тарихалъулав суратчи [[Якоб ван Сваненбург|Якоб ван Сваненбургил]] цӀалдохъанлъун, ва гьевгун вукӀана лъабго соналъ.<ref name="Houbraken">[https://web.archive.org/web/20120527043045/http://www.dbnl.org/tekst/houb005groo01_01/houb005groo01_01_0129.htm Rembrandt biography] in ''De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) by [[Arnold Houbraken]], courtesy of the [[Digital library for Dutch literature]]</ref> Амстердамалда Питер Ластманида цеве къокъабго, амма кӀвар бугеб анлӀго моцӀил цӀалудаса хадуб Рембрандт чанго моцӀица вукӀана Якоб Пайнасихъ, цинги хадуб гьес рагьана жиндирго устархана; Симон ван Левеницани абулаан, Йорис ва Шутеница Рембрандтие Амстердамалда дарсал кьолаанилан.<ref name="Houbraken" /><ref>[https://books.google.com/books?id=le9GAAAAcAAJ&pg=PA189 Joris van Schooten as teacher of Rembrandt and Lievens] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226043135/https://books.google.com/books?id=le9GAAAAcAAJ&pg=PA189|date=26 Декембер 2016}} in Simon van Leeuwen's ''Korte besgryving van het Lugdunum Batavorum nu Leyden'', Leiden, 1672</ref> Сурат бахъиялъул махщел борхизабиялъе Италиялде сапар бухьунел рукӀараж жиндир мехцоязде данде ккун, Рембрандт гӀумруялъго Гьолланд Республика тун къватӀиве инчӀо.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/artists/rembrandt Rembrandt biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220010238/https://www.nationalgallery.org.uk/artists/rembrandt|date=20 Декембер 2016}}, nationalgallery.org.uk</ref><ref>Erhardt, Michelle A., and Amy M. Morris. 2012. [https://books.google.com/books?id=MQAzAQAAQBAJ&pg=PA252&dq= ''Mary Magdalene, Iconographic Studies from the Middle Ages to the Baroque''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200308073203/https://books.google.com/books?id=MQAzAQAAQBAJ&pg=PA252&dq=|date=8 Март 2020}}. Boston : Brill. p. 252. {{ISBN|978-90-04-23195-5}}.</ref>
== Карйера ==
1624 яги 1625 соналъ Рембрандтица рагьана жиндирго студия Лейденалда, гьенивго хӀалтӀулев вукӀана гьесул гьул во коллега [[Жан Ливенс]]. 1627 соналъ Рембрандтица байбихьана цӀалдохъаби росизе, гьездаго гъорлӀе ккана 1628 соналъ Жеррит Довги.<ref>Slive has a comprehensive biography, pp. 55ff.</ref> 1629 соналъ Рембрандтиде тӀадеккана пачалихъчи Константин Гьюйгенс,<!--, [[Недерландал|гьолланд]] математикачи ва физикчи [[Кристиан Гьюйгенс]]ил эмен,--> жинца Рембрандтие Гьаагалъул махӀкаматалдаса кӀвар бугеб комиссионал тӀалаб гьарурав. Гьел хурхеназул хӀасилалда, принц [[Фредерик Гьендрик|Фредерик Гьендрикица]] 1646 соналъ-лъагӀан росулаан Рембрандтил суратал.<ref>Slive, pp. 60, 65</ref>
==Суратал==
===Авто-портретал===
<gallery>
File:Self-portrait_(1628-1629),_by_Rembrandt.jpg|''ГӀолохъанав Рембрандт'' (гӀ-ш. 1628) гьесие 22 сон бугеб гӀуж. [[Rijksmuseum]]
File:Rembrandt van Rijn 184.jpg|''[[Авто-портрет горжет ретӀун]]'' (гӀ-ш. 1629), [[Germanisches Nationalmuseum]], [[Нюремберг]]
File:Selfportrait_(Rembrandt_Harmensz._van_Rijn)_-_Nationalmuseum_-_22374.tif|''Авто-портрет'' (1630), [[Nationalmuseum]], [[Стокгьолм]]
File:Rembrandt - Self-Portrait with Velvet Beret - Google Art Project.jpg|''Авто-портерт къатӀипадул беретгун ва мантиягун'' (1634)
</gallery>
== МугъчӀваял ==
{{Reflist|refs=
}}
==КъватӀисел регӀелал==
* [http://www.nationalgallery.org.uk/artists/rembrandt A biography of the artist Rembrandt Harmensz. van Rijn from the National Gallery, London]
* [http://www.pubhist.com/person/1/rembrandt Works and literature on Rembrandt from Pubhist.com]
* [http://www.rembrandtcatalogue.net The Drawings of Rembrandt: a revision of Otto Benesch's catalogue raisonné by Martin Royalton-Kisch (in progress)]
* [http://www.rembrandthuis.nl/ Rembrandt's house in Amsterdam] Site of the Rembrandt House Museum in Amsterdam, with images of many of his etchings
* {{Art UK bio}}
* {{Internet Archive author}}
* [http://colourlex.com/project/resources-rembrandt/ Rembrandt van Rijn, General Resources]
* [https://garyschwartzarthistorian.wordpress.com|2015/09/19/341-the-transparent-connoisseur-3-the-30-million-pound-question/ The transparent connoisseur 3: the 30 million pound question]{{Хвараб регӀел|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Gary Schwartz
* [https://web.archive.org/web/20190823204047/http://www.moreeuw.com/histoire-art/rembrandt-biographie.htm Рембрандт]
* [http://www.rembrandtdatabase.org/ The Rembrandt Database] research data on the paintings, including the full contents of the first volumes of ''A Corpus of Rembrandt Paintings'' by the Rembrandt Research Project
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMSFUBA02:000015245:pdf Die Urkunden über Rembrandt] by C. Hofstede de Groot (1906).
[[Category:Рембрандт| ]]
[[Category:1606 соналъ гьарурал]]
[[Category:1669 соналъ хварал]]
6uri6o6pccqiqa9ij92ka3x359spcuh
Идеология
0
19476
102396
89591
2026-11-07T23:50:11Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102396
wikitext
text/x-wiki
'''Идеология''' — божалабазул яги философиябазул роккел, жал цо чиясде яги чагӀазул къокъиде гӀунтӀизабулеб, хасго жиндир рахъ ккоелб цохӀого-цо эпистемикияллъун гурел гӀиллаби сабаблъун,<ref>{{Cite book|last=Гьондерих|first=Тед|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond|title=The Oxford Companion to Philosophy|trans-title=Философиялъул оксфордияб кампанион|publisher=Оксфордалъул университеталъул пресса|year=1995|isbn=978-0-19-866132-0|pages=392}}</ref><ref>{{Cite web|title=ideology|url=https://www.lexico.com/definition/ideology|url-status=хвараб|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211122517/https://www.lexico.com/definition/ideology|archive-date=2020-02-11|website=Lexico}}</ref> жеделӀ теоритикиязулго гӀадин практикиял элементазулги кӀвар бугел.<ref>Cranston, Maurice. [1999] 2014. "[https://www.britannica.com/topic/ideology-society Идеология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609170434/https://www.britannica.com/topic/ideology-society |date=2020-06-09 }}" (ревизия гьабураб). ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref>
Гьеб термин бахъараб буго Канщалил мехълъул паранс аристократ ва философчи Антуан Дестю де Трасица, жинца гьеб ургъун букӀараб 1796 сонида «идеябазул гӀелму» гӀадинан, жиндир мурадги букӀараб халкъалъул руккалиде иррационалиял импулсазде данде идеязул система гӀуцӀи. Политологиялда гьеб термин хӀалтӀизабула политикиял божалабазул системалъул бицунелъул.<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.discourses.org/OldArticles/Politics,%20Ideology%20and%20Discourse.pdf|title=Politics, Ideology, and Discourse|last=van Dijk|first=T. A.|date=2006|website=Discourse in Society|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708194631/http://www.discourses.org/OldArticles/Politics,%20Ideology%20and%20Discourse.pdf|archive-date=2011-07-08|access-date=2019-01-28}}</ref>
==Этимология ва история==
[[File:Destutt de Tracy.jpg|thumb|[[Антуан Дестю де Траси]], ''идеология'' термин бахъарав чи.]]
''Идеология'' абураб термин буго бачӀараб [[паранс мацӀ|паранс]] ''idéologie'' рагӀудаса, жибго гьебго бачӀараб ккола {{Lang-gr|idéā|italic=yes}} ({{Lang-grc|[[wikt:ἰδέα|ἰδέα]]|label=none|lit=бичӀчӀи}}; жиб гӀагараб Локксилаб [[идея#Джон Локк|''идея'']] рагӀул магӀнаялде) ва ''[[-логия|-логия]]'' ({{Lang-grc|[[wikt:-λογῐ́ᾱ|-λογῐ́ᾱ]]|label=none|lit=лъазаби}}). Идеология термин ва элда хурхараб идеязулаб система бахъана 1796 соналъ [[Антуан Дестю де Траси]]ца, Терроралъул режималъул мехалда жив туснахъ гьавун вукӀун, Локкилги [[Этиенн Бонно де Кондиляк]] хӀалтӀаби цӀалида.<ref>{{cite book|last1=Винсент|first1=Эндрю|url=https://books.google.com/books?id=igrwb3rsOOUC&pg=PA1|title=Modern Political Ideologies|trans-title = Гьанжесел политикиял идеалогияби|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1105-1|page=1|language=en|access-date=7 Май 2020|archive-date=3 Август 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803163747/https://books.google.com/books?id=igrwb3rsOOUC&pg=PA1|url-status=live}}</ref>
==МугъчӀваял==
{{reflist}}
===Библиография===
;''Инглисалда:''
* Althusser, Louis. [1970] 1971. "Ideology and Ideological State Apparatuses." In ''Lenin and Philosophy and Other Essays''. Monthly Review Press {{ISBN|1-58367-039-4}}.
* Belloni, Claudio. 2013. ''Per la critica dell’ideologia:'' ''Filosofia e storia in Marx.'' Milan: Mimesis.
* Debord, Guy. 1967 The Society of the Spectacle. Bureau of Public Secrets 2014 (Annotated Edition)
* Duncker, Christian 2006. ''Kritische Reflexionen Des Ideologiebegriffes''. {{ISBN|1-903343-88-7}}.
* —, ed. 2008. "[https://web.archive.org/web/20091213073427/http://ideologieforschung.de/web/Welcome.html Ideologiekritik Aktuell]." ''Ideologies Today'' 1''.'' London. {{ISBN|978-1-84790-015-9}}.
* Eagleton, Terry. 1991. ''[https://books.google.com/books?id=Jk2h8zoHfcIC Ideology: An Introduction]''. Verso. {{ISBN|0-86091-319-8}}.
* Ellul, Jacques. [1965] 1973. ''Propaganda: The Formation of Men's Attitudes'', translated by K. Kellen and J. Lerner. New York: Random House.
* Freeden, Michael. 1996. ''Ideologies and Political Theory: A Conceptual Approach''. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-829414-6}}
* Feuer, Lewis S. 2010. ''Ideology and Ideologists.'' Piscataway, NJ: Transaction Publishers.
* Gries, Peter Hays. 2014. ''The Politics of American Foreign Policy: How Ideology Divides Liberals and Conservatives over Foreign Affairs''. Stanford: Stanford University Press.
* Haas, Mark L. 2005. ''[http://www.themontrealreview.com/2009/The-Clash-of-Ideologies-Middle-Eastern-Politics-and-American-Security-by-Mark-L-Haas.php The Ideological Origins of Great Power Politics, 1789–1989]''. Cornell University Press. {{ISBN|0-8014-7407-8}}.
* Hawkes, David. 2003. ''Ideology'' (2nd ed.). Routledge. {{ISBN|0-415-29012-0}}.
* James, Paul, and Manfred Steger. 2010. [https://www.academia.edu/4510893 ''Globalization and Culture, Vol. 4: Ideologies of Globalism'']. London: Sage.
* [Lukács, Georg. [1967] 1919–1923. ''[http://www.marxists.org/archive/lukacs/works/history/index.htm History and Class Consciousness]'', translated by R. Livingstone. Merlin Press.
* Malesevic, Sinisa, and Iain McKenzie, eds. ''Ideology after Poststructuralism''. London: Pluto Press.
* Mannheim, Karl. 1936. ''Ideology and Utopia.'' Routledge.
* Marx, Karl. [1845–46] 1932. ''[http://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/german-ideology/index.htm The German Ideology].''
* Minogue, Kenneth. 1985. ''Alien Powers: The Pure Theory of Ideology''. Palgrave Macmillan. {{ISBN|0-312-01860-6}}.
* Minar, David W. 1961. "Ideology and Political Behavior." ''Midwest Journal of Political Science'' 5(4):317–331. {{doi|10.2307/2108991}}. {{JSTOR|2108991}}.
* Mullins, Willard A. 1972.:)) "On the Concept of Ideology in Political Science." ''American Political Science Review'' 66(2):498–510. {{doi|10.2307/1957794}}.
* Owen, John. 2011. [http://www.themontrealreview.com/2009/The-clash-of-ideas-in-world-politics-john-owen.php ''The Clash of Ideas in World Politics: Transnational Networks, States, and Regime Change, 1510–2010'']. Princeton University Press. {{ISBN|0-691-14239-4}}.
* Pinker, Steven. 2002. ''The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature''. New York: Penguin Group. {{ISBN|0-670-03151-8}}.
* {{ill|Marcello Sorce Keller|lt=Sorce Keller, Marcello|de||fr||it}}. 2007. "Why is Music so Ideological, Why Do Totalitarian States Take It So Seriously: A Personal View from History, and the Social Sciences." ''Journal of Musicological Research'' 26(2–3):91–122.
* Steger, Manfred B., and Paul James. 2013. "[https://www.academia.edu/4311113 Levels of Subjective Globalization: Ideologies, Imaginaries, Ontologies]." ''Perspectives on Global Development and Technology'' 12(1–2):17–40. {{doi|10.1163/15691497-12341240}}
* {{ill|Jef Verschueren|lt=Verschueren, Jef|nl}}. 2012. ''Ideology in Language Use: Pragmatic Guidelines for Empirical Research''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-1-107-69590-0}}
* Zizek, Slavoj. 1989. ''The Sublime Object of Ideology''. Verso. {{ISBN|0-86091-971-4}}.
[[Категория:Идеологияби| ]]
[[Категория:Политикияб терминология]]
[[Категория:Социологикияб терминология]]
[[Категория:Социалаб философиялда концептал]]
qk5fphnb8djy4trt9x8ndfryzjl642l
Философия
0
19654
102430
102150
2026-11-08T02:05:17Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102430
wikitext
text/x-wiki
'''Философия''' — гӀаммал ва фундаменталал гьикъазул систематикияб цӀех-рех, жал рукӀин, гӀакълу, [[лъай]], [[мацӀ]] гӀадал темабазда хъвалел. Эб ккола рационалабги критикиябги хадурчӀей, жиндирго методазда эргъолеб.
Философиялъул бищун кӀвар бугел бутӀабилъун руго [[эпистемология]], [[этика]], [[логика]], [[метафизика]]. Эпистемологиялъ цӀех-рех гьабула щиб жо кколеб лъай ва кин гьеб щвезе бегьулебали. Этикалъ лъазарула моралиял принципалги ва битӀараб рагъари щиб кколебали. Логика буго ритӀарал ургъазул цӀех-рех гьабулеб рахъ, жинца рес кьолеб лъикӀал аргументал квешаздаса ратӀахъизе. Метафизикалъ цӀех-рех гьабула бищун гӀаммал куц-мухъал унголъул, рукӀиналъул, обйектазул, рижадул. Цогидал рахъаллъун ккола эстетика, мацӀалъул философия, историялъул философия, политикалъул философия цги. Щибалда жанирги руго философиялъул батӀи-батӀиял конкурентиял школаби. жидеца батӀи-батӀиял принципал, теорияби яги методал рилӀинарулел.
== Этимология ==
Философия абураб рагӀи бачӀараб буго некӀсияб грек {{lang|grc|φίλος}} ({{transl|grc|philos}}) {{gloss|рокьи}} ва {{lang|grc|σοφία}} ({{transl|grc|sophia}}) {{gloss|гӀакълу}} рагӀабаздаса.<ref>{{multiref|{{harvnb|Hoad|1993|p=350}}|{{harvnb|Simpson|2002|loc=Philosophy}}|{{harvnb|Jacobs|2022|p=[https://books.google.com/books?id=Kw9sEAAAQBAJ&pg=PA23 23]}}}}</ref>{{efn|НекӀсияб грек ''philosophos'' ('философчи') жибгоги батизе бегьула бачӀараблъун некӀоэгиптияб ''mer-rekh'' (''mr-rḫ'') терминалдаса, жиндир магӀна 'гӀакълу бокьулев' абун бугеб.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Herbjørnsrud|2021|p=123}} |2={{harvnb|Herbjørnsrud|2023|p=X}} }}</ref>}} Цо-цо иццазда абулеб буго гьеб термин ургъанилан пре-Сократияв философчи Питагорасица, хӀо гьеб жо битӀараб гьабун гьечӀо.<ref>{{multiref|{{harvnb|Bottin|1993|p=[https://books.google.com/books?id=FJ7UBP_jYeMC&pg=PA151 151]}}|{{harvnb|Jaroszyński|2018|p=[https://books.google.com/books?id=fsZKDwAAQBAJ&pg=PA12 12]}}}}</ref>
== МугъчӀваял ==
=== Баянал ===
{{notelist}}
=== Цитация ===
{{reflist|22em}}
===Библиография===
:'''''Инглисалда:'''''
<!-- PLEASE MAINTAIN ALPHABETICAL ORDER WITH ANY ADDITIONS YOU MAKE.
THANK YOU!-->
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Adamson |first1=Peter |last2=Ganeri |first2=Jonardon |title=Classical Indian Philosophy |series=A History of Philosophy Without Any Gaps |volume=5 |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-885176-9 |url=https://books.google.com/books?id=NCbTDwAAQBAJ&pg=PA101 |language=en |access-date=30 Юн 2023 |archive-date=29 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629124450/https://books.google.com/books?id=NCbTDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Adamson |first1=Peter |last2=Taylor |first2=Richard C. |title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-49469-5 |url=https://books.google.com/books?id=iFMiAwAAQBAJ |language=en |access-date=7 Юн 2023 |archive-date=7 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607072853/https://books.google.com/books?id=iFMiAwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Adamson |first1=Peter |title=Al-Kindi |url=https://plato.stanford.edu/entries/al-kindi/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 Юн 2023 |date=2020 |archive-date=21 Май 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521181245/https://plato.stanford.edu/entries/al-kindi/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Adamson |first1=Peter |title=Byzantine and Renaissance Philosophy |series=A History of Philosophy Without Any Gaps |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-266992-6 |url=https://books.google.com/books?id=UmlbEAAAQBAJ |language=en |volume=6 |access-date=25 Май 2023 |archive-date=25 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525075421/https://books.google.com/books?id=UmlbEAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Adamson |first1=Peter |title=Medieval Philosophy |date=2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884240-8 |url=https://books.google.com/books?id=hverDwAAQBAJ |language=en |series=A History of Philosophy Without Any Gaps |volume=4 |access-date=25 Май 2023 |archive-date=25 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525075421/https://books.google.com/books?id=hverDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Adamson |first1=Peter |title=Philosophy in the Islamic World |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-957749-1 |url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ |language=en |series=A History of Philosophy Without Any Gaps |volume=3 |access-date=25 Май 2023 |archive-date=5 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205005719/https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |title=How to Think About the Great Ideas: From the Great Books of Western Civilization |last=Adler |first=Mortimer J. |date=2000 |url={{google books |plainurl=y |id=Pv3BHyktJWkC}} |publisher=Open Court |isbn=978-0-8126-9412-3 |access-date=10 Новембер 2023 }}
* {{cite web |author1=AHD Staff |title=Philosophy |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=philosophy&submit.x=58&submit.y=14 |website=The American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |access-date=7 Юл 2023 |date=2022 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903173017/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=philosophy&submit.x=58&submit.y=14 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Ainley |first1=Alison |chapter=Feminist Philosophy |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |access-date=2 Январ 2022 |archive-date=29 Январ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |isbn=978-0-19-926479-7 }}
* {{cite book |last1=Andrea |first1=Alfred J. |last2=Overfield |first2=James H. |title=The Human Record: Sources of Global History, Volume I: To 1500 |date=2015 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-305-53746-0 |url=https://books.google.com/books?id=x5-aBAAAQBAJ |language=en |access-date=10 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154153/https://books.google.com/books?id=x5-aBAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Anshakov |first1=Oleg M. |last2=Gergely |first2=Tamás |title=Cognitive Reasoning: A Formal Approach |date=2010 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-68875-4 |url=https://books.google.com/books?id=OuyQgE_gf2QC&pg=PA128 |language=en |access-date=17 Юл 2023 |archive-date=10 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114225/https://books.google.com/books?id=OuyQgE_gf2QC&pg=PA128 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Anstey |first1=Peter R. |last2=Vanzo |first2=Alberto |title=Experimental Philosophy and the Origins of Empiricism |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-03467-8 |url=https://books.google.com/books?id=2LytEAAAQBAJ |language=en |access-date=2 Юн 2023 |archive-date=3 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603065939/https://books.google.com/books?id=2LytEAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Arola |first1=Adam |editor-last1=Garfield |editor-first1=Jay L. |editor-last2=Edelglass |editor-first2=William |title=The Oxford Handbook of World Philosophy |date=2011 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195328998.003.0048 |url=https://academic.oup.com/edited-volume/28241/chapter-abstract/213354161?redirectedFrom=fulltext |chapter=40 Native American Philosophy |publisher=Oxford University Press |access-date=14 Новембер 2023 |archive-date=14 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114095255/https://academic.oup.com/edited-volume/28241/chapter-abstract/213354161?redirectedFrom=fulltext |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Audi |first1=Robert |editor1-last=Borchert |editor1-first=Donald M. |title=Encyclopedia of Philosophy. 7: Oakeshott - Presupposition |date=2006 |publisher=Thomson Gale, Macmillan Reference |isbn=978-0-02-865787-5 |edition=2. |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/philosophy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214235128/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/philosophy |archive-date=14 Фебруар 2022 |chapter=Philosophy |access-date=10 Новембер 2023 }}
* {{cite book |last1=Banhatti |first1=G. S. |title=Life and Philosophy of Swami Vivekananda |date=1995 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-81-7156-291-6 |url=https://books.google.com/books?id=jK5862eV7_EC |language=en |access-date=10 Новембер 2023 }}
* {{cite journal |last1=Banicki |first1=Konrad |title=Philosophy As Therapy: Towards a Conceptual Model |journal=Philosophical Papers |date=2014 |volume=43 |issue=1 |pages=7–31 |doi=10.1080/05568641.2014.901692 |s2cid=144901869 |url=https://philpapers.org/rec/BANPAT |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=13 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213125130/https://philpapers.org/rec/BANPAT |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Barsky |first1=Allan E. |title=Ethics and Values in Social Work: An Integrated Approach for a Comprehensive Curriculum |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971758-3 |url=https://books.google.com/books?id=jqIzhD2lzj0C&pg=PA3 |language=en |access-date=6 Юл 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903172921/https://books.google.com/books?id=jqIzhD2lzj0C&pg=PA3 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Bayne |first=Tim |year=2018 |title=The Philosophy of Religion: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/philosophyofreli0000bayn |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-875496-1}}
* {{cite book |last1=Beaney |first1=Michael |title=The Oxford Handbook of The History of Analytic Philosophy |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-166266-9 |url=https://books.google.com/books?id=eMZoAgAAQBAJ |language=en |access-date=25 Май 2023 |archive-date=25 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525075417/https://books.google.com/books?id=eMZoAgAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Bell |first1=Richard H. |last2=Fernback |first2=Jan |title=Understanding African Philosophy: A Cross-cultural Approach to Classical and Contemporary Issues |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94866-5 |url=https://books.google.com/books?id=1NuSAgAAQBAJ |language=en |access-date=15 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154155/https://books.google.com/books?id=1NuSAgAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Biletzki |first1=Anat |last2=Matar |first2=Anat |title=Ludwig Wittgenstein |at=3.7 The Nature of Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/wittgenstein/#LateNatuPhil |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=11 Фебруар 2022 |date=2021 |archive-date=8 Септембер 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908083428/https://plato.stanford.edu/entries/wittgenstein/#LateNatuPhil |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Bilimoria |first1=Puruṣottama |title=History of Indian Philosophy |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-30976-9}}
* {{cite journal |last1=Bird |first1=Alexander |title=The Epistemology of Science—a Bird's-eye View |journal=Synthese |date=2010 |volume=175 |issue=S1 |pages=5–16 |doi=10.1007/s11229-010-9740-4|s2cid=15228491 }}
* {{cite book |last1=Birner |first1=Betty J. |title=Introduction to Pragmatics |date=2012 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-34830-7 |url=https://books.google.com/books?id=9pQ3KPKY1hkC&pg=PT33 |language=en |access-date=21 Август 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903172917/https://books.google.com/books?id=9pQ3KPKY1hkC&pg=PT33 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Blackburn |first1=Simon W. |title=Philosophy of Language |url=https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-language |website=Encyclopædia Britannica |access-date=18 Юл 2023 |language=en |date=2022 |archive-date=13 Май 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513032602/https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-language |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Blackburn |first1=Simon W. |title=The Oxford Dictionary of Philosophy |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000blac |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954143-0 |edition=2 }}
* {{cite book |last1=Blackson |first1=Thomas A. |title=Ancient Greek Philosophy: From the Presocratics to the Hellenistic Philosophers |date=2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-9608-9 |url=https://books.google.com/books?id=89zzlbsG1KgC |language=en |access-date=28 Май 2023 |archive-date=28 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528074911/https://books.google.com/books?id=89zzlbsG1KgC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Blackwell |first1=Kenneth |title=The Spinozistic Ethics of Bertrand Russell |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-10711-6 |url=https://books.google.com/books?id=rRrfO14H5i0C&pg=PA148 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=21 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021140123/https://books.google.com/books?id=rRrfO14H5i0C&pg=PA148 |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Blair |first1=J. Anthony |author1-link=J. Anthony Blair |last2=Johnson |first2=Ralph H. |title=Informal Logic: An Overview |journal=Informal Logic |year=2000 |volume=20 |issue=2 |doi=10.22329/il.v20i2.2262 |url=https://philpapers.org/rec/BLAILA-3 |access-date=29 Декембер 2021 |archive-date=9 Декембер 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209195317/https://philpapers.org/rec/BLAILA-3 |url-status=live |doi-access=free }}
* {{cite book |last1=Bondurant |first1=Joan Valérie |title=Conquest of Violence: The Gandhian Philosophy of Conflict |url=https://archive.org/details/conquestofviolen0000bond_l9k2 |date=1988 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-02281-9 |edition=New rev.}}
* {{cite book |last1=Bottin |first1=Francesco |title=Models of the History of Philosophy: From Its Origins in the Renaissance to the 'Historia Philosophica': Volume I: From Its Origins in the Renaissance to the 'Historia Philosophica' |date=1993 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-7923-2200-9 |url=https://books.google.com/books?id=FJ7UBP_jYeMC&pg=PA151 |language=en |access-date=7 Юл 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903172918/https://books.google.com/books?id=FJ7UBP_jYeMC&pg=PA151 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Botz-Bornstein |first1=Thorsten |title=Daoism, Dandyism, and Political Correctness |date=2023 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-1-4384-9453-1 |url=https://books.google.com/books?id=_-rMEAAAQBAJ&pg=PT61 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=7 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107172040/https://books.google.com/books?id=_-rMEAAAQBAJ&pg=PT61 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Bowle |first1=John Edward |last2=Arneson |first2=Richard J. |title=Political Philosophy |url=https://www.britannica.com/topic/political-philosophy |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 Юл 2023 |language=en |date=2023 |archive-date=15 Април 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415235446/https://www.britannica.com/topic/political-philosophy |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Boyd |first1=Craig A. |last2=Timpe |first2=Kevin |title=The Virtues: A Very Short Introduction |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-258407-6 |url=https://books.google.com/books?id=OIskEAAAQBAJ |language=en |access-date=13 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154156/https://books.google.com/books?id=OIskEAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Brenner |first1=William H. |title=Logic and Philosophy: An Integrated Introduction |date=1993 |publisher=University of Notre Dame Press |isbn=978-0-268-15898-9 |url=https://books.google.com/books?id=DFoFDgAAQBAJ&pg=PT16 |language=en |access-date=5 Юл 2023 |archive-date=30 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630162728/https://books.google.com/books?id=DFoFDgAAQBAJ&pg=PT16 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Bristow |first1=William |title=Enlightenment |url=https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=4 Септембер 2023 |date=2023 |archive-date=11 Декембер 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171211080212/https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Brown |first1=James Robert |last2=Fehige |first2=Yiftach |title=Thought Experiments |url=https://plato.stanford.edu/entries/thought-experiment/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=29 Октобер 2021 |date=2019 |archive-date=21 Новембер 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171121022040/https://plato.stanford.edu/entries/thought-experiment/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Burns |first1=Elizabeth |title=What Is This Thing Called Philosophy of Religion? |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-59546-5 |url=https://books.google.com/books?id=YWU9DwAAQBAJ |language=en |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=21 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721120951/https://books.google.com/books?id=YWU9DwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Chalmers |first1=David J. |title=Why Isn't There More Progress in Philosophy? |journal=Philosophy |date=2015 |volume=90 |issue=1 |pages=3–31 |doi=10.1017/s0031819114000436 |hdl=1885/57201 |s2cid=170974260 |url=https://philpapers.org/rec/CHAWIT-15 |access-date=27 Фебруар 2022 |archive-date=13 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213124652/https://philpapers.org/rec/CHAWIT-15 |url-status=live |hdl-access=free }}
* {{cite book |last1=Chamankhah |first1=Leila |title=The Conceptualization of Guardianship in Iranian Intellectual History (1800–1989): Reading Ibn ʿArabī's Theory of Wilāya in the Shīʿa World |date=2019 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-22692-3 |url=https://books.google.com/books?id=2GGtDwAAQBAJ |language=en |access-date=9 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154157/https://books.google.com/books?id=2GGtDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Chambre |first1=Henri |last2=Maurer |first2=Armand |last3=Stroll |first3=Avrum |last4=McLellan |first4=David T. |last5=Levi |first5=Albert William |last6=Wolin |first6=Richard |last7=Fritz |first7=Kurt von |title=Western Philosophy |url=https://www.britannica.com/topic/Western-philosophy |website=Encyclopædia Britannica |access-date=30 Май 2023 |language=en |date=2023 |archive-date=13 Май 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513135159/https://www.britannica.com/topic/Western-philosophy |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Chimakonam |first1=Jonathan O. |title=History of African Philosophy |url=https://iep.utm.edu/history-of-african-philosophy/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=14 Юн 2023 |date=2023 |archive-date=5 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605181437/https://iep.utm.edu/history-of-african-philosophy/ |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Clark |first1=Kelly James |title=Religious Epistemology |url=https://iep.utm.edu/relig-ep/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=21 Септембер 2022 |date=2022 |archive-date=21 Септембер 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921184650/https://iep.utm.edu/relig-ep/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Coetzee |first1=Pieter Hendrik |last2=Roux |first2=A. P. J. |title=The African Philosophy Reader |date=1998 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-18905-7 |url=https://books.google.com/books?id=8iz90Qo8G_oC&pg=PA88 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=16 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116092142/https://books.google.com/books?id=8iz90Qo8G_oC&pg=PA88 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Cogan |first1=John |title=Phenomenological Reduction, The |url=https://iep.utm.edu/phen-red/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=27 Фебруар 2022 |archive-date=4 Април 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404124423/https://www.iep.utm.edu/phen-red/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Colman |first1=Andrew M. |title=A Dictionary of Psychology |date=2009a |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095705926;jsessionid=A19D30BFCF6E02A0F21A87B805F10DEE |language=en |chapter=Declarative Knowledge |access-date=16 Април 2023 |archive-date=30 Март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330090713/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095705926;jsessionid=A19D30BFCF6E02A0F21A87B805F10DEE |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Copleston |first1=Frederick |title=History of Philosophy Volume 1: Greece and Rome |date=2003 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-6895-6 |url=https://books.google.com/books?id=Y08L-MC36JUC |language=en |access-date=25 Май 2023 |archive-date=25 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525075439/https://books.google.com/books?id=Y08L-MC36JUC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Cotterell |first1=Brian |title=Physics and Culture |date=2017 |publisher=World Scientific |isbn=978-1-78634-378-9 |url=https://books.google.com/books?id=hpA4DwAAQBAJ&pg=PA458 |language=en |access-date=25 Август 2023 |archive-date=25 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825085230/https://books.google.com/books?id=hpA4DwAAQBAJ&pg=PA458 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Coughlin |first1=John J. |title=Law, Person, and Community: Philosophical, Theological, and Comparative Perspectives on Canon Law |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-987718-8 |url=https://books.google.com/books?id=QPFoAgAAQBAJ&pg=PA15 |language=en |access-date=16 Юл 2023 |archive-date=16 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716120016/https://books.google.com/books?id=QPFoAgAAQBAJ&pg=PA15 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Craig |first1=Edward |title=Metaphysics |url=https://www.rep.routledge.com/articles/overview/metaphysics/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=15 Юл 2023 |language=en |date=1998 |archive-date=1 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801213535/https://www.rep.routledge.com/articles/overview/metaphysics/v-1 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Crary |first1=Alice |editor1-last=Petrus |editor1-first=Klaus |editor2-last=Wild |editor2-first=Markus |title=Animal Minds & Animal Ethics |date=2013 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-2462-9 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/transcript.9783839424629.321/pdf |chapter=13. Eating and Experimenting on Animals |doi=10.1515/transcript.9783839424629.321 |doi-broken-date=31 Январ 2024 |access-date=10 Новембер 2023 }}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1997/12/26/business/philosophers-find-the-degree-pays-off-in-life-and-in-work.html |title=Philosophers Find the Degree Pays Off in Life and in Work |last=Cropper |first=Carol Marie |date=1997 |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2 Май 2016 |archive-date=28 Январ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128202946/http://www.nytimes.com/1997/12/26/business/philosophers-find-the-degree-pays-off-in-life-and-in-work.html |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Crumley |first1=Jack S |title=A Brief Introduction to the Philosophy of Mind |date=2006 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-7212-6 |url=https://books.google.com/books?id=Yf4eAAAAQBAJ&pg=PA2 |language=en |access-date=19 Юл 2023 |archive-date=19 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719171852/https://books.google.com/books?id=Yf4eAAAAQBAJ&pg=PA2 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Cua |first1=Antonio S. |chapter=The Emergence of the History of Chinese Philosophy |editor1-last=Mou |editor1-first=Bo |title=History of Chinese Philosophy |date=2009 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-00286-5}}
* {{cite encyclopedia |last1=Dalal |first1=Neil |title=Śaṅkara |url=https://plato.stanford.edu/entries/shankara/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 Юн 2023 |date=2021 |archive-date=27 Январ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127111736/https://plato.stanford.edu/entries/shankara/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Daly |first1=Christopher |title=The Palgrave Handbook of Philosophical Methods |date=2015 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-34455-7 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137344557_1 |language=en |chapter=Introduction and Historical Overview |pages=1–30 |doi=10.1057/9781137344557_1 |access-date=18 Април 2022 |archive-date=1 Май 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501081115/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137344557_1 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Daly |first1=Christopher |title=An Introduction to Philosophical Methods |date=2010 |publisher=Broadview Press |isbn=978-1-55111-934-2 |url=https://books.google.com/books?id=wilaDwAAQBAJ |language=en |chapter=Introduction |access-date=7 Юн 2022 |archive-date=3 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703150050/https://books.google.com/books?id=wilaDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Daniels |first1=Norman |title=Reflective Equilibrium |url=https://plato.stanford.edu/entries/reflective-equilibrium/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=28 Фебруар 2022 |date=2020 |archive-date=22 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222215102/https://plato.stanford.edu/entries/reflective-equilibrium/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Davis |first1=Bret W. |title=The Kyoto School |url=https://plato.stanford.edu/entries/kyoto-school/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 Новембер 2023 |date=2022 |archive-date=28 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928152229/https://plato.stanford.edu/entries/kyoto-school/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Defoort |first1=Carine |last2=Standaert |first2=Nicolas |title=The Mozi as an Evolving Text: Different Voices in Early Chinese Thought |date=2013 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-23434-5 |url=https://books.google.com/books?id=Vdl0smlDVtEC |language=en |access-date=21 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154218/https://books.google.com/books?id=Vdl0smlDVtEC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Dehsen |first1=Christian von |title=Philosophers and Religious Leaders |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-95102-3 |url=https://books.google.com/books?id=cU7cAAAAQBAJ |language=en |access-date=28 Май 2023 |archive-date=28 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528074908/https://books.google.com/books?id=cU7cAAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Dellsén |first1=Finnur |last2=Lawler |first2=Insa |last3=Norton |first3=James |title=Thinking about Progress: From Science to Philosophy |journal=Noûs |date=2021 |volume=56 |issue=4 |pages=814–840 |doi=10.1111/nous.12383 |s2cid=235967433 |doi-access=free|hdl=11250/2836808 |hdl-access=free }}
* {{cite book |last1=Dever |first1=Josh |editor-first1=Herman |editor-first2=Tamar Szabó |editor-first3=John |editor-last1=Cappelen |editor-last2=Gendler |editor-last3=Hawthorne |chapter=What Is Philosophical Methodology? |title=The Oxford Handbook of Philosophical Methodology |date=2016 |pages=3–24 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199668779.013.34 |isbn=978-0-19-966877-9 |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199668779.001.0001/oxfordhb-9780199668779-e-34 |language=en |access-date=18 Април 2022 |archive-date=5 Декембер 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205194742/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199668779.001.0001/oxfordhb-9780199668779-e-34 |url-status=live |publisher=Oxford University Press }}
* {{cite web |last1=Dittmer |first1=Joel |title=Ethics, Applied |url=https://iep.utm.edu/applied-ethics/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 Юл 2023 |archive-date=1 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601064729/https://iep.utm.edu/applied-ethics/ |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Dougherty |first1=Trent |title=Faith, Trust, and Testimony |journal=Religious Faith and Intellectual Virtue |date=2014 |pages=97–123 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199672158.003.0005 |isbn=978-0-19-967215-8}}
* {{cite web |last1=Douven |first1=Igor |title=Abduction and Explanatory Reasoning |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0385.xml |website=Oxford Bibliographies |publisher=Oxford University Press |access-date=18 Январ 2023 |language=en |date=2022 |archive-date=10 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114239/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0385.xml |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Dowden |first1=Bradley H. |title=Fallacies |url=https://iep.utm.edu/fallacy/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=22 Январ 2023 |date=2023 |archive-date=3 Юн 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603000334/https://www.iep.utm.edu/fallacy/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Dowden |first1=Bradley H. |title=Logical Reasoning |date=2020 |url=https://www.csus.edu/indiv/d/dowdenb/4/logical-reasoning-archives/Logical-Reasoning-2020-05-15.pdf |access-date=17 Юл 2023 |archive-date=2 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602004345/https://www.csus.edu/indiv/d/dowdenb/4/logical-reasoning-archives/Logical-Reasoning-2020-05-15.pdf |url-status=dead }} (for an earlier version, see: {{cite book |last1=Dowden |first1=Bradley H. |title=Logical Reasoning |date=1993 |publisher=Wadsworth Publishing Company |isbn=978-0-534-17688-4 |url=https://books.google.com/books?id=gzMQAQAAIAAJ |language=en |access-date=17 Юл 2023 |ref=none |archive-date=10 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114657/https://books.google.com/books?id=gzMQAQAAIAAJ |url-status=live }})
* {{cite web |title=Intuitionism (Ethics) |url=https://www.britannica.com/topic/intuitionism-ethics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=28 Фебруар 2022 |language=en |archive-date=7 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307123948/https://www.britannica.com/topic/intuitionism-ethics |url-status=live |last1=Duignan |first1=Brian |date=2009 }}
* {{cite book |last1=Duignan |first1=Brian |title=Ancient Philosophy: From 600 BCE to 500 CE |date=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group, Inc |isbn=978-1-61530-141-6 |url=https://books.google.com/books?id=MfBS-RXJ5RsC |language=en |access-date=30 Юн 2023 |archive-date=28 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528074908/https://books.google.com/books?id=MfBS-RXJ5RsC |url-status=live }}
* {{cite book |editor1-last=Duignan |editor1-first=Brian |title=The Science and Philosophy of Politics |date=2012 |publisher=Britannica Educational Publishing |isbn=978-1-61530-748-7 |url=https://books.google.com/books?id=ye-cAAAAQBAJ&pg=PA5 |language=en |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=21 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721164906/https://books.google.com/books?id=ye-cAAAAQBAJ&pg=PA5 |url-status=live }}
* {{cite web |author=EB Staff |title=Chinese Philosophy |url=https://www.britannica.com/topic/Chinese-philosophy |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 Юн 2023 |language=en |date=2017 |archive-date=2 Май 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502233005/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/112694/Chinese-philosophy |url-status=live }}
* {{cite web |author=EB Staff |title=History and Periods of Indian Philosophy |url=https://www.britannica.com/summary/Indian-philosophy |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 Юн 2023 |language=en |date=2023 |archive-date=11 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611075241/https://www.britannica.com/summary/Indian-philosophy |url-status=live }}
* {{cite web |author=EB Staff |title=Islamic Philosophy |url=https://www.britannica.com/topic/Islamic-philosophy |website=Encyclopædia Britannica |language=en |date=2020 |access-date=7 Юн 2023 |archive-date=7 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607072850/https://www.britannica.com/topic/Islamic-philosophy |url-status=live }}
* {{cite web |title=Philosophy |url=https://www.britannica.com/topic/philosophy |access-date=29 Май 2022 |website=Encyclopædia Britannica |language=en |archive-date=23 Фебруар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223162559/https://www.britannica.com/topic/philosophy |url-status=live |author=EB Staff |date=2023a }}
* {{cite web |title=Philosophy of Common Sense |url=https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-common-sense |website=Encyclopædia Britannica |access-date=27 Фебруар 2022 |language=en |archive-date=7 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307123948/https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-common-sense |url-status=live |author=EB Staff |date=2007 }}
* {{cite web |title=Ordinary Language Analysis |url=https://www.britannica.com/topic/ordinary-language-analysis |website=Encyclopædia Britannica |access-date=28 Фебруар 2022 |language=en |archive-date=7 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307123949/https://www.britannica.com/topic/ordinary-language-analysis |url-status=live |author=EB Staff |date=2022 }}
* {{cite journal |last1=Eder |first1=Anna-Maria A. |last2=Lawler |first2=Insa |last3=van Riel |first3=Raphael |title=Philosophical Methods Under Scrutiny: Introduction to the Special Issue Philosophical Methods |journal=Synthese |date=2020 |volume=197 |issue=3 |pages=915–923 |doi=10.1007/s11229-018-02051-2 |s2cid=54631297 |language=en |issn=1573-0964 |doi-access=free}}
* {{cite book |last1=Espín |first1=Orlando O. |last2=Nickoloff |first2=James B. |title=An Introductory Dictionary of Theology and Religious Studies |date=2007 |publisher=Liturgical Press |isbn=978-0-8146-5856-7 |url=https://books.google.com/books?id=k85JKr1OXcQC&pg=PA8 |language=en |access-date=16 Юл 2023 |archive-date=16 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716120016/https://books.google.com/books?id=k85JKr1OXcQC&pg=PA8 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Esposito |first=John L. |title=The Oxford Dictionary of Islam |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-512559-7 |url=https://books.google.com/books?id=6VeCWQfVNjkC |language=en |date=2003 |access-date=10 Новембер 2023 }}
* {{cite book |last1=Fischer |first1=Eugen |last2=Collins |first2=John |title=Experimental Philosophy, Rationalism, and Naturalism: Rethinking Philosophical Method |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-50027-8 |url=https://books.google.com/books?id=4VuhCAAAQBAJ&pg=PA4 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=4 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104125334/https://books.google.com/books?id=4VuhCAAAQBAJ&pg=PA4 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Fisher |first1=Eugen |last2=Sytsma |first2=Justin |editor1-last=Bauer |editor1-first=Alexander Max |editor2-last=Kornmesser |editor2-first=Stephan |title=The Compact Compendium of Experimental Philosophy |date=2023 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-071702-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=C83bEAAAQBAJ&pg=PT9 |language=en |chapter=Projects and Methods of Experimental Philosophy |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=4 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104125335/https://books.google.com/books?id=C83bEAAAQBAJ&pg=PT9 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Fiet |first1=James O. |title=The Theoretical World of Entrepreneurship |date=2022 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-80037-147-7 |url=https://books.google.com/books?id=nK1jEAAAQBAJ&pg=PA133 |language=en |access-date=16 Юл 2023 |archive-date=16 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716120015/https://books.google.com/books?id=nK1jEAAAQBAJ&pg=PA133 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Flavel |first1=Sarah |last2=Robbiano |first2=Chiara |title=Key Concepts in World Philosophies: A Toolkit for Philosophers |date=2023 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-350-16814-5 |url=https://books.google.com/books?id=q0KaEAAAQBAJ&pg=PT279 |language=en |access-date=19 Август 2023 |archive-date=19 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230819084529/https://books.google.com/books?id=q0KaEAAAQBAJ&pg=PT279 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Forrest |first1=Peter |title=The Epistemology of Religion |url=https://plato.stanford.edu/entries/religion-epistemology/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=21 Септембер 2022 |date=2021 |archive-date=10 Юл 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710182220/https://plato.stanford.edu/entries/religion-epistemology/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Frankena |first1=William K. |last2=Raybeck |first2=Nathan |last3=Burbules |first3=Nicholas |contribution=Philosophy of Education |year=2002 |title=Encyclopedia of Education |url=https://archive.org/details/encyclopediaofed0000unse_j2s4 |edition=2nd |editor-last=Guthrie |editor-first=James W. |publisher=Macmillan Reference |isbn=978-0-02-865594-9}}
* {{cite book |last1=Frede |first1=Michael |title=The Historiography of Philosophy |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884072-5 |url=https://books.google.com/books?id=cy9VEAAAQBAJ |language=en |access-date=24 Май 2023 |archive-date=24 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524112244/https://books.google.com/books?id=cy9VEAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Gelan |first1=Victor Eugen |chapter=Husserl's Idea of Rigorous Science and its Relevance for the Human and Social Sciences |title=The Subject(s) of Phenomenology |date=2020 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-29357-4 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-29357-4_6 |language=en |series=Contributions to Phenomenology |volume=108 |pages=97–105 |doi=10.1007/978-3-030-29357-4_6 |s2cid=213082313 |access-date=27 Фебруар 2022 |archive-date=2 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302082534/http://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-29357-4_6 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Glenney |first1=Brian |last2=Silva |first2=José Filipe |title=The Senses and the History of Philosophy |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-73106-5 |url=https://books.google.com/books?id=gH6JDwAAQBAJ |language=en |access-date=16 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154208/https://books.google.com/books?id=gH6JDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Goffi |first1=Jean-Yves |last2=Roux |first2=Sophie |author2-link=Sophie Roux |title=On the Very Idea of a Thought Experiment |journal=Thought Experiments in Methodological and Historical Contexts |date=2011 |pages=165–191 |url=https://philpapers.org/rec/GOFOTV |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004201767.i-233.35 |isbn=978-90-04-20177-4 |s2cid=260640180 |access-date=18 Април 2022 |archive-date=30 Октобер 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030152653/https://philpapers.org/rec/GOFOTV |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Gorisse |first1=Marie-Hélène |title=Jaina Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/jaina-philosophy/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 Новембер 2023 |date=2023 |archive-date=17 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217095842/https://plato.stanford.edu/entries/jaina-philosophy/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Gracia |first1=Jorge J. E. |title=Metaphysics and Its Task: The Search for the Categorial Foundation of Knowledge |date=1999 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-4214-2 |url=https://books.google.com/books?id=PrUkAQAAMAAJ |language=en |access-date=16 Юл 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903173420/https://books.google.com/books?id=PrUkAQAAMAAJ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Gracia |first1=Jorge J. E. |last2=Vargas |first2=Manuel |title=Latin American Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/latin-american-philosophy/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 Новембер 2023 |date=2018 |archive-date=11 Юн 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611112950/https://plato.stanford.edu/entries/latin-american-philosophy/ |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Graham |first1=Jacob N. |title=Ancient Greek Philosophy |url=https://iep.utm.edu/ancient-greek-philosophy/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=25 Май 2023 |date=2023 |archive-date=25 Август 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825215433/https://iep.utm.edu/ancient-greek-philosophy/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Grant |first1=Edward |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86931-7 |url=https://books.google.com/books?id=BxbLDAAAQBAJ&pg=PA318 |language=en |access-date=7 Юл 2023 |archive-date=7 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707163519/https://books.google.com/books?id=BxbLDAAAQBAJ&pg=PA318 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Grayling |first1=A. C. |title=The History of Philosophy |date=2019 |publisher=Penguin UK |isbn=978-0-241-98086-6 |url=https://books.google.com/books?id=bDJwDwAAQBAJ |language=en |access-date=30 Юн 2023 |archive-date=3 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703150052/https://books.google.com/books?id=bDJwDwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Greco |first1=John |title=Epistemology |url=https://www.rep.routledge.com/articles/overview/epistemology/v-3 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=14 Юл 2023 |language=en |date=2021 |archive-date=14 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714173814/https://www.rep.routledge.com/articles/overview/epistemology/v-3 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Griffel |first1=Frank |title=Al-Ghazali |url=https://plato.stanford.edu/entries/al-ghazali/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 Юн 2023 |date=2020 |archive-date=28 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528070053/https://plato.stanford.edu/entries/al-ghazali/ |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Grimm |first1=Stephen R. |last2=Cohoe |first2=Caleb |title=What Is Philosophy as a Way of Life? Why Philosophy as a Way of Life? |journal=European Journal of Philosophy |date=2021 |volume=29 |issue=1 |pages=236–251 |doi=10.1111/ejop.12562 |s2cid=225504495 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ejop.12562 |language=en |issn=1468-0378 |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=13 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213124653/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ejop.12562 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Groarke |first1=Leo |title=Informal Logic |url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-informal/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=31 Декембер 2021 |year=2021 |archive-date=12 Январ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220112030519/https://plato.stanford.edu/entries/logic-informal/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Gutas |first1=Dimitri |title=Ibn Sina [Avicenna] |url=https://plato.stanford.edu/entries/ibn-sina/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 Юн 2023 |date=2016 |archive-date=27 Април 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427150147/https://plato.stanford.edu/entries/ibn-sina/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Guyer |first1=Paul |title=Kant |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-01563-3 |url=https://books.google.com/books?id=a4T8AgAAQBAJ&pg=PA7 |language=en |access-date=9 Юл 2023 |archive-date=9 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709081309/https://books.google.com/books?id=a4T8AgAAQBAJ&pg=PA7 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Haack |first1=Susan |author-link=Susan Haack |title=Philosophy of Logics |date=1978 |publisher=Cambridge University Press |url=https://philpapers.org/rec/HAAPOL-2 |chapter=1. 'Philosophy of Logics' |access-date=29 Декембер 2021 |archive-date=7 Декембер 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207200551/https://philpapers.org/rec/HAAPOL-2 |url-status=live |isbn=978-0-521-29329-7 }}
* {{cite book |last1=Haaparanta |first1=Leila |last2=Koskinen |first2=Heikki J. |title=Categories of Being: Essays on Metaphysics and Logic |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-989057-6 |url=https://books.google.com/books?id=yz8sko5zVyUC&pg=PA454 |language=en |access-date=16 Юл 2023 |archive-date=16 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716120019/https://books.google.com/books?id=yz8sko5zVyUC&pg=PA454 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Hacker |first1=P. M. S. |title=Wittgenstein: Comparisons and Context |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-967482-4 |url=https://books.google.com/books?id=8W1BAQAAQBAJ&pg=PA6 |language=en |access-date=10 Юл 2023 |archive-date=10 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710074858/https://books.google.com/books?id=8W1BAQAAQBAJ&pg=PA6 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Hadot |first1=Pierre |title=Philosophy as a Way of Life: Spiritual Exercises From Socrates to Foucault |date=1995 |publisher=Blackwell |url=https://philpapers.org/rec/HADPAA |chapter=11. Philosophy as a Way of Life |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=14 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234651/https://philpapers.org/rec/HADPAA |url-status=live |isbn=978-0-631-18033-3 }}
* {{cite encyclopedia |last1=Hansen |first1=Hans |title=Fallacies |url=https://plato.stanford.edu/entries/fallacies/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=18 Март 2021 |year=2020 |archive-date=29 Март 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210329182946/https://plato.stanford.edu/entries/fallacies/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Heidemann |first1=Dietmar H. |title=Kant and Non-conceptual Content |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-98155-8 |url=https://books.google.com/books?id=6pTJAwAAQBAJ&pg=PT140 |language=en |access-date=19 Юл 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903173421/https://books.google.com/books?id=6pTJAwAAQBAJ&pg=PT140 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Heil |first1=John Fergusson |title=Philosophy of Mind: A Contemporary Introduction |url=https://archive.org/details/philosophyofmind0000unse_n1y1 |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-89175-2 |edition=3rd}}
* {{Cite journal |last=Herbjørnsrud |first=Dag |date=2021 |title=The Quest for a Global Age of Reason |journal=Dialogue and Universalism |volume=31 |issue=3 |pages=113–131 |doi=10.5840/du202131348 |issn=1234-5792}}
* {{Cite book |last=Herbjørnsrud |first=Dag |chapter=Preface |date=2023 |title=The Hatata Inquiries |pages=IX–XIV |editor-last=Lee |editor-first=Ralph |publisher=De Gruyter |doi=10.1515/9783110781922-203 |isbn=978-3-11-078192-2 |editor2-last=Worku |editor2-first=Mehari |editor3-last=Belcher |editor3-first=Wendy Laura}}
* {{cite web |last1=Hetherington |first1=Stephen |title=Knowledge |url=https://iep.utm.edu/knowledg/#SH3c |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |at=§ 3c. Knowing Purely by Thinking |access-date=22 Юл 2023 |archive-date=2 Юн 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105750/https://iep.utm.edu/knowledg/#SH3c |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Hintikka |first1=Jaakko J. |author-link=Jaakko Hintikka |title=Philosophy of Logic |url=https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-logic |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 Новембер 2021 |language=en |archive-date=28 Април 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428101732/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/346240/philosophy-of-logic |url-status=live |date=2019 }}
* {{cite book |last1=Hirschmann |first1=Nancy |chapter=8. Feminist Political Philosophy |editor-last1=Kittay |editor-first1=Eva Feder |editor-last2=Alcoff |editor-first2=Linda Martín |title=The Blackwell Guide to Feminist Philosophy |date=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69538-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZinYQ0vgFEsC&pg=PA148 |language=en |access-date=8 Юл 2023 |author-link=Nancy Hirschmann |editor-link1=Eva Kittay |editor-link2=Linda Martín Alcoff |archive-date=8 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708083221/https://books.google.com/books?id=ZinYQ0vgFEsC&pg=PA148 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Hoad |first1=T. F. |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-283098-8 }}
* {{cite book |last=Howard |first=Dick |year=2010 |title=The Primacy of the Political: A History of Political Thought From the Greeks to the French and American Revolutions |url=https://archive.org/details/primacyofpolitic0000howa |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13595-5}}
* {{cite encyclopedia |last1=Hursthouse |first1=Rosalind |last2=Pettigrove |first2=Glen |title=Virtue Ethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-virtue/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=20 Август 2023 |date=2022 |archive-date=25 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230625204904/https://plato.stanford.edu/entries/ethics-virtue/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Hylton |first1=Peter |last2=Kemp |first2=Gary |title=Willard Van Orman Quine: 3. The Analytic-Synthetic Distinction and the Argument Against Logical Empiricism |url=https://plato.stanford.edu/entries/quine/#AnalSyntDistArguAgaiLogiEmpi |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=2020 |access-date=27 Фебруар 2022 |archive-date=25 Фебруар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225093830/https://plato.stanford.edu/entries/quine/#AnalSyntDistArguAgaiLogiEmpi |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Ichikawa |first1=Jonathan |title=Chris Daly: An Introduction to Philosophical Methods |url=https://ndpr.nd.edu/reviews/an-introduction-to-philosophical-methods/ |website=Notre Dame Philosophical Reviews |date=2011 |access-date=22 Фебруар 2022 |language=en |archive-date=7 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307123949/https://ndpr.nd.edu/reviews/an-introduction-to-philosophical-methods/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Ichikawa |first1=Jonathan Jenkins |last2=Steup |first2=Matthias |title=The Analysis of Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=15 Новембер 2023 |date=2018 |archive-date=2 Май 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502031402/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Ifantidou |first1=Elly |title=Pragmatic Competence and Relevance |date=2014 |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-7037-5 |url=https://books.google.com/books?id=4bKKAwAAQBAJ&pg=PT12 |language=en |access-date=21 Август 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903173508/https://books.google.com/books?id=4bKKAwAAQBAJ&pg=PT12 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Ingarden |first1=Roman |title=On the Motives which led Husserl to Transcendental Idealism |date=1975 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-94-010-1689-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-010-1689-6_3 |language=en |chapter=The Concept of Philosophy as Rigorous Science |series=Phaenomenologica |volume=64 |pages=8–11 |doi=10.1007/978-94-010-1689-6_3 |access-date=27 Фебруар 2022 |archive-date=13 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213124651/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-010-1689-6_3 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Jacobs |first1=James M. |title=Seat of Wisdom: An Introduction to Philosophy in the Catholic Tradition |date=2022 |publisher=Catholic University of America Press |isbn=978-0-8132-3465-6 |url=https://books.google.com/books?id=Kw9sEAAAQBAJ&pg=PA23 |language=en |access-date=7 Юл 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903173423/https://books.google.com/books?id=Kw9sEAAAQBAJ&pg=PA23 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Janaway |first1=C. |chapter=Aesthetics, History of |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |access-date=2 Январ 2022 |archive-date=29 Январ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |isbn=978-0-19-926479-7 }}
* {{cite book |last1=Jaroszyński |first1=Piotr |title=Metaphysics or Ontology? |date=2018 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-35987-1 |url=https://books.google.com/books?id=fsZKDwAAQBAJ&pg=PA12 |language=en |access-date=7 Юл 2023 |archive-date=7 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707163442/https://books.google.com/books?id=fsZKDwAAQBAJ&pg=PA12 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Jeanes |first1=Emma |title=A Dictionary of Organizational Behaviour |date=2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-252756-1 |url=https://books.google.com/books?id=BNUBEAAAQBAJ&pg=PT66 |language=en |access-date=6 Юл 2023 |archive-date=7 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707163448/https://books.google.com/books?id=BNUBEAAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Jenicek |first1=Milos |title=How to Think in Medicine: Reasoning, Decision Making, and Communication in Health Sciences and Professions |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-351-68402-6 |url=https://books.google.com/books?id=kWC1DwAAQBAJ&pg=PA31 |language=en |access-date=5 Юл 2023 |archive-date=5 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705113356/https://books.google.com/books?id=kWC1DwAAQBAJ&pg=PA31 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Jha |first1=Meenakshi |title=Subaltern Saints in India: Women and Sudras in Bhakti Movement |date=2022 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-4299-1 |url=https://books.google.com/books?id=4gdoEAAAQBAJ&pg=PA217 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=21 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021140123/https://books.google.com/books?id=4gdoEAAAQBAJ&pg=PA217 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Jiang |first1=Xinyan |chapter=Enlightenment Movement |editor1-last=Mou |editor1-first=Bo |title=History of Chinese Philosophy |date=2009 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-00286-5}}
* {{cite journal |last1=Johnson |first1=Ralph H. |title=The Relation Between Formal and Informal Logic |journal=Argumentation |year=1999 |volume=13 |issue=3 |pages=265–274 |doi=10.1023/A:1007789101256 |s2cid=141283158 |url=https://philpapers.org/rec/JOHTRB-2 |access-date=2 Январ 2022 |archive-date=7 Декембер 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207184706/https://philpapers.org/rec/JOHTRB-2 |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Johnson-Laird |first1=Phil |title=Deductive Reasoning |journal=WIREs Cognitive Science |date=2009 |volume=1 |issue=1 |pages=8–17 |doi=10.1002/wcs.20 |pmid=26272833 |url=https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wcs.20 |issn=1939-5078 |access-date=17 Юл 2023 |archive-date=24 Январ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124120447/https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wcs.20 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Johnstone |first1=Albert A. |title=Rationalized Epistemology: Taking Solipsism Seriously |date=1991 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-0787-5 |url=https://books.google.com/books?id=IBbQtkyrLE4C&pg=PA52 |language=en |access-date=14 Юл 2023 |archive-date=14 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714173610/https://books.google.com/books?id=IBbQtkyrLE4C&pg=PA52 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Joll |first1=Nicholas |title=Metaphilosophy |url=https://iep.utm.edu/con-meta/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=1 Фебруар 2022 |archive-date=15 Май 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515174423/https://www.iep.utm.edu/con-meta/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Jones |first1=Campbell |last2=Bos |first2=René ten |title=Philosophy and Organization |date=2007 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-19659-3 |url=https://books.google.com/books?id=g6x_AgAAQBAJ&pg=PT56 |language=en |access-date=6 Юл 2023 |archive-date=4 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704130310/https://books.google.com/books?id=g6x_AgAAQBAJ&pg=PT56 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Kakas |first1=Antonis C. |last2=Sadri |first2=Fariba |title=Computational Logic: Logic Programming and Beyond: Essays in Honour of Robert A. Kowalski, Part II |date=2003 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-45632-2 |url=https://books.google.com/books?id=wQVqCQAAQBAJ&pg=PA588 |language=en |access-date=6 Юл 2023 |archive-date=4 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704130305/https://books.google.com/books?id=wQVqCQAAQBAJ&pg=PA588 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Kaminski |first1=Joseph J. |title=The Contemporary Islamic Governed State: A Reconceptualization |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-57012-9 |url=https://books.google.com/books?id=KDUyDwAAQBAJ&pg=PA32 |language=en |access-date=30 Юн 2023 |archive-date=29 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629130123/https://books.google.com/books?id=KDUyDwAAQBAJ&pg=PA32 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Kane |first1=Robert |chapter=Free Will |editor-last1=Kim |editor-first1=Jaekwon |editor-last2=Sosa |editor-first2=Ernest |editor-last3=Rosenkrantz |editor-first3=Gary S. |title=A Companion to Metaphysics |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-0853-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=i7PG-Vk824UC&pg=PA22 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=22 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022004427/https://books.google.com/books?id=i7PG-Vk824UC&pg=PA22 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Kant |first1=Immanuel |title=Lectures on Logic |url=https://archive.org/details/lecturesonlogic0000kant |year=1992 |orig-year=1800 |translator=J. Michael Young |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-36013-5}}
* {{Cite book|last=Kant |first=Immanuel |year=1998 |title=Critique of Pure Reason |editor=Paul Guyer and Allen W. Wood |translator=Paul Guyer and Allen W. Wood |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-35402-8}}
* {{cite web |last1=Kasulis |first1=Thomas P. |title=Japanese philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/overview/japanese-philosophy/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=7 Новембер 2023 |language=en |date=1998 |archive-date=7 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107125041/https://www.rep.routledge.com/articles/overview/japanese-philosophy/v-1 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Kasulis |first1=Thomas P. |title=Japanese Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/japanese-philosophy |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 Новембер 2023 |date=2022 |archive-date=8 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808101349/https://plato.stanford.edu/entries/japanese-philosophy/ |url-status=live }}
* {{cite book |editor1-last=Kelly |editor1-first=Michael |title=Encyclopedia of Aesthetics |url=https://archive.org/details/encyclopediaofae01kell |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-511307-5 |edition=1.}}
* {{cite book |last=Kenny |first=Anthony |year=2004 |title=A New History of Western Philosophy, vol.1: Ancient Philosophy |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-875272-1}}
* {{cite book |last1=Kenny |first1=Anthony |title=The Rise of Modern Philosophy |url=https://archive.org/details/newhistoryofwest0000kenn_q8v4 |date=2006 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-875277-6 |edition=1 |series=A new history of Western philosophy}}
* {{cite book |last1=Kenny |first1=Anthony |title=An Illustrated Brief History of Western Philosophy, 20th Anniversary Edition |date=2018 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-45279-9 |url=https://books.google.com/books?id=fn9xDwAAQBAJ&pg=PR20 |language=en |access-date=5 Юл 2023 |archive-date=5 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705120727/https://books.google.com/books?id=fn9xDwAAQBAJ&pg=PR20 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Kim |first1=Sungmoon |title=Theorizing Confucian Virtue Politics: The Political Philosophy of Mencius and Xunzi |date=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-57739-7 |url=https://books.google.com/books?id=ckG8DwAAQBAJ |language=en |access-date=14 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154204/https://books.google.com/books?id=ckG8DwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Kitcher |first1=Philip S. |title=Philosophy of Science |url=https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-science |website=Encyclopædia Britannica |access-date=21 Юл 2023 |language=en |date=2023 |archive-date=29 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629122627/https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-science |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Koslowski |first1=Barbara |title=International Handbook of Thinking and Reasoning |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-72569-7 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315725697-20/abductive-reasoning-explanation-barbara-koslowski |language=en |chapter=Abductive Reasoning and Explanation |doi=10.4324/9781315725697 |access-date=17 Юл 2023 |archive-date=8 Январ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225144/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315725697-20/abductive-reasoning-explanation-barbara-koslowski |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Kuhlmann |first1=Meinard |editor-last1=Sandkühler |editor-first1=Hans Jörg |title=Enzyklopädie Philosophie |date=2010 |publisher=Meiner |isbn=978-3-7873-3545-9 |chapter=Ontologie: 4.2.1 Einzeldinge und Universalien |language=de}}
* {{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |date=1998 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-15482-6 |url=https://books.google.com/books?id=V0GEtXp-GsUC&pg=PA139 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=21 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021143836/https://books.google.com/books?id=V0GEtXp-GsUC&pg=PA139 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Laerke |first1=Mogens |last2=Smith |first2=Justin E. H. |last3=Schliesser |first3=Eric |title=Philosophy and Its History: Aims and Methods in the Study of Early Modern Philosophy |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-985716-6 |language=en}}
* {{cite book |editor1-last=Lagerlund |editor1-first=Henrik |title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy Between 500 and 1500 |date=2020 |publisher=Springer |isbn=978-94-024-1663-3 |edition=Second}}
* {{cite book |last1=Lambert |first1=Joseph |title=Translation Ethics |date=2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-84163-3 |url=https://books.google.com/books?id=gNytEAAAQBAJ&pg=PT26 |language=en |access-date=6 Юл 2023 |archive-date=7 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707163319/https://books.google.com/books?id=gNytEAAAQBAJ&pg=PT26 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Lazerowitz |first1=Morris |last2=Ambrose |first2=Alice |title=Philosophical Theories |date=2012 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080708-0 |url=https://books.google.com/books?id=LupI-JzfRZAC&pg=PA9 |language=en |access-date=5 Юл 2023 |archive-date=5 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705120725/https://books.google.com/books?id=LupI-JzfRZAC&pg=PA9 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Legg |first1=Catherine |last2=Hookway |first2=Christopher |title=Pragmatism |url=https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 Фебруар 2022 |date=2021 |archive-date=8 Октобер 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008130434/https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Li |first1=Wei |title=Mathematical Logic: Foundations for Information Science |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-3-0348-0862-0 |url=https://books.google.com/books?id=_ZQ9BQAAQBAJ&pg=PR9 |language=en |access-date=6 Юл 2023 |archive-date=4 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704130305/https://books.google.com/books?id=_ZQ9BQAAQBAJ&pg=PR9 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Lippert-Rasmussen |first1=Kasper |chapter=The Nature of Applied Philosophy |editor1-last=Lippert-Rasmussen |editor1-first=Kasper |editor2-last=Brownlee |editor2-first=Kimberley |editor3-last=Coady |editor3-first=David |title=A Companion to Applied Philosophy |url=https://archive.org/details/companiontoappli0000kasp |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-86911-6}}
* {{cite journal |last1=Little |first1=Daniel |title=Reflective Equilibrium and Justification |journal=Southern Journal of Philosophy |date=1984 |volume=22 |issue=3 |pages=373–387 |doi=10.1111/j.2041-6962.1984.tb00354.x |url=https://philpapers.org/rec/LITREA-2 |access-date=18 Април 2022 |archive-date=1 Май 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501081117/https://philpapers.org/rec/LITREA-2 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Littlejohn |first1=Ronnie |title=Chinese Philosophy: Overview of History |url=https://iep.utm.edu/chinese-philosophy-overview-of-history/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 Юн 2023 |date=2023 |archive-date=1 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601185554/https://iep.utm.edu/chinese-philosophy-overview-of-history/ |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Livingston |first1=Paul M. |title=Twentieth-century philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/overview/twentieth-century-philosophy/v-1/sections/analytic-and-continental-philosophy |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |access-date=14 Новембер 2023 |archive-date=14 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114123505/https://www.rep.routledge.com/articles/overview/twentieth-century-philosophy/v-1/sections/analytic-and-continental-philosophy |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Lockie |first1=Robert |title=Is Philosophy Useless? |journal=The Philosophers' Magazine |date=2015 |issue=71 |pages=24–28 |doi=10.5840/tpm20157197 |url=http://repository.uwl.ac.uk/id/eprint/1759/1/71%20opinion%20Is%20Philosophy%20Useless%20Lockie%20jg.doc |access-date=11 Юл 2023 |archive-date=11 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811114800/http://repository.uwl.ac.uk/id/eprint/1759/1/71%20opinion%20Is%20Philosophy%20Useless%20Lockie%20jg.doc |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Long |first1=A. A. |title=Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics |date=1986 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-05808-8 |url=https://books.google.com/books?id=3s6DILqP1MwC |language=en |access-date=28 Май 2023 |archive-date=28 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528074914/https://books.google.com/books?id=3s6DILqP1MwC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Losee |first1=John |title=A Historical Introduction to the Philosophy of Science |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-870055-5 |url=https://books.google.com/books?id=lQN6DwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=21 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721124836/https://books.google.com/books?id=lQN6DwAAQBAJ&pg=PA1 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Louth |first1=Andrew |author-link1=Andrew Louth |last2=Thielicke |first2=Helmut |author-link2=Helmut Thielicke |year=2014 |website=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/theology/Relationship-to-philosophy |title=Relationship to Philosophy Theology |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806161549/https://www.britannica.com/topic/theology/Relationship-to-philosophy |archive-date=6 Август 2020 |url-status=live |access-date=10 Новембер 2023 }}
* {{cite book |last1=Lowe |first1=E. Jonathan |title=An Introduction to the Philosophy of Mind |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-65428-9 |url=https://books.google.com/books?id=mH12kYm1RKAC&pg=PA1 |language=en |access-date=19 Юл 2023 |archive-date=19 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719171851/https://books.google.com/books?id=mH12kYm1RKAC&pg=PA1 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Lowe |first1=E. Jonathan |chapter=Particulars and Non-particulars |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |access-date=2 Январ 2022 |archive-date=29 Январ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |isbn=978-0-19-926479-7 }}
* {{cite book |last1=Ma |first1=Licheng |title=Leading Schools of Thought in Contemporary China |date=2015 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4656-40-5 |url=https://books.google.com/books?id=kFoGCwAAQBAJ&pg=PR14 |language=en |access-date=23 Август 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903173423/https://books.google.com/books?id=kFoGCwAAQBAJ&pg=PR14 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=MacDonald |first1=Scott |last2=Kretzmann |first2=Norman |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1998 |publisher=Routledge |url=https://www.rep.routledge.com/articles/overview/medieval-philosophy/v-1 |language=en |title=Medieval philosophy |access-date=28 Май 2023 |archive-date=9 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509003618/https://www.rep.routledge.com/articles/overview/medieval-philosophy/v-1 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Maddy |first1=Penelope |title=A Plea for Natural Philosophy: And Other Essays |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-750885-5 |url=https://books.google.com/books?id=6_dQEAAAQBAJ&pg=PA24 |language=en |access-date=25 Август 2023 |author-link1=Penelope Maddy |archive-date=25 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825085220/https://books.google.com/books?id=6_dQEAAAQBAJ&pg=PA24 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Maffie |first1=James |title=Aztec Philosophy |url=https://iep.utm.edu/aztec-philosophy/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=14 Новембер 2023 |archive-date=12 Январ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112180429/https://iep.utm.edu/aztec-philosophy/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Makeham |first1=J. |title=New Confucianism: A Critical Examination |date=2003 |publisher=Springer |isbn=978-1-4039-8241-4 |url=https://books.google.com/books?id=6TCBDAAAQBAJ&pg=PA94 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 }}
* {{cite web |last1=Mangena |first1=Fainos |title=Hunhu/Ubuntu in Traditional Southern African Thought |url=https://iep.utm.edu/hunhu-ubuntu-southern-african-thought/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=7 Новембер 2023 |archive-date=7 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107125041/https://iep.utm.edu/hunhu-ubuntu-southern-african-thought/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Marenbon |first1=John |title=Medieval Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/medieval-philosophy/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=27 Май 2023 |date=2023 |archive-date=26 Март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326024717/https://plato.stanford.edu/entries/medieval-philosophy/ }}
* {{cite book |last1=Marshev |first1=Vadim I. |title=History of Management Thought: Genesis and Development From Ancient Origins to the Present Day |date=2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-62337-1 |url=https://books.google.com/books?id=DPQTEAAAQBAJ |language=en |access-date=21 Юн 2023 |archive-date=24 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624075157/https://books.google.com/books?id=DPQTEAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite web |title=Epistemology |url=https://www.britannica.com/topic/epistemology |website=Encyclopædia Britannica |access-date=22 Юн 2020 |archive-date=10 Юл 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710175341/https://www.britannica.com/topic/epistemology |url-status=live |last1=Martinich |first1=A.P. |last2=Stroll |first2=Avrum |date=2023 }}
* {{cite book |last1=Masud |first1=Muhammad Khalid |title=Islam and Modernity: Key Issues and Debates |date=2009 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-3794-2 |url=https://books.google.com/books?id=LxKrBgAAQBAJ&pg=PA237 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123161941/https://books.google.com/books?id=LxKrBgAAQBAJ&pg=PA237#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=McAfee |first1=Noëlle |title=Feminist Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/feminist-philosophy/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=8 Юл 2023 |date=2018 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622032832/https://plato.stanford.edu/entries/feminist-philosophy/ |url-status=live |author-link1=Noëlle McAfee }}
* {{cite encyclopedia |last1=McAfee |first1=Noëlle |last2=Garry |first2=Ann |last3=Superson |first3=Anita |last4=Grasswick |first4=Heidi |last5=Khader |first5=Serene |title=Feminist Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/feminist-philosophy/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 Новембер 2023 |date=2023 |author-link1=Noëlle McAfee |author-link2=Ann Garry |author-link3=Anita Superson |author-link5=Serene Khader |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622032832/https://plato.stanford.edu/entries/feminist-philosophy/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=McCutcheon |first1=Russell T. |title=Studying Religion: An Introduction |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-49166-8 |url=https://books.google.com/books?id=vpzCBQAAQBAJ&pg=PA26 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=5 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105090101/https://books.google.com/books?id=vpzCBQAAQBAJ&pg=PA26 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=McDermid |first1=Douglas |title=Pragmatism |url=https://iep.utm.edu/pragmati/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=22 Фебруар 2022 |archive-date=23 Май 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181337/https://www.iep.utm.edu/pragmati/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=McKeon |first1=R. |title=New Catholic Encyclopedia |publisher=Gale Research Inc |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/methodology-philosophy |chapter=Methodology (Philosophy) |access-date=18 Април 2022 |archive-date=30 Април 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430192230/https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/methodology-philosophy |url-status=live |date=2002 |isbn=978-0-7876-4004-0 }}
* {{cite book |last1=McQueen |first1=Paddy |title=Key Concepts in Philosophy |date=2010 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-137-09339-4 |url=https://books.google.com/books?id=ho5KEAAAQBAJ&pg=PA162 |language=en |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=21 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721164904/https://books.google.com/books?id=ho5KEAAAQBAJ&pg=PA162 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=McQuillan |first1=J. Colin |title=Early Modern Aesthetics |date=2015 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-78348-213-9 |url=https://books.google.com/books?id=NObaDwAAQBAJ&pg=PA122 |language=en |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=21 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721082044/https://books.google.com/books?id=NObaDwAAQBAJ&pg=PA122 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Meister |first1=Chad |title=Philosophy of Religion |url=https://iep.utm.edu/religion/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=6 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806025455/https://iep.utm.edu/religion/ |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Menon |first1=Sangeetha |title=Vedanta, Advaita |url=https://iep.utm.edu/advaita-vedanta/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=16 Юн 2023 |archive-date=1 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601163706/https://iep.utm.edu/advaita-vedanta/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Mehrtens |first1=Arnd |editor1-last=Sandkühler |editor1-first=Hans Jörg |title=Enzyklopädie Philosophie |date=2010 |publisher=Meiner |url=https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html |chapter=Methode/Methodologie |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=20 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320211323/https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html |url-status=live |isbn=978-3-7873-3545-9 |language=de }}
* {{cite book |last=Mill |first=John Stuart |title=Utilitarianism |url=https://en.wikisource.org/wiki/Utilitarianism/Chapter_4 |year=1863 |publisher=Parker, Son, and Bourn |oclc=78070085 |access-date=5 Новембер 2022 |archive-date=5 Новембер 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105093037/https://en.wikisource.org/wiki/Utilitarianism/Chapter_4 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Mitias |first1=Michael H. |title=The Philosophical Novel as a Literary Genre |date=11 Март 2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-97385-8 |url=https://books.google.com/books?id=sORjEAAAQBAJ&pg=PA3 |language=en }}
* {{cite book |last1=Mittelstraß |first1=Jürgen |title=Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie |date=2005 |publisher=Metzler |url=https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |chapter=Philosophie |access-date=27 Фебруар 2022 |archive-date=20 Октобер 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020080039/https://www.springer.com/de/book/9783476021083 |url-status=live |isbn=978-3-476-02107-6 |language=de }}
* {{cite book |last1=Moaddel |first1=Mansoor |title=Islamic Modernism, Nationalism, and Fundamentalism: Episode and Discourse |date=2005 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-53333-9 |url=https://books.google.com/books?id=Dk6BLopmn3gC&pg=PA1 |language=en |access-date=23 Август 2023 |archive-date=23 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823084616/https://books.google.com/books?id=Dk6BLopmn3gC&pg=PA1 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Molefe |first1=Motsamai |last2=Allsobrook |first2=Christopher |title=Towards an African Political Philosophy of Needs |date=2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-64496-3 |url=https://books.google.com/books?id=wKQeEAAAQBAJ&pg=PA8 |language=en |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=21 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721164904/https://books.google.com/books?id=wKQeEAAAQBAJ&pg=PA8 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Morujão |first1=Carlos |last2=Dimas |first2=Samuel |last3=Relvas |first3=Susana |title=The Philosophy of Ortega y Gasset Reevaluated |date=7 Септембер 2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-79249-7 |url=https://books.google.com/books?id=ed5BEAAAQBAJ&pg=PA105 |language=en }}
* {{cite web |last1=Moseley |first1=Alexander |title=Political Philosophy: Methodology |url=https://iep.utm.edu/polphil/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=2 Април 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402104628/http://www.iep.utm.edu/p/polphil.htm |url-status=live }}
* {{cite book|last=Mulvaney|first=Robert J.|year=2009|title=Classical Philosophical Questions |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-600652-7 |edition=13}}
* {{cite book |last1=Murphy |first1=P. Karen |title=Rediscovering the Philosophical Roots of Educational Psychology: A Special Issue of educational Psychologist |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-06617-8 |url=https://books.google.com/books?id=qmUPEAAAQBAJ&pg=PA138 |language=en |access-date=14 Новембер 2023 |archive-date=14 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114123505/https://books.google.com/books?id=qmUPEAAAQBAJ&pg=PA138 |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Nado |first1=Jennifer |title=How to Think About Philosophical Methodology |journal=Journal of Indian Council of Philosophical Research |date=2017 |volume=34 |issue=3 |pages=447–463 |doi=10.1007/s40961-017-0116-8 |s2cid=171569977 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s40961-017-0116-8 |language=en |issn=2363-9962 |access-date=18 Април 2022 |archive-date=7 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307124006/https://link.springer.com/article/10.1007/s40961-017-0116-8 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |editor1-last=Borchert |editor1-first=Donald M. |title=Encyclopedia of Philosophy. 3: Determinables–Fuzzy Logic |date=2006 |publisher=Thomson Gale, Macmillan Reference |isbn=978-0-02-866072-1 |edition=2. |chapter=Ethics }}
* {{cite book |last=Nanay |first=Bence |year=2019 |title=Aesthetics: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882661-3}}
* {{cite book |last1=Nasr |first1=Seyyed Hossein |last2=Leaman |first2=Oliver |title=History of Islamic Philosophy |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-78043-1 |url=https://books.google.com/books?id=uPWLvDmhaIsC |language=en |access-date=7 Юн 2023 |archive-date=7 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607072855/https://books.google.com/books?id=uPWLvDmhaIsC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Nasr |first1=Seyyed Hossein |title=Islamic Philosophy From Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy |date=2006 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-6800-5 |url=https://books.google.com/books?id=wankwAEACAAJ |language=en |access-date=7 Юн 2023 |archive-date=7 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607072851/https://books.google.com/books?id=wankwAEACAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Newton-Smith |first=W. H. |editor=W. H. Newton-Smith |year=2000 |chapter=Introduction |title=A Companion to the Philosophy of Science |url=https://archive.org/details/companiontophilo0000unse_b5z5 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-23020-5}}
* {{cite book |last1=Nievergelt |first1=Yves |title=Logic, Mathematics, and Computer Science: Modern Foundations With Practical Applications |url=https://archive.org/details/logicmathematics0000niev |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-1-4939-3222-1 |edition=2.}}
* {{cite book |last1=Nunes |first1=Terezinha |editor1-last=Seel |editor1-first=Norbert M. |title=Encyclopedia of the Sciences of Learning |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-1427-9 |url=https://books.google.com/books?id=xZuSxo4JxoAC |language=en |chapter=Logical Reasoning and Learning |access-date=17 Юл 2023 |archive-date=10 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114047/https://books.google.com/books?id=xZuSxo4JxoAC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Nuttall |first1=Jon |title=An Introduction to Philosophy |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-7456-6807-9 |url=https://books.google.com/books?id=luc-Hf_bEOIC |language=en |chapter=1. The Nature of Philosophy |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=3 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703150048/https://books.google.com/books?id=luc-Hf_bEOIC |url-status=live }}
* {{cite web |author=OED staff |url=https://www.oed.com/dictionary/philosophy_n?tab=factsheet#30785611 |website=Oxford English Dictionary |date=2022 |publisher=Oxford University Press |edition=3rd |title=Philosophy, n. |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123161906/https://www.oed.com/dictionary/philosophy_n?tab=factsheet&tl=true#30785611 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Olsson |first1=Erik |title=Coherentist Theories of Epistemic Justification |url=https://plato.stanford.edu/entries/justep-coherence/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=5 Септембер 2023 |date=2021 |archive-date=13 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213221516/https://plato.stanford.edu/entries/justep-coherence/ |url-status=live }}
* {{cite web |title=Philosophy |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/philosophy |date=2020 |website=Lexico |publisher=[[University of Oxford Press]] |access-date=28 Март 2019 |archive-date=28 Март 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142405/https://en.oxforddictionaries.com/definition/philosophy |url-status=dead |author=OUP Staff }}
* {{cite book |last1=Overgaard |first1=Søren |last2=D'Oro |first2=Giuseppina |title=The Cambridge Companion to Philosophical Methodology |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-54736-0 |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-philosophical-methodology/introduction/03C3CBE35E1E1FD54E29AD2D5E1C4D48 |chapter=Introduction |access-date=18 Април 2022 |archive-date=1 Май 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501081115/https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-philosophical-methodology/introduction/03C3CBE35E1E1FD54E29AD2D5E1C4D48 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Overgaard |first1=Søren |last2=Gilbert |first2=Paul |last3=Burwood |first3=Stephen |title=An Introduction to Metaphilosophy |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-19341-2 |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/an-introduction-to-metaphilosophy/what-is-philosophy/9D6F6F1186D1FF68A23B97B17CC810EE |chapter=What Is Philosophy? |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=14 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234944/https://www.cambridge.org/core/books/abs/an-introduction-to-metaphilosophy/what-is-philosophy/9D6F6F1186D1FF68A23B97B17CC810EE |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Palmquist |first1=Stephen |title=Cultivating Personhood: Kant and Asian Philosophy |date=2010 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-022623-2 |url=https://books.google.com/books?id=NOKjGp7NHtUC&pg=PA800 |language=en |access-date=5 Юл 2023 |archive-date=5 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705113356/https://books.google.com/books?id=NOKjGp7NHtUC&pg=PA800 |url-status=live }}
* {{cite book |last=Papineau |first=David |editor-first=Ted |editor-last=Honderich |year=2005 |chapter=Science, Problems of the Philosophy of |title=The Oxford Companion to Philosophy |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=13 Юл 2023 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199264797.001.0001/acref-9780199264797-e-2279 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123161944/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199264797.001.0001/acref-9780199264797-e-2279 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Papineau |first1=David |title=Naturalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/naturalism/#MetNat |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=5 Новембер 2023 |date=2023 |archive-date=26 Април 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180426123419/https://plato.stanford.edu/entries/naturalism/#MetNat |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Parker-Ryan |first1=Sally |title=Ordinary Language Philosophy |url=https://iep.utm.edu/ord-lang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 Фебруар 2022 |archive-date=7 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307123951/https://iep.utm.edu/ord-lang/ |url-status=live }}
* {{cite book |editor1-last=Parkinson |editor-first1=G. H. R. |title=IV. The Renaissance and Seventeenth-Century Rationalism |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-02914-5 |series=Routledge History of Philosophy }}
* {{cite book |last1=Perkins |first1=Dorothy |title=Encyclopedia of China: History and Culture |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-93562-7 |url=https://books.google.com/books?id=KMQeAgAAQBAJ&pg=PA486 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123162002/https://books.google.com/books?id=KMQeAgAAQBAJ&pg=PA486#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Perrett |first1=Roy W. |title=An Introduction to Indian Philosophy |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85356-9 |url=https://books.google.com/books?id=q7wwCwAAQBAJ |language=en |access-date=9 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154203/https://books.google.com/books?id=q7wwCwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Perry |first1=John |last2=Bratman |first2=Michael |last3=Fischer |first3=John Martin |title=Introduction to Philosophy: Classical and Contemporary Readings |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539036-0 |url=https://books.google.com/books?id=0ndAAQAAIAAJ |language=en |edition=5th |access-date=9 Юл 2023 |archive-date=9 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709081309/https://books.google.com/books?id=0ndAAQAAIAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Phillips |first1=D. C. |chapter=What Is Philosophy of Education? |editor-last1=Bailey |editor-first1=Richard |editor-last2=Barrow |editor-first2=Robin |editor-last3=Carr |editor-first3=David |editor-last4=McCarthy |editor-first4=Christine |title=The SAGE Handbook of Philosophy of Education |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4462-0697-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FI02oTvjkV8C&pg=PA16 |language=en |access-date=21 Август 2023 |archive-date=3 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903172917/https://books.google.com/books?id=FI02oTvjkV8C&pg=PA16 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Pipes |first1=Richard |chapter=Reflections on the Russian Revolution |editor1-last=Stockdale |editor1-first=Melissa K. |title=Readings on the Russian Revolution |date=2020 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-350-03743-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=aXX0DwAAQBAJ&pg=PA29 |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=21 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021140431/https://books.google.com/books?id=aXX0DwAAQBAJ&pg=PA29 |url-status=live }}
* {{cite book |author1=Plato |translator1-last=Jowett |translator1-first=Benjamin |title=Dialogues |publisher=Standard Ebooks |chapter=Apology |date=2023 |orig-date=1871 |url=https://standardebooks.org/ebooks/plato/dialogues/benjamin-jowett/text/apology#apology-text |access-date=14 Новембер 2023 |archive-date=14 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114084819/https://standardebooks.org/ebooks/plato/dialogues/benjamin-jowett/text/apology#apology-text |url-status=live }}
* {{cite book |last=Pojman |first=Louis P. |editor1-last=Pojman |editor1-first=Louis P. |editor2-last=Vaughn |editor2-first=Lewis |title=Philosophy: The Quest for Truth |edition=7th |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-998108-3 |chapter=I. What Is Philosophy? }}
* {{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |url=https://iep.utm.edu/functism/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=19 Юл 2023 |archive-date=19 Май 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Pooley |first1=Jefferson D. |last2=Rothenbuhler |first2=Eric W. |title=The International Encyclopedia of Communication Theory and Philosophy, 4 Volume Set |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-29073-6 |url=https://books.google.com/books?id=eY_2DQAAQBAJ |language=en |access-date=16 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154159/https://books.google.com/books?id=eY_2DQAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Pratt |first1=Menah |editor1-last=Grant |editor1-first=Alec |title=Writing Philosophical Autoethnography |date=15 Септембер 2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-95761-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FCHMEAAAQBAJ&pg=RA4-PT31 |language=en |chapter=The Personal Evolution of a Critical Black Girl Feminist Identity: A Philosophical Autoethnographic Journey }}
* {{cite book |last1=Qi |first1=Xiaoying |title=Globalized Knowledge Flows and Chinese Social Theory |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-69162-3 |url=https://books.google.com/books?id=nxWkAgAAQBAJ |language=en |access-date=14 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154205/https://books.google.com/books?id=nxWkAgAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Quinton |first1=Anthony Meredith |chapter=Philosophy |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |access-date=2 Январ 2022 |archive-date=29 Январ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |isbn=978-0-19-926479-7 }}
* {{cite book |last1=Rambachan |first1=Anantanand |title=The Limits of Scripture: Vivekananda's Reinterpretation of the Vedas |date=1994 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1542-4 |url=https://books.google.com/books?id=b9EJBQG3zqUC |language=en |access-date=16 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154214/https://books.google.com/books?id=b9EJBQG3zqUC |url-status=live }}
* {{cite book |last=Ramos |first=Christine Carmela R. |title=Introduction to Philosophy |publisher=Rex Bookstore, Inc. |date=2004 |isbn=978-971-23-3955-4 |url=https://books.google.com/books?id=y2XkGpGBzbsC&pg=PA4 |language=en |access-date=21 Август 2023 |archive-date=30 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630162728/https://books.google.com/books?id=y2XkGpGBzbsC&pg=PA4 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Ranganathan |first1=Shyam |title=Ramanuja |url=https://iep.utm.edu/ramanuja/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=7 Септембер 2023 |archive-date=12 Фебруар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212154759/https://www.iep.utm.edu/ramanuja/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Redse |first1=Arne |title='Justification by Grace Alone' Facing Confucian Self-Cultivation: The Christian Doctrine of Justification Contextualized to New Confucianism |date=2015 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-30258-7 |url=https://books.google.com/books?id=Dqq8CgAAQBAJ |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=18 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118163625/https://books.google.com/books?id=Dqq8CgAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Regenbogen |first1=Arnim |editor-last1=Sandkühler |editor-first1=Hans Jörg |title=Enzyklopädie Philosophie |date=2010 |publisher=Meiner |url=https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html |chapter=Philosophiebegriffe |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=20 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320211323/https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html |url-status=live |language=de }}
* {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Metaphilosophy: Philosophy in Philosophical Perspective |date=2014 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-9978-7 |url=https://books.google.com/books?id=2yEvBQAAQBAJ |language=en |access-date=15 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154202/https://books.google.com/books?id=2yEvBQAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=On the Nature of Philosophy and Other Philosophical Essays |date=2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-032020-6 |url=https://books.google.com/books?id=RIx_k41e1xAC |language=en |chapter=1. The Nature of Philosophy |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=3 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703150048/https://books.google.com/books?id=RIx_k41e1xAC |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Reynolds |first1=Jack |title=Common Sense and Philosophical Methodology: Some Metaphilosophical Reflections on Analytic Philosophy and Deleuze |journal=The Philosophical Forum |date=2010 |volume=41 |issue=3 |pages=231–258 |doi=10.1111/j.1467-9191.2010.00361.x |hdl=10536/DRO/DU:30061043 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9191.2010.00361.x |issn=0031-806X |access-date=18 Април 2022 |archive-date=7 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307124917/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9191.2010.00361.x |url-status=live |hdl-access=free }}
* {{cite book |last1=Rickles |first1=Dean |title=What Is Philosophy of Science? |date=2020 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-3418-0 |url=https://books.google.com/books?id=rSrfDwAAQBAJ&pg=PT9 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123161911/https://books.google.com/books?id=rSrfDwAAQBAJ&pg=PT9#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}
* {{cite journal |last=Riedel |first=Tom |url=http://www.arlisna.org/artdoc/vol18/iss2/01.pdf |title=[Review:] Encyclopedia of Aesthetics |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213170636/http://www.arlisna.org/artdoc/vol18/iss2/01.pdf |archive-date=13 Фебруар 2006 |journal=Art Documentation |volume=18 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1086/adx.18.2.27949030 |access-date=10 Новембер 2023 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131043128/https://www.arlisna.org/artdoc/vol18/iss2/01.pdf |date=2017-01-31 }}
* {{cite web |last1=Rini |first1=Regina A. |title=Morality and Cognitive Science |url=https://iep.utm.edu/m-cog-sc/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=7 Септембер 2023 |archive-date=7 Септембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907173628/https://iep.utm.edu/m-cog-sc/ |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Rivera Berruz |first1=Stephanie |title=The Quest for Recognition: the Case of Latin American Philosophy |journal=Comparative Philosophy|date=2019 |volume=10 |issue=2 |doi=10.31979/2151-6014(2019).100206|doi-access=free }}
* {{cite encyclopedia |last1=Rizvi |first1=Sajjad |title=Mulla Sadra |url=https://plato.stanford.edu/entries/mulla-sadra/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=8 Юн 2023 |date=2021 |archive-date=27 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527151936/https://plato.stanford.edu/entries/mulla-sadra/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Robertson Ishii |first1=Teresa |last2=Atkins |first2=Philip |title=Essential vs. Accidental Properties |url=https://plato.stanford.edu/entries/essential-accidental/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=16 Юл 2023 |date=2023 |at=Lead Section |archive-date=10 Юл 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710185333/https://plato.stanford.edu/entries/essential-accidental/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Rosenberg |first1=Alex |title=Philosophy of Science: A Contemporary Introduction |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-74350-6 |url=https://books.google.com/books?id=VAzy5bGCcs0C&pg=PA129 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123161900/https://books.google.com/books?id=VAzy5bGCcs0C&pg=PA129#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Ruether |first1=Rosemary Radford |title=Integrating Ecofeminism, Globalization, and World Religions |date=2004 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-1-4616-3822-3 |url=https://books.google.com/books?id=MQFvAAAAQBAJ |language=en |access-date=10 Юн 2023 |archive-date=22 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622154206/https://books.google.com/books?id=MQFvAAAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Russell |first1=Bertrand |title=The Problems of Philosophy |url=https://archive.org/details/problemsofphilo00russuoft |date=1912 |oclc=542749 |publisher=H. Holt and Company}}
* {{cite book |last1=Russell |first1=Gillian |last2=Fara |first2=Delia Graff |title=Routledge Companion to Philosophy of Language |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-59407-6 |url=https://books.google.com/books?id=czr880lvAPIC&pg=PR2 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123161901/https://books.google.com/books?id=czr880lvAPIC&pg=PR2#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Safi |first1=Omid |title=Encyclopedia of Religion |date=2005 |publisher=Macmillan Reference USA |isbn=978-0-02-865733-2 |url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/modernism-islamic-modernism |language=en |chapter=Modernism: Islamic Modernism |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123161901/https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/modernism-islamic-modernism |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Santinello |first1=Giovanni |last2=Piaia |first2=Gregorio |title=Models of the History of Philosophy: Volume II: From Cartesian Age to Brucker |date=2010 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-90-481-9507-7 |url=https://books.google.com/books?id=gC2J3V7_TPUC |language=en |access-date=30 Юн 2023 |archive-date=3 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703151057/https://books.google.com/books?id=gC2J3V7_TPUC |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Sartwell |first1=Crispin |title=Beauty |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=21 Юл 2023 |date=2022 |at=Lead Section, 1. Objectivity and Subjectivity |archive-date=26 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226100643/https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Sayre-McCord |first1=Geoff |title=Metaethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=1 Новембер 2023 |date=2023 |archive-date=12 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062506/https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Scharfstein |first1=Ben-Ami |title=A Comparative History of World Philosophy: From the Upanishads to Kant |date=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3683-7 |url=https://books.google.com/books?id=iZQy2lu70bwC |language=en |access-date=30 Юн 2023 |archive-date=3 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703151058/https://books.google.com/books?id=iZQy2lu70bwC |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last=Schroeder |first=Mark |title=Value Theory |date=2021 |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2021/entries/value-theory/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Spring 2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=27 Март 2021 |archive-date=31 Март 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331093617/https://plato.stanford.edu/archives/spr2021/entries/value-theory/ |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Seshadri |first1=Kandadai |title=Ramanuja: Social Influence of His Life and Teaching |journal=Economic and Political Weekly |date=1996 |volume=31 |issue=5 |pages=292–298 |jstor=4403749 |url=https://www.jstor.org/stable/4403749 |issn=0012-9976 |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=21 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021135309/https://www.jstor.org/stable/4403749 |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Shaffer |first1=Michael J. |title=The Problem of Necessary and Sufficient Conditions and Conceptual Analysis |journal=Metaphilosophy |date=2015 |volume=46 |issue=4/5 |pages=555–563 |doi=10.1111/meta.12158 |jstor=26602327 |s2cid=148551744 |url=https://www.jstor.org/stable/26602327 |issn=0026-1068 |access-date=15 Фебруар 2022 |archive-date=13 Фебруар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213133747/https://www.jstor.org/stable/26602327 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Shand |first1=John |title=Fundamentals of Philosophy |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-58831-2 |url=https://books.google.com/books?id=uoCh8mpbZO4C&pg=PA9 |language=en |access-date=21 Август 2023 |archive-date=21 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821172635/https://books.google.com/books?id=uoCh8mpbZO4C&pg=PA9 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Sharpe |first1=Matthew |last2=Ure |first2=Michael |title=Philosophy as a Way of Life: History, Dimensions, Directions |date=2021 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-350-10216-3 |url=https://books.google.com/books?id=LIstEAAAQBAJ&pg=PA76 |language=en |access-date=15 Новембер 2023 |archive-date=15 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115091214/https://books.google.com/books?id=LIstEAAAQBAJ&pg=PA76 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Shaw |first1=Yu-ming |title=Changes and Continuities in Chinese Communism: Volume I: Ideology, Politics, and Foreign Policy |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-71285-2 |url=https://books.google.com/books?id=H7uZDwAAQBAJ&pg=PT124 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=21 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021140343/https://books.google.com/books?id=H7uZDwAAQBAJ&pg=PT124 |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Shields |first1=Christopher |title=Aristotle |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 Новембер 2023 |date=2022 |archive-date=26 Декембер 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226063824/https://plato.stanford.edu/entries/aristotle/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Shiraev |first1=Eric |title=A History of Psychology: A Global Perspective: A Global Perspective |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-7383-0 |url=https://books.google.com/books?id=r4xBJXxnnx8C&pg=PA83 |language=en |access-date=19 Юл 2023 |archive-date=19 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719171852/https://books.google.com/books?id=r4xBJXxnnx8C&pg=PA83 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Kane |first1=Robert |chapter=7.1 Incompatibilism |editor-last1=Sider |editor-first1=Theodore |editor-last2=Hawthorne |editor-first2=John |editor-last3=Zimmerman |editor-first3=Dean W. |title=Contemporary Debates in Metaphysics |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-71232-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=LRV-Tzcry8EC&pg=RA3-PT258 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=21 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021140431/https://books.google.com/books?id=LRV-Tzcry8EC&pg=RA3-PT258 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Silverman |first1=Hugh J. |last2=Welton |first2=Donn |title=Postmodernism and Continental Philosophy |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-521-7 |url=https://books.google.com/books?id=pHd0VtVBn1UC&pg=PA5 |language=en |access-date=15 Новембер 2023 |archive-date=15 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115092241/https://books.google.com/books?id=pHd0VtVBn1UC&pg=PA5 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Simpson |first1=John A. |title=Oxford English Dictionary: Version 3.0 : Upgrade Version |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521889-3 |language=en |chapter=Philosophy }}
* {{cite journal |last1=Singer |first1=Marcus G. |title=The Many Methods of Sidgwick's Ethics |url=https://archive.org/details/monist_1974-07_58_3/page/420 |journal=Monist |date=1974 |volume=58 |issue=3 |pages=420–448 |doi=10.5840/monist197458326}}
* {{cite book |last1=Singh |first1=Rana P. B. |chapter=3. Rethinking Development in India |editor-last1=Simon |editor-first1=David |editor-last2=Narman |editor-first2=Anders |title=Development as Theory and Practice: Current Perspectives on Development and Development Co-operation |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87658-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=d0CgBAAAQBAJ&pg=PT83 |language=en |access-date=14 Новембер 2023 |archive-date=14 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114165746/https://books.google.com/books?id=d0CgBAAAQBAJ&pg=PT83 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Slingerland |first1=Edward |title=Effortless Action: Wu-wei As Conceptual Metaphor and Spiritual Ideal in Early China |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-987457-6 |url=https://books.google.com/books?id=gSReaja3V3IC |language=en |access-date=30 Юн 2023 |archive-date=3 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703151058/https://books.google.com/books?id=gSReaja3V3IC |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Smart |first1=Ninian |title=World Philosophies |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-41188-2 |edition=Rev. 2nd}}
* {{cite encyclopedia |last1=Smith |first1=David Woodruff |title=Phenomenology: 1. What Is Phenomenology? |url=https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/#WhatPhen |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=20 Септембер 2021 |date=2018 |archive-date=23 Юн 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623203855/https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/#WhatPhen |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Smith |first1=Joel |title=Phenomenology |url=https://iep.utm.edu/phenom/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=10 Октобер 2021 |archive-date=25 Май 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525234910/https://www.iep.utm.edu/phenom/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Smith |first1=Matthew J. |last2=Brown |first2=Matthew |last3=Duncan |first3=Randy |title=More Critical Approaches to Comics: Theories and Methods |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-78275-6 |url=https://books.google.com/books?id=QkmqDwAAQBAJ&pg=PT174 |language=en |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=21 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721082044/https://books.google.com/books?id=QkmqDwAAQBAJ&pg=PT174 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Solomon |first1=Robert C. |last2=Higgins |first2=Kathleen M. |title=From Africa to Zen: An Invitation to World Philosophy |date=2003 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-8086-2 |url=https://books.google.com/books?id=gVgdAAAAQBAJ&pg=PR15 |language=en |access-date=19 Август 2023 |archive-date=19 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230819084521/https://books.google.com/books?id=gVgdAAAAQBAJ&pg=PR15 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Stambaugh |first1=Joan |editor1-last=Eliade |editor1-first=Mircea |editor2-last=Adams |editor2-first=Charles J. |title=The Encyclopedia of Religion |date=1987 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-909480-8 |url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/philosophy-overview |language=en |chapter=Philosophy: An Overview |access-date=5 Юл 2023 |archive-date=30 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630162728/https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/philosophy-overview |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Stehn |first1=Alexander V. |title=Latin American Philosophy |url=https://iep.utm.edu/latin-am/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=7 Новембер 2023 |archive-date=1 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201527/https://iep.utm.edu/latin-am/ |url-status=live }}
* {{cite web |title=Epistemology |url=https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=30 Юн 2020 |archive-date=21 Юл 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721023728/https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ |url-status=live |last1=Steup |first1=Matthias |last2=Neta |first2=Ram |date=2020 }}
* {{cite encyclopedia |last1=Taliaferro |first1=Charles |title=Philosophy of Religion |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/philosophy-religion/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 Септембер 2023 |date=2023 |archive-date=23 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123162439/https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/philosophy-religion/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Ten |first1=C. L. |title=Routledge History of Philosophy: The nineteenth century |date=1999 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-05604-5 |url=https://books.google.com/books?id=04yBhMdnd3MC&pg=PA9 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=6 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106010128/https://books.google.com/books?id=04yBhMdnd3MC&pg=PA9 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Tian |first1=Chenshan |chapter=Development of Dialectical Materialism in China |editor1-last=Mou |editor1-first=Bo |title=History of Chinese Philosophy |date=2009 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-00286-5}}
* {{cite book |last1=Tieszen |first1=Richard L. |title=Phenomenology, Logic, and the Philosophy of Mathematics |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83782-8 |url=https://books.google.com/books?id=2fgQ_fuCcKAC&pg=PA100 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=10 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710080413/https://books.google.com/books?id=2fgQ_fuCcKAC&pg=PA100 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Truncellito |first1=David A. |title=Epistemology |url=https://iep.utm.edu/epistemo/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=14 Юл 2023 |archive-date=13 Январ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113223803/https://iep.utm.edu/epistemo/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Tully |first1=Robert |chapter=Logic, Informal |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |access-date=2 Январ 2022 |archive-date=29 Январ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |isbn=978-0-19-926479-7 }}
* {{cite book |last1=Tuomela |first1=Raimo |title=Science, Action, and Reality |date=1985 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-90-277-2098-6 |url=https://books.google.com/books?id=2Hg9rKafnHsC&pg=PA1 |language=en |access-date=6 Юл 2023 |archive-date=4 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704130304/https://books.google.com/books?id=2Hg9rKafnHsC&pg=PA1 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Uniacke |first1=Suzanne |chapter=The Value of Applied Philosophy |editor1-last=Lippert-Rasmussen |editor1-first=Kasper |editor2-last=Brownlee |editor2-first=Kimberley |editor3-last=Coady |editor3-first=David |title=A Companion to Applied Philosophy |url=https://archive.org/details/companiontoappli0000kasp |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-86911-6}}
* {{cite book |last1=Vallely |first1=Anne |chapter=Jainism |editor-last1=Juergensmeyer |editor-first1=Mark |editor-last2=Roof |editor-first2=Wade Clark |title=Encyclopedia of Global Religion |date=2012 |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-2729-7 |url=https://books.google.com/books?id=B105DQAAQBAJ |language=en |access-date=10 Юн 2023 |archive-date=11 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711181952/https://books.google.com/books?id=B105DQAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=van Inwagen |first1=Peter |last2=Sullivan |first2=Meghan |last3=Bernstein |first3=Sara |title=Metaphysics |url=https://plato.stanford.edu/entries/metaphysics/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 Септембер 2023 |date=2023 |archive-date=16 Септембер 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916103726/https://plato.stanford.edu/entries/metaphysics/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Van Norden |first1=Bryan |title=Wang Yangming |url=https://plato.stanford.edu/entries/wang-yangming/#Infl |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=23 Август 2023 |date=2022 |archive-date=1 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501042635/https://plato.stanford.edu/entries/wang-yangming/#Infl |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Velleman |first1=Daniel J. |title=How to Prove It: A Structured Approach |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67599-4 |url=https://books.google.com/books?id=lptwaMuAtBAC&pg=PA8 |language=en |access-date=17 Юл 2023 |archive-date=10 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114225/https://books.google.com/books?id=lptwaMuAtBAC&pg=PA8 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Venturinha |first1=Nuno |title=The Textual Genesis of Wittgenstein's Philosophical Investigations |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-17998-3 |url=https://books.google.com/books?id=Td3BAAAAQBAJ&pg=PA76 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=22 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022001129/https://books.google.com/books?id=Td3BAAAAQBAJ&pg=PA76 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Verene |first1=Donald Phillip |title=The History of Philosophy: A Reader's Guide |date=2008 |publisher=Northwestern University Press |isbn=978-0-8101-5197-0 |url=https://books.google.com/books?id=hkDX-dxMHpoC |language=en |access-date=25 Май 2023 |archive-date=25 Май 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525075441/https://books.google.com/books?id=hkDX-dxMHpoC |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Vickers |first1=John M. |title=Inductive Reasoning |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0171.xml |website=Oxford Bibliographies |publisher=Oxford University Press |access-date=18 Январ 2023 |language=en |date=2022 |archive-date=29 Март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329200504/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0171.xml |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Vintiadis |first1=Elly |title=Philosophy by Women: 22 Philosophers Reflect on Philosophy and Its Value |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-20324-0 |url=https://books.google.com/books?id=t8P4DwAAQBAJ&pg=PT137 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=4 Новембер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104175429/https://books.google.com/books?id=t8P4DwAAQBAJ&pg=PT137 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Vleet |first1=Jacob E. Van |title=Informal Logical Fallacies: A Brief Guide |date=2011 |publisher=University Press of America |isbn=978-0-7618-5433-3 |url=https://books.google.com/books?id=UCFYUGRG5dcC&pg=PR9 |language=en |access-date=17 Юл 2023 |archive-date=10 Фебруар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114657/https://books.google.com/books?id=UCFYUGRG5dcC&pg=PR9 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Waithe |first1=Mary Ellen |title=A History of Women Philosophers. 4: Contemporary Women Philosophers 1900 - today |date=1995 |publisher=Nijhoff |isbn=978-0-7923-2808-7}}
* {{cite book |last1=Walsh |first1=Richard T. G. |last2=Teo |first2=Thomas |last3=Baydala |first3=Angelina |title=A Critical History and Philosophy of Psychology: Diversity of Context, Thought, and Practice |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-87076-4 |url=https://books.google.com/books?id=8JxcAwAAQBAJ&pg=PA68 |language=en |access-date=10 Новембер 2023 |archive-date=21 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021135309/https://books.google.com/books?id=8JxcAwAAQBAJ&pg=PA68 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Walton |first1=Douglas |chapter=Formal and Informal Logic |editor-last1=Craig |editor-first1=Edward |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1996 |publisher=Routledge |url=https://philpapers.org/rec/BEAREO |access-date=29 Декембер 2021 |archive-date=16 Январ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116111145/https://philpapers.org/rec/BEAREO |url-status=live |isbn=978-0-415-07310-3 }}
* {{cite book |last1=Wei |first1=Wang |title=Philosophy of Science: An Introduction to the Central Issues |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-54231-5 |url=https://books.google.com/books?id=U2wNEAAAQBAJ&pg=PA127 |language=en |access-date=21 Юл 2023 |archive-date=21 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721124833/https://books.google.com/books?id=U2wNEAAAQBAJ&pg=PA127 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Wei-Ming |first1=Tu |title=Self-cultivation in Chinese Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/self-cultivation-in-chinese-philosophy/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=20 Август 2023 |language=en |archive-date=20 Август 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820081451/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/self-cultivation-in-chinese-philosophy/v-1 |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Weir |first1=Ralph Stefan |title=The Mind-Body Problem and Metaphysics: An Argument From Consciousness to Mental Substance |date=2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-91432-0 |url=https://books.google.com/books?id=jUXAEAAAQBAJ&pg=PT10 |language=en |access-date=19 Юл 2023 |archive-date=19 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719171854/https://books.google.com/books?id=jUXAEAAAQBAJ&pg=PT10 |url-status=live }}
* {{cite web |last1=Weisberg |first1=Josh |title=Hard Problem of Consciousness |url=https://iep.utm.edu/hard-problem-of-conciousness/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=19 Юл 2023 |archive-date=19 Юл 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172212/https://iep.utm.edu/hard-problem-of-conciousness/ |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Williamson |first1=Timothy |title=Philosophical Method: A Very Short Introduction |chapter=1. Introduction |year=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-184724-0 |url=https://www.veryshortintroductions.com/view/10.1093/actrade/9780198810001.001.0001/actrade-9780198810001-chapter-1 |access-date=18 Април 2022 |archive-date=7 Март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307131007/https://www.veryshortintroductions.com/view/10.1093/actrade/9780198810001.001.0001/actrade-9780198810001-chapter-1 |url-status=live }}
* {{cite web |last=Wolf |first=Michael P. |year=2023 |title=Philosophy of Language |website=The Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/lang-phi/ |access-date=13 Юл 2023 |archive-date=15 Юн 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615132016/https://iep.utm.edu/lang-phi/ |url-status=live }}
* {{cite encyclopedia |last1=Wolff |first1=Jonathan |last2=Leopold |first2=David |title=Karl Marx |url=https://plato.stanford.edu/entries/marx/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=4 Септембер 2023 |date=2021 |archive-date=16 Январ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116010243/https://plato.stanford.edu/entries/marx/ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Wolff |first=Jonathan |year=2006 |title=An Introduction to Political Philosophy |url=https://archive.org/details/introductiontopo0000wolf_t1j0 |edition=revised |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965801-5}}
* {{cite encyclopedia |last1=Woollard |first1=Fiona |last2=Howard-Snyder |first2=Frances |title=Doing vs. Allowing Harm |url=https://plato.stanford.edu/entries/doing-allowing/#TrolProb |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 Септембер 2023 |date=2022 |archive-date=5 Октобер 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005193642/https://plato.stanford.edu/entries/doing-allowing/#TrolProb |url-status=live }}
{{Refend}}
[[Category:Философия| ]]
oaoo40r96jq2nojirm8uctbkrhcc6ob
Медицина
0
20021
102408
91183
2026-11-08T00:47:13Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102408
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Flag_of_WHO.svg|мини|[[Дунялалъул Сахлъул Организация|Дунялалъул СахлъицӀунул Организациялъул]] флаг, Асклепил гӀанса тӀад бахъараб, эбги ккола тӀолаго медициналъул ва сахлъи цӀунул симболлъун.]]
'''Медицина''' — пациентазе агъаз гьабиялъул, [[Унти|унтабазе]] ва ругъназе [[диагноз]] лъеялъул, [[Прогноз|прогнозалъул]], [[Превентивияб медицина|профилакталъул]], [[Терапия|сах гьариялъул]], [[Паллиативияб квеки|паллиативияб квекул]], пациентазул сахлъи щула гьабиялъул [[ГӀелму|гӀелмуги]] [[Праксис (процесс)|праксисги]]. Медициналъ гъорлӀе рачуна [[Сахлъи цӀуни|сахлъи цӀунул]] батӀи-батӀиял праксисал, жал ругел сахлъи кквезе ва букӀахъинабизе унтабазул [[Профилаксис|профилактиксисалдалъун]] ва терапиялдалъун. Гьанжесеб медициналъ хӀалтӀизарула [[биомедикалал гӀелмаби]], [[биомедикалал цӀех-рехал]], [[генетика]] ва [[медициналъул технология]] [[Диагнозис (медицина)|диагнозисалъе]], терапиялъе ва унтабазул профилактикалъе, [[Фармацевтикияб препарат|фармацевтикиял препаратазулги]] [[Хирургия|хирургиялъулги]] квекудалъун, гьединго [[психотерапия]], шинаби, [[Медикалаб тӀагӀел|медикалал тӀагӀалаби]], [[Биологияб препарат|биологиял препаратал]], [[Радиация (медицина)|ионизатаб радиация]] гӀадал батӀи-батӀиял методазу квекудалъун.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/medicine|title=Dictionary, medicine|access-date=2 Декембер 2013|archive-date=4 Март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304154538/http://dictionary.reference.com/browse/medicine|url-status=live}}</ref>
== Этимология ==
Медицина буго унтабазе [[диагноз]] лъеялъул, [[Прогноз|прогнозалъул]], [[Терапия|терапиялъул]] ва [[Превентивияб медицина|профилаксисалъул]] гӀелму.<ref>{{cite encyclopedia|title=Medicine, n.1|url=http://www.oed.com/view/Entry/115715?result=1&rskey=YZWqVc&|encyclopedia=OED Online|date=Септембер 2014|publisher=Oxford University Press|access-date=8 Новембер 2014|archive-date=18 Август 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://www.oed.com/start;jsessionid=1E0E779892225A3E7EC8E73A292FDF0D?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F115715%3Fresult%3D1%26rskey%3DYZWqVc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Medicine|url=http://oxforddictionaries.com/definition/medicine?q=medicine|encyclopedia=[[Oxford Dictionaries Online]]|publisher=Oxford University Press|access-date=8 Новембер 2014|archive-date=18 Август 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://languages.oup.com/|url-status=dead}}</ref> "Медицина" абураб термин буго [[Латин мацӀ|латин]] ''medicus'', "медик, цогидал сах гьарулев чи" рагӀудаса бачӀараб.<ref>Etymology: {{lang-la|medicina}}, from ''ars medicina'' "the medical art", from ''medicus'' "physician". ([http://www.etymonline.com/index.php?term=medicine Etym.Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122928/http://etymonline.com/index.php?term=medicine|date=11 October 2007}}) Cf. ''mederi'' "to heal", etym. "know the best course for", from [[Proto-Indo-European language|PIE]] base *med- "to measure, limit. Cf. [[Greek language|Greek]] ''medos'' "counsel, plan", [[Avestan language|Avestan]] ''vi-mad'' "physician"</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=medicine "Medicine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122928/http://etymonline.com/index.php?term=medicine|date=11 October 2007}} ''Online Etymology Dictionary''</ref>
== МугъчӀваял ==
{{Reflist}}
[[Категория:Медицина]]
mw7y9makyvn8yt3gagtxip7ubmhr4qq
Христианлъи Дагъистаналда
0
20095
102434
101374
2026-11-08T02:10:27Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102434
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Церковь Святого Знамения Божьей Матери г. Хасавюрт.JPG|thumb|right|300px|Знаменский собор (Хасавюрт)]]
== Дагъистаналда христианлъи тӀобитӀиялъул тарих ==
[[Дагъистан]]алда христианлъиялъул гӀезегӀан халатаб тарих буго. Гьаниб христианлъи баккана [[Киевалъул Русь|Киевалъул Русалдасаги]] цебе, ва баккаралдаса нахъе къинеан гьелъ гьанир тӀолго этапал тана — бакки, тӀобитӀи, бакӀалъулал христианлъиялъул централ ракки, тӀубанго тӀагӀи.
Дагъистаналда христианлъи бакки ва гьелъул тӀобитӀи ва цебетӀей бикьизе бегьула чанго заманалъул бутӀаялда: н. э. XIV гӀасру, XVIII гӀасру — XX-абилеб гӀасруялъул байбихьи, советияб заман ва 1980 соназдаса хадуб малъун гьанжесеб заман.
=== Байбиъиялъул заман ===
НилӀер эраялъул тӀоцересел гӀасрабаздаса байбихьун ва XV гӀасруялда щун батӀи-батӀиял гӀаркьалабазул христианлъи [[Дагъистан]]алда тӀокӀалъчӀечӀого тӀобитӀулеб букӀана.
=== XVIII — XX гӀасруялъул байбихьи ===
Дагъистаналда христианлъи тӀобитӀиялъул цӀияб гӀасру байбихьула гьеб Россялда гъорлӀ араб мехалъ. Гьеб заманалъ гьанир гочизарулел рукӀана цогидал губернияздаса христианал. ТӀоцересел гочараллъунги рукӀана хъазахъал, жал гочун хадур Терек ва Сулахъ гӀоразул рагӀалда чӀарал. Гьединго гьанир армянал ва гуржиял гочулел рукӀана.
=== Советияб заман ===
Дагъистаналда гъорлӀ цере Терекалъул областалда гъорлӀ унел Кизляралъул ва Хасавюрталъул округал рачараб мехалъ христианазул къадар гьаниб цӀакъго цӀикӀкӀана.
Цогидал бакӀазда гӀадин гьатӀанал кьвагӀьизарулел рукӀана, гьезда гьоркьоса ккола:
* [[Андреевский военный собор (Буйнакск)|собор Введения во храм Пресвятой Богородицы (Андреевский военный собор)]], Буйнакск
* [[Александро-Невский собор (Махачкала)|храм Святого Благоверного Александра Невского (МахӀачхъала, 1891 с.)]]
* храм Святого Великомученика Георгия Победоносца ([[Кизляр]] 1904 с.)
* храм Святого Николая Чудотворца ([[Гъоркь-Чирюрт]] росу, 1879 с.)
* храм Святого Благоверного Великого князя Александра Невского ([[Сергъохъала]], 1856 с.)
[[Файл:Храм Александра-Невского.jpg|thumb|left|200px|Александр Невскиясул собор]]
=== Жакъасеб хӀал ===
=== ГьатӀанал ва тӀадрачӀинал ===
==== Православие ====
===== МахӀачхъалаялъул благочиние =====
* [[Свято-Успенский кафедральный собор (Махачкала)|Кафедральный Собор Успения Пресвятой Богородицы]], МахӀачхъала
* [[Знаменский собор (Хасавюрт)|Храм Святого Знамения Божьей Матери]], [[Хасавюрт]]
* Церковь Казанской Божьей Матери, [[Каспийск]]
* Церковь Святого Покрова Божьей Матери, [[Дербент]]
* Церковь преподобного Серафима Саровского, [[Избербаш]]
* Церковь Александра Невского, [[Ахты]]
* Церковь Александра Невского, [[Буйнакск]]
===== Кизляралъул благочиние =====
* Храм Святого Великомученика Георгия Победоносца, [[Кизляр]]
* Свято-Никольский храм, [[Кизляр]]
* Часовня во имя иконы Божией Матери «Взыскание погибших», [[Кизляр]]
* Храм Казанской Божьей Матери п. [[Комсомольский (Кизляр)|Комсомольский]]
* Свято-Никольский храм, [[Крайновка]] росу
* Храм святителя Николая Чудотворца, [[Брянск (Дагестан)|Брянск]] росу
* Храм святителя Николая Чудотворца, [[Кочубей (посёлок)|Кочубей]] росу
* Храм Андрея Первозванного, [[Тарумовка (Дагестан)|Тарумовка]] росу
* Храм Пресвятой Богородицы, [[Таловка (Дагестан)|Таловка]] росу
* Храм Петра и Павла, [[Коктюбей]] росу
* Часовня Александра Невского, [[Терекли-Мектеб]] росу
* [[Крестовоздвиженский женский монастырь (Кизляр)|Крестовоздвиженский женский монастырь]]
==== Протестантиял жамагӀатал ====
Протестантиял жамагӀатал Дагъистаналда раккана XX гӀасруялда. Гьезул тӀоцересел вакилзабилъун рукӀана [[Баптизм|баптистал]], [[Адвентизм|адвентистал]] ва [[Лютеранлъи|лютеранал]] ([[Шенфельд (Дагъистан)|Шенфельд]]). Совет хӀукуматалъул заманалъ жидеда къо бихьаниги гьел кирениги инчӀо ва гьанжеги хӀалтӀулел руго. Республикаялда бугеб протестантиял жамагӀатазе гӀумру-яшав захӀмат гьабулеб буго хӀукуматалъ ва экстремистаз. Гьедин, 2010 соналъул 15 июлалъ МахӀачхъалаялда тункӀица речӀун хвана пастор — [[Пятидесятникал|пятидесятник]] Артур Сулейманов<ref>{{Cite web |url=https://www.protestant.ru/news/prosecution/ofchristians/article/65660 |title=Артур Сулейманов и христианское просвещение народов Дагестана |access-date=2018-04-10 |archive-date=2018-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180411174555/https://www.protestant.ru/news/prosecution/ofchristians/article/65660 |url-status=dead }}</ref>.
== ХӀужаби ==
{{ХӀужаби}}
== РегӀелал ==
* [https://web.archive.org/web/20110515153034/http://www.idksn.ru/book4.php Конфессиональные отношения в современном Дагестане]
* [https://web.archive.org/web/20091107024804/http://ippk.edu.mhost.ru/elibrary/elibrary/uro/uro_20/uro_20_21.htm К. М. Ханбабаев, «Христианство в Дагестане в XVIII — начале XXI в.»]
* [https://web.archive.org/web/20120205235342/http://dagorthodoxy.ru/index.php/qa Сайт Махачкалинского благочиния]
* [http://www.minnaz.ru/news_open.php?id=127 Христианство / Религиозные конфессии в РД]{{Хвараб регӀел|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{rq|sources}}
[[Категория:Христианлъи Дагъистаналда| ]]
2gow185gew7vgpii6zcksxn5f9yksab
Веларияб эйективияб стоп
0
20359
102380
97349
2026-11-07T23:01:38Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102380
wikitext
text/x-wiki
{{infobox IPA
|ipa number=109 + 401
|ipa symbol=kʼ
|imagefile=IPA Unicode 0x006B+0x02BC.svg
|imagesize=150px
|decimal1=107|decimal2=700
|x-sampa=k_>
|kirshenbaum=k`}}
'''Веларияб эйектив''' — [[рагьукъаб]] [[гьаракь|гьаркьил]] тайпа, жиб цо-цо кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|Интернационалаб фонетикияб алфабеталда]] гьеб гьаракь бихьизабизе хӀалтӀищабула симбол {{angbr IPA|kʼ}}.
==Ружби==
Веларияб эйективалъул ружби:
{{plosive}}
{{velar}}
{{voiceless short}}
{{oral}}
{{central articulation}}
{{ejective}}
==ХӀалтӀизаби==
{| class="wikitable"
! colspan=2 | МацӀ !! РагӀи !! [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] !! МагӀна !! Баянал
|-
| colspan=2 | [[Абхаз мацӀ|Абхаз]] || {{lang|ab|а'''к'''ы}}/{{transl|ab|a'''k'''y}} ||{{IPA|[akʼə]}}|| 'цо' ||
|-
| colspan="2" |[[Авар мацӀ|Авар]]
|{{lang|av|[[авар алфабет|'''кӀ'''ул]]}}/{{transl|av|'''ḳ'''ul}}
|{{IPA|[kʼuɫ]}}
|'кӀул'
|
|-
| rowspan="2" |[[Адигъ мацӀ|Адигъ]] || [[Темиргоял|Темиргой]] || {{lang|ady-Cyrl|ш'''кӏ'''э}}/{{transl|ady|š'''č̣'''ǎ}} ||{{Audio-IPA|шкӏэ_2.ogg|[ʃkʼa]}} || 'бече' ||
|-
| [[Шапсугдиалект|Шапсуг]] || {{lang|ady-Cyrl|'''кӏь'''э}}/{{transl|ady|'''č̣'''yė}} ||{{Audio-IPA|кӏьэ.ogg|[kʲʼa]}} || 'рачӀчӀ' || Палаталлъараб. Дандеккола цогидал диалектазул {{IPA|[t͡ʃʼ]}} гьаркьие.
|-
| rowspan="2" | [[Армен мацӀ|Армен]] || Ереваналъул диалект<ref>{{Harvcoltxt|Dum-Tragut|2009|pp=17–18}}</ref>|| {{lang|hy|[[Армен алфабет|'''կ'''եղծ]]}}/{{transl|hy|'''k'''ekhts}} ||{{IPA|[kʼɛʁt͡sʼ]}} || 'гьереси'|| Цо-цо кӀалъалезул. Дандеккола [[ТӀеренаб рагьукъаб|тӀеренаб]] {{IPA|[k⁼]}} гьаркьие кӀалъалезул цӀикӀкӀанисезул ва бакъбаккул армен диалектазул.
|-
|Туплисалъул диалект
|{{lang|hy|'''կ'''արմիր}}/{{transl|hy|karmir}}
|[kʼɑɹmiɹ]
|'багӀараб'
|
|-
| rowspan="4" | [[Инглис мацӀ|Инглис]]<ref>{{Harvcoltxt|Wells|Colson|1971|p=3}}</ref><ref>{{cite web|title=Ejectives in English {{!}} Linguism {{!}} Linguistics, Pronunciation and Phonetics|url=http://www.linguism.co.uk/language/ejectives-in-english|date=21 Август 2008|access-date=11 Фебруар 2015}}</ref> || [[Гьиберно-инглис|Локал-гуреб Дублиналъулаб]]<ref name="unidue">{{cite web|title=Glossary|url=https://www.uni-due.de/vcde/VCDE_Glossary.htm#GlossE|access-date=11 Фебруар 2015}}</ref> || rowspan="4" | [[Инглис ортография|''ba'''ck''''']] || rowspan="4" | {{IPA|[bækʼ]}} || rowspan="4" | 'нахъе' || {{IPA|/k/}}-ялъул аллофон цо-цо кӀалъалезе.<ref name="unidue"/>
|-
| [[Хьондасеб Ингландалъул ингилис|Хьондасеб Инглис]]<ref name="cruttenden">{{Harvcoltxt|Cruttenden|2008|p=167}}</ref><ref name="wellsaoe">{{Harvcoltxt|Wells|1982|p=261}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Gimson|1970|p=34}}</ref> || rowspan="2" | Пре-паузалаб аллофон {{IPA|/k/}} гьаркьил цо-цо кӀалъалезе;<ref name="wellsaoe"/> букӀине бегьула дагьалъ палаталлъун. Ралагье: [[Инглис фонология]]
|-
| [[Бакъдасеб Ингландалда Инглис|Бакъдасеб Инглис]]<ref name="unidue"/><ref name="cruttenden"/><ref name="wellsaoe"/>
|-
| [[Шонтландиялъул инглис|Скотиш]]<ref name="mcss2013">{{Harvcoltxt|McCarthy|Stuart-Smith|2013}}</ref> || РагӀул ахиралда букӀунеб оказионалаб аллофон {{IPA|/k/}} гьаркьил.<ref name="mcss2013"/>
|-
| colspan=2 | [[Гуржи мацӀ|Гуржи]] || {{lang|ka|[[Гуржи хъвай-хъвагӀи|'''კ'''აბა]]}}/{{transl|ka|'''kʼ'''aba}} ||{{IPA|[kʼɑbɑ]}}|| 'гурде'||
|-
| colspan=2 | [[Гьайда мацӀ|Гьайда]] || {{lang|hai|ttsans'''kk'''aagid}} || {{IPA|[tsʼanskʼaːkit]}} || 'чӀалаби'||
|-
| colspan=2 | [[Гьауса мацӀ|Гьауса]] || {{Lang|ha|'''ƙ'''o'''ƙ'''ari}} || {{IPA|[kʼòːkʼɐ̄ɾī]}}|| 'хӀалтӀами'||
|-
| rowspan="2" |[[Гьири мацӀ|Гьири]]
|[[Ирон гьири мацӀ|Ирон]]
|{{lang|os-Cyrl|'''къ'''она}}/{{lang|os-Latn|'''kh'''ona}}
|{{IPA|[ˈkʼonä]}}
|'гъансито'
|
|-
| [[Дигор гьири мацӀ|Дигор]]|| {{lang|os-Cyrl|дзæ'''къ'''олæ}}/{{lang|os-Latn|dzæ'''kh'''olæ}}||{{IPA|[d͡zəˈkʼoɫə]}}|| 'таргьа' ||
|-
| colspan="2" | [[Кечва мацӀал|Кечва]]|| {{lang|qu|'''k{{`}}'''aspi}}|| {{IPA|[kʼaspi]}} || 'тӀил' ||
|-
| colspan=2 | [[Курал мацӀ|Курал]] || {{lang|lez-Cyrl|'''кI'''ир}}/{{transl|lez|'''k{{`}}'''ir}} ||{{IPA|[kʼir]}} || 'гожо' ||
|-
| colspan="2" | [[КӀичӀеъ мацӀ|КӀичӀеъ]] || {{lang|quc|'''k{{`}}'''a'''k{{`}}'''}} || {{IPA|[kʼaːkʼ]}} || 'new' ||
|-
| colspan="2" | [[Лак мацӀ|Лак]] || {{lang|lbe|[[Cyrillic script|'''кӀ'''лла]]}}/{{transl|lbe|'''ⱪ'''alla}} ||{{IPA|[kʼalːa]}} || 'чияр'<ref>лакско-русский словарь [https://cathedra.dgu.ru/Content/files/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%82/%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%9C__%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C.pdf Link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240922203826/https://cathedra.dgu.ru/Content/files/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%82/%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%9C__%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C.pdf |date=2024-09-22 }}</ref>||
|-
| colspan="2" |[[Навагьо мацӀ|Навагьо]]
|{{lang|nv|'''k{{`}}'''os}}
|{{IPA|[kʼòs]}}
|'накӀкӀ'
|
|-
| colspan="2" |[[Рочисезул мацӀ|Рочисезул]]<ref>{{Cite web|title=The Archi Language Tutorial|url=https://www.archi.surrey.ac.uk/handout.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402121902/http://www.archi.surrey.ac.uk/handout.pdf|archive-date=2015-04-02|access-date=2021-05-01|website=}}</ref>
|{{lang|aqc|'''кI'''ан}}/{{transl|aqc|'''k{{`}}'''an}}
|{{IPA|[kʼan]}}
|'тӀину'
|
|-
| colspan="2" |[[Чачан мацӀ|Чачан]]
|{{lang|ce|'''кӀ'''ант}}/{{transl|ce|'''kh'''ant}}
|{{IPA|[kʼənt]}}
|'вас'
|
|}
==Ралагье гьединго==
* [[Фонетикалъул топиказул лист]]
==Баянал==
{{reflist}}
==Референсал==
* {{citation
|editor-last=Cruttenden
|editor-first=Alan
|year=2008
|title=Gimson's Pronunciation of English
|publisher=Hodder
|publication-place=London
|edition=7th
|isbn=978-0340958773
}}
*{{citation
|last=Dum-Tragut
|first=Jasmine
|year=2009
|title=Armenian: Modern Eastern Armenian
|publisher=John Benjamins Publishing Company
|place=Amsterdam
}}
* {{citation
|last=Gimson
|first=Alfred C.
|author-link=Alfred C. Gimson
|year=1970
|title=An Introduction to the pronunciation of English
|publication-place=London
|publisher=Edward Arnold
}}
* {{citation
|last1=Wells
|first1=John C.
|last2=Colson
|first2=Greta
|title=Practical Phonetics
|publication-place=London
|publisher=Pitman
|year=1971
|isbn=0-273-43949-9
}}
* {{citation
|last=Wells
|first=John C.
|title=Accents of English I: An Introduction
|publication-place=Cambridge, New York
|publisher=Cambridge University Press
|year=1982
|isbn=0-521-29719-2
}}
==External links==
* {{phoible|kʼ}}
{{IPA navigation}}
{{DEFAULTSORT:Веларияб эйектив}}
[[Category:Велариял рагьукъал]]
[[Category:Эйективал]]
[[Category:КӀалзул рагьукъал]]
[[Category:Централал рагьукъал]]
3uw2c6wl818yw0zhiujtvlvusn1rbwp
Туркиял мацӀал
0
20549
102426
97918
2026-11-08T01:56:21Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102426
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Евразиялъул мацӀазулаб хъизан}}
{{БатӀа бахъе|Трукиял мацӀал|Турк мацӀ}}
{{Use dmy dates|date=July 2018}}
{{Infobox language family
| name = Туркиял мацӀал
| region = [[Евразия]]
| familycolor = Altaic
| protoname = [[Прото-туркияб мацӀ|Прото-турк]]
| family = ТӀоцереял мацӀазулал хъизабазул цояб
| child1 = [[Жалго туркиял мацӀал|Жалго туркиял]]
| child2 = [[Огъуриял мацӀал|Огъуриял]]
| iso5 = trk
| glotto = turk1311
| glottorefname = Turkic
| map = Turkic Languages distribution map.png
| mapcaption = Туркиял мацӀазул тӀиритӀи
| glottoname =
| notes =
| ethnicity = [[Туркиял халкъал]]
| speakers = {{c.|200 миллион}}
| date = 2020
| ref = <ref name=Rybatzki/>
}}
'''Туркиял мацӀал''' ккола [[МацӀазул хъизан|мацӀазулаб хъизан]], жинда жаниб 35-ялдаса<ref name=Dybo>{{cite web|url= http://altaica.narod.ru/LIBRARY/xronol_tu.pdf |author=Dybo A.V. |title=ХРОНОЛОГИЯ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ И ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ КОНТАКТЫ РАННИХ ТЮРКОВ |trans-title=Chronology of Turkish Languages and Linguistic Contacts of Early Turks |year=2007 |page=766 |access-date=2020-04-01 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20050311224856/http://altaica.narod.ru/LIBRARY/xronol_tu.pdf |archive-date=2005-03-11 |language=ru}}</ref> цӀикӀкӀун документарурал мацӀалги ругеб, жинда туркиял халкъалги кӀалъалеб Евразиялъул [[Бакъбаккул Европа|Бакъбаккул Европалдасаги]] [[Бакъдасеб Европа|Бакъдасеб Европалдасаги]] [[Гьоркьохъеб Азия|Централаб Азиялдеги]], [[Бакъбаккул Азия|Бакъбаккул Азиялдеги]], [[Хьондасеб Азия|Хьондасеб Азиялдеги]] ([[Сибир]]) [[БакътӀерхьул Азия|БакътӀерхьул Азиялдеги]] гӀунтӀун ругел. Туркиял мацӀал лӀугьана Бакъбаккул Азиялъул регионалда Монголиялдаса бахъараб БакътӀерхьул Чиналде щвезегӀан бугеб, рикӀкӀунеб буго, гьениб кӀалъалеб мацӀ прото-турк букӀанилан,<ref name="Janhunen">{{cite book|title=Shared Grammaticalization: With Special Focus on the Transeurasian Languages|chapter-url=https://books.google.com/books?id=3J_6U8N2Wq8C&pg=PA223|first=Juha|last=Janhunen|author-link=Juha Janhunen|editor1=Martine Irma Robbeets|editor2=Hubert Cuyckens|page=223|chapter=Personal pronouns in Core Altaic|date=2013| publisher=John Benjamins |isbn=9789027205995|access-date=19 април 2017|archive-date=15 январ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115124027/https://books.google.com/books?id=3J_6U8N2Wq8C&pg=PA223|url-status=live}}</ref> гьениса цинги эб [[Турк миграция|тӀибитӀана]] Гьоркьохъеб Азиялде ва хадубккун бакътӀерхьудеги тӀоцебесеб азарсоналда жаниб.<ref name="LanguagesOfTheWorld">{{cite book|last=Katzner|first=Kenneth|author-link=Kenneth Katzner|title=Languages of the World, Third Edition|publisher=Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Ltd.|date=Март 2002|isbn=978-0-415-25004-7}}</ref> Эзие характеристика кьола [[диалоектияб континуум]] гӀадин.<ref>{{Cite book|last=Grenoble|first=L.A.|title=Language Policy in the Soviet Union|publisher=Springer|year=2003|isbn=9781402012983|pages=10}}</ref>
Туркиял мацӀазда кӀалъала гӀ-ш 200 миллион чи.<ref name="Rybatzki">{{cite book|last=Rybatzki|first=Volker|title=The Oxford Guide to the Transeurasian Languages|publisher=Oxford University Press|year=2020|editor1=Martine Robbeets|pages=22–28|chapter=Altaic Languages: Tungusic, Mongolic, Turkic|doi=10.1093/oso/9780198804628.003.0003|editor2=Alexander Savelyev}}</ref> КӀалъалезул бищун гӀемераб рикӀкӀенб бугеб туркияб мацӀ ккола аслияб куцалъ [[Анатолия|Анатолиялдаги]] Балканаздаги бугеб [[турк мацӀ]]; элда кӀалъалез ккола киналниги туркиязда кӀалъалездаса account гӀ-ш 38%, хадусеблъун буго [[узбек мацӀ]].<ref name="LanguagesOfTheWorld" />
Характериял куц-мухъал, [[рагьаразул гьармония]], [[агглутинация]], [[субйект-обйект-верб]] тартиб, [[грамматикияб жинс]] гьечӀолъи гӀадал, ккола унвирселаллъун туркияб хъизамуда.<ref name="LanguagesOfTheWorld" /> Буго цӀикӀкӀараб цоцада гьоркьоб бичӀчӀи батӀи-батӀиял угъуз мацӀазул, жинде гъорлӀе [[Турк мацӀ|турк]], [[Къажаразул мацӀ|къажар]], [[Туркмен мацӀ|туркмен]], [[Хъашхъай мацӀ|хъашхъай]], [[чагьармагьали турк]], [[Гагауз мацӀ|гагауз]] ва [[Балканазул гагауз турк]], гьединго угъуз-асарукь ккараб [[Хъиримтатар мацӀ|хъиримтатар]] мацӀал унеб.<ref name="Language Materials Project">{{cite web|publisher=[[University of California, Los Angeles|UCLA]] International Institute, Center for World Languages|url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=67&menu=004|title=Language Materials Project: Turkish|access-date=2007-04-26|date=фебруар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011180149/http://lmp.ucla.edu/Profile.aspx?menu=004&LangID=67|archive-date=11 октобер 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Цогидал туркиял мацӀаз бихьизабула цоцазда бичӀчӀул батӀи-батӀияб даражал жидерго субгрупазда жаниб. Классификациялъул методал чанго батӀиял рукӀаниги, туркиял мацӀал рикӀкӀуна кӀиго гӀаркьалиде рикьарал ругилан: [[Огъур мацӀал|огъур]], жинда гъорлӀ чӀагояб цохӀо [[чуваш мацӀ]] бугеб, ва [[Жалго туркиял мацӀал|жалго туркиял]] (гӀаммал), хутӀарал мацӀал гъорлӀе рачунеб.
Туркиял мацӀаз бихьизабула гӀемерабго релълъен [[Монголиял мацӀал|монголиял]], [[Тунгусиял мацӀал|тунгусиял]], [[Кореял мацӀал|кореял]] ва [[Япониял мацӀал|япониял]] мацӀалгун. Гьел релълъабаз цо-цо лингвистал (гьезулӀго Талат Текинги) рачана [[Алтаял мацӀал|алтаяб мацӀазулб хъизан]] цебелъезе, гьеб ургъ гӀатӀидго нахъчӀвалеб букӀаниги историк-лингвистаз.<ref>{{Cite journal|last=Vovin|first=Alexander|date=2005|title=The end of the Altaic controversy: In memory of Gerhard Doerfer|journal=Central Asiatic Journal|volume=49|issue=1|pages=71–132|jstor=41928378}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Georg|first1=Stefan|last2=Michalove|first2=Peter A.|last3=Ramer|first3=Alexis Manaster|last4=Sidwell|first4=Paul J.|date=1999|title=Telling general linguists about Altaic|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-linguistics_1999-03_35_1/page/65|journal=Journal of Linguistics|volume=35|issue=1|pages=65–98|doi=10.1017/S0022226798007312|jstor=4176504|s2cid=144613877}}</ref> [[Уралиял мацӀал|Уралиял мацӀазулгун]] релълъенлъуца тӀамун рукӀана гӀемераб мехалъ гьел хъизаби урал-алтаяб гьипотезалда гъоркь цо гӀадин рикӀкӀине .<ref>Sinor, 1988, p.710</ref><ref name="DRIEM 2001. Page 336">George van DRIEM: Handbuch der Orientalistik. Volume 1 Part 10. BRILL 2001. Page 336</ref><ref>M. A. Castrén, Nordische Reisen und Forschungen. V, St.-Petersburg, 1849</ref> Амма, рукӀинчӀо жеги гӀурал тӀоритӀалаби цониги гьеб макрохъизан бугилан чӀезабизе. МацӀазда гьоркьор ругел гӀаммал характеристикаби гьанжесеб мехалда хъвала гӀатӀидаб преисторикияб [[МацӀазул контакт|мацӀазулаб контакталъе]].
== МацӀал ==
Хадусеб табло бараб буго Ларс Йогьансонил классификационияб схемалда рекъон.<ref>Lars Johanson, [https://books.google.com/books?id=j-vqDwAAQBAJ&pg=PA105 "The classification of the Turkic languages"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115124026/https://books.google.com/books?id=j-vqDwAAQBAJ&pg=PA105 |date=15 январ 2023 }}, in Martine Robbeets and Alexander Savelyev (eds.), ''The Oxford Guide to the Transeurasian Languages'', 2020, Oxford University Press, pp. 105–114</ref><ref name="turcologica">{{cite web|url=http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html|title=turcologica|access-date=18 юн 2021|archive-date=8 април 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110408063746/http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html|url-status=dead}}</ref>
<div class="noprint">
{| class="wikitable"
| rowspan="18" bgcolor="#d1ebeb" | [[Прото-турк мацӀ|Прото-турк]]
| rowspan="16" bgcolor="#d6e1ec" | [[Жалго туркиял мацӀал|Жалго туркиял]]
| rowspan="4" bgcolor="#e4e0f0" style="border-left:none;"| [[Угъуз мацӀал|БакъдатӀерхьул туркиял<br/>(угъуз)]]
[[File:Oghuz Turkic Languages distribution map.png|upright=0.80|frameless]]
| colspan="2" bgcolor="#e4e0f0" style="border-right:none;"|
|
* [[Салар мацӀ|Салар]]<ref>БатӀагьетӀараб. Историкалго цӀебетӀуна бакъдатӀерхьулалдаса (угъуз) (Йогьансон 1998) [http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408063746/http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html|date=8 април 2011}}</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | БакътӀерхьул угъуз
|
* [[Аджем-турк]] <small>(хвараб)</small>
* [[Анатолиялъул басрияб турк]] <small>(хвараб)</small>
* [[ГӀусманияб турк]] <small>(цебетӀуна гьанжесеб турк мацӀалде 20леб гӀасруялда)</small>
* [[Печенег мацӀ|Печенег]] <small>(хвараб)</small>
* [[Турк мацӀ|Турк]]
* [[Гагауз мацӀ|Гагауз]]
* [[Къажар мацӀ|Къажар]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | Бакъбаккул угъуз
|
* [[Туркмен мацӀ|Туркмен]]
* [[Хорасаналъул турк]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | Бакъдасеб угъуз
|
* [[Хъашхъай мацӀ|Хъашхъай]]<ref name=a>Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 1998. The Turkic languages. London: Routledge. 82-83p.</ref>
* [[Чагьармагьали турк]]
* [[Афшар диалект|Афшари турк]]<ref name=a/>
* [[Сонхъори диалект|Сонхъори турк]]<ref name=a/>
|-
| bgcolor="#e4e0f0" | ([[Аргъу мацӀал|Аргъул]])
[[File:Khalaj Turkic Language distribution map.png|upright=0.60|frameless]]
| colspan="2" bgcolor="#e4e0f0" |
|
* [[Халадж мацӀ|Халадж]]
|-
| rowspan="5" bgcolor="#e4e0f0" style="border-left:none;"| [[Хъипчахъ мацӀ|Хьондасел бакътӀерхьул жалго туркиял<br/>(Хъипчахъ)]]
[[File:Kipchak Map Labeled.png|frameless]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | БакътӀерхьул хъипчахъ
|
* [[Кумик мацӀ|Кумик]]
* [[Хъарачай-балхъар мацӀ]]
* [[Хъирималъул татар мацӀ|Хъирималъул татар]]
* [[Урум мацӀ|Урум]]<ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/urum1249 Urum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204120635/https://glottolog.org/resource/languoid/id/urum1249 |date=4 декембер 2020 }} – Glottolog</ref>
* [[Хъримчах мацӀ|Хъримчах]]<ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/krym1236 Krymchak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210707180356/https://glottolog.org/resource/languoid/id/krym1236 |date=7 юл 2021 }} – Glottolog</ref>
* [[Хъарай мацӀ|Хъарай]]
* [[Куман мацӀ|Куман]] <small>(хвараб)</small>
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | Хьондасеб хъипчахъ<br/>(Волга–Уралалъул туркиял)
|
* [[Татар мацӀ|Татар]]
* [[Башхъир мацӀ|Башхъир]]
* [[Басрияб татар]] <small>(хвараб)</small>
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | Бакъдасеб хъипчахъ<br/>(Арало-Каспиял)
|
* [[Добруджалъул татар мацӀ|Добруджалъул татар]]
* [[Хъазах мацӀ|Хъазах]]
* [[Хъарахъалпахъ мацӀ|Хъарахъалпахъ]]
* [[Нугъай мацӀ|Нугъай]]
* [[Сибиралъул татар мацӀ|Сибиралъул татар]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | Бакъбаккул хъипчахъ<ref name="turcologica"/><br/>(Хъиргъиз–хъипчахъ)<ref name="Baskakov1958">{{cite journal |last = Baskakov | first = N. A. | author-link = Николай Баскаков (лингвист) | year = 1958 | title = La Classification des Dialectes de la Langue Turque d'Altaï | journal = Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=8 |pages=9–15 |issn=0001-6446 |language=fr}}</ref><ref name="Baskakov1969">{{cite book |surname=Baskakov |given=N. A. |author-link=Nikolai Baskakov (linguist) |title=Введение в изучение тюркских языков |trans-title=Introduction to the study of the Turkic languages |place=Moscow |publisher=Nauka |language=ru |year=1969}}</ref><ref name="Kormushin">{{cite encyclopedia |title=Алтайский язык |trans-title=Altai language |author=Kormushin, I. V. |lang=ru |date=2018 |encyclopedia=Большая российская энциклопедия Онлайн |url=https://bigenc.ru/linguistics/text/5199785 |access-date=31 юл 2021 |archive-date=27 юл 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727181345/https://bigenc.ru/linguistics/text/5199785 |url-status=dead }}</ref>{{efn|Николай Баскаковасги чанго цогидазди рикӀкӀунеб буго хъиргъиз-хъипчахъ субгрупа лӀугьадалъун сибирияб групалде кколеблъи, амма цӀикӀкӀараб асар хъипчахъ мацӀаздаса букӀиналъ, эб гьанже хъвазе бегьулеб хъипчахъ групалде.<ref name="Baskakov1958" /><ref name="Baskakov1969" /><ref name="Kormushin" />}}
|
* [[Хъиргъиз мацӀ|Хъиргъиз]]<ref name="turcologica"/>{{efn|Ларс Йохансоница цо мехалда хъиргъиз мацӀ рикӀкӀунаан бакъдасеб хъипчахъалъул гъорлӀбутӀалъун.(Йогьансон 1998)}}
* [[Ферганалъул хъипчахъ мацӀ|Ферганалъул хъипчахъ]] <small>(хвараб)</small>
|-
| rowspan="2" bgcolor="#e4e0f0" | [[Хъарлухъ мацӀал|Бакъдабаккул жалго туркиял<br/>(хъарлухъ)]]
[[File:Karluk Turkic Languages distribution map.png|upright=0.80|frameless]]
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | БакътӀерхьул хъарлухъ
|
* [[Узбек мацӀ|Узбек]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | Бакъбаккул хъарлухъ
|
* [[Уйгъур мацӀ|Уйгъур]]
* [[Или турки мацӀ|Или турки]]<ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/ilit1241 Ili Turki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620215057/https://glottolog.org/resource/languoid/id/ilit1241 |date=20 юн 2021 }} – Glottolog</ref>
* [[Айну мацӀ|Айну (абдал)]]{{efn|Айну мацӀалда буго цӀикӀкӀараб [[паср мацӀ|парс]] вокабуларияб компонент, элда кӀалъала чӀахӀиял бихьинал,[[кант (мацӀ)|криптолект]] гӀадинаб жо.}}
* [[Чагъатай мацӀ|Чагъатай]] <small>(хвараб)</small>
* [[Хорезмалъул турк]] <small>(хвараб)</small>
* [[Гьоркьохъел туркиял мацӀал|Хъараханид]] <small>(хвараб)</small>
|-
| rowspan="4" bgcolor="#e4e0f0" | [[Сибиралъул туркиял мацӀал|Хьондаселгин бакъбаккул гӀаммал туркиял<br/>(Сибириял)]]
[[File:Siberian Turkic Languages distribution map.png|upright=0.80|frameless]]
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" | Хьондасеб сибириял
|
* [[Якут мацӀ|Якут]] (саха)
* [[Долган мацӀ|Долган]]
|-
| rowspan="3" bgcolor="#f1e9df" | Бакъдасел сибириял{{efn|Ларс Йогьансоница цо мехалда бакъдасеб сибирияб група бикьун букӀана 4 субгрупалде (саян-туркиял, енисей-туркиял, чулым-туркиял ва алтай-туркиял). Саян-туркиязде гъорлӀ руго туван (сойот, урянхай) ва тофа (хъарагас) мацӀал. Енисей-туркиязулӀе ккола хакас, ва гӀахьалал диалектал (сагъай, хъака, хъизил). Чулым-туркиязул руго диалектал кюэрик гӀадинал. Алтай-туркияз гъорлӀе рачуна алтай (орот) мацӀ ва диалектал, туба, хъуманда, хъу, телеут, теленгит гӀадинал. (Йогьансон 1998)}}
| bgcolor="#f1dfe5" | Саян-туркиял
|
* [[Туван мацӀ|Туван]]
* [[Тофа мацӀ|Тофа]]
* [[Сойот-цаатан мацӀ|Сойот-цаатан]] <small>(хвараб, бутӀаккун чӀагогьараб)</small><ref name="Rassadin">{{cite web |url=https://lingsib.iea.ras.ru/en/languages/soiot.shtml |author=Rassadin, V.I. |title=The Soyot Language |work=Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia |publisher=[[UNESCO]] |access-date=2021-07-18 |archive-date=3 май 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060503111550/https://lingsib.iea.ras.ru/en/languages/soiot.shtml |url-status=live }}</ref>
* [[Дугьа мацӀ|Дугьа]]
|-
| bgcolor="#f1dfe5" | [[Алтай мацӀ|Алтай]] ва енисей туркиял
|
* [[Чулым мацӀ|Чулым]]
* [[Фуйу хъиргъиз мацӀ|Фуйу хъиргъиз]]{{efn|Ларс Йогьансонида рекъон, фуйу хъиргъизал рикӀкӀуна цӀакъ гӀагараллъун хакасазде.}}
* [[Хакас мацӀ|Хакас]]
* [[Хьондасеб алтай мацӀ|Хьондасеб алтай]]<ref name="NorthernAltai">{{cite web |url=http://www.endangeredlanguages.com/lang/3869 |title=Northern Altai |publisher=ELP [[Endangered Languages Project]] |access-date=2021-07-16 |archive-date=25 новембер 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221125141836/https://www.endangeredlanguages.com/lang/3869 |url-status=live }}</ref>
** Кумандин<ref name="Kumandin">{{cite web |url=http://www.endangeredlanguages.com/lang/10475 |title=Kumandin |publisher=ELP [[Endangered Languages Project]] |access-date=2021-07-15 |archive-date=27 новембер 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127000834/https://www.endangeredlanguages.com/lang/10475 |url-status=dead }}</ref><ref name="Bitkeeva">{{cite web |url=https://lingsib.iea.ras.ru/en/languages/kumandy.shtml |author=Bitkeeva, A.N. |title=The Kumandin Language |work=Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia |publisher=[[UNESCO]] |access-date=2021-07-16 |archive-date=11 юл 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711183413/https://lingsib.iea.ras.ru/en/languages/kumandy.shtml |url-status=live }}</ref>
** Челкан<ref name="Tazranova">{{cite web |url=https://lingsib.iea.ras.ru/en/languages/chelkan.shtml |author=Tazranova, A.R. |title=The Chelkan Language |work=Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia |publisher=[[UNESCO]] |access-date=2021-07-16 |archive-date=11 юл 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711092000/https://lingsib.iea.ras.ru/en/languages/chelkan.shtml |url-status=live }}</ref>
** Туба
* [[Шор мацӀ|Шор]]
* [[Бакъдасеб алтай мацӀ|Бакъдасеб алтай]]{{efn|Николай Баскаковасги чанго цогидазги бакъдасеб алтай мацӀ рикӀкӀунаан хъиргъиз-хъипчахъ субгрупалъулаблъун.<ref name="Baskakov1958" /><ref name="Baskakov1969" /><ref name="Kormushin" />}}
** Жибго алтай
** Теленгит
** Телеут<ref name="Nevskaya">{{cite web |url=https://lingsib.iea.ras.ru/en/languages/teleut.shtml |author=Nevskaya, I.A. |title=The Teleut Language |work=Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia |publisher=[[UNESCO]] |access-date=2021-07-16 |archive-date=11 юл 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711092004/https://lingsib.iea.ras.ru/en/languages/teleut.shtml |url-status=live }}</ref>
|-
| bgcolor="#f1dfe5" |
|
* [[БакътӀерхьул югъур мацӀ|БакътӀерхьул югъур]]<ref name="turcologica" /><ref>[https://books.google.com/books?id=7XuMAgAAQBAJ&pg=PA7 Coene 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115124028/https://books.google.com/books?id=7XuMAgAAQBAJ&pg=PA7 |date=15 январ 2023 }}, гь. 75</ref><ref>{{cite book|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|editor-first1= Keith |editor-last1=Brown |editor-first2=Sarah |editor-last2= Ogilvie|edition=revised|year=2010|publisher=Elsevier|url=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA1109|page=1109|isbn=978-0080877754|access-date=24 април 2014|archive-date=15 январ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115124042/https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA1109|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=The Mainz Meeting: Proceedings of the Seventh International Conference on Turkish Linguistics, August 3–6, 1994|series=Turcologica Series|editor-first=Lars|editor-last=Johanson|others=Contributor Éva Ágnes Csató|year=1998|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|url=https://books.google.com/books?id=cgNQdljvk70C&pg=PA28|page=28|isbn=978-3447038645|access-date=24 април 2014|archive-date=15 январ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115124028/https://books.google.com/books?id=cgNQdljvk70C&pg=PA28|url-status=live}}</ref><ref>Glottolog-алда, бакътӀерхьул югъур мацӀалъул классификация гьабун ьуго енисей-бакъбаккул сибирияб турк гӀадин.</ref>
* [[Орхон турк мацӀ|Орхон турк]] <small>(хвараб)</small>
* [[Басрияб уйгъур мацӀ|Басрияб уйгъур]] <small>(хвараб)</small>
|-
|-
| colspan=4 bgcolor="#d6e1ec" | [[Огъуриял мацӀал|Огъуриял]]
[[File:Chuvash Turkic Language distribution map.png|upright=0.60|frameless]]
|
* [[Чуваш мацӀ|Чуваш]]
* [[Хазар мацӀ|Хазар]] <small>(extinct)</small>
* [[Булгъар мацӀ|Булгъар]] <small>(extinct)</small>
|}
</div>
==Нотаби==
{{notelist}}
==Референсал==
{{reflist}}
==ТӀадеги цӀалуе==
{{refbegin}}
* Akhatov G. Kh. 1960. "About the stress in the language of the Siberian Tatars in connection with the stress of modern Tatar literary language" .- Sat *"Problems of Turkic and the history of Russian Oriental Studies." Kazan. {{in lang|ru}}
* Akhatov G.Kh. 1963. "Dialect West Siberian Tatars" (monograph). Ufa. {{in lang|ru}}
* Baskakov, N. A. (1962, 1969). ''Introduction to the study of the Turkic languages''. Moscow. {{in lang|ru}}
* Boeschoten, Hendrik & Lars Johanson. 2006. ''Turkic languages in contact''. Turcologica, Bd. 61. Wiesbaden: Harrassowitz. {{ISBN|3-447-05212-0}}
* Clausen, Gerard. 1972. ''An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish''. Oxford: Oxford University Press.
* Deny, Jean et al. 1959–1964. ''Philologiae Turcicae Fundamenta''. Wiesbaden: Harrassowitz.
* Dolatkhah, Sohrab. 2016. ''Parlons qashqay.'' In: collection "''parlons''". Paris: L'Harmattan.
* Dolatkhah, Sohrab. 2016. Le qashqay: langue turcique d'Iran. CreateSpace Independent Publishing Platform (online).
* Dolatkhah, Sohrab. 2015. Qashqay Folktales. CreateSpace Independent Publishing Platform (online).
* Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 2022. ''The Turkic Languages''. Second edition. London: Routledge. {{ISBN|978-0-415-73856-9}}.
* Johanson, Lars. 2022. "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp. 83–120.[http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408063746/http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html |date=8 April 2011 }}
* Johanson, Lars. 1998. "Turkic languages." In: ''Encyclopædia Britannica''. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007.[http://www.britannica.com/eb/article-80003/Turkic-languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080623115154/http://www.britannica.com/eb/article-80003/Turkic-languages |date=23 June 2008 }}
* Menges, K. H. 1968. ''The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies''. Wiesbaden: Harrassowitz.
* Öztopçu, Kurtuluş. 1996. Dictionary of the Turkic languages: English, Azerbaijani, Kazakh, Kyrgyz, Tatar, Turkish, Turkmen, Uighur, Uzbek. London: Routledge. {{ISBN|0-415-14198-2}}
* Samoilovich, A. N. 1922. ''Some additions to the classification of the Turkish languages''. Petrograd.
* Savelyev, Alexander and Martine Robbeets. (2019). lexibank/savelyevturkic: Turkic Basic Vocabulary Database (Version v1.0) [Data set]. Zenodo. {{doi|10.5281/zenodo.3556518}}
* Schönig, Claus. 1997–1998. "A new attempt to classify the Turkic languages I-III." ''Turkic Languages'' 1:1.117–133, 1:2.262–277, 2:1.130–151.
* Schönig, Claus. "The Internal Division of Modern Turkic and Its Historical Implications". In: ''Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae'', vol. 52, no. 1, 1999, pp. 63–95. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/43391369 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103004444/https://www.jstor.org/stable/43391369 |date=3 January 2023 }}. Accessed 3 Jan. 2023.
* [[Сергей Старостин|Starostin, Sergei A.]], Anna V. Dybo, and Oleg A. Mudrak. 2003. ''Etymological Dictionary of the Altaic Languages.'' Leiden: Brill. {{ISBN|90-04-13153-1}}
* Voegelin, C.F. & F.M. Voegelin. 1977. ''Classification and index of the World's languages''. New York: Elsevier.
{{refend}}
{{Altaic languages|state=collapsed}}
{{DEFAULTSORT:Туркиял мацӀал}}
[[Category:Tуркиял мацӀал| ]]
[[Category:Агглутинативиял мацӀал]]
[[Category:МацӀазул хъизаби]]
[[Category:Уралалъул история]]
5c4q8vg8hz564rc5aksev0ur8vle1on
Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял
0
21028
102436
101385
2026-11-08T02:12:25Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102436
wikitext
text/x-wiki
'''Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял''' ккола [[авар мацӀ|авар мацӀалъул]] бищун некӀсияб хъвавулаб фиксация. Гьел хъвай-хъвагӀаял гьарурал руго XII–XIV гӀасрабазда.<ref name="ХӀапизов">{{cite journal|last=ХӀапизов |first = М. Ш.|title=Хъанчазда авар-гуржи хъвай-хъвагӀаязул хӀакъалъулӀ|journal=Вестник ДНЦ|year=2014|issue=54|url=http://www.academia.edu/11853326/О_ГРУЗИНСКО-АВАРСКИХ_НАДПИСЯХ_НА_КАМЕННЫХ_КРЕСТАХ|p=67–74|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715230134/https://www.academia.edu/11853326/%D0%9E_%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%97%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E-%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5_%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%AF%D0%A5_%D0%9D%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A5|archive-date=2019-07-15}}</ref>
== История ==
ТӀоцебесеб хъанч батана [[Гьалла]], элъул декрипция гьабуна [[Чикобава, Арнолд|Арнолд Чикобаваца]] 1940 соналъ.<ref name="Чикобава">{{cite journal |last= Чикобава|first= А. С.|date= 1940 |title= Грузино-аварская надпись XIV в. из Дагестана |url= |url-access= |trans-title= |format= |journal= Известия Груз. филиала АН СССР|language= |location= Тбилиси|publisher= |issue= 4|volume= I|pages= 321–327}}</ref> Цоги хъанч батана [[Хунзахъ]], ТӀад-рагӀал абулеб бакӀалда,<ref name="ХӀапизов"/> элтӀа хъвараб жо цӀалана [[Гудава, Того|Того Гудаваца]].<ref name="Гудава">{{cite journal |last= Гудава|first= Т. Е.|date= 1964 |title= Две надписи (грузинская и грузинско-аварская) из Дагестана|url= |trans-title= |journal= Материалы для истории Грузии и Кавказа |issue= Вып. 30|location= Тбилиси|publisher= |pages=195–196}}</ref> [[КӀудияб ГьоцӀалӀ|ГьоцӀалӀ]] батараб буссинабуна [[МикагӀилилазул Илясил Шигьабудиница|Илясил Шигьабудиница]].<ref>{{cite book|last = Атаев|first = Б. М.|title = Формирование и развитие аварского литературного языка. Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора филологических наук|url = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01000129562?page=19|publisher = ИЯ РАН|year = 1998|pages = 45|archive-url = https://web.archive.org/web/20250529072229/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01000129562?page=19|archive-date = 2025-05-29|access-date = 2025-04-26|url-status = dead}}</ref>
== Хъанчал ==
Бищун цӀар рагӀараб хъанч ккола Гьалла батараб. Эб буго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, 22.3 см халалъи, 17 см гӀеблъи бугеб. КӀиго мацӀалда гьабураб тӀахъвай гӀуцӀун буго 11 мухъидалъун. Гуржи мацӀалъулаб буго [[Гуржи хъвай-хъвагӀи#Асомтаврули|асомтаврули хъвавуда]], тӀасаги гъоркьаги, аваралъ хъвараб — [[Гуржи хъвай-хъвагӀи#Нусхури|нусхуриялда]], хъанчил бакьулӀ.<ref name="ХӀапизов"/> Чикобавада рекъон, аваралъ хъварал мухъал (4–7) руго:{{Efn|Чикобавал транслитерация буго гьанже гуржи мацӀалъе хӀалтӀизабулеб бугеб мхедрули хъвавуда: {{lang|oav|სარკელი: წობ თეგ / ი: ბოტბ ჩოჰლტა რო / ვ: ჩჰე / სიტა}}.<ref name="Чикобава"/>}}
{{blockquote
|{{lang|oav|ⴑⴀⴐⴉⴄⴊⴈ: ⴜⴍⴁ ⴇⴄⴂ / ⴈ: ⴁⴍⴒⴁ ⴙⴍⴠⴊⴒⴀ ⴐⴄ / ⴅ: ⴙⴠⴄ / ⴑⴈⴒⴀ}}<br>''СаркӀели: цӀоб тег-'' / ''и: ботӀ<а>б чогьлтӀа: ро-'' / ''в: чи гье-'' / ''ситӀа''
}}
ХӀапизовасда рекъон, гьанжесебе авар мацӀалде эл руссинаризе бегьула хадусеб куцалда: "СаркӀели, цӀоб теги тӀолго гӀагаразда, росасда". БукӀине бегьула, ''теги'' абун хъвай ''лъеги''-ялъул бакӀалда, щай гурелъул гуржи хъвавуда гьечӀо авар {{angbr|лъ}} бихьизабизе батӀаго бугеб хӀарп.<ref name="ХӀапизов"/>
КӀиабилеб хъанч буго гьединго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, элъул борхалъи буго 16 см, 9.5 см. Цебеселдаго гӀадин тӀаса мухъалги, тӀарамагъадисеб цо мухъги руго гуржиялъ хъван, бакьулӀ ругел 9–12 мухъазда руго авар рагӀаби. ХӀалтӀизарун руго мргловани ва нусхури хъваял.<ref name ="Гудава"/> ИчӀабилеб мухъил тӀоцересел хӀарпал тӀаса ун руго, гьединлъидал рагӀул кӀал цӀализе щолеб гьечӀо, амма эб букӀине бегьула чиясул цӀарлъун.<ref name="ХӀапизов"/> Хъвай-хъвагӀай хадусеб:
{{blockquote
|{{lang|oav|ⴇⴄⴂⴈ / ⴒⴀ: ⴇⴈⴋⴀ / ⴊⴀⴒⴀ ⴜ / ⴍⴁ {{angbr|ⴇⴄ}}ⴂ{{angbr|ⴈ}} ⴀ{{angbr|ⴋⴈ}}ⴌ}}<br>''...бери'' / ''-тӀа: тима'' / ''латӀа цӀ'' / ''-об [те]г[и] a[ми]н''<br/>...беритӀа, лъималазда цӀоб теги, амин.
}}
== Цогидал хъвай-хъвагӀаял==
Буго гьединго 1928 соналъ [[ГӀурада]] батараб ганчӀил рекел тӀад хъвай-хъвагӀигун, жиб асомтаврулиялда гьабураб:
{{blockquote
|{{lang|oav|{{angbr|...}}Ⴀ : ჀႠႰႳ{{angbr|...}} / {{angbr|...}}Ⴊ : ႢႨႫႳ ႥႠ{{angbr|...}} / {{angbr|...}}Ⴓ : ႳႪႳ ႫႳ ႫႰႫ / {{angbr|...}}ႠႱႧႠႰႨႪ : ႥႠႺ}}
}}
ТӀоцебе гьеб эпиграфикалъул анализ гьабуна [[Николай Марр|Николай Маррица]] 1924 соналъ, амма гьесул макъаладул къватӀибе бахъана 1947 соналъ, жив Марр хун хадуса. Хъвай-хъвагӀай цӀалулаго, Маррица кьочӀое босун букӀана авар лексикон.<ref>{{cite journal |last= Муравьев|first= С. Н.|date= 1981|title= Три этюда кавказско-албанской письменности|journal= Ежегодник иберийско-кавказского языкознания|volume= VIII |issue= |publisher=|location = Тбилиси |pages= 293|url=|access-date=}}</ref> Маррида рекъон, хъвараб жоялъул магӀна буго "Христ нижер Албаниялъул / бечед, гьардалав / гӀолай Марям / Астаралъул / гьардал".<ref>{{cite journal |last= Марр|first= Н. Я.|date= 1947|title= Албанская надпись|journal= Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры|volume= XV |issue= |publisher= Издательство АН СССР |location = Москва |pages= 7–14|url= https://archaeolog.ru/media/books_ksia/ksia_015.pdf|access-date=}}</ref> Амма эсул щаклъи букӀана, Марям абураб рагӀи тун, цогидал рагӀаби цӀалулӀ. ХӀапизовас гьеб хъвавул дескрипция гьабулеб буго хадусеб:<ref name="Хапизов2">{{cite journal |last= Хапизов|first= Ш. М.|date= 2015|title= Урадинская надпись (к вопросу о развитии аварской письменности на основе грузинского алфавита)|url= https://www.academia.edu/22016948/Урадинская_надпись_к_вопросу_о_развитии_аварской_письменности_на_основе_грузинского_алфавита|journal= Вестник Дагестанского научного центра|volume= |issue= 58|publisher= |pages= 65–70|doi= |access-date=}}</ref> {{lang|oav|(ქრისტედ)ა : ჰარო(ლა) / (გურჰე)ლ : გიმო : ვა(წი) / (ლ)ო : ოლო (გი)მო მ(ა)რ(ია)მ(იე) / (დ)ასთარილ ვაც}} ''(КристӀед)а'' : ''гьару(ла)'' / ''(гурхӀе)л'' : ''гимо'' : ''ва(цӀи)'' / ''(-л)о Оло (ги)мо М(а)р(иа)м(ие)'' / ''(Д)астарил вац''. Гьанжесеб мацӀалде буссинабуни, "КристӀеда (Христосида) гьарула гурхӀел гин вацӀалъи Ологун Мариамие. Дастарил вац".
== Ралагье гьединго ==
*[[Авар хъвай-хъвагӀи]]
*[[Гуржи хъвай-хъвагӀи]]
== Референсал ==
===Нотаби===
{{notelist}}
===Иццал===
{{reflist}}
[[Категория:Авар хъвай]]
6hxnrxaogcfovpqt605mttk3eofsw4i
Астрахан
0
21168
102373
94731
2026-11-07T22:42:29Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102373
wikitext
text/x-wiki
'''Астрахан''' ({{langx|ru|Астрахань}}, {{IPA|ru|ˈastrəxənʲ|IPA|audio=Ru-Астрахань.oga}}), гьединго '''Аштархан''', буго Россиялъул [[Астрахан област|Астрахан областалъул]] бищун кӀудияб шагьарги административияб центерги. Шагьар буго [[Волга]] гӀорул кӀиябго рагӀалда, [[Волгалъул Делта|Волгалъул Делталъул]] тӀасияб рахъалда, [[Каспий ралъад|Каспий ралъдадаса]] 100 км-алъ рикӀкӀад; чагӀазул рикӀкӀен буго 475,629 чи, 2021 цензалда рекъон. Ралъдал гьурматӀаса 28 метралъ гӀодобегӀан бугеб эб ккола Россиялъул бищун гьединаб шагьар.
Астрахан цебе букӀана [[Астраханалъул татарал|татаразул]] [[Астраханалъул ханлъи|Астраханалъул ханлъиялъул]] ([[Меседил Урду|Меседил Урдуялъул]] хутӀел) тахшагьар, элъул локализация букӀана Волгалъул кваранаб рагӀалда, гьанже бугеб бакӀалдаса 11 километралъ добегӀан. Караваназулги лълъелги нухазда чӀел бугеб эб цебетӀуна росдадаса кӀудияб дармилаб шагьриде, Иван Грознияс 1556 соналъ бахъизегӀан, 1558лелдаса нахъе эб буго жиндирго гьанжесеб бакӀалда.
Гъоркьа Волга регионалъул бищун цебесеб экономикиябгун културияб центер,<ref name="OffSite">{{Cite web|url=http://astrgorod.ru/about/obshchie-svedeniya|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211150238/http://astrgorod.ru/about/obshchie-svedeniya|url-status=dead|title=Официальный сайт органов местного самоуправления.|archivedate=декембер 11, 2013|accessdate=май 14, 2023}}</ref> элде абула Россиялъул бищун бакъдехун бугеб форпост–илан,<ref name="RuGaz">{{Cite web |title=В военных подразделениях Астраханской области работают 35 тысяч специалистов — Российская газета — Спецвыпуск № 4762. |url=http://www.rg.ru/2008/10/01/forpost.html |access-date=септембер 6, 2017 |website=rg.ru |date=октобер 2008}}</ref> гьединго Каспиялъул тахшагьар абунги.<ref>{{Cite web |last=Howard Amos |date=юл 17, 2011 |title=Astrakhan |url=http://old.themoscowtimes.com/beyond_moscow/astrakhan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919025008/http://old.themoscowtimes.com/beyond_moscow/astrakhan.html |archive-date=септембер 19, 2018 |access-date=септембер 18, 2018 |website=themoscowtimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=април 8, 2011 |title=Gazprom dobycha Astrakhan to be major partner for Days of Spain in Russia within Astrakhan Oblast |url=http://www.gazprom.com/about/subsidiaries/news/2011/april/article112254/ |access-date=септембер 18, 2018 |website=www.gazprom.com |archive-date=25 юл 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725224410/https://www.gazprom.com/about/subsidiaries/news/2011/april/article112254/ |url-status=dead }}</ref>
== Демография ==
===Популация===
2021 сонил цензалда рекъон, Астраханалда ругезул рикӀкӀен букӀана 475,629 чи.<ref name=2021Census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=Federal State Statistics Service|accessdate=26 март 2023|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|url-status=dead}}</ref>
Официалаб 2021 ценз тӀобитӀулеб мехалде, шагьрил популациялъул этникияб гӀуцӀи букӀана хадусеб:<ref>{{Cite web |title=Итоги::Астраханьстат |url=https://astrastat.gks.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xlsx |access-date=2023-03-26}}</ref>
[[Файл:Население Астрахани по районам, в % I.png|thumb|Астраханалъул популация районазда рекъон, %, 2010 сонил ценз, I бутӀа]]
[[Файл:Население Астрахани по районам, в % II.png|thumb|Астраханалъул популация районазда рекъон, %, 2010 сонил ценз, II бутӀа]]
{|class="wikitable"
|-
! Этникияб къокъа || РикӀкӀен || БутӀа
|-
|[[ГӀурусал]] || align=right | 293 620 || align=right | 61,73 %
|-
|[[Хъазахал]] || align=right | 23 965 || align=right | 5,04 %
|-
|[[Татарал]] || align=right | 21 179 || align=right | 4,45 %
|-
|[[Къажарал]] || align=right | 4213 || align=right | 0,89 %
|-
|[[Нугъаял]] || align=right | 4163 || align=right | 0,88 %
|-
|[[Куралал]] || align=right | 2823 || align=right | 0,59 %
|-
|[[Арменал]] || align=right | 2727 || align=right | 0,57 %
|-
|[[Аварал]] || align=right | 2469 || align=right | 0,52 %
|-
|[[Чачанал]] || align=right | 1684 || align=right | 0,35 %
|-
|[[Украинал]] || align=right | 1681 || align=right | 0,35 %
|-
|[[Гъалмугъал]] || align=right | 1077 || align=right | 0,23 %
|-
|[[Узбекал]] || align=right | 957 || align=right | 0,20 %
|-
|[[Даргиял]] || align=right | 914 || align=right | 0,19 %
|-
|[[Циганал]] || align=right | 688 || align=right | 0,14 %
|-
|[[Табасараны]] || align=right | 549 || align=right | 0,12 %
|-
|[[Кумикали]] || align=right | 491 || align=right | 0,10 %
|-
| Цогидал || align=right | 112 429 || align=right | 23,65 %
|-
| Киналниги || align=right | 475 629 || align=right | 100,00 %
|}
== Административияб гӀуцӀи==
[[Файл:Astrakhan districts.jpg|thumb|Астраханалъул административияб рикьи]]
Астрахан бикьула 4 районалде:<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802076638 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Астраханской области» |access-date=2016-10-26 |archive-date=2016-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161102035851/http://docs.cntd.ru/document/802076638 |url-status=live }}</ref><ref name="устав">{{Cite web |url=http://administration.astrgorod.ru/официальная-информация/устав-города |title=Устав города |access-date=2020-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818072102/http://administration.astrgorod.ru/официальная-информация/устав-города |archive-date=2019-08-18 |url-status=dead }}</ref>
{| class="wikitable"
!№
!Район
!ГӀатӀилъи,<br> км²
!Население,<br> чел
|-
| align="center" | 1
|[[Кировский район (Астрахан)|Кировский]]
| align="right" | 17,6
| align="right" | 107 355
|-
| align="center" | 2
|[[Советский район (Астрахан)|Советский]]
| align="right" | 100
| align="right" | 127 721
|-
| align="center" | 3
|[[Ленинский район (Астрахан)|Ленинский]]
| align="right" | 200
| align="right" | 137 757
|-
| align="center" | 4
|[[Трусовский район (Астрахан)|Трусовский]]
| align="right" | 76
| align="right" | 102 796
|}
== Референсал ==
{{Reflist}}
eaiu353ltntcnha5jemvpymjhssir01
ХӀабщи
0
21196
102440
97145
2026-11-08T02:16:58Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102440
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Russian inhabited locality
|inhabloc_cat=Росу
| federal_subject = [[Дагъистан]]
| federal_subject_ref =
| adm_district_jur = [[Шурагьиб мухъ]]
|pushpin_map = Russia Dagestan#European Russia
|elevation_m = 1205
|image_skyline=Вид_на_село_Апши_с_горы_Цутара-меэр.jpg
|postal_codes=368204
| pop_latest = 2024
| pop_latest_date = 2021
| pop_latest_ref = <ref>{{cite web|url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.5.%20ЧИСЛЕННОСТЬ%20НАСЕЛЕНИЯ%20ГОРОДСКИХ%20ОКРУГОВ,%20МУНИЦИПАЛЬНЫХ%20РАЙОНОВ,%20МУНИЦИПАЛЬНЫХ%20ОКРУГОВ,%20ГОРОДСКИХ%20.xlsx|title = 1.5. Численность населения городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов Республики Дагестан|work = Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (на 1 октября 2021 года)|access-date = 2024-06-25|archive-date = 2024-07-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20240723192406/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.5.%20%D0%A7%D0%98%D0%A1%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%AC%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%9E%D0%92,%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%92,%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%9E%D0%92,%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5%20.xlsx|url-status = dead}}</ref>
|population_demonym = ХӀабщинав,
ХӀабщинай,
ХӀабща́л
}}
'''ХӀа́бщи''' — ккола [[Дагъистан|Дагъистаналъул Республикалда]] бугеб [[аварал|авар]] росу. Халкъалъул рикӀкӀен 2024 чи вугеб (2021 сонил ценз).
== Георгафия ==
Росу буго [[Шурагьиб мухъ|Шурагьиб мухъалда]].
== Климат ==
{{БакӀалъул климат|Янв_а_макс=14.7|Мар_а_макс=23|Апр_а_макс=27|Май_а_макс=30|Авг_а_макс=32|Окт_а_макс=27.1|Дек_а_макс=15.7|Янв_а_мин=-28.6|Мар_а_мин=-22.2|Апр_а_мин=-16.7|Май_а_мин=-5.7|Авг_а_мин=5.5|Окт_а_мин=-16.6|Дек_а_мин=-29.4|Феб_а_макс=15.9|Феб_а_мин=-28.8|Юн_а_макс=31|Юл_а_макс=32|Юн_а_мин=-0.3|Юл_а_мин=6.1|Сеп_а_макс=32.5|Сеп_а_мин=-5.3|Нов_а_макс=19.2|Нов_а_мин=-26.9|ЛъагӀ_а_макс=32.5|ЛъагӀ_а_мин=-29.4|БакӀ_хас=ХӀабщи|Янв_гь_макс=2.5|Феб_гь_макс=8|Мар_гь_макс=5.7|Апр_гь_макс=16.4|Май_гь_макс=17|Юн_гь_макс=21.6|Юл_гь_макс=24.6|Авг_гь_макс=27.5|Сеп_гь_макс=19.2|Окт_гь_макс=18.2|Нов_гь_макс=11.9|Дек_гь_макс=5.8|ЛъагӀ_гь_макс=14.8|ЛъагӀ_гь=13.8|ЛъагӀ_гь_мин=7.1|ЛъагӀ_гь_гӀ-цӀ=33|Янв_гь=0.9|Феб_гь=7.5|Мар_гь=4.8|Апр_гь=13.4|Май_гь=15.4|Юн_гь=20.7|Юл_гь=23.9|Авг_гь=26.4|Сеп_гь=18.5|Окт_гь=17.2|Дек_гь=4.8|Нов_гь=10|Дек_гь_мин=-0.6|Нов_гь_мин=5|Окт_гь_мин=9.5|Сеп_гь_мин=11.8|Авг_гь_мин=17.7|Юл_гь_мин=15.7|Юн_гь_мин=13.3|Май_гь_мин=10.2|Апр_гь_мин=7.9|Мар_гь_мин=0.2|Феб_гь_мин=-0.6|Янв_гь_мин=-4.9|Дек_гь_гӀ-цӀ=18|Нов_гь_гӀ-цӀ=23|Окт_гь_гӀ-цӀ=31|Сеп_гь_гӀ-цӀ=60|Авг_гь_гӀ-цӀ=54|Юл_гь_гӀ-цӀ=33|Юн_гь_гӀ-цӀ=36|Май_гь_гӀ-цӀ=42|Апр_гь_гӀ-цӀ=41|Мар_гь_гӀ-цӀ=22|Феб_гь_гӀ-цӀ=20|Янв_гь_гӀ-цӀ=19|ЛъагӀ_речч=57|Дек_речч=60|Нов_речч=52|Окт_речч=52|Сеп_речч=56|Авг_речч=43|Юн_речч=64|Юл_речч=52|Май_речч=72|Апр_речч=66|Мар_речч=72|Янв_речч=57|Феб_речч=43|ЛъагӀ_гьури=4|Нов_гьури=3.8|Дек_гьури=4|Окт_гьури=3.5|Сеп_гьури=4.7|Авг_гьури=5.4|Юл_гьури=4.9|Юн_гьури=4|Май_гьури=4|Апр_гьури=5|Мар_гьури=3.6|Феб_гьури=3.6|Янв_гьури=3.3|Ицц=[https://goodmeteo.ru/pogoda-apshi-buynakskiy-dagestan/god/ ХӀабщи климат]}}
== Демография ==
{{Historical populations|1869|1135|1888|1474|1895|1431|1926|1819|1939|1355|1970|1338|1989|1161|2002|1251|2010|1676|2021|2024}}
== Иццал ==
<references />
[[Категория:Аваразул росаби]]
2v2ypnnhqwjhdvhqp8zg8tlcsv26baj
Халип:Infobox Dagestanian district/area
10
21340
102447
96606
2026-11-08T09:55:11Z
M. Omarius
10562
102447
wikitext
text/x-wiki
{{#switch:{{{1|}}}
| Дагъистан = 50270.0
| Бакълъул мухъ = 676.16
| БежтӀа мухъ | Бежтӏа участок = 575.34
| Болъихъ мухъ = 687.93
| Гелбахъ мухъ | Гъизилюрт мухъ | Гъизилюрт район = 524.01
| Гъуниб мухъ = 609.52
| ГӀахьвахъ мухъ = 291.09
| НахъбакӀ мухъ = 585.13
| Лак район = 703.91
| Лаваши мухъ | Лаваша мухъ | Лаваши район | Лаваша район = 813.24
| ЛъаратӀа мухъ = 1611.52
| Онсоколо мухъ | Онсоколоб мухъ = 559.86
| Хасавхъала мухъ | Хасавюрт мухъ | Хасавюрт район = 1423.58
| Хунзахъ мухъ = 551.91
| Хьаргаби мухъ = 346.52
| ЦӀумада мухъ = 1178.48
| ЦӀунтӀа мухъ = 1538.91
| ЧӀарада мухъ = 894.03
| Шамилил мухъ = 892.19
| Шурагьиб мухъ = 1826.58
| Aгъул мухъ | Агъул район = 793.54
| Ахти мухъ | Ахти район = 1119.96
| ДахӀадал мухъ = 761.37
| ДешлахӀар мухъ = 528.40
| ГӀахъуша мухъ |ГӀахъуша район = 622.81
| Кули мухъ |Кули район = 650.63
| Рутул район = 2188.48
| Хайдакъ район |Хайдакъ мухъ = 678.24
| #default =<!--blank-->
}}
hssaaf7ht5ib1ieoqfdj3oyqabffh0b
Хин
0
21550
102432
97602
2026-11-08T02:09:36Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102432
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Хин
| loc_name1 =
| loc_lang1 =
| image_skyline =
| image_caption =
| district_map = Russia Dagestan Akhty District
| coordinates =
| elevation_m = 2335
| adm_district_jur = [[Ахти мухъ]]
| adm_selsoviet_jur = Хин росу
| adm_selsoviet_type = Росдал поселение
| inhabloc_type = Росу
| pop_latest = {{ЧР|Хин|р}}
| pop_latest_date = {{ЧР|Хин|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧР|Хин|л}}
| population_demonym =
| ethnicity = [[Рутулал]]
| adm_ctr_of1 = Хин росдал поселениялъул
| rural_settlement_jur = ''«Хин росу»'' муниципалаб гӀуцӀи́
| mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/>
| website =
}}
'''Хин''' ({{langx|rut|Хин}}) буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Ахти мухъ|Ахти мухъалъул]] росу.
Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб ''Хин росу'' абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.<ref name="RDagestan_mun"/>
== География ==
Хин росу буго Дагъистаналъул жанубияб рахъалда, [[ГӀурахъ|ГӀурахъги]] Гелмец-Ахти балазда гьоркьоб, Кизилдере ва Дали-лъар [[Ахти-гӀор|Ахти-гӀорулӀе]] чвахулеб бакӀалда.<ref name="городской_центр">{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.gorodskoicenter.ru/index.php/селение_хнов |title = Селение Хнов |archive-url = |archive-date = |url-status = dead }}</ref>.
== Демография==
{{ЧР|Хин}}
{{ЧР|Хин|д}}
; Националаб гӀуцӀи
Хиналдаса чагӀаз жидедаго абулеб цӀар буго «хинадбы».<ref>{{Cite web|url=https://xn----dtbe9acce6bn.xn--p1ai/about/history|title=История, культура и традиции села Хнов//ФОНД СОХРАНЕНИЯ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ СЕЛА ХНОВ.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410011126/https://xn----dtbe9acce6bn.xn--p1ai/about/history|archive-date=2023-04-10|access-date=2023-04-10|url-status=dead}}</ref> Этникияб рахъалъ жидерго идентификация гьабула росдадалъун (хиналдасел), яги, гӀатӀидаб магӀнаялда, лезгиял гӀадин.<ref>{{Cite web|url=https://jazykirf.iling-ran.ru/(2023)_Spisok_jazykov_Rossii_Monograph.pdf#page=42|title=Список языков России и статусы их витальности|publisher=Институт языкознания РАН|quote=Этнически борчинцы и хновцы идентифицируют себя или по селу, или, в более широком контексте, скорее как лезгины. Шинцы понимают, что в России живут родственные им рутульцы, но не ощущают себя единой общностью|access-date=2025-09-29|archive-date=2024-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705143508/http://www.jazykirf.iling-ran.ru/(2023)_Spisok_jazykov_Rossii_Monograph.pdf#page=42|url-status=dead}}</ref>. Националаб рахъалъ росдал чагӀи кккола [[газалал|газалал]].<ref>{{cite journal |last= Лавров|first=Леонид Иванович |title=Рутульцы |journal = Советская этнография |issue=4 |date = 1953 |page = 30 | url=https://www.booksite.ru/etnogr/1953/1953_4.pdf#page=30}}</ref><ref>{{cite book |chapter=Рутульцы |title=Народы Дагестана |editor-first1= С. А. |editor-last1=Арутюнов| editor-first2=А. И. |editor-last2=Османов|editor-first3= Г. А. |editor-last3=Сергеева |url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/Народы_Дагестана._Энциклопедия_2002.pdf#page=425 |place=Москва |publisher=Наука |date=2002 |page=588 |series=Народы и культуры |isbn=5-02-008808-0 }}</ref> 2021 сонил тӀолгороссиялъулаб цензалда эл рикӀкӀун руго куралал гӀадин.<ref>{{Cite web|url=https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20НАЦИОНАЛЬНЫЙ%20СОСТАВ%20НАСЕЛЕНИЯ%20РЕСПУБЛИКИ%20ДАГЕСТАН%20ПО%20ГОРОДСКИМ%20ОКРУГАМ%20И%20МУНИЦИПАЛЬНЫМ%20РАЙОНАМ.xlsx|title=Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения Республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам}}</ref>
Эл кӀалъала [[Борч-хин диалект|борч-хин диалекталда]],<ref>{{cite book |url=https://www.google.ru/books/edition/Морфология_рутульско/GX8bAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=борчинско-хновский+диалект+Новый+Борч&dq=борчинско-хновский+диалект+Новый+Борч&printsec=frontcover |first=S. M. |last=Makhmudova |title=Морфология рутульского языка |date=2001 |publisher=Институт языкознания РАН |page=268}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://api.xn--80aaaa1bcaqfbqcckfp8c4cxgsc.xn--p1ai/uploads/Ibragimova_M_O_Kategoriya_padezha_i_morfologiya_skloneniya_v_rutulskom_yazyke_dialektnaya_stratifikacziya_2a8e1c6b88.pdf|title=Борчинско-хновский диалект, который состоит из говоров сел Борч, Хнов, Новый Борч, Шорсу, Хырса, Шин..}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jazykirf.iling-ran.ru/(2023)_Spisok_jazykov_Rossii_Monograph.pdf#page=42|title=Борчинско-хновский диалект (на котором говорят в сёлах Борч, Хнов и Новый Борч в России и в сёлах Шин, Шорсу и др.|access-date=2025-09-29|archive-date=2024-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705143508/http://www.jazykirf.iling-ran.ru/(2023)_Spisok_jazykov_Rossii_Monograph.pdf#page=42|url-status=dead}}</ref> жиб традиционго [[газал мацӀ|газал мацӀалъул]] далект гӀадин рикӀкӀунеб. Росдал чагӀи руго бусурбаби.
== Муниципалаб статус ==
Хин росу уна гьебго цӀар бугеб росдалаб поселениялда гъорлӀе.
Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 15.99 км<sup>2</sup>.<ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀиялъул ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-05-11 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
== МугъчӀваял ==
{{МугъчӀваял}}
{{Ахти мухъ|rosu}}
[[Категория:Ахти мухъалъул росаби]]
42tu8ofj4relu5qwbjgh2doqk7ezr7i
Сухъияхъ
0
21894
102364
96715
2026-11-07T18:06:36Z
M. Omarius
10562
102364
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Сухъияхъ
| ru_name =
| loc_name1 = Ссухъиящи
| loc_lang1 = Лак
| loc_name2 =
| loc_lang2 =
| inhabloc_type = Росу
| inhabloc_type_ref =
| inhabloc_cat =
| inhabloc_cat_ref =
| image_skyline =
| image_caption =
| etymology =
| image_map =
| district_map = Russia Dagestan Kuli District
| map_caption =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_outside =
| coordinates =
| adm_district_jur = [[Кули мухъ]]
| adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/>
| adm_selsoviet_type = Росдал поселение
| adm_selsoviet_jur = [[Вихьли росдал совет]]
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Сухъияхъ|т}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Сухъияхъ|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Сухъияхъ|л}}
| pop_density =
| population_demonym =
| ethnicity = [[Лакал]]
| postal_codes =
| postal_codes_ref =
}}
'''Сухъияхъ'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 50}}</ref> ({{langx|lbe|Ссухъиящи}}<ref>{{cite book|title= Лакско-русский словарь|url= https://cathedra.dgu.ru/Content/files/Хайдаков_С_М__Лакско-русский_словарь.pdf|last= Хайдаков|first= С. М.|editor-last= Жирков|editor-first= Л. И.|date= 1962|place= Москва|publisher= Государственное издательство иностранных и национальных словарей|page= 346}}{{Хвараб регӀел|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Кули мухъ|Кули мухъалъул]] росу, жиб [[Вихьли росдал совет|Вихьли росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/>
== География ==
Росу буго мухъалъул центер [[Вачи|Вачиялдаса]] 6 км-лъ шималияб бакъбаккудехун.
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Сухъияхъ}}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Сухъияхъ|д}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Кули мухъ|rosu}}
[[Категория:Кули мухъалъул росаби]]
lzt8ql4xk8jdktw4bgud7275ek631xu
Эпепо
0
22012
102446
101466
2026-11-08T02:36:43Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102446
wikitext
text/x-wiki
'''Эпе́по''' ({{lang-la|Colútea arborescens}}) — ''Fabaceae'' хъизамул рижунжазул регӀ, ''Colútea''-лъул типалъул регӀ. Халатаб, тӀамах гъунеб хьуй. РегӀулӀ уна кӀиго батӀияб гъоркьрегӀ — ''Colutea arborescens subsp. arborescens'' гун ''Colutea arborescens subsp. gallica Browicz.''<ref>{{Cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/1ab0f5cb3fcc7fe237e58732a675d6c0 |title=Информация о виде ''Colutea arborescens'' L. на сайте Catalogue of Life |access-date=2017-01-03 |archive-date=2017-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104001024/http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/1ab0f5cb3fcc7fe237e58732a675d6c0 |url-status=dead }}</ref>
[[Файл:Colutea_arborescens_Moszenki_południowe_2020-07-02_05.jpg|мини|Эпепо]]
==ЦӀар==
Гьелде гьединго ''кьвагье́ро'' абула.
ЧӀезабураб этимология гьечӀо, хӀо авараб ''эпе́по'' [epépo] форма данде ккола гӀанди мацӀазул формабигун: [[багвалал|багвал.]] ''бебо'' [bebo] (багвал. диал.: лъис. ''бибо'' [bibo], кван. ''абабо'' [ababo], гьинд. ''абабибо'' [ababíbo]), [[кӀкӀаралал|кӀкӀар.]] ''гӀабубу'' [ʕabubu], [[Болъихъ|балъхъ.]] ''абабе'' [ábabe] (балъхъ. миарс. ''гӀапапу́'' [ʕapapú]) «эпепо».
== Сипат-сурат ==
ТӀамах гъунеб, хеккого гӀолеб, канлъи бокьулеб, багӀарукь хӀинкъулареб гьарш-гьаршарал гӀаркьалабазул 4-5 м. бахунеб хьуй. Май-июналъ тӀегьала.<ref name="Атрохин1982">{{cite book |author=Атрохин В. Г., Калуцкий К. К., Тюриков Ф. Т. |title=Древесные породы мира. Т. 3: Древесные породы СССР |editor=под ред. К. К. Калуцкого |location=М. |publisher=Лесная промышленность |date=1982 |pages=72, 73|url=https://www.booksite.ru/fulltext/rusles/drevesporody/text.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220235332/https://www.booksite.ru/fulltext/rusles/drevesporody/text.pdf |archive-date=2016-12-20 |url-status=live}}</ref>
'''[[ТӀамах|ТӀанхал]]'''
ТӀанхазул форма букӀуна эллиптикияб яги ханибегӀаб, гьезул халалъи 1,5—3 см. ТӀанхил адаксиалияб (тӀасияб) рахъ букӀуна канчӀгӀурччинаб, толораб; абаксиалияб — чанчахаргӀурччинаб, цодагь гьаршараб.
'''[[ЦӀул]]'''
Берцинаб, тӀогьилгьинаб цодагь сурмиябгун румаб кьерал чӀвараб цӀул.
== ТӀибитӀи ==
ГӀемериса бижула гьаб гьогьаб салихӀалаб ракьутӀа. ГьитӀинаб щватил хьуйдул ганчӀахарал ракьаздаги гӀола. Жиндир тӀабигӀияб куцалда тӀибитӀун буго Шималияб Африкалда — гӀемериса Алжиралда гун Мароккоялда; Централияб Европалда – Австриялда, Чехиялда, Словакиялда, Венгриялда, Германиялда гун Швециялда. Жанубгун-бакътӀерхьул Европалда — Испаниялда гун Франциялда. Гьеб дандечӀвала Крималда гун Кавказалда. Украиналъул, Балтиялъул хӀукуматазул, Россиялъул европалъул рахъалъул парказда гӀезабула.
==ХӀалтӀизаби==
Хьуйлъуца ракь лъикӀ цӀунула [[эрозия|эрозиялдаса]], рохьал цӀилъизаризе, руссинаризе гун ракьал гӀурччинлъизарулӀ хӀалтӀизабула, хасго ракъвай цӀикӀкӀарал регионазда. Хьуйдул чӀола [[солитерал|солитералккун]], къокъабиккун, цинги [[чӀагояб чали|чӀагояб чалилъун]].
== МугъчӀваял ==
{{МугъчӀваял}}
k60z4mneiepg0ps5ni2hvp6r0uyz1la
Гъодобериса Идрис
0
22291
102383
102348
2026-11-07T23:12:25Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
102383
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъияв хъулухъчи|хъулухъ=[[ГӀанди сверухълъи#Административияб рикьи|Гумбеталда]] [[наиб]]|цевесев=Даниял Апашев|хадусев=ХӀажиясул ХӀадис|период_авал=[[19 Феврал|19 феврал]] [[1898]]|период_ахир=[[март]] [[1904]]|цӀаралъул_оригинал=[[Гъодоберисеб мацӀ|гъодоб]]. ''Гъидусу Идриси''|хвараб_къо-моцӀ=[[март]] [[1904]]|гьавураб_бакӀ=[[Гъодобери]], [[Болъихъ мухъ|ТӀехӀнуцаллъи]], [[Шималияб Кавказалъул имамат]]|гьавураб_къо-моцӀ=1849|хвараб_бакӀ=[[Дагъистаналъул вилаят|Дагъистаналъул област]], [[Россиялъул империя]]|миллат=[[Гъодоберисел|гъодоберисев]] [[Аварал|аварав]]|лъимал=[[МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби|АхӀмаднаби]], МухӀамадибир, ЖахӀбар, Батули, Бахумеседу|эмен=МухӀама|лъади=Каримат|эбел=?|дин=[[Ислам|ислам]]|шапакъатал=[[Файл:RUS Imperial Order of Saint Stanislaus ribbon.svg|40px]]}}
'''Гъодобериса Идрис<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.gazavat.ru/history3.php?rub=17&art=172|title=ПИСАТЕЛИ ДАГЕСТАНСКОГО ЗАРУБЕЖЬЯ|lang=ru|author=А. Муртазалиев|website=gazavat.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20241114030555/http://www.gazavat.ru/history3.php?art=172&rub=17|archive-date=2024-11-14|access-date=|url-status=dead}}</ref>''', гьединго '''Идрис МухӀамаев<ref name=":4">{{Книга|автор=Козубский Е. И.|заглавие=Дагестанский сборник. Выпуск 1|год=1902|язык=ru|место=Темир-Хан-Шура|страницы=418|всего страниц=689}}</ref>'''<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://toonsitli.ucoz.ru/file/po_sledam_predkov.pdf|автор=Ш. Исаев|заглавие=По следам предков (ахвахцы)|год=2005|издание=toonsitli.ucoz.ru}}</ref> яги '''Идрис-наиб<ref name=":2">{{Cite web|url=https://index.kodifikant.ru/ru/05007000011000300|title=Почтовый индекс улица Идриса Наиба, с. Годобери, Ботлихский р-н, республика Дагестан|website=index.kodifikant.ru|access-date=2025-07-27}}</ref>''' ([[1849 сон|1849]], [[Гъодобери (Болъихъ мухъ)|Гъодобери]], [[Болъихъ мухъ|ТӀехӀнуцаллъи]], [[Шималияб Кавказалъул имамат]] — [[март]] [[1904]], [[Дагъистаналъул вилаят|Дагъистаналъул област]], [[Россиялъул империя]]) — XIX гӀасруялда [[Дагъистан|Дагъистаналда]] рагъулав ва административияб хӀаракатчи, [[Россиялъул империя|Россиялъул]] административияб системаялда вукӀарав наиб<ref name=":02">{{Статья|ссылка=https://toonsitli.ucoz.ru/file/po_sledam_predkov.pdf|автор=Ш. Исаев|заглавие=По следам предков (ахвахцы)|год=2005|издание=toonsitli.ucoz.ru}}</ref>, ракьул бетӀергьан.
== Биография ==
Идрис гьавуна 1849 соналъ [[Гъодобери (Болъихъ мухъ)|Гъодобери]] росулӀ. Гьесул эмен вукӀун вуго МухӀама абурав чи<ref name=":5">Дагъистан Республикаялъул централияб пачалихъияб архив. ТӀехӀнуцал наиблъиялъул Гъодобери росдал хъизамазул сияхӀ (1886)</ref>. Цо биценалда рекъон, Идрисил эбел [[Къеди]] [[Нуцалзабазул рукъ|нуцабазул]] чиясул къоролайлъун йикӀун йиго ва жиндирго гьитӀинав вас АмирхӀамзагун цадахъ Гъодоберие гочун йиго ва гьений МухӀамае росасе ана<ref name=":1">{{Книга|автор=Газимагомедов И.|заглавие=Кеди и кединцы: История села Кеди|год=2022|язык=av|место=Махачкала|страницы=141|всего страниц=735}}</ref>.
Дагъистан [[Россиялъул империя|Россиялъул империялде]] гъорлӀе ун хадуб гьес пачалихъияб хъулухъ гьабулаан. Дагъистан областалъул [[ГӀанди сверухълъи|ГӀанди]] ва [[Авар сверухълъи|Авар округазда]] наибасул хъулухъал тӀуразарулаан<ref name=":42">{{Книга|автор=Козубский Е. И.|заглавие=Дагестанский сборник. Выпуск 1|год=1902|язык=ru|место=Темир-Хан-Шура|страницы=418|всего страниц=689}}</ref>. Гьел хъулухъазда гьесие щвана халкъалъ адаб гьабулев гӀакъилав ва ритӀухъав нухмалъулев хӀисабалда цӀар. [[Кавказалъул рагъ|Кавказалъул рагъул]] чӀунтиялдаса хадуб мугӀрузул жамгӀият щулалъиялъе кӀудияб квербакъи гьабуна Гъодобериса Идрисица.
[[Файл:Официальная_часть._Высочайший_приказ_по_военному_ведомству.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9E%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C._%D0%92%D1%8B%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D0%BE_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83.jpg|мини|298x298пкс|19 февралалъул 1898 соналъул Идрис МухӀамаев Гумбеталда наиблъун тӀамиялъул буюрухъ]]
1877 соналъ [[ЧачаналӀ|Чачаналда]] ва [[Дагъистан|Дагъистаналда]] багъарараб восстаниялъул заманалда гьес Россиялъул администрациялъул рахъги ккун, гьел восстаниял гӀадада ва халкъалъе хӀинкъи бугеллъун рикӀкӀун, гьел чӀезариялъулъ гӀахьаллъи гьабуна. [[МигӀарсо|МигӀасдерил]] лъарахъ ккараб рагъулӀ лъукъана гьев, квегӀаб хӀатӀил кӀудияб килищги батӀалъун<ref name=":03">{{Статья|ссылка=https://toonsitli.ucoz.ru/file/po_sledam_predkov.pdf|автор=Ш. Исаев|заглавие=По следам предков (ахвахцы)|год=2005|издание=toonsitli.ucoz.ru}}</ref>.
Идрис вукӀана ракьул бетӀергьан. Гьесул букӀана [[Беледи]] абулеб колода магӀишат, гьениб гьес гӀи-боцӀи хьихьулаан. Живго жиндаго чӀун магӀишаталъе нухмалъи гьабизе захӀмат букӀиналъ, гьес кулиги аскӀор ругел ракьалги [[АнсалтӀа|ансазе]] ижараялъ кьолаан. Ругел баяназда рекъон, гьесул магӀишаталда букӀана гӀага-шагарго 2000 чахъу, 2 чу, 8 оц, 15 гӀака<ref>{{Книга|автор=Османов М-З. О., Гарданов В. К.|заглавие=Формы традиционного скотоводства народов Дагестана в XIX - начале XX в|год=1990|язык=ru|страницы=87|всего страниц=294}}</ref>.
Хвана Идрис наиб [[1904|1904 соналъул]] [[Март|марталда]].
== ГӀагарлъи ==
Идрисица ячана [[Имам Шамил|Шамил имамасул]] хазиначи КӀкӀаратӀаса ХӀажиясул яс Каримат. Гьесул щуго лъимадул цӀарал ва цо-цо баянал лъала:
* [[МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби|'''АхӀмаднаби''']] хъулухъ гьабулев вукӀана МугӀрузул республикаялъул ГӀанди округалъул рагъулав комиссарлъун. Эмиграция гьабун хадув гьев вищана Германиялда бугеб Шималияб Кавказалъул миллияб комитеталъул председателлъун. Гьес чехай ячана, гьезул йикӀун йиго кӀиго яс<ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.gazavat.ru/history3.php?rub=17&art=172|title=ПИСАТЕЛИ ДАГЕСТАНСКОГО ЗАРУБЕЖЬЯ|lang=ru|author=А. Муртазалиев|website=gazavat.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20241114030555/http://www.gazavat.ru/history3.php?art=172&rub=17|archive-date=2024-11-14|access-date=|url-status=dead}}</ref>.
* '''ЖахӀбар''', кӀудияв (яги кӀудиязул цояв) вас, гьавуна 1882 соналъ<ref name=":5" />.
* '''МухӀамадибир''', гьавуна 1885 соналъ<ref name=":5" />.
* '''Батули''' росасе кьун йиго [[КӀкӀаратӀа]] росулӀе. Лъалеб буго гьелъул вукӀанин вас Идрис, советияб заманалда «ватӀаналъул хиянатчи» вугин абун гӀайибги гӀунтӀизабун репрессиял гьавурав, амма хадуб реабилитация гьабурав<ref>{{Cite web|url=https://chernovik.net/content/hronograf/vozvrashchyonnoe-imya|title=[ Возвращённое имя ] {{!}} Черновик|website=chernovik.net|access-date=2026-06-28}}</ref>.
* '''Бахумеседу''' росасе ана КӀкӀаратӀаса Загъалав наибасе, жив Шамил имамасул Тавуш-МухӀамад наибасул васлъун вукӀарав. Гьезул хъизамалда жаниб щуго васги лъабго ясги рукӀана: МухӀамадрасул, Идрис, МухӀамад, Апанди, Сапарбег, ПатӀимат, Загьидат, Умайгьанат<ref>{{Книга|автор=Алигазиев А. А.|заглавие=Карата: Из прошлое в будущее|язык=ru|год=2019|страницы=128|всего страниц=752}}</ref>.
Идрисил яц Батули КӀаратӀаса ХӀажиясул вас ва Кариматил вац ХӀадис наибасул лъади йикӀана<ref name=":12">{{Книга|автор=Газимагомедов И.|заглавие=Кеди и кединцы: История села Кеди|год=2022|язык=av|место=Махачкала|страницы=141|всего страниц=735}}</ref>.
Идрисил эбел цадахъав вац вуго АмирхӀамза, [[Къеди]] ШагӀбанилал тухумалъул чи. Гьев вукӀана 1844 соналъ Шамилил муридзабаз чӀварав Къеди нуцалчиясул вас, гьебго соналъ, чӀвай-хъвеялдаса ворчӀун, эбелгун цадахъ гочана Гъодобериве. Балугълъиялде вахиндал, гьев тӀадвуссана гӀагараб росулӀе<ref name=":13">{{Книга|автор=Газимагомедов И.|заглавие=Кеди и кединцы: История села Кеди|год=2022|язык=av|место=Махачкала|страницы=141|всего страниц=735}}</ref>.
== Шапакъатал ==
1901 соналъул [[1 январь|1 январалъул]] тӀадегӀанаб буюрухъалдалъун Гъодобериса Идрис наибасе кьуна Святой Станиславил II даражаялъул орден<ref>{{Cite web|url=https://ria1914.info/index.php?title=%D0%92%D1%8B%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B,_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F,_1901,_%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C|title=Высочайшие приказы, текстовая версия, 1901, январь — Офицеры русской императорской армии|website=ria1914.info|access-date=2026-09-10|archive-date=2026-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108002633/http://ria1914.info/index.php?title=%D0%92%D1%8B%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B,_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F,_1901,_%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
== РакӀалдещвей ==
[[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Болъихъ мухъ|Болъихъ мухъалъул]] [[Гъодобери (Болъихъ мухъ)|Гъодобери росдал]] цо къватӀалъе кьун буго Идрисил цӀар<ref name=":22">{{Cite web|url=https://index.kodifikant.ru/ru/05007000011000300|title=Почтовый индекс улица Идриса Наиба, с. Годобери, Ботлихский р-н, республика Дагестан|website=index.kodifikant.ru|access-date=2025-07-27}}</ref>.
== МугъчӀваял ==
[[ru: Идрис из Годобери]]
kkyl9ioyb6bscqftsp7lnl1bxoicbv0
Халип:Бежтӏа участок
10
22376
102363
102361
2026-11-07T16:39:51Z
M. Omarius
10562
102363
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox with collapsible groups
| name = Бежтӏа участок
| title = [[Бежтӏа участок]]
| listclass = hlist
| state = {{{state|}}}
| above =
| image1 = [[file:Герб Бежта.png|60px]]
|group1 = Росу-ракь
| abbr1 = rosu
| list1 =
;Участокалъул центер
:'''[[Бежтӏа]]'''
* [[Балакъори]]
* [[Гъарбулӏ]]
* [[Гьунзиб]]
* [[Жамоди]]
* [[Исотӏа]]
* [[Къарагьиб]]
* [[Кьадал]]
* [[Нахӏада]]
* [[Хашархотӏа]]
* [[Хьванросу]]
* [[Чӏегӏергохӏ]]
|group2 = Муниципалаб гӀуцӀи́
|abbr2 = municipal
|list2 =
;Росаби:
:[[Кьадал]] росу
:[[Хашархотӏа]] росу
;Росдал советал:
:[[Бежтӏа росдал совет|Бежтӏа р/совет]]
:[[Гьунзиб росдал совет|Гьунзиб р/совет]]
:[[Хьванросу росдал совет|Хьванросу р/совет]]
|selected = {{{1|}}}
| below =
}}<noinclude>{{doc}}</noinclude>
h5dvq8cvix4zk74hbp7cdi10xx02s3f
Балакъори
0
22377
102365
2026-11-07T19:42:10Z
M. Omarius
10562
Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Балакъори | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map...»
102365
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Балакъори
| ru_name =
| loc_name1 =
| loc_lang1 =
| loc_name2 =
| loc_lang2 =
| inhabloc_type = Росу
| inhabloc_type_ref =
| inhabloc_cat =
| inhabloc_cat_ref =
| image_skyline =
| image_caption =
| etymology =
| image_map =
| district_map = Russia Dagestan Bezhta District
| map_caption =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_outside =
| coordinates =
| adm_district_jur = [[Бежтӏа участок]]
| adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/>
| adm_selsoviet_type = Росдал поселение
| adm_selsoviet_jur = [[Бежтӏа росдал совет]]
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори|т}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори|л}}
| pop_density =
| population_demonym =
| ethnicity = [[Аварал]]
| postal_codes =
| postal_codes_ref =
}}
'''Балакъори'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 50}}</ref> буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Бежтӏа участок|Бежтӏа участокалъул]] росу, жиб [[Бежтӏа росдал совет|Бежтӏа росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/>
== География ==
Росу буго [[Бежтӏа|Бежтӏаса]] 3 км-лъ шималияб рахъалдехун, гьебго цӏар бугеб лъарахъ.
== История ==
Росдал статус кьуна 2013 соналъ, Дагъистаналъул Халкъияб Данденлъул 2013 сонил 26 септембралдаса № 619-V «Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалаб гӏуцӏулӏе хис босиялъул» лъазабудалъун.<ref>{{Cite web |url=http://docs.pravo.ru/document/view/55667494/63197801/ |title=Постановление Народного Собрания Республики Дагестан от 26 сентября 2013 года № 619-V "О внесении изменений в административно-территориальное устройство Республики Дагестан" |access-date=2016-05-04 |archive-date=2015-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223185613/http://docs.pravo.ru/document/view/55667494/63197801/ |url-status=live }}</ref>
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори}}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори|д}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Бежтӏа участок|rosu}}
[[Категория:Бежтӏа мухъалъул росаби]]
3ym48n9vbe3rx99k6cnslqlt09neeh6
102366
102365
2026-11-07T19:44:04Z
M. Omarius
10562
102366
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Балакъори
| ru_name =
| loc_name1 =
| loc_lang1 =
| loc_name2 =
| loc_lang2 =
| inhabloc_type = Росу
| inhabloc_type_ref =
| inhabloc_cat =
| inhabloc_cat_ref =
| image_skyline =
| image_caption =
| etymology =
| image_map =
| district_map = Russia Dagestan Bezhta District
| map_caption =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_outside =
| coordinates =
| adm_district_jur = [[Бежтӏа участок]]
| adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/>
| adm_selsoviet_type = Росдал поселение
| adm_selsoviet_jur = [[Бежтӏа росдал совет]]
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори|т}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори|л}}
| pop_density =
| population_demonym =
| ethnicity = [[Аварал]]
| postal_codes =
| postal_codes_ref =
}}
'''Балакъори'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 50}}</ref> буго [[Хьваназул бо|хьваназул бол]] росу, [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Бежтӏа участок|Бежтӏа участокалда]] бугеб. Эб уна [[Бежтӏа росдал совет|Бежтӏа росдал советалда]] гъорлӀе.<ref name="RDagestan_mun"/>
== География ==
Росу буго [[Бежтӏа|Бежтӏаса]] 3 км-лъ шималияб рахъалдехун, гьебго цӏар бугеб лъарахъ.
== История ==
Росдал статус кьуна 2013 соналъ, Дагъистаналъул Халкъияб Данденлъул 2013 сонил 26 септембралдаса № 619-V «Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалаб гӏуцӏулӏе хис босиялъул» лъазабудалъун.<ref>{{Cite web |url=http://docs.pravo.ru/document/view/55667494/63197801/ |title=Постановление Народного Собрания Республики Дагестан от 26 сентября 2013 года № 619-V "О внесении изменений в административно-территориальное устройство Республики Дагестан" |access-date=2016-05-04 |archive-date=2015-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223185613/http://docs.pravo.ru/document/view/55667494/63197801/ |url-status=live }}</ref>
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори}}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Балакъори|д}}
== Референсал ==
{{Reflist}}
{{Бежтӏа участок|rosu}}
[[Категория:Бежтӏа мухъалъул росаби]]
nj0egtujkd58gratxugo7kr5ln00c2k
Бежтӏа росдал совет
0
22378
102448
2026-11-08T10:11:56Z
M. Omarius
10562
Новая страница: «{{Infobox Dagestanian district | av_name = Бежтӏа росдал совет | ru_name = | image_view = | image_caption = | map_caption = | pushpin_map = | coordinates = | district = Бежтӏа участок | established_date = | established_date_ref = | adm_ctr_name = [[Бежтӏа]] | adm_ctr_ref = <ref name="RDages...»
102448
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestanian district
| av_name = Бежтӏа росдал совет
| ru_name =
| image_view =
| image_caption =
| map_caption =
| pushpin_map =
| coordinates =
| district = Бежтӏа участок
| established_date =
| established_date_ref =
| adm_ctr_name = [[Бежтӏа]]
| adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_mun"/>
<!-- government -->
| mun_formation1_leader_name =
| mun_formation1_representative_body =
| mun_formation1_representative_body_ref =
| mun_formation1_leader_title =
| mun_formation1_leader_title_ref =
| mun_formation1_leader_name_ref =
<!-- area -->
| area_km2 = 33.85
| area_km2_ref = <ref name='82_8006001'/>
| area_rank = 2
<!-- population -->
| pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бежтӏа росдал совет|р}}
| pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бежтӏа росдал совет|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бежтӏа росдал совет|л}}
| population_rank = 3
| population_density =
| urban_pop = 0% %
| rural_pop = 100 %
| ethnicity =
<!-- administrative status -->
| no_of_rural_localities = 4
| counts_ref = <ref name="RDagestan_mun"/>
<!-- administrative status -->
| mun_formation1 = «Бежтӏа росдал совет» муниципалаб гӀуцӀел
| mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun"/>
| website =
}}
'''Бежтӏа росдал совет ''' буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]],<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> [[росдал поселение|''росдал поселение'']] абун статус бугеб [[муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀелги]] ([[Дагъистаналъул росдал советал|росдал совет]]),<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> жиб [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Бежтӏа участок|Бежтӏа участокалда]] гъорлӀ бугеб.
Элъ гъорлӀе бачуна ункъго росу. Административияб центер буго [[Бежтӏа]] росу.
== География ==
Муниципалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 33.85 км<sup>2</sup>.<ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>
== История ==
Росдалаб поселениялъул статусги гӏурхъалги чӏезарун руго Дагъистаналъул Республикалъул 2005 сонил 13 январалдаса № 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀалабазул статусалъул» акталдалъун.<ref name="RDagestan_mun" />
Дагъистаналъул Халкъияб Данденлъул 2013 сонил 26 септембралдаса № 619-V «Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалаб гӏуцӏулӏе хис босиялъул» лъазабуда рекъон, Бежтӏа росдал советалда гъорлӏ гӏуцӏана [[Балакъори]], [[Жамоди]], [[Исотӏа]] росаби.<ref>{{Cite web |url=http://docs.pravo.ru/document/view/55667494/63197801/ |title=Постановление Народного Собрания Республики Дагестан от 26 сентября 2013 года № 619-V "О внесении изменений в административно-территориальное устройство Республики Дагестан" |trans-title= Дагистаналъул Республикалъул Халкъияб Данделъул № 619-V "Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалаб гӏуцӏуде хис босул" лъазаби 2013 сонил 26 септембралдаса|access-date=2016-05-04 |archive-date=2015-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223185613/http://docs.pravo.ru/document/view/55667494/63197801/ |url-status=live }}</ref>
== Демография ==
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бежтӏа росдал совет}}
{{ЧагӀазул рикӀкӀен|Бежтӏа росдал совет|д}}
== ГӀуцӀи ==
Бежтӏа росдал советалъ жанибе бачуна 4 росу:
{{Автонумерация
| ХӀубал = 4
| БетӀер2 = ЧӀел-бакӀ
| БетӀер3 = Тип
| БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен
| Рекъезаби4 = рикӀкӀен
| Ращалъи4 = right
| | [[Балакъори]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Балакъори |тл}}
|%| '''[[Бежтӏа]]''' | росу, {{s|адм. центр}} | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Бежтӏа |тл}}
| | [[Жамоди]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Жамоди |тл}}
| | [[Исотӏа]] | росу | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Исотӏа |тл}}
}}
== МугъчӀваял ==
{{МугъчӀваял}}
{{Кули мухъ|municipal}}
{{DEFAULTSORT:Бежтӏа}}
[[Категория:Бежтӏа участокалъул муниципалал гӀуцӀалаби]]
[[Категория:Дагъистаналъул росдалал поселенияби]]
ds49gz6zclqnb591e3i3kxq6yz90rny
Википедия:Village pump/Archive header/styles.css
4
22379
102449
2026-11-08T10:21:44Z
M. Omarius
10562
Новая страница: «.enwiki-wp-vp-ah div.hlist { margin-bottom: 1em; border: 1px solid #a3a3bf; padding: 0.2em; background-color: #EAEAF7; text-align: center; } .enwiki-wp-vp-ah .plainlinks { border: 1px solid #a3a3bf; background-color: #EAEAFF; margin-bottom: 3px; } .enwiki-wp-vp-ah .plainlinks > div { background-color: #EAEAF7; border-bottom: 1px solid #a3a3bf; text-align: center; font-weight: bold; } .enwiki-wp-vp-ah .plainlinks > p { padding: 0 .5em; } .enw...»
102449
wikitext
text/x-wiki
.enwiki-wp-vp-ah div.hlist {
margin-bottom: 1em;
border: 1px solid #a3a3bf;
padding: 0.2em;
background-color: #EAEAF7;
text-align: center;
}
.enwiki-wp-vp-ah .plainlinks {
border: 1px solid #a3a3bf;
background-color: #EAEAFF;
margin-bottom: 3px;
}
.enwiki-wp-vp-ah .plainlinks > div {
background-color: #EAEAF7;
border-bottom: 1px solid #a3a3bf;
text-align: center;
font-weight: bold;
}
.enwiki-wp-vp-ah .plainlinks > p {
padding: 0 .5em;
}
.enwiki-wp-vp-ah .plainlinks > p:first-child {
margin: 0.5em;
}
.enwiki-wp-vp-ah .plainlinks > p:last-child {
text-align: center;
}
@media screen {
html.skin-theme-clientpref-night .enwiki-wp-vp-ah div.hlist {
border: 1px solid var(--border-color-base);
background-color: var(--background-color-neutral);
}
html.skin-theme-clientpref-night .enwiki-wp-vp-ah .plainlinks {
border: 1px solid var(--border-color-base);
background-color: var(--background-color-neutral-subtle);
}
html.skin-theme-clientpref-night .enwiki-wp-vp-ah .plainlinks > div {
background-color: var(--background-color-neutral);
border-bottom: 1px solid var(--border-color-base);
}
}
@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
html.skin-theme-clientpref-os .enwiki-wp-vp-ah div.hlist {
border: 1px solid var(--border-color-base);
background-color: var(--background-color-neutral);
}
html.skin-theme-clientpref-os .enwiki-wp-vp-ah .plainlinks {
border: 1px solid var(--border-color-base);
background-color: var(--background-color-neutral-subtle);
}
html.skin-theme-clientpref-os .enwiki-wp-vp-ah .plainlinks > div {
background-color: var(--background-color-neutral);
border-bottom: 1px solid var(--border-color-base);
}
}
ieaw9j6r7fa70wrlctoi9quv55ddog2
Википедия:Мажлис/Архив (2021—2025)
4
22380
102451
2026-11-08T10:27:49Z
M. Omarius
10562
Новая страница: «{{Бухьен}} == [[:ru:Шаблон:Северокавказские и картвельские разделы Википедии]] == Коллеги! Извините, что пишу по-русски. Хотел обратить Ваше внимание на этот Шаблон, который полезен, как я думаю, для развития Википедий родственных народов. [[ГӀахьалчи:Hunu|Hunu]] (...»
102451
wikitext
text/x-wiki
{{Бухьен}}
== [[:ru:Шаблон:Северокавказские и картвельские разделы Википедии]] ==
Коллеги! Извините, что пишу по-русски. Хотел обратить Ваше внимание на этот Шаблон, который полезен, как я думаю, для развития Википедий родственных народов. [[ГӀахьалчи:Hunu|Hunu]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:Hunu|бахӀс]]) 11:57, 29 октябрь 2021 (UTC)
:Так как в Аварской Википедии есть Шаблон [[Халип:NUMBEROF]], то такой же Шаблон по Северокавказским и картвельским разделам Википедии можно воспроизвести и здесь. Он позволяет оперативно следить за изменением числа статей в родственных (или и близких географически, как в данном случае) Википедиях, что на мой взгляд, способствует их развитию. Если нужна техническая помощь, я готов. С уважением, [[ГӀахьалчи:Hunu|Hunu]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:Hunu|бахӀс]]) 07:37, 9 ноябрь 2021 (UTC)
== Викиялъе бокьула Кавказ 2021 ==
Добрый день, с 7 октября по 7 ноября в северокавказских разделах проходит третий конкурс '''«[[Википедия:Викиялъе бокьула Кавказ 2021|Вики любит Кавказ 2021]]»'''. Как и в прошлом году, для получения приза нужно выполнить минимальный норматив: 15 статей (3-е место), 25 статей (2-е место), 25 статей (1-е место). — [[ГӀахьалчи:Soul Train|Soul Train]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:Soul Train|бахӀс]]) 12:55, 7 октябрь 2021 (UTC)
== Alumni and Mentors of Russia 2021 ==
Уважаемые коллеги, пожалуйста выскажите своё мнение по поводу ''[[m:CentralNotice/Request/Alumni and Mentors of Russia 2021|баннерной кампании CentralNotice]]'' для объявления о российском конкурсе статей [[wmru:Конкурсы/Выпускники и наставники России 2021|Конкурсы/Выпускники и наставники России 2021]] (15 сентября - 30 ноября 2021, все IP из России, Википедии, 3 показа в неделю, в течении ноября). Спасибо. [[ГӀахьалчи:JukoFF|JukoFF]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:JukoFF|бахӀс]]) 13:39, 11 октябрь 2021 (UTC)
== WikiGap 2021 Russia ==
Уважаемые коллеги, пожалуйста выскажите своё мнение по поводу ''[[m:CentralNotice/Request/WikiGap 2021 Russia|баннерной кампании CentralNotice]]'' для объявления о российском викимарафоне [[wmru:Конкурсы/WikiGap 2021 Russia|WikiGap 2021]] (8 марта - 8 мая, все IP из России, только Википедии, 1 показ в неделю). Спасибо. --[[ГӀахьалчи:Dmitry Rozhkov|Dmitry Rozhkov]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:Dmitry Rozhkov|бахӀс]])
[[Категория:Википедия:Мажлис]]
== Голосование по Руководству по применению УКП продолжается ==
Здравствуйте!
Неделю назад стартовало голосование по [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/ru Руководству по применению] [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/ba Универсального кодекса поведения] (УКП). До конца голосования остается ещё одна неделя. Вы можете проголосовать, перейдя по [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voting/ru этой ссылке].
С уважением, [[ГӀахьалчи:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:AAkhmedova (WMF)|бахӀс]]) 22:26, 15 март 2022 (UTC)
== Смена одного из названий пространств имён ==
Коллеги, предлагаю сменить техническое название шаблона с неиспользуемого нигде и непонятного арабизма "Халип" на "Шаблон". Возврат к более привычному "Шаблону" облегчит работу с шаблонами, так как нам в основном приходится работать с шаблонами из Русской Википедии, используя их в качестве базового примера, да и "шаблон" более понятен в народе. Раннее [[Википедия:Мажлис/Архив_(2016—2020)#Перевод_пространств_имён|перевод пространств имён]] был произведён без предварительных согласований в силу известных причин. По итогам голосования направим запрос — <strong>[[ГӀахьалчи:Buntarion|Buntarion]]</strong> <sup>[[ГӀахьалчиясул бахӀс:Buntarion|<span style="color:#0000FF">бахIс</span>]]</sup> 11:55, 4 април 2022 (UTC)
: [[ГӀахьалчи:Soul Train|Soul Train]], кажется вы занимались этим в прошлом. Можете, пожалуйста, поспособствовать в этом вопросе? Были бы очень благодарны --[[ГӀахьалчи:Pikrabi|Pikrabi]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:Pikrabi|бахӀс]]) 12:11, 6 август 2023 (UTC)
== Introducing Adiutor Project ==
Dear fellow Wikimedia enthusiasts, we are excited to introduce the [[metawiki:Adiutor|Adiutor]] Project, an initiative aimed at enhancing the Wikipedia editing experience! Adiutor is a user-friendly gadget designed to simplify various tasks for Wikipedia editors, making editing easier, faster, and more enjoyable. From creating deletion requests to conducting copyright checks, Adiutor streamlines repetitive processes, giving you more time to focus on creating valuable content for the community. If you're interested in using Adiutor on your local wiki, we'd love to hear from you! Drop us a message here or reach out to Vikipolimer with your Wikimedia community details. Let's collaborate to bring Adiutor to your language and wiki! Join the Adiutor Project, and together, let's make Wikipedia editing a more efficient and rewarding experience! For any questions or to express your interest in bringing Adiutor to your local wiki, feel free to contact Vikipolimer - we're here to support and work together with you! Looking forward to your enthusiastic participation! [[ГӀахьалчи:Vikipolimer|Vikipolimer]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:Vikipolimer|бахӀс]]) 00:45, 6 август 2023 (UTC)
== Хватит придумывать новый язык - это функция лингвистов ==
Салам гIалейкум, [[ГӀахьалчи:M. Omarius|M. Omarius]]! Дуца гIемер хIалIтIи гьабуна гьаниб, баркала буго, амма цо-цо цIиял киса росарал лъаларел рагIаби жанир журай, цIиял хIарпал журай те ле Аллагьасе гIоло. Гьединги авар мацI бугелъиялдаса (реальносталдаса) тIезехъен буго, дуца гьеб манзил жеги цIцIикIизабулеб буго. ГIадамал гьанир жанир раккараб мехалъ гьаб нелъер мацI гьечIин ккезабулеб буго. Кинабго жо ингилис мацIалда буссинабиги лъIикI бихьуларо, гIемерисел магIарулазе гIурус мацI цIцIикIун бичIула. Хобби яги гьоббиялда гьоркьоса бищулаго хобби бище, гIадамазе цIцIикIун бичIулеб букIиялъ. Лингвистазул хIалтIиги гьаниб гьаби жибго те, гьелъие рекъараб бакI гьаб гуро, академияб гIелмуялда жанивги лъугьун гьениб гьабе гьеб дуца гьабулеб жо, Википедия те унго бугеб, гIадамазда гьоркьоб билълъанхъараб жо бихьизабулеб порталлъун. Ва цогиги гьари буго, дица хъвараб жо (дур гьеб цIияб дуцаго ургъарал жалазда данде кколарел жал) хисизаруге. Дица абулеб гьечIо тIубанго щибниги хизизабугейилан, гIицIго дур жоялда данде кколареб.
'''Дублирую на русском языке для гостей проекта''': Приветствую, [[ГӀахьалчи:M. Omarius|M. Omarius]]! В первую очередь благодарю за уже проделанную работу, но прошу перестать придумывать новые слова, добавлять в аварский язык новые буквы, которые не признаны академическим путём. Аварский язык и так очень сильно оторван от реальности, а вы только увеличиваете эту дистанцию. Настолько что, когда обычные аварцы заглядывают сюда, то им кажется, будто тут всё на другом языке написано (не на аварском). И хватит переориентировать аварский язык на английский. Если и делать выбор между хобби или hобби, то лучше оставить хобби, так как это слово пришло к нам из русского языка и так как многие аварцы знают именно русский, а не английский, то более привычнее первый вариант. Не специалал (на непонятный и далёкий английский манер), а хассал. Перестаньте брать на себя роль лингвиста, '''Википедия это не место для лингвистических испытаний, для этого нужно писать академические работы и убеждать научное сообщество в правильности ваших идей, а не просто самопроизвольно внедрять все изменения в аварский проект Википедии'''. Таким образом данный проект становится проектом на придуманном языке, поэтому у других пользователей теряется мотивация что-то здесь делать. И прошу не трогать мои изменения, если они противоречат вашей новоиспеченной языковой теории. Я за то, чтобы Аварская Википедия отражала существующий язык с опорой на академические словари и существующую реальность. Не нужно ничего придумывать, разве что можно оставить какие-то термины, уже устоявшиеся в данном проекте. С надеждой на понимание, — <strong>[[ГӀахьалчи:Buntarion|Buntarion]]</strong> <sup>[[ГӀахьалчиясул бахӀс:Buntarion|<span style="color:#0000FF">бахIс</span>]]</sup> 12:21, 13 май 2024 (UTC)
== [[Халип:Гьаракьалъул карточка]] ==
Hello, sorry for writing in English. We plan to delete [[:d:Property:P3917]] on Wikidata. You are currently using this property in [[Халип:Гьаракьалъул карточка]]. Could you please adjust that template to use P528 (with Q110910334 as a qualifier) instead? @[[User:MACHOMETUS OMARIUS]]: FYI --[[ГӀахьалчи:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:Ameisenigel|гьоркьолъей]]) 09:05, 4 юл 2024 (UTC)
== Wikimedia Foundation 2025 elections ==
Dear Colleagues,
Shortly, the voting in the Wikimedia Foundation’s Board of Trustees 2025 elections will start. I am [[:meta:Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates/Wojciech Pędzich|one of the candidates]] this year, hailing from the region of Central and Eastern Europe, but what is more importantly - coming from the editing community, with the interest of the editors in mind, and ready to represent the contributors in the Board’s work. Apart from my candidate statement, you can learn multiple stories of my involvement in the latest episode of the Between the Brackets podcast.
I am confident in my suitability to the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation. However, what I am asking you to do is to check the Candidates’ statements and make your informed picks before the secret vote starts on August 27. I will be honoured if I earn your support.
Best regards, [[ГӀахьалчи:Wojciech Pędzich|Wojciech Pędzich]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:Wojciech Pędzich|гьоркьолъей]]) 17:09, 19 август 2025 (UTC)
g780xyn6ga848uv1cagi4i6mv78g0ye
БахӀс:Авар Википедия
1
22381
102452
2026-11-08T11:09:17Z
M. Omarius
10562
/* ӏ симбол стандарт гьаби */ цӀияб секция
102452
wikitext
text/x-wiki
== ӏ симбол стандарт гьаби ==
Google Translator, Google Keyboard, Wikitionary гӏадинал ресурсаз авар мацӏалъул хъвавулӏ хӏалтӏизабулеб буго гьитӏинаб кириллияб гӏучӏ (U+04CF), Википедиялъул макъалаби руссинарулеб тӏагӏалидаги гьединго. Къваригӏун буго цохӏо гӏучӏ билӏинабун, Авар Википедиялъул щибаб текст цокӏалаб куцалде бачине. Гьединлъидал, Авар Википедиялъул редакторзаби ахӏулел руго гьеб тема дандбазе.
Гьаниб гъоркьегӏан нужеца бицине бегьула нужерго ургъ. Разилъи батани, {{гӀоло}} абун хъвай. [[ГӀахьалчи:M. Omarius|M. Omarius]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:M. Omarius|гьоркьолъей]]) 11:09, 8 новембер 2026 (UTC)
dkcl8axd9addmbxr966embb4qfhb14m
102454
102452
2026-11-08T11:10:54Z
M. Omarius
10562
/* ӏ симбол стандарт гьаби */ Жаваб
102454
wikitext
text/x-wiki
== ӏ симбол стандарт гьаби ==
Google Translator, Google Keyboard, Wikitionary гӏадинал ресурсаз авар мацӏалъул хъвавулӏ хӏалтӏизабулеб буго гьитӏинаб кириллияб гӏучӏ (U+04CF), Википедиялъул макъалаби руссинарулеб тӏагӏалидаги гьединго. Къваригӏун буго цохӏо гӏучӏ билӏинабун, Авар Википедиялъул щибаб текст цокӏалаб куцалде бачине. Гьединлъидал, Авар Википедиялъул редакторзаби ахӏулел руго гьеб тема дандбазе.
Гьаниб гъоркьегӏан нужеца бицине бегьула нужерго ургъ. Разилъи батани, {{гӀоло}} абун хъвай. [[ГӀахьалчи:M. Omarius|M. Omarius]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:M. Omarius|гьоркьолъей]]) 11:09, 8 новембер 2026 (UTC)
:{{гӀоло}} [[ГӀахьалчи:M. Omarius|M. Omarius]] ([[ГӀахьалчиясул бахӀс:M. Omarius|гьоркьолъей]]) 11:10, 8 новембер 2026 (UTC)
ksrhu2tt4jo1tz5vk8dydzgy0s3qexn