Wikipedia avwiki https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Хъулухъалъулаб БахӀс ГӀахьалчи ГӀахьалчиясул бахӀс Википедия Википедиялъул бахӀс Файл Файлалъул бахӀс MediaWiki MediaWiki-ялъул бахӀс Халип Халипалъул бахӀс Кумек Кумекалъул бахӀс Категория Категориялъул бахӀс TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Аварал 0 1626 102487 100957 2026-11-10T23:27:35Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102487 wikitext text/x-wiki {{Этникияб къокъа | group = Аварал | flag = Flag of Avars.svg | flag_caption = | pop = {{circa}} 1.1 миллион {{Эхеде ин}} | total_ref = <ref name=census2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|trans-title= Популациялъул националаб гӀуццӀи|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher= Пачалихъияб статистикадул федералияб сервис|accessdate=30 Декембер 2022}}</ref> | popplace = | region1 = {{флаг|Россия}} *{{flag|Дагъистан}} 956,831<ref name="Nac_total_2021"/> {{Collapsible list|title= ''шагьаралги мухъалги''| :* {{флаг|МахӀачхъала}}: 180,089<ref name="Даг2021">{{cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/e08c5900433f693c957bb7fcdfaee759/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.zip |title=Итоги Всероссийской переписи населения 2021 года по Республике Дагестан, том 3 Национальный состав |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319192720/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/e08c5900433f693c957bb7fcdfaee759/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.zip |archive-date=2014-03-19}}</ref> :* [[Хасавхъала]]: 63,489<ref name="Даг2021"/> :* [[Гелбахъ мухъ]]: 63,300<ref name="Даг2021"/> :* [[Болъихъ мухъ]]: 57,740<ref name="Даг2021"/> :* [[Хасавхъала мухъ]]: 53,750<ref name="Даг2021"/> :* [[НахъбакӀ мухъ]]: 43,373<ref name="Даг2021"/> :* [[БагӀархъала мухъ]]: 38,771<ref name="Даг2021"/> :* [[Гъизилюрт]]: 35,638<ref name="Даг2021"/> :* [[Онсоколо мухъ]]: 30,982<ref name="Даг2021"/> :* [[Хунзахъ мухъ]]: 29,780<ref name="Даг2021"/> :* [[Шамилил мухъ]]: 29,532<ref name="Даг2021"/><ref name="автоссылка4">{{cite web |author = |url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |title = Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам |lang = ru |website = dagstat.gks.ru |date = |accessdate = 2023-07-09 |archive-date = 2023-07-08 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx }}</ref> :* [[Гъуниб мухъ]]: 28,808<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀумада мухъ]]: 26,374<ref name="Даг2021"/> :* [[Шурагьиб]]: 25,328<ref name="Даг2021"/> :* [[ГӀахьвахъ мухъ]]: 24,212<ref name="Даг2021"/> :* [[ЛъаратӀа мухъ]]: 22,705<ref name="Даг2021"/> :* [[Бакълъул мухъ]]: 21 112<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀунтӀа мухъ]]: 20,566<ref name="Даг2021"/> :* [[Шурагьиб мухъ]]: 20,177<ref name="Даг2021"/> :* [[Хьаргаби мухъ]]: 19 084<ref name="Даг2021"/> :* [[Лаваша мухъ]]: 17,075<ref name="Даг2021"/> :* [[ЧӀарада мухъ]]: 13,749<ref name="Даг2021"/> :* [[Тарамухъ мухъ]]: 14,272<ref name="Даг2021"/> :* [[БагӀархъала]]: 12,664<ref name="Даг2021"/> :* [[Туралиб]]: 12,351<ref name="Даг2021"/> :* [[Дибирилросу мухъ]]: 11,148<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀиябтум мухъ]]: 6 343<ref name="Даг2021"/> :* [[Турхъалиб мухъ]]: 5,703<ref name="Даг2021"/> :* [[Салануб]]: 4,389<ref name="Даг2021"/>}} * {{Флаг|Ставропол край}}: 10 288 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Москва}}: 4 320 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Ростов област}}: 4 285 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Чечня}}: 3 079 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Астрахан област}}: 3 527 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Ханты-Манси автономияб округ}}: 2 550 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Гъалмугъ}}: 2 500 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Санкт-Петербург}}: 1 904 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Краснодар край}}: 1 643 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Саратов област}}: 1 117 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Волгоград област}}: 1 113 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> | pop1 = 1,012,074 (2021) | ref1 = <ref name="Nac_total_2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года|access-date=2023-01-05 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |language=ru}}</ref> | region2 = {{флаг|Азарбижан}} | pop2 = 150,000 | ref2 = <ref name="azer2009">{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2020-07-19|archive-date=2012-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|url-status=dead}}</ref> | region3 = {{флаг|Украина}} | pop3 = 1,496 | ref3 = <ref name="ukraine">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=0&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=1 State statistics committee of Ukraine – National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)</ref> | region4 = {{флаг|Хъазахстан}} | pop4 = 1,206 (2009) | ref4 = <ref name="Каз2009">[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Къазахстаналъул Республикалъул статистикадул агентлъи. ХЪвай-хъвагӀай 2009.] {{webarchive| url =https://web.archive.org/web/20120501091537/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx | date =2012-05-01 }} ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar Популациялъул националаб гӀуццӀи] {{webarchive |url =https://web.archive.org/web/20110511000000/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar | date =2011-05-11}}</ref> | region5 = {{flag|Гуржия}} | pop5 = 1060 | ref5 = <ref name="georgia">{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |accessdate=2022-03-04 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=dead }}</ref> | langs = [[Авар мацӀ|Авар]] {{BLh|fam=caucasian}} | rels = [[File:IslamSymbol1.svg|12px]] [[Ислам]]<ref>{{cite web|url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/people/avars|title= Avars - Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com}}</ref> | related = Цогидал [[Хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказиял]] | native_name = Avaral | native_name_lang = av }} {{Аварал}} '''Ава́рал''' ({{av-la|1=aváral}}) — [[этникияб къокъа]] ва [[миллат|нация]], кавказияб хъизаналъул [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] жал кӀалъалел, гӀаммаб тарихги маданиятги жидер бугел. Ккола Кавказалъул кьолболал халкъазул цояб, жиб историкияб рахъалъ гӀумру гьабун бугеб Дагъистаналда ([[Авария]]), Азарбижаналда ([[ЦӀор]]) ва [[Гуржия|Бакъбаккул Гуржиялда]].<ref>''Ю. А. Жданов.'' Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказский научный центр высшей школы, 2005. — 244 с.</ref> Ккола Дагъистаналъул бищун рикӀкӀен гӀемераб халкъ, 2020–2021 сонил ценсалда рекъон, Россиялда рикӀкӀадул рахъалъ аварал руго анлӀабилеб бакӀалда. Аваразул тӀолаб рикӀкӀен бахуна 1,1 миллион чиясде,<ref name=census2021/> гьезул цӀикӀкӀанисел (85-ниги %) руго Дагъистаналда, элъул 41 мухъалъул 17-ялда ва 10 шагьаралъул 5-ялда. Жеги гӀ-ш 6% буго Россиялъул цогидал регионазда, ва гӀ-ш 9% гӀумру гьабун буго аслияб куцалъ Авар ЦӀоралда, гьабсагӀат Азарбижаналда гъорлӀ бугеб, ва Туркиялда диаспора гӀадин. ==Этимология== Жидедаго абулеб '''ава́рал''' абураб цӀар лӀугьана протокавказияб '''*ʡwǝ̆hri''' абураб кьолбодасан.<ref>(Chirikba V.A. Baskskij i severokavkazskije hazyki//Drevnja Anatolija. Moscow. Nauka, 1985, p. 100; See also: Nikolaev S.L., Starostin S.A. ''A North Caucasian etymological dictionary''. Moscow, 1994</ref><ref>[https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1720&root=config Starlingdb.org]</ref> == История == == РикӀкӀен ва ругеб бакӀ == [[Файл:Расселение аварцев на территории Азербайджана, Чечни, Дагестана, в %.png|thumb|right|350px|Аварал ругеб бакӀ Дагъистаналда, Чачаналда ва ЦӀоралда (Азарбижан), %-азда, 2010 соналъул Россиялъул ва 2009 соналъул Азарбижаналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон.]] [[Файл:Расселение аварцев в ЮФО и СКФО по городским и сельским поселениям, в %.png|thumb|400px|Жанубияб Федералияб Сверухълъиялда ва Шималияб Кавказалъул Федералияб Сверухълъиялда аварал ругеб бакӀ, шагьаралъул ва росдал поселениязда, %, 2010 соналъул къадар рикӀкӀин.]] Дунялалда аваразул къадар буго 1,5 миллион чи: Россиялда — 1 млн, Азарбижаналда — 200 аз., Туркиялда — 80 аз., Гуржистаниялда - 20аз.<ref>{{Cite web|url=http://mkala.mk.ru/articles/2015/09/07/avarcy-proshloe-i-nastoyashhee.html|title=Аварцы – прошлое и настоящее|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> Аваразул бутӀа мухъалккун 2010 соналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналда рекъон:<ref name="Даг2010" /> {| class="standard sortable" !Мухъ !Регион ! % |- |[[ГӀахьвахъ мухъ]] |Дагъистан |99,4 % |- |[[ЦӀунтӀа мухъ]] |Дагъистан |99,4 % |- |[[Хьаргаби мухъ]] |Дагъистан |99,3 % |- |[[ЦӀумада мухъ]] |Дагъистан |98,9 % |- |[[Шамилил мухъ]] |Дагъистан |98,7 % |- |[[Бакълъул мухъ]] |Дагъистан |98,6 % |- |[[ЛъаратӀа мухъ]] |Дагъистан |98,4 % |- |[[Болъихъ мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[Унсоколо мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[Хунзахъ мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[ЧӀарада мухъ]] |Дагъистан |97,3 % |- |[[Гъуниб мухъ]] |Дагъистан |96,3 % |- |[[НахъбакӀ мухъ]] |Дагъистан |85,9 % |- |[[Гелбахъ мухъ]] |Дагъистан |83,4 % |- |[[Гелбахъ (шагьар)|Гелбахъ]] шагьар |Дагъистан |72,1 % |- |[[Хьаруб мухъ]] |[[ЧачаналӀ]] |54,4 % |- |[[БагӀархъала мухъ]] |Дагъистан |46,6 % |- |[[Салануб]] шагьар |Дагъистан |46,1 % |- |[[Шурагьиб]] шагьар |Дагъистан |45,79 % |- |[[Тарамухъ мухъ]] |Дагъистан |35,8 % |- |[[Хасавхъала мухъ]] |Дагъистан |31,4 % |- |[[Хасавхъала]] шагьар |Дагъистан |30,6 % |- |[[МахӀачхъала]] шагьар |Дагъистан |26,7 % |- |[[Шурагьиб мухъ]] |Дагъистан |23,5 % |- |[[Лаваша мухъ]] |Дагъистан |22,4 % |- |[[ЦӀиябтум мухъ]] |Дагъистан |21,9 % |- |[[Дибирилросу мухъ]] |Дагъистан |20,3 % |- |[[БагӀархъала]] шагьар |Дагъистан |20,1 % |- |[[Турхъалиб мухъ]] |Дагъистан |18,4 % |- |[[Каспихъ]] |Дагъистан |14,7 % |- |[[Черноземел мухъ]] |[[Гъалмугъ|Хъармухъия]] |7,2 % |} Аварал гӀумру гьабун руго Дагъистаналъул мугӀрулаб рахъалъул цӀикӀкӀанисеб территориялда (13 мухъ) ва бутӀаккун лъарагӀлъуда ругел мухъазда (Гелбахъ, БагӀархъала, Тарамухъ, Хасавхъала, Шурагьиб ва цогидал мухъал). Дагъистаналде гурелги, гӀумру гьабун аварал руго [[Чачан|ЧачаналӀ]] (Хьаруб мухъ), Гъалмугъалда ва Россиялъул Федерациялъул цогидал субъектазда (кинабниги къадар — 912 090 чи). Дагъистаналда аварал ругеб аслияб территория буго ГӀанди-гӀоралъул, Авар-гӀоралъул ва ЧӀегӀер-гӀоралъул бассенал. Аваразул 28 % гӀумру гьабун буго шагьаразда (2002 соналъул баянал). == Азарбижаналъул аварал == {{БутІа хІадури}} == Туркиялъул аварал == {{Аслияб макъала|Туркиялъул аварал}} {{БутІа хІадури}} == МацӀ == {{main|Авар мацӀ|Авар алипба}} [[Авар мацӀ]] ккола шималкавказияб хъизаналъул нахъгин дагъистанияб къокъаялде, гьелъул руго [[Авар свералаби|свералаби]], жал шималияб ва жанубияб тӀадкаламазде рикьулел. ТӀоцебесеб тӀелалде ккола бакъбаккулал, хундерилаб ва нахъбакӀалъулаб, кӀиабилелде — гьидерилаб, анцухъезулаб, цӀоралъулаб, къаралазулаб, къехӀдерилаб ва гьочотӀасезулаб сверелал; гьоркьохъеб позицион буго бакълъухъезулаб сверелалъул. БатӀи-батӀиял сверелазда ва сверелазул группабазда гьоркьор руго фонетикиял, морфологиял ва лексикиял батӀалъиял. Авар мацӀалъе гӀагарал руго гӀандисезул ва цӀунтӀисезул мацӀал. [[Дьяконов Игорь Михайлович|И. М. Дьяконовасда]] рекъон, нахгин дагъистаниял мацӀазда цадахъ, авар мацӀ буго некӀсияб [[алародиял мацӀал|алародиял мацӀазул]] чӀагояб давам; гьел мацӀазда гъорлӀ руго гьединго [[агван мацӀ|агван]], [[хуррит мацӀ|хуррит]], [[урарт мацӀ|урарт]], [[гутий мацӀ|гутий]] гӀадал хварал мацӀалги.<ref>''И. М. Дьяконов.'' [[Старостин Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]], Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки // Древний Восток: Этнокультурные связи- М.: 1988</ref> Гьедниго [[Старостин, Сергей Анатольевич|С. А. Старостиница]] рикӀкӀунаан [[тум мацӀ]]алъул гьанжесел авариял мацӀазулгун гӀагарлъи букӀин.<ref name="Старостин1988">{{статья|автор= [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]|заглавие=Хуррито-урартские и восточнокавказские языки|оригинал= |ссылка= http://starling.rinet.ru/Texts/hururt.pdf|автор издания= |издание= Древний Восток: этнокультурные связи|тип= |место= Москва|издательство= Наука|год= 1988|выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= }}</ref> Россиялда ругел аваразда гьединго лъала гӀурус мацӀ, [[Туркия|Туркиял]] ва [[Азарбижан|Азарбижаналда]] ругел аваразда бицуна [[турк мацӀ|турк]] ва [[къажар мацӀ|къажар]] мацӀалги. [[Авар хъвай-хъвагӀи|Авар хъвай-хъвагӀиялъул]] традициялъул кьалбал уна гьоркьохъел гӀасрабазулӀе. ТӀоцересел хъвай-хъвагӀиял гӀарасал руго гуржи хӀарпаздалъун гьарурал. Ислам тӀибитӀиялдаса байбихьун ва 1927 соналде щвезегӀан авар хъвай-хъвагӀи букӀана гӀараб графикаялъул аслуялда ([[авар гӀажам]]), 1927–1938 соназда — [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикаялда]]. 1938 соналдаса авар хъвай-хъвагӀи бачун буго кириллицаялъул аслуялде. 1938-абилелдаса байбихьун 1955 соналде щвезегӀан БакътӀерхьул Дагъистаналда (Авариялда) школабазда жо малълъи 5 классалде щвезегӀан букӀунаан авар мацӀалда, хадусел классазда байбихьулаан гӀурус мацӀалда. 6-абилеб классалдаса авар («рахьдал») мацӀ ва адабияб лъазарулаан хасал дисциплинаби хӀисабалда. 1955-56 цӀалул соналъ Авариялъул школабазда дарсал малълъи бачана авар мацӀалде. 1964-65 цӀалул соналъ Дагъистаналъул шагьаразда рукӀаралщинал миллиял школаби къана, дарсал малъиялъул процесс бачана гӀурусалде. Жакъа къоялъ аварал ругеб территориялда школабазда жо малъулеб буго авар мацӀалда 3-абилеб классазде щвезегӀан, хадуб — гӀурусалда. Шагьаразда абуни киналниги школабазда миллиял мацӀал хисун хӀалтӀизабулеб буго гӀурус мацӀ. Гьеб системаялъ цӀикӀкӀинабулеб буго ассимилациялъе рес. Дагъистаналъул конституциялда рекъон, авар мацӀалъул буго "пачалихъияб" статус Дагъистаналъул Ресбуликаялда; аваразул мухъазда, де факто, гьеб буго расмияб мацӀлъун. 2001–2016 соназда<ref>{{Cite web |title=«Радио Свобода» прекратило вещание на черкесском (адыгском) языке |url=http://www.natpressru.info/index.php?newsid=10488 |access-date=2022-10-06 |archive-date=2017-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615074230/http://natpressru.info/index.php?newsid=10488 |url-status=хвараб }}</ref> авар мацӀалда санайил информация кьолеб букӀана [[Прага|Прагаялда]] американ «[[Радио «Эркенлъи»|Эркенлъи/Эркенаб Эвропа]]» радиостанциялъул Шималкавказияб студия, жиб Цолъарал Штатазул Конгрессалъ финансинабулеб букӀараб.<ref>[http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=421 3 апреля 2001 года «Радио Свобода» приступило к регулярному вещанию на Северный Кавказ]</ref><ref>{{Cite web |title=Как Радио «Свобода» вещает на Северный Кавказ |url=http://perevodika.ru/articles/9179.html?sphrase_id=120440 |access-date=2022-10-06 |archive-date=2015-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705060857/http://perevodika.ru/articles/9179.html?sphrase_id=120440 |url-status=хвараб }}</ref> == Материалияб маданият == === Росаби === === Рукъ === === ЖамгӀиял бакӀал === === Росдал магӀишат ва боцӀи-панз хьихьи === === Кверзул махщел === === Миллияб ретӀел === == РукӀа-рахъин == === ЖамгӀияб низам === === Хъизан === === Квен-тӀех === == Дин == {{БутІа хІадури}} Аварал буго [[Бусурманчи|бусурбанал]]. == ГӀадатал == == Галерея == <gallery> Image Avar Kreuz.jpg|[[Авар хъвай-хъвагӀи|Авар мацӀалда хъвай-хъвагӀаял]] тӀад ругел хъанч Swastika avarian Dagh.JPG|[[Свастика]] бахъарал авар гӀадатиял берцинлъиялъул тӀагӀалаби Flag of Avars.svg|[[Авар нуцаллъи]]ялъул байрахъ An old Avar woman (B).jpg|Херай авар чӀужугӀадан Avarian girl going for water (A).jpg|Лъада уней гӀолохъанай яс </gallery> == Медиафайлал == <gallery> File:Murad Magomedov about Old Bulgars N-Caucasus.ogg|Авар археолог Мурад МухӀамадовас бицула буго гьанжесеб [[Дагъистан]]алъул территориялда рачӀунел рукӀарал ираназул, тюрказул ва [[Протомангъулал|мангъулазул]] гочардулел къокъабазул карачелазул хӀакъалъулӀ. File:Adallo interview Sound 1a.ogg|Авар шагӀир [[ГӀадалло ГӀали]]ца (гьединго ГӀадалло ГӀалиев абун лъалев) бицунеб буго [[авар мацӀ]]алъул, шигӀру ва [[Авар адабият|адабияталъул]]. I бутӀа. File:Adallo interview Sound 1b.ogg|Авар шагӀир ГӀадалло ГӀалица бицунеб буго авар мацӀалъул, шигӀру ва адабияталъул. II бутӀа. </gallery> == МугъчӀваял == <references/> {{Авариялъул темаби}} [[Категория:Дагъистаналъул миллатал]] [[Категория:Азарбижаналъул миллатал]] [[Категория:Турциялъул миллатал]] t83zuqhqud2lre9zo4wuwc7g5lhxquv МахӀачхъала 0 1632 102482 102407 2026-11-10T22:52:41Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102482 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian inhabited locality | ru_name = Махачкала | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Махачкала, сквер Сулеймана Стальского.jpg|px300{{!}}View of Makhachkala |photo2a = Дом правительства республики Дагестан.jpg{{!}}The Government Building of Dagestan |photo2b = Makhachkala Lighthouse 2019-11-09 074659.jpg{{!}}[[Makhachkala Lighthouse]] |photo3b = Ночная Махачкала.jpg{{!}}The Grand Mosque of Makhachkala |photo4a = Самая южная столица в России.jpg{{!}}Aerial view of Makhachkala and the Caspian Sea |color = white |color_border = white |position = center |spacing = 2 |size = 266 }} | image_caption = '''ТӀаса гъоркье, квегӀиса квараниде:''' МахӀачхъала, Дагъистаналъул ХӀукуматалъул рукъ, [[Makhachkala Lighthouse]], [[МахӀачхъалалъул кӀудияб мажгит]], [[Каспий ралъад]] | image_map = | mapsize = 230px | pushpin_map = Russia Dagestan#European Russia#Caspian Sea#Caucasus mountains#Russia#Europe | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{Wikidatacoord|Q5168|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Makhachkala (Dagestan).svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Makhachkala.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = | federal_subject = {{DAG}} | federal_subject_ref = | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = МахӀачхъала [[Федералаб кӀварул шагьар|шагьар]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref294" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = Дагъистаналъул Республикалъул | capital_of_ref = <ref name="Ref294" /> | adm_ctr_of1 = МахӀачхъала шагьаралъул | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref294" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Шагьар | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref294" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = МахӀачхъала шагьрияб округ | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref416" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = МахӀачхъала шагьрияб округалъул | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref416" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = БетӀер | leader_title_ref = | leader_name = | leader_name_ref = | representative_body = Депутатазул данделъи | representative_body_ref = | elevation_m = | area_km2 = 468.13 | area_km2_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi |title=Подсчитано по базе данных муниципальных образований РФ на 2008 год |access-date=март 2, 2014 |archive-date=октобер 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006155828/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi |url-status=live }}</ref> | pop_2010census = 572076 | pop_2010census_rank = 27леб | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = | established_date = 1844 | established_title = | established_date_ref = <ref name="about"/> | current_cat_date = 1857 | current_cat_date_ref = <ref name="about"/> | abolished_date = | abolished_date_ref = | postal_codes = 367000-367999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 8722 | dialing_codes_ref = | website = http://www.mkala.ru }} '''МахӀачхъала''' буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] тахшагьарги бищун кӀудияб шагьарги. Шагьар буго [[Каспий ралъад|Каспий ралъдал]] рагӀалда, элъ ккола 468.13 кв. км, 623,254-даса цӀикӀкӀун чи вугеб рикӀкӀенгун,<ref name="2021Census">{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=септембер 1, 2022 |publisher=[Federal State Statistics Service |archive-date=септембер 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |url-status=dead }}</ref> гьебго мехалда шагьрияб агломерацилъул гӀатӀилъи буго 3,712 кв. км, гӀ-ш. 1 миллион чи вугеб популациягун. МахӀачхъала буго ункъабилеб бищун кӀудияб шагьар [[Кавказ|Кавказалда]], [[Хьундасеб Кавказ|Хьондасеб Кавказалъулги]] [[Хьундасеб Кавказалъул федералияб округ|Хьондакавказияб федералаб округалъулги]] бищун кӀудияб шагьар, гьединго Каспий ралъдахъ ругел бищун кӀудиял шагьаразул лъабабилебги. Жакъа шагьар бугеб бакӀ гӀуцӀцӀана 1844 соналъ, гӀурусазул рагъул щулалъиялъул мурадалда ва гьелда цӀар букӀана '''Петровское'''. 1857 соналъ гьеб бакӀ кӀодолъана ва гӀадамал цӀикӀкӀана, цинги гьелъие шагьаралъул статус щвана, ва цӀарги кьуна '''порталъул шагьар Петровск''' абун, гьедин цӀар кьеялъеги гӀиллалъун лӀугьана 1722—1723 соназда [[Персиялде кӀанцӀи 1722—1723|Персиялде кӀанцӀи]]зе унаго, [[Пётр I]]-сул аскариял гьанир чӀеялда бан. 1918 соналъул 15 ноябралъ, гьеб заманаялъ вукӀарав Дагъистаналъул бетӀер [[Тарковски НухӀ-Бег|Тарковски НухӀ-Бегил]] амруялдалъун, шагьаралъул цӀар хисун гьелъие кьуна '''Шамилхъала''' абураб цӀар. Гьебги букӀана кӀудияв [[имам Шамил]] халкъазул рекӀелъа инчӀого вукӀиналъул мурадалда гьабураб хӀалтӀи.<ref>{{Cite web |title="Черновик" 15 июля 2005 |url=http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |access-date=2022-04-17 |archive-date=2014-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903050248/http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |url-status=хвараб }}</ref>. 1921 соналъул 14 маялъ Дагъистаналъул савраталъул комимтеталъул амруялдалъун ''МахӀачхъала'' лӀугьана [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Солиализмаялъул Республика|ДАССР]]алъул тахшагьарлъун ва цӀарги хисана МахӀачхъала абун, [[Унсоколо росу|Унсоколоса]] савратчи [[ДахӀадаев Магомед-Али|МахӀач ДахӀадаев]]ги кӀодо гьавун.<ref>{{книга|автор=Марковин В. И.|часть=[http://a-u-l.narod.ru/Markovin-V-I_Dorogami_i_tropami_Dagestana.html#glava02 Махачкала - преддверие гор]|заглавие=Дорогами и тропами Дагестана|место=М.|издательство=Искусство|год=1974}}</ref>. Жакъа къоялда жани шагьар бугеб бакӀ, мугӀрузул халкъазда гьоркьоб лъалеблъун букӀана [[Гьоркьохъел гӀасраби|Гьоркьохъел гӀасрабазул]] заманаялдасанго, '''Анжи-Хъала''' абураб цӀаралда гъоркь<ref>{{cite web|url=http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|title=Еще раз об Анжи|author=Алиев К. М.|date=2005-06-27|publisher=Кумыкский мир|accessdate=2011-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217055323/http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|archivedate=2007-12-17|url-status=хвараб}}</ref> — гьелъул магӀнаги ккола ''«луълуъалъул хъала»'' - абураб,<ref>{{cite web|url=http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=24|title=Анжи (Инжи)|publisher=''Кумыкский мир''|accessdate=2011-5-7|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212005153/http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Encyclopedia|archivedate=2012-02-12|url-status=хвараб}}</ref> лъарагӀ мацӀалдаса буссинабуни. ==Демографика== {{Historical populations |type = |footnote = Ицц: Цензалъул дата |1897 | 10000 |1926 | 33552 |1939 | 86836 |1959 | 119334 |1970 | 185863 |1979 | 251371 |1989 | 317475 |2002 | 462412 |2010 | 572076 |2021 | 623254 }} Махачкалалъул популациялъ гъорлӀе рачуна (2021 ценз):<ref name="ВПН-2020">{{cite web |title=Национальный состав населения |url=https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |access-date=август 16, 2023 |publisher=Rosstat |archive-date=юл 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |url-status=dead }}</ref> * [[Аварал]] (25.6%) * [[Кумикал]] (18.9%) * [[Даргиял|Дарги халкъал]] (15.5%) * [[Курал]] (13.9%) * [[Лакал]] (11.8%) * [[ГӀурусал]] (5.9%) * [[Табасаранал]] (2.3%) * [[Рутулал]] (1.2%) * [[Нугъаял]] (1.0%) * [[Агъулал]] (1.0%) === Динияб гӀуцӀцӀи === Шагьаралда руго, киналниги дуниялалда ругелщинал динал ккурал гӀадамал, цого-цо буддизмалъул гьечӀо. ЦӀикӀкӀунисеб бутӀа (90 %) ккола [[ислам|бусурбаби]] [[суннитал]]. Шагьаралда буго, [[Европа]]ялдаго бищун кӀудияблъун рикӀкӀунеб [[ЖумгӀа мажгит (МахӀачхъала)|ЖумгӀа мажгит]]. Гьединго шагьаралда буго христианазул — [[Хвалил килиса (МахӀачхъала)|Свято-Успенил кафедралияб килиса]]. Гьанже бан бахъана, Ермошкина къотӀноб жугьутӀазе магӀбадги. == ХӀужаби == <references/> {{commons|Category:Makhachkala}} {{Дагъистан}} [[Категория:Дагъистаналъул шагьарал]] nbr3nbc9134ayqqjujqy66mudruydhc Хунзахъ мухъ 0 2651 102485 102435 2026-11-10T23:14:55Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102485 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestanian district | av_name = Хунзахъ мухъ | ru_name = | image_view = | image_caption = | image_flag = | image_coa = Coat of Arms of Hunzah district (Dagestan).png | image_map = {{Russia district OSM map}} | map_caption = Хунзахъ мухъ Дагъистаналда | pushpin_map = | coordinates = {{coord|42|33|N|46|45|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}} | district = | type = | city = | city_ref = | established_date = 1929, 3 юня | established_date_ref = | adm_ctr_name = [[Хунзахъ]] | adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" /> <!-- government --> | mun_formation1_leader_name = | mun_formation1_representative_body = | mun_formation1_representative_body_ref = | mun_formation1_leader_title = | mun_formation1_leader_title_ref = | mun_formation1_leader_name_ref = <!-- area --> | area_km2 = 551.91 | area_km2_ref = <ref name='82_8006001'/> | area_rank = 35 <!-- population --> | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|р}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|л}} | population_rank = | population_density = | urban_pop = 0 % | rural_pop = 100 % | ethnicity = [[Аварал]] <!-- administrative status --> | no_of_selsoviets_type1 = 15 | no_of_selsoviets_type2 = 9 | no_of_urban-type_settlements = 0 | no_of_rural_localities = 61 | selsoviet_type1 = росдал совет | selsoviet_type2 = ''росу'' | counts_ref = <ref name="OKATO2" /> <!-- administrative status --> | mun_formation1 = Хунзахъ муниципалаб район | mun_formation2 = | mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" /> | mun_formation1_no_of_urban_settlements = 0 | mun_formation1_no_of_rural_settlements = 24 | mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" /> | website = }} '''Ху́нзахъ мухъ''' буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> муниципалаб гӀуцӀи́ги ([[Муницпалаб район (Россия)|муницпалаб район]]),<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ. Эб буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, [[Авария|Авариялъул]] централаб рахъалда; элъул гӀурхъи цураб буго жеги анкьго мухъалъулгун. Хунзахъ мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб анцӀила кӀиабилеб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 35-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 551.91 кв. км.<ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул республика. Муниципалаб гӀуцӀиялъул ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref> Историкияб рахъалъ, гьанжсеб Хунзахъ мухъалъул территория букӀана центерлъун [[Авар нуцаллъи|Авар пачалихъалъул]], жиндир тахшагьарги Хунзахъ букӀараб. Жибго Хунзахъ мухъ гӀуцӀана [[1929 сон|1929 соналъул]] 3 юналда, букӀараб Хунзахъ кантуналъул бакӀалда, элъ гъорлӀе бачана ''[[МагӀаруллъи]]'' ([[Хундерил бо|хундерилги]] хӀебдалазулги бо), гьединго [[Нахъахьиндаллъи|Нахъахьиндаллъул]] цӀикӀкӀанисеб бутӀаги, [[хьиндалазул бо|хьиндалазул бодул]] чанго росу. Хунзахъ мухъ бикьула къоло ункъго муниципалаб гӀуцӀиялде, жиндир росдал поселениялъул статус бугеб; эзул анцӀила щуго буго росдал совет, ичӀго буго жибго росу. Эз гъорлӀе бачуна 61 росу, гьенирго гьоркьор ЛъарагӀлъула ругел мухъалъул анклавалги. Мухъалъул административияб центер буго [[Хунзахъ]].<ref name="RDagestan_admlaw"/> ЧагӀазул рикӀкӀеналъул рахъалъ, Хунзахъ мухъ буго 29леб бакӀалда, гьенир гӀумру гьабун ругезул рикӀкӀен буго {{ЧР|Хунзахъ мухъ|фл}} чи ({{ЧР|Хунзахъ мухъ|с}}); мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола [[Аварал|аварал]]. Мухъ буго [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[хундерил сверел]] тӀибитӀараб ареал. == История == 1864 соналъ гӀуцӀана Дагъистаналъул областалъул [[Авар сверухълъи]], [[Хунзахъ]] центергун. Дагъистан районазде бикьул проекталда рекъон, 1921 соналъ Авар сверухълъи ана [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социалистияб Республика|Дагъистаналъул АССРалде]] гъорлӀе. 1928 сонил 22 ноябралда, Дагъистаналъул АССРалда билӀинабуна кантоназде бикьи, киналго округал тӀагӀинаруна, Авар сверухълъуда гъорлӀа батӀа гьабун гӀуцӀана Хунзахъ кантон, жиндир цӀар Хунзахъ район абун хисараб ВЦИКалъул лъазабиялдалъун 1929 сонил 3 юналда. Районалда гъорлӀе кколаан 91 росу, эб бикьун букӀана 33 росдал советалде, гӀатӀилъи букӀана 1274.5 кв. км.{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=132}} 1935 сонил 23 январалда, Хунзахъ районалъул территориялъул цо бутӀаялда гӀуцӀана [[Онсоколо мухъ]].{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=151}} 1944 сонил августалда, Хунзахъ мухъалъул [[Могьохъ росдал совет]] кьуна цӀигӀуцӀараб [[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби мухъалде]].<ref>{{cite magazine|title=Информационные сообщения|magazine=Ведомости Верховного Совета СССР|year=1944|issue=53 (313)|url=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/index.html|page=4|archive-date= 5 декембер 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205122159/https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/index.html|quote=}}</ref>{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=147}} == География == === Бугеб бакӀ === Хунзахъ мухъ буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] бакьулӀ бутӀаялда, [[АваргӀор|Авар]] ва [[ГӀандигӀор|ГӀандигӀоралъул]] жаниблъиязда гьоркьоб. [[МахӀачхъала|МахӀачхъалаялдаса]] Хунзахъ мухъалде рачӀине буго 140 км. Хунзахъ мухъалъул гурхъаби руго аваразул анкьго мухъалъулгун: шималияб рахъалда [[Бакълъул мухъ|Бакълъул]] ва [[Унсоколо мухъ|Унсоколо]] мухъалгун, бакъбаккуда [[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби мухъгун]], жанубияб бакъбаккул рахъалда [[Гъуниб мухъ|Гъуниб]] жанубияб рахъалда [[Шамилил мухъ|Шамилил]] мухъалгун, бакътӀерхьуда [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ]] ва [[Болъихъ мухъ|Болъихъ]] мухъалгун. == Демография == {{ ЧагӀазул рикӀкӀен | Хунзахъ мухъ}} {{ ЧагӀазул рикӀкӀен | Хунзахъ мухъ | д }} === Националаб гӀуцӀи́ === Мухъалъул аслияб халкъ ккола [[аварал]].<ref>{{Cite web |url=http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |title=Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана |trans-title=Бакъдасебги, БакътӀерхьулги, Централабги Дагъистаналъул этнокарта|access-date=2011-10-22 |archive-date=2015-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707085743/http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |url-status=live }}</ref> Мухъалъул националаб гӀуцӀи́ Россиялъул 2010 сонил цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |trans-title=2010 сонил ценз. Дагъстат. 3 том|access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status= dead }}</ref>: {|class="wikitable sortable" |- ! Этнос !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа,<br> % |- | [[аварал]] || align="right" | 30,891 || align="right" | 97,48 % |- | цогидал || align="right" | 426 || align="right" | 1,34 % |- | бихьизабичӀел || align="right" | 374 || align="right" | 1,18 % |- | киналниги || align="right" | 31,691 || align="right" | 100,00 % |} ТӀолго россиялъулаб 2021 сонил цензалда рекъон:<ref name="Даг2021">{{cite web |url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |title = Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения Республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам |trans-title = 2021 сонил ценз. Дагъстат. 5 том. Дагъистаналъул Республикалъул националаб гӀуцӀи́ шагьриял округалгун муниципалал мухъалккун |website = dagstat.gks.ru |date = |access-date = 2023-07-11 |url-status = dead |archive-date = 2023-07-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx }}</ref> {|class="wikitable sortable" |- ! Этнос !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа,<br> % |- | [[аварал]] || align="right" | 29,780 || align="right" | 95.45 % |- | цогидал || align="right" | 1,356 || align="right" | 4.35 % |- | бихьизабичӀел || align="right" | 56 || align="right" | 1,19 % |- | киналниги || align="right" | 31,199 || align="right" | 100.00 % |} ==Административиябги муниципалабги статус== Административияб рикьуда жаниб, Хунзахъ мухъ буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 24 [[росдал совет]]алдеги, 9 росдадеги, жидеца 59 росу жанибе бачарал.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 256}}</ref> Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Хунзахъ муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анцӀила щуго росдал советги, ичӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къоло ункъгго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Хунзахъ]] ккола административиябгун<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалаб<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 656}}</ref> районалъул центер. {{Автонумерация | ГӀуцӀи = wikitable sortable | ХӀубал = 6 | БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²) | Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right | Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен | | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | [[БакьайичӀиб]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БакьайичӀиб росдал совет |тл}} | 28.06<ref name='82_8006001'/> | | [[БуцӀра]] росу | [[БуцӀра]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БуцӀра |тл}} | 18,70<ref name='82_8006001'/> | | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | [[ГьамищтӀа]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьамищтӀа росдал совет |тл}} | 4.24<ref name='82_8006001'/> | | [[Гьамущиб росдал совет]] | [[ЦӀияб Гьамущи]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гьамущиб росдал совет |тл}} | 10.71<ref name='82_8006001'/> | | [[ГьацӀалухъ]] росу | [[ГьацӀалухъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьацӀалухъ |тл}} | 2,13<ref name='82_8006001'/> | | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]] | [[КӀудияб ГьоцӀалӀ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьоцӀалӀ росдал совет |тл}} | 15.39<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | [[ГӀахьалчӀиб]] | 6 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀахьалчӀиб росдал совет |тл}} | 12.01<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀобода росдал совет]] | [[ГӀобода]] | 5 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀобода росдал совет |тл}} | 9.61<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀоротӀа]] росу | [[ГӀоротӀа]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀоротӀа |тл}} | 12,32<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀочӀло росдал совет]] | [[ГӀочӀло]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀочӀло росдал совет |тл}} | 8.69<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀуркӀачӀиб]] росу | [[ГӀуркӀачӀи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀуркӀачӀиб |тл}} | 5.36<ref name='82_8006001'/> | | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | [[ЛъагӀелухъ]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЛъагӀелухъ росдал совет |тл}} | 8.45<ref name='82_8006001'/> | | [[Мущули]] росу | [[Мущули]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Мущули |тл}} | 11.61<ref name='82_8006001'/> | | [[МочӀохъ]] росу | [[МочӀохъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| МочӀохъ |тл}} | 6.39<ref name='82_8006001'/> | | [[Самилахъ росдал совет]] | [[Самилахъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Самилахъ росдал совет |тл}} | | | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]] | [[Сивухъ (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ) |тл}} | 4.72<ref name='82_8006001'/> | | [[ТӀанусиб росдал совет]] | [[ТӀануси]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀанусиб росдал совет |тл}} | 4.70<ref name='82_8006001'/> | | [[Уздалросу росдал совет]] | [[Уздалросу]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Уздалросу росдал совет |тл}} | 11.47<ref name='82_8006001'/> | | [[Харахьи]] росу | [[Харахьи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Харахьи |тл}} | 7.45<ref name='82_8006001'/> | | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|тл}} | 6.56<ref name='82_8006001'/> | | [[Хунзахъ росдал совет]] | [[Хунзахъ]] | 9 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хунзахъ росдал совет |тл}} | 116,58<ref name='82_8006001'/> | | [[ХӀариколоб росдал совет]] | [[ХӀариколоб]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ХӀариколоб росдал совет |тл}} | 10,31<ref name='82_8006001'/> | | [[ЦӀада]] росу | [[ЦӀада]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀада |тл}} | | | [[Шотода]] росу | [[Шотода]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шотода |тл}} | 2,04<ref name='82_8006001'/> }} ==Росаби== Хунзахъ мухъалда буго 61 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00 |trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=dead }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" /> {{Автонумерация | ГӀуцӀи = wikitable sortable | ХӀубал = 5 | БетӀер2 = Росу | БетӀер3 = Статус | БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Росдал<br>поселение | Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | | [[Аркида]] | росу | {{ЧР| Аркида |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]] | | [[Ахтини]] | росу | {{ЧР| Ахтини |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[БагӀарабросу]] | росу | {{ЧР| БагӀарабросу |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[Байикь]] | росу | {{ЧР| Байикь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[БакьайчӀи]] | росу | {{ЧР| БакьайичӀиб |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | | [[Басрияб Гьамущи]] | росу | {{ЧР| Басрияб Гьамущи |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]] | | [[БуцӀра]] | росу | {{ЧР| БуцӀра |тл}} | БуцӀра росу | | [[Гиничукь]] | росу | {{ЧР| Гиничукь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[Гозолоколо]] | росу | {{ЧР| Гозолоколо |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[Гъонохъ]] | росу | {{ЧР| Гъонохъ |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[Гъоркьколоб (Хунзахъ мухъ)|Гъоркьколоб]] | росу | {{ЧР| Гъоркьколоб (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[ГьамищтӀа]] | росу | {{ЧР| ГьамищтӀа |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | | [[ГьацӀалухъ]] | росу | {{ЧР| ГьацӀалухъ |тл}} | ГьацӀалухъ росу | | [[ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ]] | росу | {{ЧР| ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ |тл}} | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]] | | [[ГӀакаро (росу)|ГӀакаро]] | росу | {{ЧР| ГӀакаро (росу) |тл}} | [[Самилахъ росдал совет]] | | [[ГӀарада (росу)]] | росу | {{ЧР| ГӀарада (росу) |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | | [[ГӀарани]] | росу | {{ЧР| ГӀарани |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[ГӀархъида]] | росу | {{ЧР| ГӀархъида |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]] | | [[ГӀахьалчӀиб]] | росу | {{ЧР| ГӀахьалчӀиб |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[ГӀебутӀа]] | росу | {{ЧР| ГӀебутӀа |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]] | | [[ГӀобода]] | росу | {{ЧР| ГӀобода |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[ГӀондокъори]] | росу | {{ЧР| ГӀондокъори |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | | [[ГӀоротӀа]] | росу | {{ЧР| ГӀоротӀа |тл}} | ГӀоротӀа росу | | [[ГӀочӀло]] | росу | {{ЧР| ГӀочӀло |тл}} | [[ГӀочӀло росдал совет]] | | [[ГӀуркӀачӀи]] | росу | {{ЧР| ГӀуркӀачӀиб |тл}} | ГӀуркӀачӀиб росу | | [[Жалакьури]] | росу | {{ЧР| Жалакьури |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | | [[ЗагӀиб]] | росу | {{ЧР| ЗагӀиб |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[ИлӀа]] | росу | {{ЧР| ИлӀа |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | | [[Квами]] | росу | {{ЧР| Квами |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[Колоб (Хунзахъ мухъ)|Колоб]] | росу | {{ЧР| Колоб (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал совет]] | | [[КӀахъ]] | росу | {{ЧР| КӀахъ |тл}} | [[ХӀариколоб росдал совет]] | | [[КӀудияб ГьоцӀалӀ]] | росу | {{ЧР| КӀудияб ГьоцӀалӀ |тл}} | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]] | | [[ЛъагӀелухъ]] | росу | {{ЧР| ЛъагӀелухъ |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | | [[Макьасда]] | росу | {{ЧР| Макьасда |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[МочӀохъ]] | росу | {{ЧР| МочӀохъ |тл}} | МочӀохъ росу | | [[Мущули]] | росу | {{ЧР| Мущули |тл}} | Мущули росу | | [[НакӀкӀикь (Хунзахъ мухъ)|НакӀкӀикь]] | росу | {{ЧР| НакӀкӀикь (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[Нуси]] | росу | {{ЧР| Нуси |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[Самилахъ]] | росу | {{ЧР| Самилахъ |тл}} | [[Самилахъ росдал совет]] | | [[Сентухъ]] | росу | {{ЧР| Сентухъ |тл}} | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]] | | [[Сивухъ (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ]] | росу | {{ЧР| Сивухъ (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]] | | [[Тумагъари]] | росу | {{ЧР| Тумагъари |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[ТӀагьада]] | росу | {{ЧР| ТӀагьада |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]] | | [[ТӀадколоб]] | росу | {{ЧР| ТӀадколоб |тл}} | [[ГӀочӀло росдал совет]] | | [[ТӀануси]] | росу | {{ЧР| ТӀануси |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]] | | [[ТӀекитӀа]] | росу | {{ЧР| ТӀекитӀа |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | | [[Уздалросу]] | росу | {{ЧР| Уздалросу |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]] | | [[Харахьи]] | росу | {{ЧР| Харахьи |тл}} | Харахьи росу | | [[ХачтӀа]] | росу | {{ЧР| ХачтӀа |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]] |$| [[Хунзахъ]] | росу | {{ЧР| Хунзахъ |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[ХъахӀикӀкӀал]] | росу | {{ЧР| ХъахӀикӀкӀал |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]] | | [[Хьимакъоро]] | росу | {{ЧР| Хьимакъоро |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ]] | росу | {{ЧР| Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал совет]] | | [[Хьини]] | росу | {{ЧР| Хьини |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[ХӀариколоб]] | росу | {{ЧР| ХӀариколоб |тл}} | [[ХӀариколоб росдал совет]] | | [[ЦӀада]] | росу | {{ЧР| ЦӀада |тл}} | ЦӀада росу | | [[ЦӀалкӀитӀа]] | росу | {{ЧР| ЦӀалкӀитӀа |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[ЦӀелмес]] | росу | {{ЧР| ЦӀелмес |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | | [[ЦӀияб Гьамущи]] | росу | {{ЧР| ЦӀияб Гьамущи |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]] | | [[ЧӀондокь]] | росу | {{ЧР| ЧӀондокь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[Шотода]] | росу | {{ЧР| Шотода |тл}} | Щотода росу }} ; Хъутаби Хунзахъ мухъалъул хадусел росаби ккола анклаваллъун: *[[ГӀархъида]] ва [[Сентухъ]] — [[Хасавхъала мухъ|Хасавхъала мухъалда]]; *[[ГӀакаро (росу)|ГӀакаро]], [[ГӀархъида]] ва [[ХачтӀа]] — [[Гелбахъ мухъ|Гелбахъ мухъалда]]; *[[ГӀондокъори]] ва [[Нуси]] — [[Дибирилросу мухъ]]алда *[[ГӀарада (росу)|ГӀарада]], [[Ахтини]], [[Квами]], [[БагӀараб Росу]] ва [[Самилахъ]] — [[Турхъалиб мухъ]]алда. == Экономика == === Росдал магӀишат === === Туризм === == Маданият == == Спорт == == Машгьурал бакӀал == * [[БакьайчӀиса ЧӀанкӀал рукъ-музей]]; * [[ГанчӀил щурун]]; * [[Къарадахъ къварилъи]]; * [[Макьасда рагӀал]]; * [[МочӀохъ хӀор]]; * [[Тарихалъулабгин бакӀлъаялъул музей (Хунзахъ)|Тарихалъулабгин бакӀлъаялъул музей]]; * [[Тобтил чвахеро]]; * [[Хунзахъ хъала|ГӀарани хъала]]; * [[ХъахӀал къункъарби (мемориалияб комплекс)|"ХъахӀал къункъарби" мемориалияб комплекс]]; * [[ЦӀадаса ХӀамзатил мемориалияб рукъ-музей]]. ==Галерея== == Машгьурал гӀадамал == ''[[:Категория:Хунзахъ мухъалда гьарурал|Хунзахъ мухъалда гьарурал]]:'' == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} ===Библиография === *{{Cite book |last = |first = |year = 2001 |title = Республика Дагестан: Административное устройство, население, территория (60-е годы XIX в. — 90-е годы XX в.) |publisher = "Юпитер" |publication-place = Махачкала |page = 192 |url = https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/Республика_Дагестан._Админ._устройство_население_и_территория_2001_2001.pdf#page=4.13 |access-date = 27 август 2025 |ref = {{SfnRef|РД: Адм. устройство|2001}} }}{{Хвараб регӀел|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == РегӀелал == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140906224742/http://dagmo.ru/hunzahskiy-rayon Дагъистаналъул муниципалитетал МГӀ "Хунзахъ мухъ"] * [http://khunzakh.ru/ Хунзахъ мухъалъул сайт] * [http://khunzakh.3dn.ru/ Мухъалъул администрациялъул расмияб сайт] * [http://president.e-dag.ru/component/k2/content/74-hunzahskiy-rayon/ Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Президентасул расмияб сайт: Хунзахъ мухъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402104321/http://president.e-dag.ru/component/k2/content/74-hunzahskiy-rayon/ |date=2015-04-02 }} * [http://tryjenik.3dn.ru/ казият «Росдал захӀматчи»] * [https://www.youtube.com/watch?v=FtgLJpqAkAA Хунзахъ мухъалъул 90 сон тӀубялда хурхун тадбир] {{Хунзахъ мухъ|state=autocollapse}} {{Авария|state=collapsed}} {{Дагъистан|state=collapsed}} {{Authority control}} [[Категория:Хунзахъ мухъ|*]] [[Категория:Авариялъул мухъал]] [[Категория:Дагъистаналъул мухъал]] lupiaffa65e3ym0u6qz36gu41eeoxai Цихалахъ 0 7126 102486 100728 2026-11-10T23:19:00Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102486 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = Цихалахъ |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = |хъвай-хъвагІай = ° ' С.Ш. ° ' |lat_deg =42|lat_min =29|lat_sec =00 |lon_deg =46|lon_min =04|lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Цихалахъ |ХІукумат = Россия |карта = Цихалахъ |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257835005 |категория Commons алда = CihaӀakh |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Цихала́хъ''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. Гьединго Цихалахъ уна [[Ункъракь]]алъул росабазда гъорлӀ. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|source|img}} == Линкал == * [https://web.archive.org/web/20210926183506/http://ww24.ru/daily/30484 Гьава-бакъ] * [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&page=photos_of_category&sect=1386 Цихалахъ: суртал] {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} [[Категория:Ункъракьалъул росаби]] cqiemk22le4kt33oscrpcxziergu9rh Халип:Дохъузпара мухъ 10 7214 102472 63126 2026-11-10T17:11:00Z M. Omarius 10562 M. Omarius гӀахьалчияс [[Халип:Дохъузпара мухъалъул росаби]] гьумералъул цӀар [[Халип:Дохъузпара мухъ]]-абун хисана 63126 wikitext text/x-wiki {{навигациялъул мухъ |кьер = {{Кьер|Россия}} |сурат = [[Файл:Flag of Dagestan.svg|75px]] |сурат2 = [[Файл:Flag of Dagestan.svg|75px]] |бетІер = [[Дохъузпара мухъ]]алъул росаби |бахчизе =<includeonly>1</includeonly> |жаниб бугеб жо = '''Мухъалъул центр — ''' [[Ушугъ|Ушугъ]] '''Росаби:''' [[Авадан]] {{!}} [[Гандурар]] {{!}} [[Демирар]] {{!}} [[Къавалар]] {{!}} [[Къаракура]] {{!}} [[Къалажухъ]] {{!}} [[Керимханар]] {{!}} [[Къилер]] {{!}} [[Къуруш]] {{!}} [[Миграгъ]] {{!}} [[Мискискар]] {{!}} [[Текияр]] {{!}} [[Текипиркент]] {{!}} [[Ушугъ]] {{!}} [[ЦIияб Къаракура]] {{!}} [[ЧIулавар ]] {{!}} [[Эсетар]] '''Росабазул боял:''' [[«Къилер» росдал бо]] {{!}} [[«Миграгъ» росдал бо]] {{!}} [[«Къалажухъ» росдал бо]] {{!}} [[«Къаракура» росдал бо]] {{!}} [[«Къуруш» росдал бо]] {{!}} [[«Мискискар» росдал бо]] {{!}} [[«Ушугъ» росдал бо]] {{!}} [[«ЦIияб Къаракура» росдал бо]] {{!}} [[«Авадан» росдал бо]] }} <noinclude> [[Категория:Шаблонал:Ракьхъвай:Дагъистан|Ушугъ мухъ]] [[Категория:Шаблонал:Дагъистаналъул административияб бикьи|Ушугъ мухъ]] </noinclude> fvi1wy723v452qz48r8zsb2lo8gnz4c 102474 102472 2026-11-10T18:02:14Z M. Omarius 10562 102474 wikitext text/x-wiki {{Navbox with collapsible groups | name = Дохъузпара мухъ | title = [[Дохъузпара мухъ]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image1 = [[file:Герб Докузпаринского района 04.12.2018.jpg|60px]] |group1 = Росу-ракь | abbr1 = rosu | list1 = ;Мухъалъул центер :'''[[Ушугъ]]''' * [[Авадан (росу)|Авадан]] * [[Гандурар]] * [[Демирар]] * [[Кавалар]] * [[Карар]] * [[Керимханар]] * [[Килер]] * [[Къуруш]] * [[Кӏележугъ]] * [[Миграгъар (Дохъузпара мухъ)|Миграгъар]] * [[Мискискар]] * [[Техъияр]] * [[ЦIияб Карар]] * [[Чувалар ]] * [[Эсетар]] |group2 = Муниципалаб гӀуцӀи́ |abbr2 = municipal |list2 = ;Росаби: :[[Авадан (росу)|Авадан]] росу :[[Карар]] росу :[[Къуруш]] росу :[[Кӏележугъ]] :[[Мискискар]] росу :[[Цӏияб Карар]] :[[Ушугъ]] росу ;Росдал советал: :[[Килер росдал совет|Килер р/совет]] :[[Миграгъар р/совет|Миграгъар росдал совет]] |selected = {{{1|}}} | below = }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 1ezo8tdjsrqoek5eey9kp3v8oyjwjkr Росдал поселение 0 12600 102483 100308 2026-11-10T23:02:46Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102483 wikitext text/x-wiki '''Росдал поселение''' ({{langx|ru|сельское поселение}}) буго Россиялъул муниципалал гӀуцӀалабазул тайпабазул цояб, жиб цо яги чанго гӀаммаб территориялдалъун цойиде гьарурал росдалал<ref>Бывают исключения: административными центрами ряда сельских поселений являются посёлки городского типа.</ref> чӀел-бакӀал ([[росу|посёлок]], [[росу]], [[Станица|станица]], [[кули]], [[мархьи]], [[кишлак]], цогидалги), жидеда жаниб бакӀалъул жиндирго нухмалъи халкъалъ билӀинабулеб жиндицаго яги рищарал яги цогидал бакӀалъул нухмалъул органаздалъун.<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_163557/ |title=Федеральный закон Российской Федерации от 6 октября 2003 г. № 131-ФЗ «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» |access-date=2014-06-10 |archive-date=2015-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150618012605/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_163557/ |url-status=live }}</ref>. Росдал поселенияби уна [[Муниципалаб мухъ (Россия)|муниципалал мухъазда]] гъорлӀе. ==Сипатал== Гьаб муниципалияб гӀуцӀиялъул тайпа бахьизабун букӀана 2003 соналъул «Россиялъул Федерациялъул бакӀалъул жиндирго нухмалъул принципазул» законалда,<ref>«Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации»</ref> жию тасдикъ гьабураб 2006 соналъ [[Росиялда муниципалаб реформа (2006)|муниципалаб рефорама]] гьабулаго. Росдал поселениязде гъорлӀе ине бегьула цо росдал чӀел-бакӀ ялъуни посёлок, жидер халкъалъул рикӀкӀен 1000-идаса бугеб (цӀикӀкӀараб гъунки бугел территориязе — 3000 чиясдаса цӀикӀкӀун) ва/яги цо гӀаммаб территориялдалъун цолъизабураб цо чанго росду, жидер халкъалъул рикӀкӀен 1000-идаса гъоркье бугеб (цӀикӀкӀараб гъунки бугел территориязе — 3000 чиясдаса дагь). Росдал поселениялъул букӀуна административияб центер, — чӀел-бакӀ, жиб бакӀалъул гӀадатазда ва билӀараб инфраструктураялд рекъон тасдикъ гьабураб, ва жинда жаниб Россиялъул Федерациялъул субйекталъул къануналда рекъон гьеб росдал поселениялъул нухмалъул орган бугеб. КӀиго яги гьелдаса цӀикӀкӀун чӀел-бакӀал ругел росдал поселениялъул гӀурхъаби лъола элъул административияб централдаса цо хӀалтӀул къода жаниб киналго чӀел-бакӀазул чагӀи лъелго ун, нахъруссине бегьулеб манзилалда. Гьоркьосабахъи букӀуна популациялъул гъункел дагьаб бугел ялъуни нух бахъизе захӀматал бакӀал ругел территориязул. == РикӀкӀен == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! 1 январалде<br>бугеб куцалъ ! росдал<br>поселениябазул<br>рикӀкӀен ! баянал |- | 2008 | 19,861 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2008">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr07.zip |title=Росстат. Муниципальные образования. Статистический бюллетень на 1 января 2008 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822013859/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr07.zip |url-status=live }}</ref> |- | 2009 | 19,863 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2009">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr2008.rar |title=Росстат. Муниципальные образования. Статистический бюллетень на 1 января 2009 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822013903/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr2008.rar |url-status=live }}</ref> |- | 2010 | 19,591 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2010.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по Российской Федерации и по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414053621/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2010.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2011 | 18,996 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2011">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2011.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2011 года. |access-date=2012-02-28 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628072831/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2011.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2012 | 18,833 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name=янв.2012>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2012.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2012 года. |access-date=2012-09-22 |archive-date=2013-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227100825/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2012.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2013 | 18,722 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2013">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2013.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2013 года. |access-date=2014-07-19 |archive-date=2014-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017182244/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2013.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2014 | 18,525 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2014">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2014.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2014 года. |access-date=2014-07-19 |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711103701/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2014.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2015 | 18,654 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2015">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2015.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2015 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010151911/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2015.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2016 | 18,177 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2016">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2016.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329184617/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2016.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2017 | 18,101 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2017">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2017 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215103/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2018 | 17,772 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2018">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2018.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2018 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401074617/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2018.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2019 | 17,380 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2019">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2019 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215328/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |url-status=live }}</ref> |- | 2020 | 16,821 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2020">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2020.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2020 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822010752/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2020.xlsx |url-status=live }}</ref> |- | 2021 | 16,332 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2021 года. |access-date=2021-07-02 |archive-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008095644/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |url-status=live }}</ref> |} ЦӀи гьарурал баяназда рекъон, 2021 сонил 1 январалде буго 16,248 росдалаб поселение.<ref name="МО.2021">{{Население/2021AA}}</ref><ref name="Численность по МО.2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года |access-date=2021-08-03 |archive-date=2021-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803080631/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar |url-status=dead }}</ref> ==Референсал== {{reflist}} {{Russia-stub}} [[Категория:Муниципалал гӀуцӀалаби]] nym2olb8gs8oye6a71y2kibvswlas2m 102490 102483 2026-11-11T01:36:33Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102490 wikitext text/x-wiki '''Росдал поселение''' ({{langx|ru|сельское поселение}}) буго Россиялъул муниципалал гӀуцӀалабазул тайпабазул цояб, жиб цо яги чанго гӀаммаб территориялдалъун цойиде гьарурал росдалал<ref>Бывают исключения: административными центрами ряда сельских поселений являются посёлки городского типа.</ref> чӀел-бакӀал ([[росу|посёлок]], [[росу]], [[Станица|станица]], [[кули]], [[мархьи]], [[кишлак]], цогидалги), жидеда жаниб бакӀалъул жиндирго нухмалъи халкъалъ билӀинабулеб жиндицаго яги рищарал яги цогидал бакӀалъул нухмалъул органаздалъун.<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_163557/ |title=Федеральный закон Российской Федерации от 6 октября 2003 г. № 131-ФЗ «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» |access-date=2014-06-10 |archive-date=2015-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150618012605/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_163557/ |url-status=live }}</ref>. Росдал поселенияби уна [[Муниципалаб мухъ (Россия)|муниципалал мухъазда]] гъорлӀе. ==Сипатал== Гьаб муниципалияб гӀуцӀиялъул тайпа бахьизабун букӀана 2003 соналъул «Россиялъул Федерациялъул бакӀалъул жиндирго нухмалъул принципазул» законалда,<ref>«Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации»</ref> жию тасдикъ гьабураб 2006 соналъ [[Росиялда муниципалаб реформа (2006)|муниципалаб рефорама]] гьабулаго. Росдал поселениязде гъорлӀе ине бегьула цо росдал чӀел-бакӀ ялъуни посёлок, жидер халкъалъул рикӀкӀен 1000-идаса бугеб (цӀикӀкӀараб гъунки бугел территориязе — 3000 чиясдаса цӀикӀкӀун) ва/яги цо гӀаммаб территориялдалъун цолъизабураб цо чанго росду, жидер халкъалъул рикӀкӀен 1000-идаса гъоркье бугеб (цӀикӀкӀараб гъунки бугел территориязе — 3000 чиясдаса дагь). Росдал поселениялъул букӀуна административияб центер, — чӀел-бакӀ, жиб бакӀалъул гӀадатазда ва билӀараб инфраструктураялд рекъон тасдикъ гьабураб, ва жинда жаниб Россиялъул Федерациялъул субйекталъул къануналда рекъон гьеб росдал поселениялъул нухмалъул орган бугеб. КӀиго яги гьелдаса цӀикӀкӀун чӀел-бакӀал ругел росдал поселениялъул гӀурхъаби лъола элъул административияб централдаса цо хӀалтӀул къода жаниб киналго чӀел-бакӀазул чагӀи лъелго ун, нахъруссине бегьулеб манзилалда. Гьоркьосабахъи букӀуна популациялъул гъункел дагьаб бугел ялъуни нух бахъизе захӀматал бакӀал ругел территориязул. == РикӀкӀен == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! 1 январалде<br>бугеб куцалъ ! росдал<br>поселениябазул<br>рикӀкӀен ! баянал |- | 2008 | 19,861 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2008">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr07.zip |title=Росстат. Муниципальные образования. Статистический бюллетень на 1 января 2008 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822013859/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr07.zip |url-status=live }}</ref> |- | 2009 | 19,863 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2009">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr2008.rar |title=Росстат. Муниципальные образования. Статистический бюллетень на 1 января 2009 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822013903/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr2008.rar |url-status=live }}</ref> |- | 2010 | 19,591 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2010.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по Российской Федерации и по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414053621/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2010.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2011 | 18,996 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2011">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2011.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2011 года. |access-date=2012-02-28 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628072831/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2011.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2012 | 18,833 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name=янв.2012>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2012.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2012 года. |access-date=2012-09-22 |archive-date=2013-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227100825/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2012.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2013 | 18,722 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2013">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2013.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2013 года. |access-date=2014-07-19 |archive-date=2014-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017182244/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2013.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2014 | 18,525 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2014">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2014.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2014 года. |access-date=2014-07-19 |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711103701/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2014.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2015 | 18,654 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2015">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2015.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2015 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010151911/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2015.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2016 | 18,177 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2016">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2016.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329184617/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2016.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2017 | 18,101 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2017">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2017 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215103/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2018 | 17,772 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2018">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2018.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2018 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401074617/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2018.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2019 | 17,380 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2019">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2019 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215328/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |url-status=live }}</ref> |- | 2020 | 16,821 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="янв.2020">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2020.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2020 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822010752/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2020.xlsx |url-status=live }}</ref> |- | 2021 | 16,332 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2021 года. |access-date=2021-07-02 |archive-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008095644/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |url-status=dead }}</ref> |} ЦӀи гьарурал баяназда рекъон, 2021 сонил 1 январалде буго 16,248 росдалаб поселение.<ref name="МО.2021">{{Население/2021AA}}</ref><ref name="Численность по МО.2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года |access-date=2021-08-03 |archive-date=2021-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803080631/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar |url-status=dead }}</ref> ==Референсал== {{reflist}} {{Russia-stub}} [[Категория:Муниципалал гӀуцӀалаби]] p2gx4uq42ur3in03mhlc4i5g5a6pxbv Багьавудин Хъурщилав 0 19360 102488 96654 2026-11-10T23:39:27Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102488 wikitext text/x-wiki '''Багьавудин Хъурщилав''' ({{lang-pl|Bahauddin Churszyłow}}{{efn|group=comment|Пол литературалда гьединго данчӀвала цӀарал: Emir Hassan Bahaaeddin '''Chursz'''{{r|p2}}, Bohajedyn Emir Hassan '''Chursz''' яги '''Churszyłow'''{{sfn|Jedigar|1933|p=44}}, '''Churszyłow'''{{sfn|Mazurkiewicz|1930|p=33, 34}}, Emir Hassan Chursz '''Bahaeddin'''{{r|p1}}{{r|p3}}, Emir Hassan Hursz '''Behaedin'''{{sfn|Stawecki|1997|p=97, 117}}, Emir Hassan Hursz '''Bahaedin'''{{sfn|Rybka|Stepan|2006|p=583, 953}}, Bahaeddin Emir Hassan '''Chursz'''{{sfn|Głowacki|1986|p=209, 347}}, '''Chursz Bahaeddin''' яги Emir Hassan{{sfn|Przemsza-Zieliński|1995|p=366}}.}}, 28 май 1891, [[СугъралӀ]], [[Гъуниб сверухълъи]], [[Дагъистаналъул вилаят]], [[Россиялъул империя]] — 26 септембер 1946, [[Эгипет]]) — хьундакавказияв, россиялъулав ва полшалъулав рагъулав хӀаракатчи. Хьундасеб Кавказалъул эмиграциялъул антисоветияб хӀаракаталъул активияв гӀахьалчи. ГӀурус императорияб армиялъулги [[Полшалъул армиялъул генералияб штаб]]алъулги полковник. [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ|тӀоцебесеб дунялалъулаб]], [[Советгин пол рагъ| советгин пол]] (1919–1921), [[Вермахталъул пол компания (1939)|германгин пол]] (1939) рагъазул гӀахьалчи. [[КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ|КӀиабилеб дунялалъулаб рагъул]] мехалда вукӀана [[Крайовалъул Армия]]лъул рагъулав хӀаракатчи. [[Кавказалъул магӀарулазул халкъияб партия]]лъул рагъулав вакил. Хьундасеб Кавказалъул рагъулаб гьисториялъул рахъалӀ хӀалтӀабазул автор. Публикация гьабулаан ''Амир ХӀассан'' ({{Lang-pl|Emir Hassan}}) тӀокцӀаруда гъоркь. == Биография == Националлъи — [[аварал| аварав]],{{Sfn|Бегеулов|2019|p=18}} имам Шамилил наиб, жиндир тӀокӀцӀар "Хъурщ"<ref>{{cite book |ref=Абдурахман из Газикумуха|url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%B7_%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0._%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9.__%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0_1997._868_%D1%81..pdf| last = Гъумекиса ГӀабдурахӀман |author-link=Гъумекиса ГӀабдурахӀман| title= Книга воспоминаний |trans-title = РакӀалдещвеязул тӀехь | translator-last1 = Саидов| translator-first1 = М. С. |year =1997|language =ru | location = МахӀачхъала | publisher = Дагкнигиздат|pages = 838 | series = Дагъистаналъул хъвай-хъвагӀул гӀарсал | isbn=|archive-date=2022-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320020217/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%B7_%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0._%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9.__%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0_1997._868_%D1%81..pdf}}</ref> абун букӀарав СугъралӀа НурмухӀамадил васасул вас.{{Sfn|Дугричилов|2000|p=136}} Гьавуна 1891 сонил 28 маялда [[Гъуниб|Гъунив]], [[Дагъистаналъул вилаят|Дагъистаналъул вилаяталда]].{{efn|group=comment|Гьаниб бицадухъе гьев гьавун вуго Гъуниб хъалалъув.{{r|p1}}}}. Гьесул инсул цӀар букӀана [[ГӀабдуллагь (цӀар)|ГӀабдуллагь]].<ref name=":3">{{cite magazine | last = ХӀажиев |first = Марат | url= https://md-gazeta.ru/kultura/9807|title=«Сулак – свидетель»-2|trans-title= Сулахъалъ нугӀлъи гьабула|date= 29 Январ 2016|magazine= Молодёжь Дагестана |location = МахӀачхъала|archive-date=2023-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717171728/https://md-gazeta.ru/kultura/9807}}</ref><ref name="p1">{{Cite web | url = https://wbh.wp.mil.pl/pl/skanydetale_wyszukiwarka_bazy_personalne/144540/ | title = Kartoteka personalno-odznaczeniowa | publisher = Wojskowe Biuro Historyczne | access-date = 2022-01-26 }}{{Хвараб регӀел|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Гьесул инсул цӀар букӀана [[ГӀабдуллагь (цӀар)|ГӀабдуллагь]].{{Sfn|Дугричилов|2000|p =140}} 1914 соналъ лӀугӀизабуна [[Елисаветградалъул кавалерияб цӀалукӀан]].<ref name=":3" /> ГӀахьаллъана [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ|ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъда]] [[Кавказалъул кавалерияб дивизия|Кавказалъул кавалерияб дивизиялда гъорлӀ]]. ТӀамуна [[Твералъул 16-абилеб драгун полк|16-абилеб Твералъулаб драгун полкалъул]] эскадроналъул командирлъун, хад — дивизиялъул полкалъул командирасул квекелчилъун.<ref name=":3" />. 1915 соналъ Багьавудиние кьуна «БахӀарчилъиялъухъ» медал<ref>.{{Cite book|title=Высочайшие приказы, алфавитный указатель, Х|chapter=Хуршилов Багаутдин. «Р» №1240, 1914 г., №1282, 1915 г.}}{{Blockquote|Елисаветградское кавалерийское училище (12.07.1914 г. Портупей-юнкер). Выпущен корнетом со ст. с 6.08.1913 г. в 16-й драгунский Тверской полк ВП 12.07.1914 г. Утверждается пожалование командующим армией за отличия в делах против неприятеля А 4 с надписью «За храбрость» ВП 15.04.1915 г.}}</ref>. Щвана [[Полковник|полковникасул цӀар]], вахъана тӀубарав Георгияв кавалером, гьединго меседил кӀалден щварав чилъун.{{Sfn|Дугричилов|2000|pp=141}} Россиялъул империя биххун хадуса гьев вукӀана [[МагӀарул республика|МагӀарул республикалъул]] рагъулаб гӀуцӀуда гъорлӀ.{{Sfn|Дугричилов|2000|p=136}}. ЧӀейилаб рагъул мехалда вагъулев вукӀана Дагъистаналда болшевиказде данде,<ref>{{Статья|ссылка=|автор=[[Исхаков, Салават Мидхатович|Исхаков С. М.]]|заглавие=«Кристаллизация» горского освободительного движения. Размышления Б. Байтугана об истории мусульман Северного Кавказа и Дагестана|год=2001|издание=[[Вопросы истории]]|номер=5|страницы=3—31}}</ref> [[СалтӀаса Узун-ХӀажи|Узун-ХӀажи шайхасул]] рахъалда.{{Sfn|Доного|2005|loc=Первые попытки организовать борьбу с большевиками}}. [[ЖахӀпарилазул МухӀамад]] полковникасул мемуаразда рекъон, 1918 соналъул септембралда НухӀ-бег Таргъуяс лъазабун, Хъурщиласул къокъаялъ{{Efn|Хъурщиласул рагъулаб къокъалда рукӀана [[СугъралӀ|сугъул]], нуха унаго гьезде гъорлӀе рачӀана [[Генуб|гена́лги]]}} кверде босана [[Онсоколо]] ва чӀвана ДахӀадалазул МахӀач.{{Sfn|Доного|2005|loc=Карательные экспедиции в Унцукуле}}. 1918 сонил октобралда гьев тӀамуна Чачан 1-себ рекӀаразул полкалъул командирлъун.<ref name=":3" /> ВукӀана нугӀ гӀадин Уллубий Буйнакиясе диван къотӀулелъул.{{Sfn|Дугричилов|2000|p=136}}. 1919 соналъ, маялда деникинилаз МагӀарул республика ликвидатизегӀан вукӀана, Дагъистаналъул 2-абилеб рекӀаразул полкалъул командирлъунги.<ref name=":3" />. <gallery widths="220" heights="180" perrow="3" class="center" style="center" caption="Хъурщилав Шураялда, эмиграциялде иналде"> Файл:Bahaudin Hursh.jpg Файл:Багауддин Хурш.webp </gallery> 1920 сонил байбихьуда гьев вукӀана вагъулев болшевиказде данде Николай Бредов генераласул къокъадул Кавказалъулаб кавалерияб полкалда гъорлӀ.<ref name=":3" />. ГӀахьаллъана [[Бредовасул сапар|Бредовасул сапаралда]]<ref>{{Cite book|last1 = Столыпин |first1 =А. А.| last2 = Романовский |first2= И. П.|title=Дневники 1919-1920 годов. Письма 1917-1920 годов|year=2011|chapter= Упоминаемые исторические лица|place=Москва, Брюссел|publisher=Conference Sainte Trinity du Patriarcate de Moscou ASBL; Свято-Екатерининский мужской монастырь}}</ref>. КватӀичӀого гьев ана [[Истамбул]]алде; гьениб, жиндаго цадахъ цӀалулев вукӀарав пол генерал Вишневскиясул гьариялда рекъон, гьес гӀуцӀизе лӀугьана хьондакавказиял эмигрантазул рагъулал группаби, Полшалде тӀадекӀанцӀарал гӀурус болшевиказде дандечӀей гьабиялъе. Гьес хьондакавказиязулги къужрузулги дандегьавурав 226 мухъилавги 6 офицерги хъвана Полшалъул армиялъулӀ букӀараб АхӀмадил Мустафал цӀаруда бугеб татар кавалерияб полкалде.{{Sfn|Дугричилов|2000|p=146}}{{Sfn|Бегеулов|2019|p=17}} Живго Хъурщилавги ана Полшалде{{Sfn|Дугричилов|2000|p=136}} гӀурусазде дандечӀей гьабизе гьебго полкалда гъорлӀ,<ref name=":0">{{cite magazine|url=https://murtazali.livejournal.com/237517.html|last=Дугричилов|first = М.|title= Статья о польско-кавказском боевом братстве|trans-title= Полгин кавказияб рагъулаб вацлъул рахъалӀ макъала|date=9 Январ 2010|magazine= Нежер Дагъистан |archive-date=2023-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717113118/https://murtazali.livejournal.com/237517.html}}</ref><ref name=":1">{{Статья|ссылка=https://www.ekhokavkaza.com/a/1930620.html|автор=Дугричилов М.|заглавие=Кавказ в XX веке: повторение уроков истории. Часть 4|год=2010|издание=[[Эхо Кавказа]]|месяц=1|число=15|archivedate=2023-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230717111613/https://www.ekhokavkaza.com/a/1930620.html}}</ref>, вагъулев вукӀана ротмистрасул чиналда гъоркь.{{Sfn|Бегеулов|2019|p=18}}. 1920 сонил августалда Татарс полкалъул бакӀалда, моцӀидасан гьабуна цӀияб «Бусурбабазул дивизион», жиндир командирлъун ХЪурщилавги вугеб, октобралда дивизион бачӀана фронталде Пол армиялъул 18 лъелазулаб дивизиялде гъорлӀе. 1 новембралда дивизионалъул цӀар хисана «Б. Хъуршилав ротмистрасул партизаназулаб дивизион» абун.{{Sfn|Бегеулов|2019|p=19}}. 1921 сонил марталда Ригалда ракълилаб къотӀи хъван, рагъ лӀугӀана,{{Sfn|Дугричилов|2000|p=146}} гьелдаса чанго моцӀ индал, ХЪурщиласе щвана пол чӀейиллъи, гьев нахъеги рагъулаб хӀалтӀуде вуссана.{{Sfn|Бегеулов|2019|p=20}} [[Файл:Żołnierze pułku tatarskiego.jpg|мини|Татар улан полкалъул содатал|слева]] БукӀана [[Туркия|турк]] чӀейиллъиги,{{Sfn|Бегеулов|2019|p=23}} гӀумру гьабун вукӀана Туркиялдаги Парансиялдаги.<ref name=":6">{{cite journal |url=https://cyberleninka.ru/article/n/rabota-v-polshe-v-mezhvoennyy-period-nad-sozdaniem-gosudarstvennogo-yazyka-dlya-severnogo-kavkaza|last=Адамчевски |first = Пшемыслав|title=Работа в Польше в межвоенный период над созданием государственного языка для Северного Кавказа|year=2020|journal =История, археология и этнография Кавказа|issue=2|pages=284|archive-date=2023-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717111613/https://cyberleninka.ru/article/n/rabota-v-polshe-v-mezhvoennyy-period-nad-sozdaniem-gosudarstvennogo-yazyka-dlya-severnogo-kavkaza}}</ref>. 1928 соналдаса нахъе вукӀана гӀумру гьабун [[Варшава|Варшавалда]]; гьев кколаан [[Кавказалъул магӀарулазул халкъияб партия]]лъул гъорлӀчилъун, ва элъулго рагъулав вакиллъун.<ref name=":1" />. 1930–1932 соназда гьев вукӀана Варшавалда бугеб Рагъулаб академиялда.{{Sfn|Stawecki|1997|p=97, 117}} ЦӀали лӀугӀидал гьесие щвана къимат «цӀакъаб», ва гьев витӀана Варшавалда бугеб 30-абилеб лъелазулаб полкалде подполковникасул цӀаргун.{{Sfn|Stawecki|1997|p=117}} 1933 соналда гьев лӀугьана Станислав Седлецки сенаторасул президенциялда гъоркь бугеб «МацӀазул хьондакавказияб комиссиялъул» гъорлӀчилъун.{{r|p2}} Комиссиялъул хӀалтӀулӀ гьесухъан букӀана хьондакавказияб рахъ.<ref name="p2">{{cite journal | last = Кински | first = Ян | title = Prace Komisji Języków Północno-Kaukaskich | trans-title = МацӀазул Хьондакавказияб комиссиялъул хӀалтӀаби | language = pol | url = https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/370849/PDF/NDIGCZAS018209_1938_002.pdf | pages = 18 | journal = Wschód-Orient | wolume = 2 | year = 1938 | publisher = Orientalistyczne Koło Młodych | location = Варшава | access-date = 2024-02-05 | archive-date = 2024-05-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240520064312/https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/370849/PDF/NDIGCZAS018209_1938_002.pdf | url-status = dead}}.</ref> 1935 соналда гӀахьаллъана Парижалда тӀобитӀараб Кавказалъул конфедерациялъул рахъккуразул конференциялда Хьондасеб Кавказалъул цояв делегат гӀадинан.<ref name=":5">{{cite book | url=https://static.iea.ras.ru/news/Severokavkazcy_v_emigracii.pdf | last =Бабич И. Л.|title=Северокавказцы в эмиграции в ХХ веке. Материалы к биографическому словарю | trans-title = Хьондакавказиял эмиграциялда XX гӀасруялъ. Биографияб рагӀироде материалал | editor-last1 = И. Л. Бабич | editor-last2 = Т. Л. Гладкова | editor-last3 = Л. А. Мнухин | editor-last4 = А. Н. Кожановский | year = 2020 | location=Москов; Берлин | publisher = Директ-Медиа| pages = 213 | isbn=978-5-4499-1574-0|archive-date = 2023-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321205946/https://static.iea.ras.ru/news/Severokavkazcy_v_emigracii.pdf}}</ref> == Хъизан == Багьавудин вугеб бакӀ букӀана балагьулеб советияз; Дагъистаналда хутӀараб эсул гӀагарлъи ккана респрессиязукье, цо-цоял чӀвана НКВД-ялъ.{{Sfn|Дугричилов|2000|p=136}}. Багьавудинил вукӀана кӀиго цадахъ гьавурав гьитӀинав вац — АхӀмадги{{Sfn|Дугричилов|2000|p=140}} [[Хъурщилазул ГӀабдуллагьил МухӀамад|МухӀамадги]], кӀиабилев лъала Дагъистаналъул хъвадарухъан ва драматургист гӀадинан. АхӀмад вукӀана политикияв хӀаракатчилъун. КӀиявго вац болшевиказ репрессана, къватӀире рорчӀана гьел Багьавудинидаса руссиндал. АхӀмадил гӀумру лӀугӀана жинцаго чӀваялдалъун.{{Sfn|Дугричилов|2000|p=148}} Дагъистаналдаса къватӀиве иналде цебе, Багьавудиница ячана Зумрут, Тату Булачил яц{{Sfn|Дугричилов|2000|p=146}}, гьезие гьаюна ясги, кӀиялго гьел Багьавудиница рачана СССРалдаса къватӀире 1930-абилел сонал. ТӀоцеесей лъади хвана Полшалда. КӀиабилеб ригтин гьабуна гӀурус эмигрантай Янинагун<ref name=":5" />. Гьавурав васасда цӀар лъуна АхӀмад абун.{{Sfn|Дугричилов|2000|p=148}} == Гьунарлъи == Лъала [[рагъулаб история|рагъулав историкчи]] гӀадин, гьесул хӀалтӀаби басмалде рахъулел рукӀана 1930-40-л соназда [[Лъабабилеб Рейх|Германиялдаги]] [[Пол Республика (1918—1939)|Полшалдаги]]{{Sfn|Дугричилов|2000|p=136}}. Гьесул гӀагарабго лъай-хъва букӀана ГӀабдурахӀман Автурхановасулгун{{Sfn|Дугричилов|2000|p=137}}. Публикациял рукӀана «Кавказалъул магӀарулал» ва «Хьондасеб Кавказ» журналазда, гъоркьхъвай лъолаан «Генералаб штабалъул полковник» яги «Амир ХӀассан» гӀадин — кӀиабилеб тӀокӀцӀар босараб буго гьесул умузул цоясул букӀун.<ref name=":0" /> 1938 соналъ [[Прага|Прагалда]] къватӀибе биччана рагъулабгин историякияб цӀехонхӀалтӀи, «АхӀулгохӀ», тӀехь хъван букӀана гӀурусалъ, буссинабун букӀана [[Пол мацӀ|пол мацӀалде]], 1996 соналъ гӀурус текст басма гьабуна [[МахӀачхъала|МахӀачхъалалда]].<ref>{{Cite book | first=Багьавудин |last = Хъурщ| title= Ахульго |trans-title= АхӀулгохӀ| language = ru |year= 1996 |place= МахӀачхъала|publisher= Юпитер|pages= 108}}</ref>. КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ байбихьилалде цебе гьес басма гьабизе кьун букӀана «Дагъистанги Чачанги 1840—1843 соназда» абураб тӀехь, жиб букӀине кколеб букӀараб кӀиабилеб томлъун Шамил имамасул историялъе Хъурщица хъвараб щуго томалдаса.<ref>{{Cite magazine|url= https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/492114/edition/466465/content|last = С.Т.|title=«Ахул-Гух» издана на польском языке|trans-title= «АхӀулгохӀ» бахъана пол мацӀалда|date= Април 1939|language= ru|location =Варшава|magazine = Хьондасеб Кавказ |publisher= Кавказалъул магӀарулазул партиялъул орган|issue=60|pages= 28|archive-date=2023-08-20|archive-url= https://web.archive.org/web/20230820074802/https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/492114/edition/466465/content}}</ref>. Рагъулал соназ гьес хъвалел рукӀана макъалаби «Россиялъул Халкъал Кьудлъизариялъул Комитет» басмаялъе. Гьенир рахъана гьесул аслиял хӀалтӀаби: «СалтӀа цӀуни», «Хьаргаби цӀуни», «Дагъистаналда 1843 соналъ рагъулаб операция».{{Sfn|Дугричилов|2000|p=137}} == Орденал == * Меседил «[[ХӀалтӀухъ килас]]» — 25 май 1939 „рагъулаб хӀалтӀухъ”.<ref name="p3">М.П. 1939 г., № 121, п. 282 .</ref> * [[ДахӀалав Станиславил орден (Россиялъул империя)|ДахӀалав Станиславил орден]] 2 даражалъул хвалчабигун – 18 декембер 1916{{sfn|Памяти героев}} * [[ДахӀалай Аннал орден|ДхӀ. Аннал орден]] 3 даражалъул хвалчабигун ва кокардагун – 3 декембер 1916{{sfn|Памяти героев}} * ДахӀалав Станиславил орден 3 даражалъул хвалчабигун ва кокардагун – 25 авугст 1915{{sfn|Памяти героев}} * [[ДахӀалав Владимирил орден|ДхӀ. Владимирил орден]] 4 даражалъул хвалчабигун ва кокардагун – 24 юн 1915{{sfn|Памяти героев}} * ДхӀ. Аннал орден 4 даражалъул ва “БахӀарчилъиялъухъ” тӀахъваргун – 15 април 1915{{sfn|Памяти героев}} == МугъчӀваял == ;Комментариял {{комментариял}} ;Иццал {{мугъчӀваял}} == Литература == ;ГӀурусалда: * {{статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/predstaviteli-gorskih-narodov-severnogo-kavkaza-v-sostave-voyska-polskogo-1918-1939-gg-1|ref=Бегеулов|автор=Бегеулов {{comment|Р. М.|Рустам Маратович}}|заглавие=Представители горских народов Северного Кавказа в составе Войска Польского (1918-1939 гг.)|год=2019|издание=Вестник Адыгейского государственного университета. Серия 1: Регионоведение: философия, история, социология, юриспруденция, политология, культурология|номер=2 (239)}} * {{cite book|ref=ID|url=https://www.sogratl.net/publ/md/Book/Skazania_07.pdf|last=Дугричилов|first=МуртазгӀали|title=Книга третья. Литература северокавказской эмиграции|trans-title=Лъабабилеб тӀехь. Хьондакавказияб эмиграциялъул литература|year=2000|chapter=Одиссея Бахауддина Хурша|trans-chapter=Хъурщ Багьавудинил одиссея|location=Мх.|publisher=[[Дагъистаналъул тӀахьазулаб басмахана]]|series=[https://www.sogratl.net/publ/md/md.php Дагъистаналъул рахъалӀ биценал]|access-date=2024-02-05|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013194658/https://www.sogratl.net/publ/md/Book/Skazania_07.pdf|url-status=хвараб}} * {{cite book |ref=Доного|title =Полковник Магомед Джафаров: (сборник материалов) |trans-title = ЖахӀпарилазул МухӀамад полковник: (материалазул мажмугӀ)|editor-link = Доного ХӀажимурад|editor-last =Доного| editor-first = ХӀажимурад|year=2005|часть=|location=МахӀачхъала; Москва|publisher=Эпоха; БагӀараб пролетарий|pages=303|series=Къадру ва ВатӀан!|isbn=5-98390-005-6}} ;Полалда: * {{cite book | last = Гловацки | first = Лудвик | title = Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939 |trans-title = Лублинщиналда 1039 сонил рагъулал хӀалтӀаби| edition = 2 | publisher = Wydawnictwo Lubelskie | location = Лублин | year = 1986 | isbn = 8322203772 | ref = yes}} * {{cite book | last = Едигар | first = Вали-бек | author-link = Вали-бек Едигар | title = Zarys historji wojennej Tatarskiego Pułku Ułanów imienia pułkownika Mustafy Achmatowicza |trans-title = Мустафа Ахматович полковникасул цӀаруда бугеб татар полкалъул рагъулаб историялъул хъвай | url = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/398591 | series = Пол рагъулал полказул историялъул хъваял 1918–1920 | year = 1933 | publisher = Рагъулабгин историкияб бюро | location = Варашава | ref = yes}} * {{cite book | last = Мазуркевич | first = Казимеж | title = Zarys historji wojennej 10-go pułku strzelców konnych | url = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/31925 | series = Пол рагъулал полказул историялъул хъваял 1918–1920 | publisher = Wojskowe Biuro Historyczne | location = Warszawa | year = 1930 | ref = yes}} * {{cite book | last = Пшемша-Зелински | first = Ян | title = Wrześniowa Księga Chwały Kawalerii Polskiej | trans-title = Пол Кавалериялъул Реццул Септембрияб ТӀехь| publisher = Wydawnictwo Bellona | location = Варашава | year = 1995 | isbn = 83-11-08380-0 | ref = yes}} * {{cite book | last = Рибка | first = Ришард | last2 = Степан | first2 = Камил | title = Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939 | publisher = Fundacja CDCN | location = Краков | year = 2006 | isbn = 9788371888991| ref = yes}} * {{cite book | last = Ставецки | first = Пиотр | title = Oficerowie dyplomowani wojska Drugiej Rzeczypospolitej | trans-title = КӀиабилеб Пол республикалъул армиялъул диплом щварал офицерзаби| publisher = Zakład Narodowy im. Ossolińskich | location = Вроцлав | year = 1997 | isbn = 8304043904 | ref = yes}} [[Категория:1891 соналъ гьарурал]] [[Категория:СугъралӀ гьарурал]] [[Категория:Гъуниб мухъалъул чагӀи]] [[Категория:1946 соналъ хварал]] [[Категория:Эгипеталда хварал]] [[Категория:Дагътистаналъул эмиграция]] [[Категория:МагӀарул республикалъул парламенталъул санчагӀи]] qib9tukfnwg1d263makqltnz3v8kkl6 Халип:Infobox Dagestanian district/area 10 21340 102496 102447 2026-11-11T11:49:50Z M. Omarius 10562 102496 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1|}}} | Дагъистан = 50270.0 | Бакълъул мухъ = 676.16 | БежтӀа мухъ | Бежтӏа участок = 575.34 | Болъихъ мухъ = 687.93 | Гелбахъ мухъ | Гъизилюрт мухъ | Гъизилюрт район = 524.01 | Гъуниб мухъ = 609.52 | ГӀахьвахъ мухъ = 291.09 | НахъбакӀ мухъ = 585.13 | Лак район = 703.91 | Лаваши мухъ | Лаваша мухъ | Лаваши район | Лаваша район = 813.24 | ЛъаратӀа мухъ = 1611.52 | Онсоколо мухъ | Онсоколоб мухъ = 559.86 | Хасавхъала мухъ | Хасавюрт мухъ | Хасавюрт район = 1423.58 | Хунзахъ мухъ = 551.91 | Хьаргаби мухъ = 346.52 | ЦӀумада мухъ = 1178.48 | ЦӀунтӀа мухъ = 1538.91 | ЧӀарада мухъ = 894.03 | Шамилил мухъ = 892.19 | Шурагьиб мухъ = 1826.58 | Aгъул мухъ | Агъул район = 793.54 | Ахти мухъ | Ахти район = 1119.96 | ДахӀадал мухъ = 761.37 | ДешлахӀар мухъ = 528.40 | Дохъузпара мух |Дохъузпара район = 382.56 | ГӀахъуша мухъ |ГӀахъуша район = 622.81 | Кули мухъ |Кули район = 650.63 | |Рутул мухъ | Рутул район = 2188.48 | Хайдакъ район |Хайдакъ мухъ = 678.24 | #default =<!--blank--> }} s1g8ogi8vl31dihkvhpeuppad7oenw2 102498 102496 2026-11-11T11:50:37Z M. Omarius 10562 102498 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1|}}} | Дагъистан = 50270.0 | Бакълъул мухъ = 676.16 | БежтӀа мухъ | Бежтӏа участок = 575.34 | Болъихъ мухъ = 687.93 | Гелбахъ мухъ | Гъизилюрт мухъ | Гъизилюрт район = 524.01 | Гъуниб мухъ = 609.52 | ГӀахьвахъ мухъ = 291.09 | НахъбакӀ мухъ = 585.13 | Лак район = 703.91 | Лаваши мухъ | Лаваша мухъ | Лаваши район | Лаваша район = 813.24 | ЛъаратӀа мухъ = 1611.52 | Онсоколо мухъ | Онсоколоб мухъ = 559.86 | Хасавхъала мухъ | Хасавюрт мухъ | Хасавюрт район = 1423.58 | Хунзахъ мухъ = 551.91 | Хьаргаби мухъ = 346.52 | ЦӀумада мухъ = 1178.48 | ЦӀунтӀа мухъ = 1538.91 | ЧӀарада мухъ = 894.03 | Шамилил мухъ = 892.19 | Шурагьиб мухъ = 1826.58 | Aгъул мухъ | Агъул район = 793.54 | Ахти мухъ | Ахти район = 1119.96 | ДахӀадал мухъ = 761.37 | ДешлахӀар мухъ = 528.40 | Дохъузпара мух |Дохъузпара район = 382.56 | ГӀахъуша мухъ |ГӀахъуша район = 622.81 | Кули мухъ |Кули район = 650.63 | Рутул мухъ | Рутул район = 2188.48 | Хайдакъ район |Хайдакъ мухъ = 678.24 | #default =<!--blank--> }} 3y6ohypiqshee57q0z4z9hnsyqeqatc Хин 0 21550 102484 102432 2026-11-10T23:14:34Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102484 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Хин | loc_name1 = | loc_lang1 = | image_skyline = | image_caption = | district_map = Russia Dagestan Akhty District | coordinates = | elevation_m = 2335 | adm_district_jur = [[Ахти мухъ]] | adm_selsoviet_jur = Хин росу | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | inhabloc_type = Росу | pop_latest = {{ЧР|Хин|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|Хин|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|Хин|л}} | population_demonym = | ethnicity = [[Рутулал]] | adm_ctr_of1 = Хин росдал поселениялъул | rural_settlement_jur = ''«Хин росу»'' муниципалаб гӀуцӀи́ | mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/> | website = }} '''Хин''' ({{langx|rut|Хин}}) буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Ахти мухъ|Ахти мухъалъул]] росу. Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб ''Хин росу'' абураб муниципалаб гӀуцӀиялде гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Хин росу буго Дагъистаналъул жанубияб рахъалда, [[ГӀурахъ|ГӀурахъги]] Гелмец-Ахти балазда гьоркьоб, Кизилдере ва Дали-лъар [[Ахти-гӀор|Ахти-гӀорулӀе]] чвахулеб бакӀалда.<ref name="городской_центр">{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.gorodskoicenter.ru/index.php/селение_хнов |title = Селение Хнов |archive-url = |archive-date = |url-status = dead }}</ref>. == Демография== {{ЧР|Хин}} {{ЧР|Хин|д}} ; Националаб гӀуцӀи Хиналдаса чагӀаз жидедаго абулеб цӀар буго «хинадбы».<ref>{{Cite web|url=https://xn----dtbe9acce6bn.xn--p1ai/about/history|title=История, культура и традиции села Хнов//ФОНД СОХРАНЕНИЯ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ СЕЛА ХНОВ.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410011126/https://xn----dtbe9acce6bn.xn--p1ai/about/history|archive-date=2023-04-10|access-date=2023-04-10|url-status=dead}}</ref> Этникияб рахъалъ жидерго идентификация гьабула росдадалъун (хиналдасел), яги, гӀатӀидаб магӀнаялда, лезгиял гӀадин.<ref>{{Cite web|url=https://jazykirf.iling-ran.ru/(2023)_Spisok_jazykov_Rossii_Monograph.pdf#page=42|title=Список языков России и статусы их витальности|publisher=Институт языкознания РАН|quote=Этнически борчинцы и хновцы идентифицируют себя или по селу, или, в более широком контексте, скорее как лезгины. Шинцы понимают, что в России живут родственные им рутульцы, но не ощущают себя единой общностью|access-date=2025-09-29|archive-date=2024-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705143508/http://www.jazykirf.iling-ran.ru/(2023)_Spisok_jazykov_Rossii_Monograph.pdf#page=42|url-status=dead}}</ref>. Националаб рахъалъ росдал чагӀи кккола [[газалал|газалал]].<ref>{{cite journal |last= Лавров|first=Леонид Иванович |title=Рутульцы |journal = Советская этнография |issue=4 |date = 1953 |page = 30 | url=https://www.booksite.ru/etnogr/1953/1953_4.pdf#page=30}}</ref><ref>{{cite book |chapter=Рутульцы |title=Народы Дагестана |editor-first1= С. А. |editor-last1=Арутюнов| editor-first2=А. И. |editor-last2=Османов|editor-first3= Г. А. |editor-last3=Сергеева |url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/Народы_Дагестана._Энциклопедия_2002.pdf#page=425 |place=Москва |publisher=Наука |date=2002 |page=588 |series=Народы и культуры |isbn=5-02-008808-0 }}</ref> 2021 сонил тӀолгороссиялъулаб цензалда эл рикӀкӀун руго куралал гӀадин.<ref>{{Cite web|url=https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20НАЦИОНАЛЬНЫЙ%20СОСТАВ%20НАСЕЛЕНИЯ%20РЕСПУБЛИКИ%20ДАГЕСТАН%20ПО%20ГОРОДСКИМ%20ОКРУГАМ%20И%20МУНИЦИПАЛЬНЫМ%20РАЙОНАМ.xlsx|title=Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения Республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам|access-date=2023-07-09|archive-date=2023-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx|url-status=dead}}</ref> Эл кӀалъала [[Борч-хин диалект|борч-хин диалекталда]],<ref>{{cite book |url=https://www.google.ru/books/edition/Морфология_рутульско/GX8bAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=борчинско-хновский+диалект+Новый+Борч&dq=борчинско-хновский+диалект+Новый+Борч&printsec=frontcover |first=S. M. |last=Makhmudova |title=Морфология рутульского языка |date=2001 |publisher=Институт языкознания РАН |page=268}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://api.xn--80aaaa1bcaqfbqcckfp8c4cxgsc.xn--p1ai/uploads/Ibragimova_M_O_Kategoriya_padezha_i_morfologiya_skloneniya_v_rutulskom_yazyke_dialektnaya_stratifikacziya_2a8e1c6b88.pdf|title=Борчинско-хновский диалект, который состоит из говоров сел Борч, Хнов, Новый Борч, Шорсу, Хырса, Шин..}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jazykirf.iling-ran.ru/(2023)_Spisok_jazykov_Rossii_Monograph.pdf#page=42|title=Борчинско-хновский диалект (на котором говорят в сёлах Борч, Хнов и Новый Борч в России и в сёлах Шин, Шорсу и др.|access-date=2025-09-29|archive-date=2024-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705143508/http://www.jazykirf.iling-ran.ru/(2023)_Spisok_jazykov_Rossii_Monograph.pdf#page=42|url-status=dead}}</ref> жиб традиционго [[газал мацӀ|газал мацӀалъул]] далект гӀадин рикӀкӀунеб. Росдал чагӀи руго бусурбаби. == Муниципалаб статус == Хин росу уна гьебго цӀар бугеб росдалаб поселениялда гъорлӀе. Муницпалаб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 15.99 км<sup>2</sup>.<ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀиялъул ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-05-11 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref> == МугъчӀваял == {{МугъчӀваял}} {{Ахти мухъ|rosu}} [[Категория:Ахти мухъалъул росаби]] gvxr6mfr8hvw8ihd6elacyjjk09ohbi Муниципалаб мухъ (Россия) 0 21671 102489 97485 2026-11-11T01:15:13Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 102489 wikitext text/x-wiki [[Россия|Россиялда]] '''муниципалаб мухъ''' ({{langx|ru|муниципальнй район}}) буго [[муниципалаб гӀуцӀел|муниципалаб гӀуцӀалил]] тайпабазул цояб, бакӀалъул жиндирго нухмалъул органазул форма, жиндица гӀаммаб территориялъ цойиде гьабураб чанго [[шагьрияб поселение|шагьрияб]], [[росдал поселение]], гьединго букӀине бегьула росабазда гьоркьосеб ракьги, жанибе бачунеб.<ref>{{cite book |first = А. К. |last= Голиченков. |chapter = Муниципальный район |title = Экологическое право России: словарь юридических терминов. |place = Москва |publisher = Городец |date = 2008 }}</ref> == РикӀкӀен == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! 1 январалде<br>бугеб куцалъ ! росдал<br>поселениябазул<br>рикӀкӀен ! баянал |- | 2008 | 1799 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="Бюллетень2008">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr07.zip |title=Росстат. Муниципальные образования. Статистический бюллетень на 1 января 2008 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822013859/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr07.zip |url-status=live }}</ref> |- | 2009 | 1810 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="Бюллетень2009">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr2008.rar |title=Росстат. Муниципальные образования. Статистический бюллетень на 1 января 2009 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822013903/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr2008.rar |url-status=live }}</ref> |- | 2010 | 1829 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2010.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по Российской Федерации и по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414053621/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2010.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2011 | 1824 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2011">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2011.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2011 года. |access-date=2018-12-03 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628072831/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2011.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2012 | 1821 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name=ЧислоМО2012>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2012.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2012 года. |access-date=2018-12-03 |archive-date=2013-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227100825/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2012.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2013 | 1817 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2013">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2013.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2013 года. |access-date=2018-12-03 |archive-date=2014-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017182244/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2013.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2014 | 1815 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2014">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2014.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2014 года. |access-date=2018-12-03 |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711103701/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2014.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2015 | 1823 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2015">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2015.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2015 года. |access-date=2018-12-04 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010151911/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2015.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2016 | 1788 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2016">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2016.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года. |access-date=2018-12-04 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329184617/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2016.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2017 | 1784 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2017">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2017 года. |access-date=2018-12-04 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215103/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |url-status=live }}</ref> |- | 2018 | 1759 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2018">{{Cite web |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2018 года. |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2018.xls |access-date=2025-10-08 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401074617/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2018.xls |url-status=bot: unknown }}</ref>{{Efn|Росстаталъ рачунел баяназда Дагъистаналъул муниципалал мухъазул рикӀкӀадулӀ буго гъалатӀ: 2018 1 январалде бихьизабун буго 40, гьебго мехалда 2017 1 январалде букӀана 41,<ref>{{Cite web |title=Муниципалал мухъазул рикӀкӀен 2017 сонил 1 январалде |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |access-date=2025-10-08 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215103/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |url-status=bot: unknown }}</ref> гьеб рикӀкӀенги хисичӀо гьелдаса нахъе. Гьединлъидал, Россиялда муниципалал мухъазул рикӀкӀен 2018 1 январалде буго 1759, бихьизабухъе 1758 гуреб.}} |- | 2019 | 1731 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2019">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2019 года. |access-date=2019-11-14 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215328/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |url-status=live }}</ref> |- | 2020 | 1673 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2020">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2020.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2020 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822010752/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2020.xlsx |url-status=live }}</ref> |- | 2021 | 1606 | Росстаталъул баяназда рекъон<ref name="ЧислоМО2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2021 года. |access-date=2021-07-02 |archive-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008095644/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |url-status=dead }}</ref> |} ЦӀи гьарурал баяназда рекъон, 2021 сонил 1 январалде букӀана 1599 муниципалаб мухъ.<ref name="МО.2021">{{Население/2021AA}}</ref><ref name="ЧислоМО.Обновл.2021">[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803080631/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar |date=2021-08-03 }}([https://rosstat.gov.ru/compendium/document/13282 бюллетень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814193500/https://rosstat.gov.ru/compendium/document/13282 |date=2020-08-14 }} 30.07.2021): табл. 07-21 (Группировка числа городских округов по численности населения, проживающего в них)</ref> == Нотаби == {{Notelist}} == Референсал == {{Reflist}} [[Категория:Россиялъул муниципалал мухъал]] i9v4s97x4i0c2i8jhbgbzyrzbor262p Халип:Дохъузпара мухъалъул росаби 10 22387 102473 2026-11-10T17:11:00Z M. Omarius 10562 M. Omarius гӀахьалчияс [[Халип:Дохъузпара мухъалъул росаби]] гьумералъул цӀар [[Халип:Дохъузпара мухъ]]-абун хисана 102473 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Халип:Дохъузпара мухъ]] bj1yxhvkmn44u2uqug3q1di15k10vgv Гандурар 0 22388 102475 2026-11-10T18:12:28Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Гандурар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map...» 102475 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Гандурар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Килер росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гандурар|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гандурар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гандурар|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Гандурар'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 33}}</ref> ({{langx|lez|Гандурар}}) буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу, жиб [[Килер росдал совет|Килер росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 4 км-лъ жанубияб рахъалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гандурар}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Гандурар|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] bd82dwhrkrx2ykwp3jdwgqthzjcz086 Модуль:Location map/data/Russia Dagestan Dokuzpara District 828 22389 102476 2026-11-10T18:17:13Z M. Omarius 10562 Новая страница: «return { name = 'Дохъузпара мухъ', top = 41.530, bottom = 41.165, left = 47.651, right = 48.103, image = 'Outline map of Dokuzparinsky District (with position on the map of Dagestan).svg' }» 102476 Scribunto text/plain return { name = 'Дохъузпара мухъ', top = 41.530, bottom = 41.165, left = 47.651, right = 48.103, image = 'Outline map of Dokuzparinsky District (with position on the map of Dagestan).svg' } p5ofiw79z9xy7cqcvuvncxy82b6fx6i Демирар 0 22390 102477 2026-11-10T18:21:55Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Демирар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map...» 102477 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Демирар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Килер росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Демирар|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Демирар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Демирар|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Демирар'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 33}}</ref> буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу, жиб [[Килер росдал совет|Килер росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 2.5 км-лъ жанубияб рахъалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Демирар}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Демирар|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] ds6wnft8jev30f6guwj46jzieizxo87 Кавалар 0 22391 102478 2026-11-10T18:25:15Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Кавалар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map...» 102478 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Кавалар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Килер росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кавалар|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кавалар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кавалар|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Кавалар'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 33}}</ref> буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу, жиб [[Килер росдал совет|Килер росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 2.5 км-лъ жанубияб рахъалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кавалар}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Кавалар|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] e8fkpk1fgffni1v39pidzh3jx78mua5 Керимханар 0 22392 102479 2026-11-10T18:27:34Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Керимханар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map...» 102479 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Керимханар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Килер росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Керимханар|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Керимханар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Керимханар|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Керимханар'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 33}}</ref> буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу, жиб [[Килер росдал совет|Килер росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 5 км-лъ жанубияб рахъалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Керимханар}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Керимханар|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] ix9o8599hypi6bx42yup13tksqp95bx Эсетар 0 22393 102480 2026-11-10T18:30:59Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Эсетар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map =...» 102480 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Эсетар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Килер росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Эсетар|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Эсетар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Эсетар|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Эсетар'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 33}}</ref> буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу, жиб [[Килер росдал совет|Килер росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 3.5 км-лъ жанубияб рахъалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Эсетар}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Эсетар|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] jrbwmvt7cf9bpxdjpqot3t1ce4lws0n Чувалар 0 22394 102481 2026-11-10T18:40:51Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Чувалар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map...» 102481 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Чувалар | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Килер росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Чувалар|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Чувалар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Чувалар|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Чувалар''' буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу, жиб [[Килер росдал совет|Килер росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 2 км-лъ жанубияб рахъалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Чувалар}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Чувалар|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] acazxf263z810v82vtqx0x4h7c5tzjt Техъияр 0 22395 102491 2026-11-11T10:50:49Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Техъияр | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map...» 102491 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Техъияр | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Миграгъар росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Техъияр|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Техъияр|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Техъияр|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Техъияр''' буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу, жиб [[Миграгъар росдал совет|Миграгъар росдал советалда]] гъорлӀе унеб.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 12 км-лъ жанубияб рахъалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Техъияр}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Техъияр|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] nap5t39mx45xea03s4fw54tphg29u90 Килер 0 22396 102492 2026-11-11T11:15:38Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Килер | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | etymology = | image_map = | dist...» 102492 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Килер | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Килер росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Килер|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Килер|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Килер|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | adm_ctr_of = Килер росдал советалъул | adm_ctr_of_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | rural_settlement_jur = ''«Килер росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀел | mun_admctr_of = <ref name="RDagestan_mun"/> | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Килер'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 50}}</ref> буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу. Эб ккола [[Килер росдал совет|Килер росдал советалъул]] административияб центер.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Усугъалдаса]] 5 км-лъ жанубалдехун. Росдал бакьулӏ бакӏалъул ралъдал гьурматӏаса борхалъи буго 1264 м.<ref>{{cite web|url= https://foto-planeta.com/np/84823/kiler.html|title= Килер|publisher=Фото-планета|accessdate=2025-07-28}}</ref> == История == Росдал советалъул центерлъун буго 1962 сонил 28 августалдаса. 1960 сонил 28 августалдаса 1962 сонил 28 августалде щвезегӏанӏ, эб унаан [[Ахти мухъ|Ахти мухъалъул]] Миграгъар росдал советалда гъорлӏе. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Килер}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Килер|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] tfb8ux26boy0hexgtnn4a3v48f7t4oo Миграгъар (Дохъузпара мухъ) 0 22397 102493 2026-11-11T11:22:24Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Миграгъар | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | etymology = | image_map =...» 102493 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Миграгъар | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Миграгъар росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | adm_ctr_of = Миграгъар росдал советалъул | adm_ctr_of_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | rural_settlement_jur = ''«Миграгъар росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀел | mun_admctr_of = <ref name="RDagestan_mun"/> | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Миграгъар''' буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу. Эб ккола [[Миграгъар росдал совет|Миграгъар росдал советалъул]] административияб центер.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Усугъалдаса]] 6.5 км-лъ жанубалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] 7ssalliydy2daggoe9tijo3lyvgn1gp 102494 102493 2026-11-11T11:26:12Z M. Omarius 10562 102494 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Миграгъар | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | inhabloc_cat = | inhabloc_cat_ref = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | etymology = | image_map = | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_outside = | coordinates = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | adm_selsoviet_jur = [[Миграгъар росдал совет]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар (Дохъузпара мухъ)|т}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар (Дохъузпара мухъ)|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар (Дохъузпара мухъ)|л}} | pop_density = | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | adm_ctr_of = Миграгъар росдал советалъул | adm_ctr_of_ref = <ref name="RDagestan_mun"/> | rural_settlement_jur = ''«Миграгъар росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀел | mun_admctr_of = <ref name="RDagestan_mun"/> | postal_codes = | postal_codes_ref = }} '''Миграгъар''' буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу. Эб ккола [[Миграгъар росдал совет|Миграгъар росдал советалъул]] административияб центер.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Усугъалдаса]] 6.5 км-лъ жанубалдехун. == Демография == {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар (Дохъузпара мухъ)}} {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Миграгъар (Дохъузпара мухъ)|д}} == Референсал == {{Reflist}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] cpk9dx22cyhc0i6dora7dyvvyxaov03 Карар 0 22398 102495 2026-11-11T11:44:47Z M. Omarius 10562 Новая страница: «{{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Карар | loc_name1 = | loc_lang1 = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | coordinates = | elevation_m = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_selsoviet_jur = Карар росу | adm...» 102495 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Карар | loc_name1 = | loc_lang1 = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | coordinates = | elevation_m = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_selsoviet_jur = Карар росу | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | inhabloc_type = Росу | pop_latest = {{ЧР|Карар|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|Карар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|Карар|л}} | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | adm_ctr_of1 = Карар росдал поселениялъул | rural_settlement_jur = ''«Карар росу»'' муниципалаб гӀуцӀел | mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/> | website = }} '''Карар''', '''Каракура'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 33}}</ref> ({{langx|lez|Ккрар}}) буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу. Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб ''Карар росу'' абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 6 км-лъ бакъбаккудехун. == История == * 1839 сониде щвезеӏан росу унаан Алтипара жамагӏаталда гъорлӏе. * Росу чӏунтизабун букӏана 1877 соназ. * 1934 сониде щвезегӏанги, 1960–1993 соназдаги росу букӏана Ахти районалда гъорлӏ. * 2013 сонил маялда Россиялъ Азарбижаналъе кьуна Карар росдал 1500 га бугеб «Елаха» месги, «Лъабго лъарал бакӏ» абулеб 110 гектар бугеб рецубакӏги.<ref>{{cite web |url = http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html |title = Представители лезгинской автономии против передачи Азербайджану российских земель |access-date = 2013-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131004234756/http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html |archive-date = 2013-10-04 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html |title = Россия опять передала Азербайджану часть своей территории |lang = |website = warsonline.info |date = |access-date = 2021-11-03 |url-status = live |archive-date = 2017-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170929044235/http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html }}</ref> == Демография== {{ЧР|Карар}} {{ЧР|Карар|д}} == Муниципалаб статус == Карар росдаца гӀуцӀула гьебго цӀар бугеб муниципалитат. Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 8.05 км<sup>2</sup>.<ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title= Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования|trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-05-11 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref> == МугъчӀваял == {{МугъчӀваял}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] onh8stzkl72alsvbtcx8rkneqa6h7ui 102497 102495 2026-11-11T11:50:14Z M. Omarius 10562 102497 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Карар | loc_name1 = | loc_lang1 = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | coordinates = | elevation_m = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_selsoviet_jur = Карар росу | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | inhabloc_type = Росу | pop_latest = {{ЧР|Карар|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|Карар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|Карар|л}} | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | adm_ctr_of1 = Карар росдал поселениялъул | rural_settlement_jur = ''«Карар росу»'' муниципалаб гӀуцӀел | mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/> | website = }} '''Карар''', '''Каракура'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 33}}</ref> ({{langx|lez|Ккрар}}) буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу. Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб ''Карар росу'' абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 6 км-лъ бакъбаккудехун. == История == * 1839 сониде щвезеӏан росу унаан Алтипара жамагӏаталда гъорлӏе. * Росу чӏунтизабун букӏана 1877 соназ. * 1934 сониде щвезегӏанги, 1960–1993 соназдаги росу букӏана Ахти районалда гъорлӏ. * 2013 сонил маялда Россиялъ Азарбижаналъе кьуна Карар росдал 1500 га бугеб «Елаха» месги, «Лъабго лъарал бакӏ» абулеб 110 гектар бугеб рецубакӏги.<ref>{{cite web |url = http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html |title = Представители лезгинской автономии против передачи Азербайджану российских земель |access-date = 2013-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131004234756/http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html |archive-date = 2013-10-04 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html |title = Россия опять передала Азербайджану часть своей территории |lang = |website = warsonline.info |date = |access-date = 2021-11-03 |url-status = live |archive-date = 2017-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170929044235/http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html }}</ref> == Демография== {{ЧР|Карар}} {{ЧР|Карар|д}} == Муниципалаб статус == Карар росдаца гӀуцӀула гьебго цӀар бугеб муниципалитат. Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 37.00 км<sup>2</sup><ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title= Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования|trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-05-11 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref> (мухъалъул территориялъул {{#expr: 37.00 * 100 / {{Infobox Dagestanian district/area|Дохъузпара мухъ}} round 2|R}}&nbsp;%)). == МугъчӀваял == {{МугъчӀваял}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] mjjkqkfh8vhtr592ceqr0zw90dpaa2p 102499 102497 2026-11-11T11:51:49Z M. Omarius 10562 /* Муниципалаб статус */ 102499 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Карар | loc_name1 = | loc_lang1 = | image_skyline = | image_caption = Росдал сурат | district_map = Russia Dagestan Dokuzpara District | coordinates = | elevation_m = | adm_district_jur = [[Дохъузпара мухъ]] | adm_selsoviet_jur = Карар росу | adm_selsoviet_type = Росдал поселение | inhabloc_type = Росу | pop_latest = {{ЧР|Карар|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|Карар|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|Карар|л}} | population_demonym = | ethnicity = [[Куралал]] | adm_ctr_of1 = Карар росдал поселениялъул | rural_settlement_jur = ''«Карар росу»'' муниципалаб гӀуцӀел | mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/> | website = }} '''Карар''', '''Каракура'''<ref>{{cite book|title= МагӀарухъ ЖумхӀурият (Дагъистан Республика): Административияб рикьи|date= 2013|url= |publisher= [[Авар национал-културияб автономия|МагӀарул миллиябгун маданияб автономия]]|place= МахӀачхъала|page= 33}}</ref> ({{langx|lez|Ккрар}}) буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Дохъузпара мухъ|Дохъузпара мухъалъул]] росу. Эб уна росдал поселениялъул статус бугеб ''Карар росу'' абураб муниципалаб гӀуцӀалида гъорлӀе цохӀо бугеб росу гӀадин.<ref name="RDagestan_mun"/> == География == Росу буго мухъалъул центер [[Ушугъ|Ушугъалдаса]] 6 км-лъ бакъбаккудехун. == История == * 1839 сониде щвезеӏан росу унаан Алтипара жамагӏаталда гъорлӏе. * Росу чӏунтизабун букӏана 1877 соназ. * 1934 сониде щвезегӏанги, 1960–1993 соназдаги росу букӏана Ахти районалда гъорлӏ. * 2013 сонил маялда Россиялъ Азарбижаналъе кьуна Карар росдал 1500 га бугеб «Елаха» месги, «Лъабго лъарал бакӏ» абулеб 110 гектар бугеб рецубакӏги.<ref>{{cite web |url = http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html |title = Представители лезгинской автономии против передачи Азербайджану российских земель |access-date = 2013-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131004234756/http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html |archive-date = 2013-10-04 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html |title = Россия опять передала Азербайджану часть своей территории |lang = |website = warsonline.info |date = |access-date = 2021-11-03 |url-status = live |archive-date = 2017-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170929044235/http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html }}</ref> == Демография== {{ЧР|Карар}} {{ЧР|Карар|д}} == Муниципалаб статус == Карар росдаца гӀуцӀула гьебго цӀар бугеб муниципалитат. Муницпалаб гӀуцӀалил гӀатӀилъи буго 37.00 км<sup>2</sup><ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title= Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования|trans-title= Дагъистаналъул Республика. Муниципалаб гӀуцӀалил ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-05-11 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref> (мухъалъул территориялъул {{#expr: 37.00 * 100 / {{Infobox Dagestanian district/area|Дохъузпара район}} round 2|R}}&nbsp;%). == МугъчӀваял == {{МугъчӀваял}} {{Дохъузпара мухъ|rosu}} [[Категория:Дохъузпара мухъалъул росаби]] ifu5ev77cszkmehnas8rimdap1jb4zn