विकिपीडिया
awawiki
https://awa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
मीडिया
खास
बातचीत
यूजर
यूजर बातचीत
विकिपीडिया
विकिपीडिया बातचीत
फाइल
फाइल बातचीत
मीडियाविकी
मीडियाविकी बातचीत
खाँचा
खाँचा बातचीत
मदद
मदद बातचीत
श्रेणी
श्रेणी बातचीत
TimedText
TimedText talk
मॉड्यूल
मॉड्यूल वार्ता
Event
Event talk
अइतवार
0
72
37858
2632
2026-10-30T04:40:18Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37858
wikitext
text/x-wiki
अंतरराष्ट्रीय मानक ISO 8601 के अनुसार [[अइतवार]] या [[एतवार]] हप्ता कय सतवां अउर अन्तिम
दिन होय ।
एह दिन भारत के सभी सरकारी, अर्द्ध सरकारी अउर प्राइवेट संस्थानऽन मा छुट्टी रहत है।
na1ojjde01nivoop44o6ig2bjwmm9zl
अक्षय जीवन
0
83
37859
2664
2026-10-30T04:40:26Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37859
wikitext
text/x-wiki
'''अक्षय जीवन''' हिन्दी भाषा कय एक्ठु पत्रिका होय ।
hw796boeqg72ohs8gqmkfjjkyudym96
अगस्तमुनि
0
93
37860
2700
2026-10-30T04:40:35Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37860
wikitext
text/x-wiki
'''अगस्तमुनि''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[रुद्रप्रयाग]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[तिलवाड़ा]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
ddc2d30xyln1emxw2b7qxqoh7qckf9t
अटेली मंडी
0
118
37861
2782
2026-10-30T04:41:21Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37861
wikitext
text/x-wiki
अटेली मंडी, भारत देश के हरियाणा राज्य के [[महेंद्रगढ़]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका होय।
==संदर्भ==
https://ulbharyana.gov.in/municipal-committees.html
{{हरियाणा कय नगर पालिका}}
[[श्रेणी:हरियाणा कय नगर पालिका]]
[[श्रेणी:हरियाणा मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:हरियाणा]]
c2d66uh6k23k7z62dutfi161echz7xk
अण्डमान अउर निकोबार द्वीप समूह के जिलन के सूची
0
121
37862
36985
2026-10-30T04:41:29Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37862
wikitext
text/x-wiki
{{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}}
[[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह]], [[भारत]] का एक [[भारत के केन्द्र शासित प्रदेश|केन्द्र शासित प्रदेश]] है। यह भारत की मुख्यभूमि से अलग, [[हिन्द महासागर]] में स्थित है। अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह में कुल तीन जिले हैं जो इस प्रकार हैं:
* [[उत्तर और मध्य अण्डमान जिला]]
* [[दक्षिण अण्डमान जिला]]
* [[निकोबार जिला]]
== इन्हें भी देखें ==
* [[लक्षद्वीप]]
{{भारत के राज्य और संघ राज्यक्षेत्र}}
{{भारत आधार}}
[[श्रेणी:अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह|जिले, अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह के]]
[[श्रेणी:चित्र जोड़ें]]
2cowhmqdn863wgwzfn9urc6kt87p8e2
असम मा नगर निकाय
0
288
37863
3388
2026-10-30T04:43:51Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37863
wikitext
text/x-wiki
=== असम मा नगर निगम ===
{| class="wikitable sortable"
! रैंक || शहर || नगर निगम|| जिला || अबादी (2011)
|-
|1
|[[गुवाहाटी]]
||[[गुवाहाटी नगर निगम]] ||[[कामरुप महानगर]] ||1,260,419
|}
b8cizphcooks1a4rbajddkmzna7hw0k
इतिहास मा आज/अप्रैल 29
0
430
37864
3827
2026-10-30T04:45:13Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37864
wikitext
text/x-wiki
[[फाइल:Red Fort, Delhi by alexfurr.jpg|250px|thumb|दिल्ली कय लालकिला ]]
लाल पाथर से दिल्ली के बीचौं बीच बनी एह इमारत के सामने से गुजरैं तौ एहकै भव्यता अकसर ध्यान खींचत है। एहकै मजबूती, बेहतरीन स्थापत्य कला औ एहकै बेमिसाल कारीगरी कै मुरीद लोगन के लिए ई जानब दिलचस्प होये कि लाल किला कै नेंव 29 अप्रैल का रक्खी गय रही। एह दिन का दुनिया कै इतिहासिक इमारतन म शुमार बकिंघम पैलेस अव के बरे भी खास है। दरअसल 1993 म अजुवय के दिन ब्रिटिश राजशाही के एह आवास का आम जनता की ताईं खोल दीन गवा रहा। एहसे पहिले तक साल के कुछय दिनन म एह का आम जनता के बदे खोला जात रहा, लिकिन अब मनई पूरे साल टिकट खरीदिके एह शाही इमारत के कुछ हिस्सा कै दिदार कइ सकत हंय।
नीचे एक लइन से देखा जाय इतिहास म 29 अप्रैल:
1661: चीन कै मिंग वंश ताइवान पय कब्जा किहिस।
1639: दिल्ली म लाल किला कै निंव रखी गय।
1813: अमेरिका म जेएफ हम्मेल रबर कै पेटेंट कराइस।
1848: नामी चित्रकार राजा रवि वर्मा कय जनम।
1930: ब्रिटेन औ ऑस्ट्रेलिया के बीच टेलिफोन सेवा कय शुरुआत।
1939: नेताजी सुभाषचंद्र बोस कांग्रेस से इस्तीफा देहें।
1978: अफगानिस्तान कै विद्रोही गुट सत्ता हासिल किहिस काबुल रेडियो पय घोषणा कीन गय कि उपराष्ट्रपति, रक्षा मंत्री, गृह मंत्री औ वायुसेनाध्यक्ष लड़ाई म मारा गयें।
1991: बांग्लादेश के चटगांव म आए चक्रवाती तूफान म एक लाख 38 हजार मनई मारा गयें औ दस लाख मनई बेघर होइ गयें।
1993: पहिली बार बकिंघम पैलेस का आम जनता के बरे खोला गवा औ जेह्का देखय की ताईं आठ पाउंड कै टिकट लाग।
2005: सीरिया लेबनान से आपन सेना का वापिस बुलाइस।
2011: लंदन कै इतिहासिक चर्च वेस्टमिंस्टर एबे म ब्रिटिश राजकुमार विलियम औ केट मिड्लटन कय विआह भवा।
qp2m8xyuacl28ohrhbnjbi33xv1x13q
उत्तर प्रदेश कय नगर निगम
0
513
37865
4086
2026-10-30T04:46:03Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37865
wikitext
text/x-wiki
उत्तर प्रदेश मा शहरी निकाय कय तीन रूप मौजूद अहैं।
1. नगर निगम
2. नगर पालिका परिषद अव
3. नगर पंचायत
उत्तर प्रदेश मा मौजूदा समय मा 17 नगर निगम अहैं।
=सगरौ नगर निगम कै लिस्ट=
{{उत्तर प्रदेश कय नगर निगम}}
=संदर्भ=
http://localbodies.up.nic.in/listnn.htm
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश कय नगर निगम]]
[[श्रेणी:भारत कय नगर निगम]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:भारत मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]]
azz2p885yugo4accksjd8lbzozvvo9c
उत्तर प्रदेश कय नगर पंचायत
0
514
37866
4089
2026-10-30T04:46:13Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37866
wikitext
text/x-wiki
उत्तर प्रदेश मा शहरी निकाय कय तीन रूप अहैं
1. नगर निगम
2. नगर पालिका परिषद अव
3. नगर पंचायत
उत्तर प्रदेश मा मौजूदा समय मा 438 नगर पंचायिति अहैं।
=सगरौ नगर पंचायित कय लिस्ट==
{{उत्तर प्रदेश कय नगर पंचायत}}
=संदर्भ=
http://localbodies.up.nic.in/listnp.htm
dr4dq3vx2q7loq2z9isivxulh4ktfaw
उत्तर प्रदेश कय मंडल
0
515
37867
4094
2026-10-30T04:46:21Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37867
wikitext
text/x-wiki
[[फाइल:Uttar Pradesh administrative divisions-hi.svg|alt=उत्तर परदेश कय मंडल|thumb|उत्तर परदेश कय मंडल]]
उत्तर प्रदेश मा 18 मंडल अउर 75 जिला हँय।
# [[अलीगढ़ मंडल]]
# [[आगरा मंडल]]
# [[आजमगढ़ मंडल]]
# [[प्रयागराज मंडल]]
# [[कानपुर मंडल]]
# [[गोरखपुर मंडल]]
# [[चित्रकूट मंडल]]
# [[झांसी मंडल]]
# [[देवीपाटन मंडल]]
# [[अयोध्या मंडल]]
# [[बस्ती मंडल]]
# [[बरेली मंडल]]
# [[मिर्जापुर मंडल]]
# [[मुरादाबाद मंडल]]
# [[मेरठ मंडल]]
# [[लखनऊ मंडल]]
# [[वाराणसी मंडल]]
# [[सहारनपुर मंडल]]
2rq82ku8tsb95eiydpl6vliguomfyoz
उत्तर प्रदेश मा शहरी निकाय
0
519
37868
4121
2026-10-30T04:46:30Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37868
wikitext
text/x-wiki
उत्तर प्रदेश मा शहरी निकाय तीन स्तर पय काम करत हय।
1. नगर निगम
2. नगर पालिका परिषद
3. नगर पंचायत
{{उत्तर प्रदेश मा शहरी निकाय}}
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]][[श्रेणी:उत्तर प्रदेश मा शहरी निकाय]][[श्रेणी:भारत मा शहरी निकाय]][[श्रेणी:उत्तर प्रदेश मा नगर निगम]][[श्रेणी:उत्तर प्रदेश मा नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश मा नगर पंचायत]]
mnkcxbvbb8gz1wckbhxplgumy53htx3
उत्तरकाशी (उत्तराखंड)
0
521
37869
4128
2026-10-30T04:46:40Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37869
wikitext
text/x-wiki
'''उत्तरकाशी''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य कय एक्ठु जिला अव नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
41fu295cj3v4ajuer50sz589xyc08md
उत्तरप्रदेश कय विश्वविद्यालय
0
522
37870
4130
2026-10-30T04:46:49Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37870
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = उत्तर प्रदेश के विश्वविद्यालय
|title = [[उत्तर प्रदेश]] में [[विश्वविद्यालय]]
|state = autocollapse
|group1 = सरकारी
|list1 = [[अलीगढ मुस्लिम विश्वविद्यालय]] {{·}} [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] {{·}} [[बाबासाहेब भीमराव अंबेडकर विश्वविद्यालय]] {{·}} [[काशी हिन्दू विश्वविद्यालय]] {{·}} [[बुन्देलखंड विश्वविद्यालय]] {{·}} [[चन्द्र शेखर आजाद कृषि एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]] {{·}} [[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय]] {{·}} [[किंग जॉर्ज चिकित्सा विश्वविद्यालय]] {{·}} [[दीन दयाल उपाध्याय गोरखपुर विश्वविद्यालय]] {{·}} [[डॉ॰ भीमराव आंबेडकर विश्वविद्यालय]] {{·}} [[डॉ राम मनोहर लोहिया अवध विश्वविद्यालय]] {{·}} [[डॉ राम मनोहर लोहिया राष्ट्रीय विधि विश्वविद्यालय]] {{·}} [[इलाहाबाद राज्य विश्वविद्यालय]] {{·}} [[गौतम बुद्ध विश्वविद्यालय]] {{·}} [[छत्रपति शाहूजी महाराज विश्वविद्यालय कानपुर|छत्रपती शाहूजी महाराज विश्वविद्यालय]] {{·}} [[उत्तर प्रदेश आयुर्विज्ञान विश्वविद्यालय]] {{·}} [[महात्मा ज्योतिबा फुले रुहेलखण्ड विश्वविद्यालय]] {{·}} [[वीर बहादुर सिंह पूर्वांचल विश्वविद्यालय]] {{·}} [[सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय]] {{·}} [[सरदार वल्लभ भाई पटेल कृषि एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]] {{·}} [[लखनऊ विश्वविद्यालय]] {{·}} [[उत्तर प्रदेश राजर्षि टंडन मुक्त विश्वविद्यालय]] {{·}} [[डॉ॰ ए॰ पी॰ जे॰ अब्दुल कलाम प्राविधिक विश्वविद्यालय]]
|group2 = [[निजी विश्वविद्यालय|निजी]]
|groupstyle = padding-top:1em; padding-bottom:1em;
|list2 = [[एमिटी विश्वविद्यालय]] {{·}} [[नॉएडा अंतर्राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] {{·}} [[स्वामी विवेकानंद सुभारती विश्वविद्यालय]] {{·}} [[जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय]]
|group3 = [[डीम्ड विश्वविद्यालय|डीम्ड]]
|groupstyle = padding-top:1em; padding-bottom:1em;
|list3 = [[शोभित विश्वविद्यालय]] {{·}} [[जेपी सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान]]
}}<noinclude>
[[श्रेणी:नैविगेशनल सन्दूक]]
</noinclude>
c53lh4c1ahzrktscshx7rj1kug25eq1
उत्तराखंड कय मंडल
0
524
37871
4138
2026-10-30T04:46:58Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37871
wikitext
text/x-wiki
'''उत्तराखण्ड कय मण्डल''' [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के द्वि मण्डलन का कहत हैं। उत्तराखण्ड मा द्वि मण्डल अहैं: [[कुमाऊँ मण्डल|कुमाऊँ]] अउर [[गढ़वाल मण्डल|गढ़वाल]] जौन क्रमशः राज्य के पूरब अउर पच्छूं भाग मा हंय।
=== कुमाऊँ मण्डल कय जिला ===
* [[अल्मोड़ा जिला|अल्मोड़ा]]
* [[बागेश्वर जिला|बागेश्वर]]
* [[चम्पावत जिला|चम्पावत]]
* [[नैनीताल जिला|नैनीताल]]
* [[पिथौरागढ़ जिला|पिथौरागढ़]]
* [[उधम सिंह नगर जिला|उधम सिंह नगर]]
=== गढ़वाल मण्डल कय जिला ===
* [[चमोली गढ़वाल जिला|चमोली]]
* [[देहरादून जिला|देहरादून]]
* [[हरिद्वार जिला|हरिद्वार]]
* [[पौड़ी गढ़वाल जिला|पौड़ी गढ़वाल]]
* [[रुद्रप्रयाग जिला|रुद्रप्रयाग]]
* [[टिहरी गढ़वाल]]
* [[उत्तरकाशी जिला|उत्तरकाशी]]
इन द्विनौ मण्डलन मा से गढ़वाल मण्डल, जनसंख्या अउर क्षेत्रफल द्विनौ ही दृष्टि से कुमाऊँ मण्डल से बड़ा हय। गढ़वाल मण्डल कय कुल क्षेत्रफल ३२,४४८.३ (६०.६७%) वर्ग किमी अहै कुमाऊँ मण्डल कय २१,०३४.७ (३९.३३%)। यही तरह राज्य कय अधिकतर जनसंख्या भी गढ़वाल मण्डल मा निवास करत हय। राज्य कय कुल ८४,८९,३४९ जनसंख्या मा से ४९,२५,३८० (५८.०२%) लोग गढ़वाल मण्डल मा अउर ३५,६३,९६९ (४१.९८%) लोग कुमाऊँ मण्डल मा निवास करत हंय।
राज्य के द्विनौ मण्डलन कय तुलनात्मक तालिका:
{| class="wikitable"
|-
! क्रमांक
! मानदण्ड
! कुमाऊँ मण्डल
! गढ़वाल मण्डल
|-
| १.
| क्षेत्रफल (किमी<sup>२</sup>)
| २१,०३४.७
| ३२,४४८.३
|-
| २.
| क्षेत्रफल (%)
| ३९.३३
| ६०.६७
|-
| ३.
| जनसंख्या
| ३५,६३,९६९
| ४९,२५,३८०
|-
| ४.
| जनसंख्या (%)
| ४१.९८
| ५८.०२
|-
| ५.
| जनसंख्या घनत्व (/किमी<sup>२</sup>)
| १६९.४३
| १५१.७९
|-
| ६.
| सबसे बड़का नगर
| [[हल्द्वानी]]
| [[देहरादून]]
|-
| ७.
| सबसे बड़वार जिला
| [[पिथौरागढ़ जिला|पिथौरागढ़]]
| [[उत्तरकाशी जिला|उत्तरकाशी]]
|}
== इहौ देखैं ==
* [[उत्तराखण्ड कय जिले]]
* [[उत्तराखण्ड कय नगर]]
* [[कुमाऊँ मण्डल]]
* [[गढ़वाल मण्डल]]
[[श्रेणी:उत्तराखण्ड कय मण्डल]]
0t32x82pfl6jiorjmju5et090cam6i8
एतवार
0
587
37872
6867
2026-10-30T04:48:10Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37872
wikitext
text/x-wiki
अंतरराष्ट्रीय मानक ISO 8601 के अनुसार [[अइतवार]] या [[अइतवार|एतवार]] हप्ता कय सतवां अउर अन्तिम दिन होय ।
एह दिन भारत के सभी सरकारी, अर्द्ध सरकारी अउर प्राइवेट संस्थानऽन मा छुट्टी रहत है।
kf5r4b3u38nzcbbup7elkz2vehndpb0
औरंगाबाद मंडल
0
630
37873
6977
2026-10-30T04:49:46Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37873
wikitext
text/x-wiki
औरंगाबाद मंडल, महाराष्ट्र राज्य कय मंडल होय। एहमा 08 जिला आवत हँय।
# [[औरंगाबाद]]
# [[बीड]]
# [[जालना]]
# [[उस्मानाबाद]]
# [[नांदेड]]
# [[लातूर]]
# [[परभणी]]
# [[हिंगोली]]
s06m11rb9uvzhjrho744tb1beltf2w9
कउवा
0
638
37874
6996
2026-10-30T04:49:55Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37874
wikitext
text/x-wiki
'''कउवा''' एक्ठु चिरई होय ।
o7g411rpdmm5pp1qmjjoqc4lxhmompr
कलांवली
0
722
37875
7233
2026-10-30T04:52:29Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37875
wikitext
text/x-wiki
कलांवली, भारत देश के हरियाणा राज्य के [[सिरसा]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका होय।
==संदर्भ==
https://ulbharyana.gov.in/municipal-committees.html
{{हरियाणा कय नगर पालिका}}
[[श्रेणी:हरियाणा कय नगर पालिका]]
[[श्रेणी:हरियाणा मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:हरियाणा]]
k5ngeibn3eutxxctb47ntbp98l5zuzn
किच्छा (उत्तराखंड)
0
800
37876
7436
2026-10-30T04:54:12Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37876
wikitext
text/x-wiki
'''किच्छा''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[उधम सिंह नगर]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
if3fbvikxkhltomcqgomb4dxk9mzxz2
गदरपुर (उत्तराखंड)
0
1043
37877
8143
2026-10-30T05:01:06Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37877
wikitext
text/x-wiki
'''गदरपुर''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[उधम सिंह नगर]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
p4t7cmcudz8olhh4ks2di4xr2f2x3b4
गिरमिटिया मजदूर
0
1059
37878
8177
2026-10-30T05:01:44Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37878
wikitext
text/x-wiki
जौ भारत देश अंग्रेजन कय गुलाम रहा, तौ वय सब हियाँ के मजदूरन का पकरि के फिजी त्रिनिदाद अउर टुबैगो जइसन देश मा पानी के जहाजि पय बैठाइ के लजात रहें, अव उनसे हुंआ मंजूरी करावत रहें। ओन्हइन सबका का गिरमिटिया मजदूर कहा जात है। यैं सब खास कइके अवध अव पुरवांचल कय रहे। यहि वजह से आज फिजी मा अवधी भाषा बोली जात है जेहका हुंवा कै सरकार फिजी हिन्दी के रूप मा ऑफिशियल स्टेटस देहे अहै।
bvzh8hbvdqhpgnxupa8p6x1efdkhcqg
चमियाला
0
1185
37879
8526
2026-10-30T05:05:18Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37879
wikitext
text/x-wiki
'''चमियाला''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[टिहरी]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[उखीमठ]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
0l8l1zq63h689fejfb48f0h9vq53tas
चारपाइ
0
1199
37880
8585
2026-10-30T05:06:22Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37880
wikitext
text/x-wiki
'''चारपाइ''' खासकइके खाटिया या चौकी कै कहा जाला। चार गोड होय कै नाते यकर अइसन नाम पडा।
esetga6ls93h1axhtnwixi2gdj6g5wj
चिन्यानौला
0
1211
37881
8617
2026-10-30T05:06:41Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37881
wikitext
text/x-wiki
'''चिन्यानौला''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[अल्मोड़ा]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
34uo8eocpy6653gkz5rjpa0ali6azlx
छत्तीसगढ़ कय मंडल
0
1248
37882
8720
2026-10-30T05:07:37Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37882
wikitext
text/x-wiki
छत्तीसगढ़ राज्य मा 05 मंडल अउर 22 जिला अहैं।
# [[सरगुजा मंडल]]
# [[बिलासपुर मंडल]]
# [[दुर्ग मंडल]]
# [[रायपुर मंडल]]
# [[बस्तर मंडल]]
rlqc5x9x7t4ejzsauzr0phc9w400uok
जम्मू कश्मीर कय मंडल
0
1348
37883
8981
2026-10-30T05:09:05Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37883
wikitext
text/x-wiki
जम्मू कश्मीर केंद्र शासित प्रदेश मा द्वि मंडल अहैं।
# [[जम्मू मंडल]]
# [[कश्मीर मंडल]]
5gvox569xe9r3ohl148nykjflklbdw5
जसपुर (उत्तराखंड)
0
2147
37884
11540
2026-10-30T05:09:51Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37884
wikitext
text/x-wiki
'''जसपुर''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[उधम सिंह नगर]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
38k8atu94sty064uwd03ctf84a61mrd
जोशीमठ (उत्तराखंड)
0
2226
37885
11805
2026-10-30T05:11:45Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37885
wikitext
text/x-wiki
'''जोशीमठ''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[चमोली]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
7ecwhhe86yufrj2imgp5s07lwzj1sqh
टनकपुर (उत्तराखंड)
0
2255
37886
11901
2026-10-30T05:12:42Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37886
wikitext
text/x-wiki
'''टनकपुर''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[चम्पावत]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
78n3zjm8kf61vhehuqojjipery89uu5
डेवलपमैंट क्रेडिट बैंक
0
2301
37887
12047
2026-10-30T05:14:36Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37887
wikitext
text/x-wiki
'''डेवलपमैंट क्रेडिट बैंक''' भारत कय एक्ठु बैंक होय ।
igjav5z8ru552wnyg6np6thzgodddi7
तिनछठ्ठी
0
2364
37888
12280
2026-10-30T05:15:39Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37888
wikitext
text/x-wiki
{{त्युहार |
त्युहार_कय_नाँव = तिनछठ्ठी
|File =
|शीर्षक =
|आधिकारिक_नाम = तिनछठ्ठी
|अन्य नाम = छठ्ठी,छठ्ठ
|अनुयायी = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]],अवधी
|उद्देश्य = धार्मिक निष्ठा
|आरम्भ = बहुतय पुरान
|तिथि = भादौ अन्हियार पाख छ्ठ्ठी तिथि
|दीर्घ-प्रकार = धार्मिक, सामाजिक
|तारीख़ =
|तिथि२००८ =
|तिथि२००९ =
|तिथि२०१० =
|अनुष्ठान =गणेश,गौरी पुजा,कुश कय पुजा
|उत्सव =
|समान पर्व=
|type =<!--DO NOT CHANGE! THIS CONTROLS COLOUR-->hindu<!--DO NOT CHANGE! THIS CONTROLS COLOUR-->
}}
'''तिनछ्ठ्ठी''' पुजा भादौ अन्हियार पाख छ्ठ्ठी तिथि मे किहा जात है। छ्ठ्ठी तिथि मे मनावैके नाते यकर नाव तिनछठ्ठी भा है।यी तिउहार अवध क्षेत्र कै लडिकोर [[मेहरारु]] लोगन कै जादा महत्वपुर्ण तिउहार होय।यहि दिने भिन्नहियै नहाय कय [[महुवा]] कै [[द्तुईन]] कैकय व्रत बैठ्त ही।जङगल से लाये परास कै पाता, महुवा कै पाता, कुश औ गायके गोबर से घरमे कोहबर बनावा जात है।वमहा गौरी औ गणेश कै चित्र बनावा जात है।वहि चित्र मा छ ठु मुड होत है।उ तिथि कै प्रतीक होत हैं।गणेश औ गौरी मह्तारी औ बेट्वा कै प्रतीक होत है।भुइ पर बनाये यहि चित्र का हरदी से रंगा दुई कपडा से ओढावा जात है।यहि दिन परास कै पाता मे तिन्नी कै चाउर , चना,दहि,महुवा रखिकै छ कुशमे गाठ बान्ही कै धूप ,दीप ,सिन्दूर से पुजा किहा जात है।ब्रतालु मेहरारु लोग पुजा के बाद तिन्नी कै चाउर कै भात औ चौराई कै साग कै पारन करत ही।यी व्रत बेट्वा कय लम्मा आयु के खातिर मनावा जात है।
pzylyddv01jc8v9oa5kcnsilkeyp4qd
धारूहेड़ा
0
2535
37889
12823
2026-10-30T05:20:15Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37889
wikitext
text/x-wiki
धारूहेड़ा, भारत देश के हरियाणा राज्य के [[रेवाड़ी]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका होय।
==संदर्भ==
https://ulbharyana.gov.in/municipal-committees.html
{{हरियाणा कय नगर पालिका}}
[[श्रेणी:हरियाणा कय नगर पालिका]]
[[श्रेणी:हरियाणा मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:हरियाणा]]
h4hdjxy1bnguwwis0vmmc8n1pb2fb1t
नगर पालिका परिषद
0
2549
37890
12863
2026-10-30T05:21:24Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37890
wikitext
text/x-wiki
'''नगर पालिका परिषद''' ,शहरी निकाय कय मंझिलका रूप होय।
jzbixcqqfyak1q9uskyqka5dbde556l
नरेंद्रनगर (उत्तराखंड)
0
2561
37891
12901
2026-10-30T05:21:57Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37891
wikitext
text/x-wiki
'''नरेंद्रनगर''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[टिहरी]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
8pieqqxyhwjmly9jd1vblp7iad1yep1
नौगांव (उत्तराखंड)
0
2712
37892
13365
2026-10-30T05:26:02Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37892
wikitext
text/x-wiki
'''नौगांव''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[उत्तरकाशी]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[नंदप्रयाग]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
luf5wzogqqara2r81vglfel6xj25p1w
पर्यावरण डाइजेस्ट
0
2774
37893
13585
2026-10-30T05:28:04Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37893
wikitext
text/x-wiki
'''पर्यावरण डाइजेस्ट''' हिन्दी भाषा कय एक्ठु पत्रिका होय ।
qo2hymqv6zhtwqmutw59uce4947xmpf
पाकिस्तान मुस्लिम लीग
0
2803
37894
13680
2026-10-30T05:28:36Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37894
wikitext
text/x-wiki
'''पाकिस्तान मुस्लिम लीग''' पाकिस्तान कय एक्ठु राजनीतिक पार्टी होय ।
ncw0q4uag758nrz44czn44vcg9br7w9
पाकिस्तान मुस्लिम लीग (ज़िया-उल-हक़ शहीद)
0
2807
37895
13692
2026-10-30T05:28:44Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37895
wikitext
text/x-wiki
'''पाकिस्तान मुस्लिम लीग (ज़िया-उल-हक़ शहीद)''' पाकिस्तान कय एक्ठु राजनीतिक पार्टी होय ।
rdrlenp8cxrkrj4a449zm5cncu5wrh9
पिरानकलियर
0
2834
37896
13772
2026-10-30T05:29:23Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37896
wikitext
text/x-wiki
'''पिरानकलियर''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[हरिद्वार]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[पुरोला]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
nzsc8cupxrv58wtnh1xo5plfc8czlmj
पीपलकोटी
0
2842
37897
13794
2026-10-30T05:29:46Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37897
wikitext
text/x-wiki
'''पीपलकोटी''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[चमोली]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[थराली]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
fpttkizj8njq8h9q1cfxvt1qcujpaeg
पूंडरी
0
2862
37898
13858
2026-10-30T05:30:50Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37898
wikitext
text/x-wiki
पूंडरी, भारत देश के हरियाणा राज्य के [[कैथल]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका होय।
==संदर्भ==
https://ulbharyana.gov.in/municipal-committees.html
{{हरियाणा कय नगर पालिका}}
[[श्रेणी:हरियाणा कय नगर पालिका]]
[[श्रेणी:हरियाणा मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:हरियाणा]]
fvh43svgwut3saupyp11foviz4nil39
पेहेवा
0
2885
37899
13927
2026-10-30T05:31:10Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37899
wikitext
text/x-wiki
पेहेवा, भारत देश के हरियाणा राज्य के [[कुरुक्षेत्र]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका होय।
==संदर्भ==
https://ulbharyana.gov.in/municipal-committees.html
{{हरियाणा कय नगर पालिका}}
[[श्रेणी:हरियाणा कय नगर पालिका]]
[[श्रेणी:हरियाणा मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:हरियाणा]]
m0pv3ji6p3wze3bxmzezknwa2kthk3w
पोखरी (उत्तराखंड)
0
2893
37900
13951
2026-10-30T05:31:26Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37900
wikitext
text/x-wiki
'''पोखरी''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[चमोली]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[घनसाली]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
b0cyvos64mom4lmzgkhue3gtpjsncbk
फारुख नगर
0
2968
37901
14224
2026-10-30T05:33:45Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37901
wikitext
text/x-wiki
फारुख नगर, भारत देश के हरियाणा राज्य के [[गुरुग्राम]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका होय।
==संदर्भ==
https://ulbharyana.gov.in/municipal-committees.html
{{हरियाणा कय नगर पालिका}}
[[श्रेणी:हरियाणा कय नगर पालिका]]
[[श्रेणी:हरियाणा मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:हरियाणा]]
1rzufymhmeu54dwtw2henv25un6m9pp
बझांगी भाषा
0
3012
37902
14371
2026-10-30T05:35:03Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37902
wikitext
text/x-wiki
<nowiki>''बझांगी भाषा''</nowiki> नेपाल मा बोलि जाय वाला एक्ठु भाषा होय ।
[[श्रेणी:भाषा]]
gdicyv8k09r93ycuusn4jq4h1aq9i7k
बाङ्ला भाषा
0
3094
37903
14671
2026-10-30T05:39:32Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37903
wikitext
text/x-wiki
'''बाङ्ला भाषा''' बांग्लादेस अउर भारत कय एक्ठु मुख्य भाषा होय जवन मुख्य रूप से पूरा बांग्लादेस,अव भारत कय पश्चिम बंगाल, दक्खिनी आसाम अव त्रिपुरा राज्यन में बोलि जाला ।
ik9ctwhye5594hk15ccvyx59umefpwp
बिफ्फय
0
3128
37904
14798
2026-10-30T05:40:32Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37904
wikitext
text/x-wiki
बिफ्फय या गुरुवार हफ्ता कय चउथा दिन होय।
lvjty41xuivu1vju6c0arwkfnftrech
बुर्ज, बलोचिस्तान
0
3167
37905
14933
2026-10-30T05:42:26Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37905
wikitext
text/x-wiki
'''बुर्ज, बलोचिस्तान''' पाकिस्तान कय यक्ठु सहर होय ।
kmapq5zt6nyoz2y5wn6d0xlxqxkysie
भतरौंजखान
0
3231
37906
15147
2026-10-30T05:44:07Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37906
wikitext
text/x-wiki
'''भतरौंजखान''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[नैनीताल]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[गुलरभोज]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
nz374v4b6piu3x6yjr5wcb8nshhnkqv
मंगलौर (उत्तराखंड)
0
3312
37907
15415
2026-10-30T05:45:58Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37907
wikitext
text/x-wiki
'''मंगलौर''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[हरिद्वार]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
kwumsk6wj67nexz3o7yovjwvly6qp8w
मंरहेंनी
0
3320
37908
15439
2026-10-30T05:46:17Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37908
wikitext
text/x-wiki
करीमनगर से 70 किलोमीटर दूर गोदावरी नदी के किनारे मंरहेंनी अहय। ई जगह पुरान समय मा वैदिक पढ़ाई कय केन्द्र रहा। अजुवव हियाँ वेद अउर संस्कृत कय पढ़ाई करावय वाले तमाम स्कूल अहँय । हियाँ ढेर मंदिर अहँय जिनमा से खास अहँय प्रमुख हैं भगवान शैलेश्वर, लक्ष्मीनारायण स्वामी, ओंकारेश्वर स्वामी अउर महालक्ष्मी मंदिर। मंरहेंनी जैन अउर बौद्धव धरम कय मुख्य केन्द्र अहय।
irf6pplekc5rqlltwhpku2s1tkq0fp5
महाराष्ट्र कय मंडल
0
3407
37909
15745
2026-10-30T05:48:48Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37909
wikitext
text/x-wiki
महाराष्ट्र मा कुल 06 मंडल अउर 36 जिला अहैं।
# [[अमरावती मंडल]]
# [[औरंगाबाद मंडल]]
# [[कोंकण मंडल]]
# [[नागपुर मंडल]]
# [[नासिक मंडल]]
# [[पुणे मंडल]]
sbnasctw05p4ivu4oz00prhut2qp8m6
महुआखेड़ागंज
0
3411
37910
15759
2026-10-30T05:48:58Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37910
wikitext
text/x-wiki
'''महुआखेड़ागंज''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[उधम सिंह नगर]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
gfh2n49aw4jb1p4eabpa6qpni9czll9
मुनीकीरेती
0
3478
37911
15987
2026-10-30T05:51:23Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37911
wikitext
text/x-wiki
'''मुनी की रेती''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[टिहरी]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
a6ndtz5xwtk20r81s6659wn1amswq8c
राजबोंग्शी भाषा
0
5269
37912
18795
2026-10-30T05:55:59Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37912
wikitext
text/x-wiki
<nowiki>''राजबोंग्शी भाषा''</nowiki> नेपाल मा बोलि जाय वाला एक्ठु भाषा होय ।
[[श्रेणी:भाषा]]
552dytnf89u4as9ucqiv68n8p4n1alz
रेपो रेट
0
5360
37913
19070
2026-10-30T05:59:31Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37913
wikitext
text/x-wiki
""रेपो रेट"" ऊ दर होत है जेह पय बैंकन का आरबीआई कर्ज देत है. बैंक एह कर्ज से ग्राहकन का ऋण देत हैं. रेपो रेट कम होय से मतलब है कि बैंक से मिलै वाले कइउ तरह कै कर्ज सस्ता होइ जइहैं. जइसे कि होम लोन, व्हीकल लोन वगैरह.
[[श्रेणी:अर्थशास्त्र]]
[[श्रेणी:वाणिज्य]]
[[श्रेणी:बैंकिंग]]
qc0mmzjp7dz17ch0ps5xyvfn2s3iz2c
रैकल
0
5365
37914
19083
2026-10-30T06:00:06Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37914
wikitext
text/x-wiki
करीम नगर से 75 किलोमीटर दूर रैकल म केशवनाथ स्वामी कय एक्ठु पुरान मंदिर अहय। 11ईं शताब्दी म काकतिय वंश द्वारा बनाये गये एह मंदिर कय मूरती बहुतय सुन्दर अहँय। एहके अलावा हियाँ पंचमुखलिंगेश्वर स्वामी कय निराला मंदिर भी अहय। मंदिर म भगवान शिव कय पंचानन प्रतिमा देखी जाय सकत हय। माना जात हय कि काशी के बाद हिंययी पय शिवजी कय ई रूप देखा जाय सकत हय। रैकल म भीमन्न कय मंदिर बाय जिनके सम्मान म हियाँ हर साल जनवरी-फरवरी के महीना म तीन दिनी जात्रा आयोजित कीन जात हय।
j8pts4bv4lcs5xowo26pk1uf0x4cyrv
लण्डौरा
0
5402
37915
19185
2026-10-30T06:01:04Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37915
wikitext
text/x-wiki
'''लंडौरा''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य के [[हरिद्वार]] जिला कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
ol136yt5lny0zim4ys1g1avphfx0my7
लम्बगांव (उत्तराखंड)
0
5408
37916
19205
2026-10-30T06:01:16Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37916
wikitext
text/x-wiki
'''लम्बगांव''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[टिहरी]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[चमियाला]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
97sqtxgr4amyysem17n5mfjjl7sjko1
लोकसभा चुनाव क्षेत्रन कय सूची
0
5454
37917
19338
2026-10-30T06:02:36Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37917
wikitext
text/x-wiki
== राज्य के हिसाब से लोकसभा चुनाव क्षेत्र ==
[[भारत कय राज्य अव केंद्रशासित प्रदेश|भारत कय राज्य]] मा लोक सभा चुनाव क्षेत्रन कय सूची एह तरह अहय:-
{| class="sortable wikitable"
|-
! म सं.
! राज्य कय नांव
! सदस्य संख्या (सीट)
|-
| 1
| {{आंध्र प्रदेश कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 25
|-
| 2
| {{अरुणाचल प्रदेश कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 2
|-
| 3
| {{असम कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 14
|-
| 4
| {{बिहार कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 40
|-
| 5
| {{छत्तीसगढ़ कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 11
|-
| 6
| {{गुजरात कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 26
|-
| 7
| {{गोवा कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 2
|-
| 8
| {{हिमाचल प्रदेश कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 4
|-
| 9
| {{हरियाणा कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 10
|-
| 10
| {{झारखंड कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 14
|-
| 11
| {{जम्मू अव कश्मीर कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 6
|-
| 12
| {{केरल कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 20
|-
| 13
| {{कर्नाटक कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 28
|-
| 14
| {{मेघालय कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 2
|-
| 15
| {{महाराष्ट्र कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 48
|-
| 16
| {{मणिपुर कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 2
|-
| 17
| {{मध्य प्रदेश कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 29
|-
| 18
| {{मिजोरम लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 1
|-
| 19
| {{नागालैंड लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 1
|-
| 20
| {{उड़ीसा कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 21
|-
| 21
| {{पंजाब कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 13
|-
| 22
| {{राजस्थान कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 25
|-
| 23
| {{सिक्किम लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 1
|-
| 24
| {{तमिल नाडु कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 39
|-
| 25
| {{तेलंगाना कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 17
|-
| 26
| {{त्रिपुरा कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 2
|-
| 27
| {{उत्तर प्रदेश कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 80
|-
| 28
| {{उत्तराखंड कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 5
|-
| 29
| {{पश्चिम बंगाल कय लोकसभा चुनाव क्षेत्र}}
| 42
|-
|
| कुल सीट
| 545
|}
ezmeh95y0ntho9cce88m3o01wewmv7f
विकासनगर (उत्तराखंड)
0
5490
37918
19433
2026-10-30T06:03:29Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37918
wikitext
text/x-wiki
'''विकासनगर''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[देहरादून]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
26xev3rpkc0o0cqzgwlwuojd7qw2ymb
विश्व कय पर्वत
0
5549
37919
19619
2026-10-30T06:03:59Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37919
wikitext
text/x-wiki
विश्व मैंहा ढेर कुल पर्वत श्रृंखला हैं ।
* [[एशिया]] - [[हिमालय]], [[हिन्दूकुश]]
* [[अफ्रीका]] - [[एटलस]]
* [[उत्तरी अमेरिका]] - [[एंडीज़]]
* [[दक्खिन अमेरिका]] - [[रॉकी]]
* [[यूरोप]] - [[आल्प्स]]
{{विश्व कय पर्वत}}
7xye28zomn86xm4u4junonkeyzubyg4
श्रीनगर (उत्तराखंड)
0
5628
37920
19850
2026-10-30T06:07:05Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37920
wikitext
text/x-wiki
'''श्रीनगर''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[पौड़ी गढ़वाल]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
im0g4m4vyhkcwqgi5b617dwa5qc44ka
सितारगंज (उत्तराखंड)
0
5764
37921
20249
2026-10-30T06:11:11Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37921
wikitext
text/x-wiki
'''सितारगंज''',भारत देश के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[उधम सिंह नगर]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका परिषद होय।
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:नगर पालिका परिषद]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
iqte9xb2zmjmw94mnczaa9g1w1iqun4
सिन्धुली जिला
0
5774
37857
37429
2026-10-30T01:30:29Z
InternetArchiveBot
1072
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
37857
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिते यो सबते ज़्यादा जिलन के सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
यो जिला ऐतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएसि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिनौ जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरानि प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के संदर्भ मा कइयो तना केरी मान्यता हैं अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" काहे परा।
*याक मान्यता या है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119180252/https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |archive-date=19 January 2026 |url-status=dead}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहि पर सेन राजवंश के राजा शासन करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारिन खातिन शिकार ख्यालै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा याक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जाति रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजन द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै की दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन के दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनक्यार जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिका सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलन अउर पहाड़ी चउकिन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चउकिन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Fort 01.jpg|thumb|233x233px|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा [[पृथ्वी नारायण शाह]] के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) के बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावति रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ै का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गुरिल्ला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन की कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कइ पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। या हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते कि या देखाएसि कि एक नीकी तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हरा सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे आवै वाले समय मा हस्तक्षेप करै की हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश की केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारिन के माध्यम ते चलावा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादे साधनन मा लागि रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आवा, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिका मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवा शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलिउ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भा अउर जिला की ऐतिहासिक धरोहर का नई पहिचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिले की उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिले क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी, जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, यई क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला के बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिले की जादा आबादी (मनई) यई क्षेत्र मा रहति है। जिला की सबते निचली जगा , समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवति है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ी घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करती हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
[[File:Kamala river near Hatpate-5, Sindhuli, Nepal.png|thumb|कमला नदी]]
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदीं हैं। जादातर नदीं महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलतीं हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदिन मा [[कमला नदी|कमला]], मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। [[सुनकोशी नदी]] जिला की उत्तरी सीमा पर बहति है, जबकि [[बागमती नदी]] यहिकी पश्चिमी सीमा पर बहति है।<ref name=":1" />
=== जिला के सीमा ===
सिन्धुली के सीमा १० जिला औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार हैं<ref name=":2" />:
'''पूर्व:''' [[उदयपुर जिला|उदयपुर]] ([[कोशी प्रदेश|कोशी]]) और [[सिराहा जिला|सिराहा]] ([[मधेश प्रदेश|मधेश]])
'''पश्चिम:''' [[रौतहट जिला|रौतहट]] (मधेश), [[मकवानपुर जिला|मकवानपुर]] और [[काभ्रेपलाञ्चोक जिला|काभ्रेपलाञ्चोक]]
'''उत्तर:''' [[ओखलढुंगा जिला|ओखलढुंगा]] (कोशी) और [[रामेछाप जिला|रामेछाप]]
'''दक्षिण:''' [[धनुषा जिला|धनुषा]], [[महोत्तरी जिला|महोत्तरी]] और [[सर्लाही जिला|सर्लाही]], ई सब मधेश प्रदेश के अंतर्गत आवति हैं
=== जलवायु ===
{| class="wikitable"
|-
! [[नेपाल का भूगोल#जलवायु|जलवायु क्षेत्र]]<ref>{{Cite book |title=The map of potential vegetation of Nepal |date=2005 |publisher=Forest & Landscape |isbn=978-87-7903-210-1 |editor-last=Lillesø |editor-first=Jens-Peter Barnekow |series=Development and environment / Forest & Landscape |location=Hørsholm}}</ref>
! ऊँचाई के सीमा
! क्षेत्रफल क %
|-
| निचला [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|उष्णकटिबंधीय]]
| ३०० मीटर ते कम (१,००० फ़ीट)
| १३.७%
|-
| ऊपरी उष्णकटिबंधीय
| ३०० ते १,००० मीटर<br />१,००० ते ३,३०० फ़ीट
| ६१.७%
|-
| [[उपउष्णकटिबंधीय|उप-उष्णकटिबंधीय]]
| १,००० ते २,००० मीटर<br />३,३०० ते ६,६०० फ़ीट
| २३.६%
|-
| [[शीतोष्ण जलवायु|शीतोष्ण]]
| २,००० ते ३,००० मीटर<br />६,४०० ते ९,८०० फ़ीट
| ०.५%
|}
{{Clear}}
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] अउ [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] अउ [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] अउ [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] अउ [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] अउ [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] अउ [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] अउ [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] अउ [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] अउ [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] अउ [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] अउ [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
== निर्वाचन क्षेत्र ==
सिन्धुली जिला दुइ [[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन के सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन]] अउ चारि [[नेपाल के प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्रन]] मा विभाजित है।<ref>{{Cite web |title=Sindhuli Constituency Map |url=https://election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/SINDHULI.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
!संसदीय
निर्वाचन क्षेत्र
!प्रांतीय
निर्वाचन क्षेत्र
!समाविष्ट क्षेत्र
!प्रदेश सभा सदस्य (MLA)
!प्रतिनिधि सभा सदस्य (MP)
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]]
|सिन्धुली १(क)
|दूधौली अउ कमलामाई (वार्ड ९, १३ अउ १४)
|मातृका प्रसाद भट्टराई
([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]])
| rowspan="2" |धनेन्द्र कार्की
([[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|रास्वपा]])
|-
|सिन्धुली १(ख)
|तीनपाटन, फिक्कल अउ गोलनजोर
|राम कुमार पहाड़ी
([[नेपाली काँग्रेस]])
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]]
|सिन्धुली २(क)
|कमलामाई (वार्ड १-८, १०-१२) अउ सुनकोशी
|क्षेत्र बहादुर बमजन
([[नेपाली काँग्रेस]])
| rowspan="2" |आशिष गजुरेल
(रास्वपा)
|-
|सिन्धुली २(ख)
|मरीन, हरिहरपुरगढी अउ घ्यांगलेक
|गंगानारायण श्रेष्ठ
(नेकपा)
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनुवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = सिन्धुली जिला मा भाषा (२०२१)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[तामाङ भाषा|तामाङ]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[मगर भाषा|मगर]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[दनुवार भाषा|दनुवार]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[नेपाल भाषा|नेवारी (नेपाल भाषा)]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = अन्य
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>{{Cite web |url=https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP |title=NepalMap Language |access-date=2026-08-28 |archive-date=2023-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314200249/https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP |url-status=dead }}</ref>
{{bar box
| title = सिन्धुली जिला मा धर्म (२०२१)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[केंद्रीय तथ्यांक विभाग (नेपाल)|केंद्रीय तथ्यांक विभाग]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धर्म
| right1 = प्रतिशत
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[नेपाल मा हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[नेपाल मा बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[किरात मुंधुम]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[नेपाल मा ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[प्रकृति पूजा|प्रकृति]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|अन्य या उल्लेखित नहीं|black|0.12}}
}}
{{clear}}
== अर्थव्यवस्था ==
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==== विद्यालय ====
* श्री नवज्योति बधिर माध्यमिक विद्यालय, जैसेडामर
* लमपांतर इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल, चकमाके बाजार, सिन्धुली
* सिन्धुली एकेडमी
* न्यू इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* कमला हायर सेकेंडरी स्कूल
* सिद्धस्थली इंग्लिश बोर्डिंग सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन ज्योति हायर सेकेंडरी स्कूल
* बैंकेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल
* गौमती हायर सेकेंडरी स्कूल
* बरुण देवी हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री देउराली लोअर सेकेंडरी स्कूल
* श्री भविष्य निर्माता सिद्धबाबा हायर सेकेंडरी स्कूल
* कालिमाटी निम्न माध्यमिक विद्यालय
* सिद्धबाबा इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* स्कॉलर्स एकेडमी
* न्यू स्टार एकेडमी
* सूर्योदय सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* जनता हायर सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री सिन्धुली गढ़ी पब्लिक इंग्लिश स्कूल
* सिन्धुली विद्याश्रम पब्लिक एजुकेशनल ट्रस्ट
* स्विस सिन्धुली सेकेंडरी इंग्लिश मीडियम स्कूल
* आधुनिक इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री प्रभात हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन जागृति एचएसएस, भीमान
* शाइनिंग मून एकेडमी
* श्री सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, ढकाहा
* कमला एकेडेमिक स्कूल, भीमान
* श्री कुंडेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल, बेसारे बेसी
* श्री मरीन एकेडमी बोर्डिंग स्कूल
* श्री माध्यमिक विद्यालय कार्तिके, कपिलाकोट
* श्री कुशेश्वर विद्या पीठ माध्यमिक विद्यालय, सुनकोशी-१, दुम्जा, सिन्धुली
* मा.वि. लमपांतर, तीनपाटन ११, लमपांतर, सिन्धुली
=== उच्च शिक्षा ===
उच्च शिक्षा प्रदान करै वाले कइयो कॉलेज हैं। हियाँ नेपाल के विश्वविद्यालयन ते संबद्धता प्राप्त कॉलेजन के बड़ी संख्या है। सिन्धुली मल्टीपल कैंपस यई श्रेणी मा आवत है। कमला साइंस कैंपस छात्रन का बैचलर ऑफ साइंस (B.Sc.) पाठ्यक्रम पूरा करै के सुविधा प्रदान करत है।
==== कॉलेज ====
* कमला साइंस कैंपस
* सिन्धुली मल्टीपल कॉलेज
* सिद्ध ज्योति शिक्षा कॉलेज
* गौमती मल्टीपल कॉलेज
* भीम ज्योति कैंपस
* मरीन मल्टीपल कॉलेज
* सरस्वती कैंपस ढकाहा
* लमपांतर मल्टीपल कैंपस
=== तकनीकी शिक्षा ===
[[File:Sindhuli Community Technical Institute.jpg|thumb|सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट]]
तकनीकी शिक्षा प्रदान करै खातिन कइयो कॉलेज उपलब्ध हैं। हियाँ सीटीईवीटी ते संबद्ध तकनीकी विषय जइसे सिविल ओवरसियर (सब-इंजीनियर) औ वानिकी (Forestry) पढ़ाए जाति हैं। जिला बी.एससी.एजी (AFU) अउर बी.टेक. आईटी (KU) जइसि तकनीकी क्षेत्रन मा उच्च शिक्षा प्रदान करत है।
==== तकनीकी कॉलेज ====
* कॉलेज ऑफ नेचुरल रिसोर्स मैनेजमेंट, मरीन
* सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट (SCTI)
* कमला जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
* सरस्वती माध्यमिक विद्यालय ढकाहा
== आकर्षण के केंद्र ==
=== ऐतिहासिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":1" />
[[File:Gate of Hariharpur Gadhi Darbar.jpg|thumb|हरिहरपुर गढ़ी किला]]
* सिन्धुली गढ़ी किला
* हरिहरपुर गढ़ी किला
=== धार्मिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":2" />
[[File:Kamalamai Temple Sindhuli Nepal.jpg|thumb|कमलामाई मंदिर]]
* [[कमलामाई मंदिर (सिन्धुली)|कमलामाई मंदिर]] (माईथान)
* सिद्धबाबा मंदिर
* कालीमाई मंदिर
* भद्रकाली मंदिर
* लंगूरेश्वर-मधुगंगा महादेव गुफा
* कुशेश्वर मंदिर
* पंचकन्या पोखरी
== उल्लेखनीय व्यक्ति ==
* [[चंद्र प्रकाश गजुरेल]] (उर्फ सी.पी. गजुरेल) - राजनीतिज्ञ
* [[हरिबोल गजुरेल|हरिबोल प्रसाद गजुरेल]] - राजनीतिज्ञ, पूर्व कृषि एवं पशुपंक्षी विकास मंत्री<ref>{{Cite web |date=2023-01-23 |title=Haribol Gajurel is PM Dahal's chief political advisor - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/haribol-gajurel-dahal-chief-advisor.html |access-date=2025-12-18 |language=en-GB}}</ref>
* [[कृष्ण प्रसाद कोइराला]] - राजनीतिक रूप ते महत्त्वपूर्ण [[कोइराला परिवार]] के संस्थापक, [[मातृका प्रसाद कोइराला|मातृका]], [[बी. पी. कोइराला|बी.पी.]] और [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] के पिता
* [[कृष्णहरि बराल|प्रो. डॉ. कृष्णहरि बराल]] - गीतकार, कवि अउ [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] मा प्रोफेसर
* भोजराज काफ्ले - गीतकार एवं गायक
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
flbe11xyezd5371e2ni94r7yeun1agn
सुम्मार
0
5815
37922
20420
2026-10-30T06:13:16Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37922
wikitext
text/x-wiki
अंतरराष्ट्रीय मानक आईएसओ 8601 के अनुसार [[सुम्मार]] ,'''सोमवार''' या '''सोम''' हप्ता कय पहिला दिन होय ।
q4p8h2h5nxqacxwc6ozdutquanpc44x
स्वर्गाश्रमजौंक
0
5893
37923
20638
2026-10-30T06:14:44Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37923
wikitext
text/x-wiki
'''स्वर्गाश्रमजौंक''',भारत देश कै [[उत्तराखंड]] राज्य कै जिला [[देहरादून]] कय एक्ठु नगर पंचायत होय।
==इहौ देखैं==
[[ऋषिकेश]]
==संदर्भ==
1. [http://udd.uk.gov.in/files/ULB_LIST.pdf उत्तराखंड के सगरौ शहरी निकाय कय सूची]
2. [http://udd.uk.gov.in/ उत्तराखंड कय शहरी विकास निदेशालय कय भेबसाइट]
{{उत्तराखंड कय नगर पंचायत}}
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:नगर पंचायत]]
[[श्रेणी:उत्तराखंड कय शहरी निकाय]]
47p3o91fw96b8o91tj9lzna5k82a7u3
हरियाणा कय नगर परिषद
0
5924
37924
20743
2026-10-30T06:15:42Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37924
wikitext
text/x-wiki
हरियाणा मा शहरी निकाय तीन स्तर पय काम करत हय।
1. नगर निगम
2. नगर परिषद
3. नगर पालिका
{{हरियाणा कय नगर परिषद}}
dkfe5n1qu4c19docgb2bqajr39fv17s
हरियाणा कय मंडल
0
5927
37925
20753
2026-10-30T06:16:09Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37925
wikitext
text/x-wiki
हरियाणा प्रदेश मा कुल 06 परशासनिक मंडल अहैं :-
# [[अंबाला मंडल]]
# [[फरीदाबाद मंडल]]
# [[गुड़गांव मंडल]]
# [[हिसार मंडल]]
# [[करनाल मंडल]]
# [[रोहतक मंडल]]
4ggl6m7ajned05m2t21j3w6eliqrzma
हरियाणा मा नगर निकाय
0
5928
37926
20758
2026-10-30T06:16:18Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37926
wikitext
text/x-wiki
हरियाणा मा शहरी निकाय तीन स्तर पय काम करत हय।
1. नगर निगम
2. नगर परिषद
3. नगर पालिका
{{हरियाणा मा शहरी निकाय}}
==संदर्भ==
https://ulbharyana.gov.in/municipal-committees.html
[[श्रेणी:हरियाणा कय नगर पालिका]]
[[श्रेणी:हरियाणा मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:भारत मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:हरियाणा]]
gkk60stp9h044c4biaqmxugn0t8i0qr
हिमाचल प्रदेश कय मंडल
0
5972
37927
20925
2026-10-30T06:16:52Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37927
wikitext
text/x-wiki
हिमाचल प्रदेश मा कुल तीन मंडल अउर 13 जिला अहैं।
# [[कांगड़ा मंडल]]
# [[मंडी मंडल]]
# [[शिमला मंडल]]
766m474nif4mxmrxglklxg67ikgy6bk
हेली मंडी
0
5986
37928
20968
2026-10-30T06:17:01Z
Pi bot
5762
Pywikibot touch edit
37928
wikitext
text/x-wiki
हेली मण्डी, भारत देश के हरियाणा राज्य के [[गुरुग्राम]] जिला कय एक्ठु नगर पालिका होय।
==संदर्भ==
https://ulbharyana.gov.in/municipal-committees.html
{{हरियाणा कय नगर पालिका}}
[[श्रेणी:हरियाणा कय नगर पालिका]]
[[श्रेणी:हरियाणा मा शहरी निकाय]]
[[श्रेणी:हरियाणा]]
n7sho182t7vh51sjudqfztngwxg28vb
माहेश्वर सूत्र
0
10290
37856
36239
2026-10-30T00:57:59Z
InternetArchiveBot
1072
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
37856
wikitext
text/x-wiki
'''शिवसूत्र''' या '''अक्षर·समाम्नाय''', जिनका माहेश्वर सूत्र, प्रत्याहारसूत्र औ वर्णसमाम्नाय के नाँव ते जाना जात है, आचार्य पाणिनि की अष्टाध्यायी मा व्याकरणिक उपयोगन के उद्देश्य ते संस्कृत के ध्वनिव्यवस्था के रूप मा रचे गे चउदा ठइँ सूत्रन क्यार एक समूह आय।
== उत्पत्ति ==
[[File:10th century copper alloy sculpture, Shiva as the Lord of Dance 5.jpg|thumb|नाचत भए भगवान नटराज]]
माहेश्वर सूत्रन के उत्पत्ति भगवान [[नटराज]] (शिव) के [[ताण्डव]] [[नृत्य]] ते मानी जाति है।
:'''"नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम्।'''
:'''उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धान् एतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥"'''
अर्थात:-
"नृत्य (ताण्डव) के समाप्त होए पर नटराज (शिव) [[सनकादि ऋषि]]न की सिद्धि औ कामना के उद्धार (पूर्ति) खातिन नवपंच (चउदा) बार डमरू बजाएनि। यहि तना ई चउदा शिवसूत्रन का यो जाल (वर्णमाला) प्रगट भा।"
== पाठ अउर संकेतन ==
[[फाइल:Mahesvara_sutrani.jpg|अंगूठाकार| माहेश्वर सूत्र]]
# अइउण्
# ऋलृक्
# एओङ्
# ऐऔच्
# हयवरट्
# लण्
# ञमङणनम्
# झभञ
# घढधष्
# जबगडदश्
# खफछठथचटतव्
# कपय्
# शषसर्
# हल्
== शिव सूत्र ==
निम्नटङ्कित सारणी मा शिव सूत्रन का देवनागरी लिपि औ वहिके लिप्यंतरण खातिन बहुप्रयुक्त लिप्यंतरण विधिन आई एस ओ 15919, 'आईटीआरएएनएस' औ 'आईपीए' मा दरसावा गा है।
{| class="wikitable"
|+
!ISO 15919 (इंडिक)
!Roman (ITRANS)
!IPA
!देवनागरी
|-
|1. a i u ṇ,
2. r̥ l̥ k,
3. ē ō ṅ,
4. ai au c,
5. ha ya va ra ṭ,
6. la ṇ,
7. ña ma ṅa ṇa na m,
8. jha bha ñ
9. gha ḍha dha ṣ
10. ja ba ga ḍa da ś
11. kha pha cha ṭha tha ca ṭa ta v
12. ka pa y
13. śa ṣa sa r
14. ha l
|1. a i u N,
2. R^i L^i k,
3. e o ~N,
4. ai au ch,
5. ha ya va ra T,
6. la N,
7. ~na ma ~Na Na na m,
8. jha bha ~n
9. gha Dha dha Sh
10. ja ba ga Da da sh
11. kha pha Cha Tha tha cha Ta ta v
12. ka pa y
13. sha Sha sa r
14. ha l
|1. ə ɪ u ɳ,
2. ɾɨ lɨ k,
3. eː oː ŋ,
4. əɪ əu t͡ʃ,
5. ɦə jə ʋə ɾə ʈ,
6. lə ɳ,
7. ɲə mə ŋə ɳə n̪ə m,
8. d͡ʒʰə bʰə ɲ
9. gʰə ɖʰə d̪ʰə ʂ
10. d͡ʒə bə gə ɖə d̪ə ʃ
11. kʰə pʰə t͡ʃʰə ʈʰə t̪ʰə t͡ʃə ʈə t̪ə ʋ
12. kə pə j
13. ʃə ʂə s̪ə ɾ
14. ɦə l
|'''१. अ इ उ ण्,'''
'''२. ऋ ऌ क्,'''
'''३. ए ओ ङ्,'''
'''४. ऐ औ च्,'''
'''५. ह य व र ट्,'''
'''६. ल ण्,'''
'''७. ञ म ङ ण न म्,'''
'''८. झ भ ञ्'''
'''९. घ ढ ध ष्'''
'''१०. ज ब ग ड द श्'''
'''११. ख फ छ ठ थ च ट त व्'''
'''१२. क प य्'''
'''१३. श ष स र्'''
'''१४. ह ल्'''
|}
== प्रत्यहार ==
ऊपर देखे गे संभावित संयोजनन के बावजूद, पाणिनी द्वारा वास्तविक उपयोग मा आवै वाले 41 प्रत्यहार हैं:
{| class="wikitable sortable"
! प्रत्याहार !! ध्वनिवर्ग !! पाणिनीयसंज्ञा !! अन्तर्भूत वर्ण
|-
| अल् || सब ध्वनीं (स्वर औ व्यञ्जन) || वर्ण || अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ, ह्, य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्
|-
! colspan="4" style="text-align:center;" | स्वर (अच्)
|-
| अच् || सब स्वर || स्वर || अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ
|-
| अक् || मूल स्वर (समानाक्षर) || समानाक्षर || अ, इ, उ, ऋ, ऌ
|-
| अण् || एकस्वर (अण् - १) || || अ, इ, उ
|-
| इच् || अ-भिन्न स्वर (रुकि-नियमानुसार) || नामिन् || इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ
|-
| इक् || संवृत स्वर || || इ, उ, ऋ, ऌ
|-
| उक् || अ-तालव्य संवृत स्वर || || उ, ऋ, ऌ
|-
| एच् || संयुक्त स्वर (सन्ध्यक्षर) || सन्ध्यक्षर || ए, ओ, ऐ, औ
|-
| एङ् || ह्रस्व संयुक्त स्वर || || ए, ओ
|-
| ऐच् || दीर्घ संयुक्त स्वर || || ऐ, औ
|-
! colspan="4" style="text-align:center;" | व्यञ्जन (हल्)
|-
| हल् || सब व्यञ्जन || व्यञ्जन || ह्, य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्
|-
| हश् || सघोष व्यञ्जन || घोषवत् || ह्, य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्
|-
| यर् || अ-काकल्य व्यञ्जन (ह-रहित) || || य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्
|-
| यञ् || स्पर्श औ अन्तःस्थ व्यञ्जन || स्पर्शान्तःस्थ || य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्
|-
| यञ् || अनुनासिक, अन्तःस्थ, झ्, भ् || || य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्
|-
| यम् || अनुनासिक औ अन्तःस्थ व्यञ्जन || || य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्
|-
| यण् || अन्तःस्थ व्यञ्जन || अन्तःस्थ || य्, व्, र्, ल्
|-
| वल् || य-रहित व्यञ्जन || || व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्, ह्
|-
| वश् || य-रहित सघोष व्यञ्जन || || व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्
|-
| रल् || य औ व-रहित व्यञ्जन || || र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्, ह्
|-
| ञम् || अनुनासिक व्यञ्जन || || ञ्, म्, ङ्, ण्, न्
|-
| मय् || ञ-रहित स्पर्श व्यञ्जन || || म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्
|-
| ङम् || ञ औ म-रहित अनुनासिक || || ङ्, ण्, न्
|-
| झल् || स्पर्श औ ऊष्म व्यञ्जन || || झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्, ह्
|-
| झर् || ह-रहित स्पर्श औ ऊष्म व्यञ्जन || || झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्
|-
| झय् || स्पर्श व्यञ्जन (वर्गन के १-४ अक्षर) || || झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्, ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्
|-
| झश् || सघोष स्पर्श व्यञ्जन || || झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्
|-
| झष् || महाप्राण सघोष स्पर्श व्यञ्जन || || झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्
|-
| भष् || झ-रहित महाप्राण सघोष स्पर्श || || भ्, घ्, ढ्, ध्
|-
| जश् || अल्पप्राण सघोष स्पर्श व्यञ्जन || || ज्, ब्, ग्, ड्, द्
|-
| बश् || ज-रहित अल्पप्राण सघोष स्पर्श || || ब्, ग्, ड्, द्
|-
| खर् || अघोष व्यञ्जन || || ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्
|-
| खय् || अघोष स्पर्श व्यञ्जन || || ख्, फ्, छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्, क्, प्
|-
| छव् || तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य अघोष स्पर्श || || छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त्
|-
| चय् || अल्पप्राण अघोष स्पर्श व्यञ्जन || || क्, प्, च्, ट्, त्
|-
| चर् || अल्पप्राण अघोष वर्णाः (स्पर्श + ऊष्म) || || च्, ट्, त्, क्, प्, श्, ष्, स्
|-
| शल् || ऊष्म व्यञ्जन || ऊष्मन् || श्, ष्, स्, ह्
|-
| शर् || अघोष ऊष्म व्यञ्जन || || श्, ष्, स्
|-
! colspan="4" style="text-align:center;" | अन्य वर्ग
|-
| अश् || सब सघोष ध्वनीं (स्वर + सघोष व्यञ्जन) || || अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ, ह्, य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्
|-
| अम् || सघोष अ-बाधक ध्वनियाँ || || अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ, ह्, य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्
|-
| अण् || सघोष सतत ध्वनियाँ (अण् - २) || || अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ, ह्, य्, व्, र्, ल्
|-
| अट् || सघोष मध्यवर्ती ध्वनियाँ || || अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ, ह्, य्, व्, र्
|-
| इण् || अ-भिन्न सतत ध्वनियाँ (इण्) || || इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ, ह्, य्, व्, र्, ल्
|}
== यहौ द्याखौ ==
* जनरेटिव व्याकरण
* अष्टाध्यायी
* [[पाणिनि|पाणिनि]]
* संस्कृत व्याकरण
== संदर्भ ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|15em}}
== बाहरी लिंक ==
* [http://www.stanford.edu/~kiparsky/Papers/siva-t.pdf] पॉल किपार्स्की द्वारा 'अर्थव्यवस्था अऊर शिव सूत्रन के निर्माण' पे पेपर।
* [http://kornai.com/Papers/mol2.pdf] आंद्रास कोर्नाई द्वारा शिव सूत्रन का समकालीन [[Feature Geometry|फीचर ज्यामिति]] ते संबंधित पेपर।
* [https://web.archive.org/web/20090305004509/http://user.phil-fak.uni-duesseldorf.de/~petersen/paper/petersen_jolli_proof.pdf] 'पाणिनी के शिव सूत्रन का गणितीय विश्लेषण' पर विबके पीटरसन का पेपर।
* [https://www.scribd.com/doc/81266812/Who-Inspired-Panini-Reconstructing-the-Hindu-and-Buddhist-Counter-Claims-Madhav-M-Deshpande] माधव देशपांडे का पेपर 'पाणिनी का प्रेरित किसने किया? हिन्दू अऊर बौद्ध प्रति-दावों का पुनर्निर्माण।'
1vp6jl9vp00vwkr3ojn2p7pgr555wq7