विकिपीडिया awawiki https://awa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter मीडिया खास बातचीत यूजर यूजर बातचीत विकिपीडिया विकिपीडिया बातचीत फाइल फाइल बातचीत मीडियाविकी मीडियाविकी बातचीत खाँचा खाँचा बातचीत मदद मदद बातचीत श्रेणी श्रेणी बातचीत TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk एरुतुकली 0 9393 38116 33711 2026-11-10T23:47:19Z InternetArchiveBot 1072 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 38116 wikitext text/x-wiki [[File:Eruthukali.jpg|thumb]] '''एरुतुकली''' (जेनका '''एरुथु कली''' भी कहा जात ह) भारत देस के [[केरल]] राज्य के उत्तर मलाबार इलाका की एक प्रसिद्ध लोक कला अहइ। ई लोक नाच मुख्य रूप से माविलर समुदाय द्वारा किहा जात ह। ==परिचय== एरुतुकली केरल के उत्तर मलाबार क्षेत्र की एक पारंपरिक लोक कला अहइ। ई कला [[कासरगोड ज़िला|कासरगोड]] अउ [[कन्नूर ज़िला|कन्नूर]] ज़िला के पहाड़ी इलाका मा रहे वाले माविलन समुदाय द्वारा निभाई जात ह। ई लोक नाच [[मलयालम पंचांग]] के [[तुलम]] महीना के दसवें दिन गांवन मा किहा जात ह।<ref name="Keralakaumudi">{{Cite web |title=ഗോത്ര സ്മൃതികളുണർത്തി എരുതുകളി.. |url=https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=670779&u=local-news-kannur |access-date=2023-04-07 |website=keralakaumudi.com |publisher=[[Kerala Kaumudi]] |language=ml |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407063446/https://keralakaumudi.com/news/news-amp.php?id=670779&u=local-news-kannur |url-status=live }}</ref> एरुतुकली नाच खेती-किसानी मा आगे चलिके समृद्धि होए, इही कामना से किहा जात ह।<ref name="Keralakaumudi"/> ==नाम क अर्थ== ‘एरुतु’ सब्द का मतलब होय ह बड़ा बैल अउ ‘कली’ का मतलब खेल या नाच।<ref name="Keralakaumudi"/> एरुतुकली मा मुख्य पात्र '''एडुपुकला''' (नकली बैल) अहइ, जे बांस, भूसा, कपड़ा अउ लकड़ी के सिर से बनावल जात ह।<ref name="Keralakaumudi"/> ==कथा अउ मान्यता== कहल जात ह कि माविलर समुदाय के पुरखा लोग जब ज़मींदारन (जनमी) खातिर पहाड़ी इलाका मा धान की खेती (पोनम) करत रहेन, तब दुई जने लोगन क [[सुब्रह्मण्य मंदिर]] से बैल खरीदै खातिर भेजा गवा।<ref name="Keralakaumudi"/> लौटत बखत थकान से ऊ लोग राह मा सो गइन अउ जब जागेन त बैल गायब रहेन। बहुत खोज के बादो जब बैल न मिलेन, तब ऊ लोगन कसम खाइन कि हर बरिस एरुतुकली करिहन।<ref name="Keralakaumudi"/> बाद मा बैल वापस मिल गइन अउ ऊ लोग आपन कसम निभाइन। ==प्रदर्शन== एरुतु की पोशाक पहिरै से पहिले कलाकार आपन पुरखन क ताजा धान से बने [[पोहे]] अउ [[मुरमुरे]] अउ फल अर्पित कइके पूजा करत हइन।<ref>{{Cite web |title=പാരമ്പര്യത്തിന്റെ നേർക്കാഴ്ചയായി എരുതുകളി |url=https://www.manoramaonline.com/district-news/kasargod/2020/10/27/kasargod-vellarikkundu-festival.html |access-date=2023-04-07 |website=ManoramaOnline |publisher=[[Malayala Manorama]] |language=ml |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407064949/https://www.manoramaonline.com/district-news/kasargod/2020/10/27/kasargod-vellarikkundu-festival.html |url-status=live }}</ref> कलाकार बांस, भूसा, कपड़ा अउ लकड़ी से बने बड़े नकली बैल क उठाइके ताल-मेल से घर-घर जात हइन।<ref name="Deshabhimani">{{Cite web |title=എരുതുകളി നിറഞ്ഞാടി |url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-27-10-2021/978386 |access-date=2023-04-07 |website=[[Deshabhimani]] |language=ml |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407064953/https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-27-10-2021/978386 |url-status=live }}</ref> ई नाच मा [[चेंडा]] अउ चेम्पिला जइसन पारंपरिक बाजा इस्तेमाल किहा जात ह।<ref name="Keralakaumudi"/> खेती की सुरुआत से जुड़े गीतन के संग नाच होत ह।<ref name="Keralakaumudi"/> ई लोक कला तुलम महीना के दसवें दिन शुरू होइके तीसरे दिन बाघ द्वारा बैल पकड़े जाए वाले दृश्य से खतम होत ह।<ref name="Deshabhimani"/> ई बैल उन सब घरन मा ले जावल जात ह जउन खेती-किसानी से जुड़े होत हइन।<ref>{{Cite web |title=പത്താമുദയത്തിനെത്തി 'എരുതും മരമീടനും' |url=https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=420986&u=local-news--kasargod |access-date=2023-04-07 |website=keralakaumudi.com |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407063447/https://keralakaumudi.com/news/news-amp.php?id=420986&u=local-news--kasargod |url-status=dead }}</ref> घरवाले कलाकारन क उपहार भी देत हइन।<ref name="Keralakaumudi"/> ==संदर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:भारतीय लोक नृत्य]] [[श्रेणी:केरल की संस्कृति]] nxor9bz98yhouvt01u2ntjbwri4fxj2 के. चिन्नाम्मा 0 9598 38117 34818 2026-11-10T23:56:44Z InternetArchiveBot 1072 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 38117 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = के. चिन्नम्मा | image = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = 1883 | birth_place = [[त्रावणकोर]], ब्रिटिश भारत | death_date = 1930 | death_place = [[त्रावणकोर]] | occupation = समाजसेवी, महिला कार्यकर्ता | years_active = | known_for = | notable_works = | spouse(s) = | relatives = }} '''के. चिन्नम्मा''' [[भारत]] के [[केरल]] से एक [[नारीवादी]], सामाजिक कार्यकर्ता अऊर महिला कार्यकर्ता रहीं। 1918 मा, उ राजा श्रीमूलम थिरनाल षष्ट्यब्दा पूर्ति स्मारक [[हिन्दू]] महिला मंदिराम (अब S.M.S.S हिन्दू महिला मंदिराम) शुरू किहिन, [[केरल]] राज्य के बेसहारा औरतन के पहिला घर। उ धर्म या जाति के बावजूद कम विशेषाधिकार प्राप्त पृष्ठभूमि के लड़कियन का शिक्षित, सशक्त अऊर पुनर्वास करै के उद्देश्य से संस्थान के स्थापना किहिन।<ref name=":0">https://www.theweek.in/wire-updates/national/2019/10/23/srg2-kl-mahila%20mandiram.html</ref> ==जीवनी== के. चिन्नम्मा का जनम 1883 मा अटिंगल, तिरुवनंतपुरम मा एक ठेठ किसान परिवार मा अटिंगल एडवमदम हाउस अऊर वेलयुधन पिल्लई के कल्याणी अम्मा के घरे भवा रहा। कमजोर मेहरारून के द्वारा झेलै वाली गरीबी, उत्पीड़न अऊर अभाव चिन्नामा का छोट उमर से ही सतावत अहै। अपनी मातृक चाची से प्रोत्साहित होइके, उ फोर्ट हाई स्कूल मा पढ़ाई किहिन अऊर वहिके पहिली छात्राओं मा से एक रहीं।<ref>https://archives.mathrubhumi.com/thiruvananthapuram/news/22nov2021-1.6200185</ref> सेनाना मिशन गर्ल्स स्कूल, तिरुवनंतपुरम से आपन बुनियादी शिक्षा पूरा करै के बाद, उ तिरुवनंतपुरम महिला कॉलेज से आपन एफए डिग्री प्राप्त किहिन।<ref>https://www.thehindu.com/features/metroplus/for-women-by-women/article7011444.ece</ref> शिक्षा के बाद उ सहायक निरीक्षक के रूप मा लोक शिक्षा विभाग मा शामिल होइ गइन। चिन्नम्मा जेका तत्कालीन स्कूल इंस्पेक्टर करापित के सहायक के रूप मा नियुक्त कीन गा रहा, ग्यारह तालुकन के प्रभारी रहीं।<ref name=":0" /> ===व्यक्तिगत जीवन और मृत्यु=== चिन्नम्मा के शादी सी. वी. रमन पिल्लई के भाई तहसीलदार नारायण पिल्लई के बेटवा कुमारा पिल्लई से भे रहै। चिन्नम्मा अपने पति अउर बच्चन के साथे कोट्टायम मा रहत रहीं। उ 1930 मा मरि गै।<ref>{{Cite web |url=https://www.keralawomen.gov.in/ml/node/743 |title=Archive copy |access-date=2026-03-31 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517173344/https://www.keralawomen.gov.in/ml/node/743 |url-status=dead }}</ref> ==समाज सेवा और सक्रियता== जब एम.सी. संकरा पिल्लई एक प्रकाशन मा लिखिन कि औरत प्रजनन मशीन हैं, चिन्नम्मा अऊर ओनके सहपाठी कल्याणी अम्मा एकर तीखी आलोचना किहिन। सन् १९११ मा एक महिला सम्मेलन के अध्यक्षता करत समय उ तीर्थपद परमहंसा से मिलीं अऊर ओनके सलाह पर उ सामाजिक कार्य पर ध्यान केंद्रित किहिन।<ref>{{Cite web |url=https://anweshanam.com/679673/digambara-memoirs-208-two-friends-k-chinnamma-and-b/ |title=Archive copy |access-date=2026-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212063205/https://anweshanam.com/679673/digambara-memoirs-208-two-friends-k-chinnamma-and-b/ |archive-date=2025-12-12 |url-status=dead}}</ref> शादीशुदा अधिकारिन के हक के वकालत करैं वाली चिन्नम्मा कइयौ मेहरियन के समाज बनाये हैं। १९०८ मा के. चिन्नम्मा का त्रावणकोर के कोट्टायम डिवीजन मा स्कूल इंस्पेक्टर नियुक्त कीन गा रहा।<ref name=":1">https://www.thenewsminute.com/article/remembering-keralas-chinnamma-who-opened-states-first-home-destitute-women-115640</ref> अपने काम के हिस्से के रूप मा, उ नन द्वारा संचालित ईसाई स्कूलन का दौरा किहिन अऊर ईसाई बच्चन के स्कूलन से संबद्ध अनाथालयन का देखिन। यहिसे उ सोचत रहीं कि हिन्दू समुदाय मा अनाथ अऊर विधवा के लिए एक आश्रय गृह शुरू करब का होई। 1916 मा, चिन्नम्मा त्रावणकोर के तत्कालीन राजा श्रीमूलम थिरनाल के 60 वें जन्मदिन के अवसर पर एक महिला सम्मेलन मा अपने विचार के बारे मा बात किहिन, लेकिन केहू हेरवनल विचार का समर्थन नाहीं किहिस।<ref name=":1" /> ==सम्मान== महिला मंदिर अऊर चिन्नम्मा जे एकर नेतृत्व किहिन, जवाहरलाल नेहरू अऊर एनी बेसेंट सहित राष्ट्रीय नेताओं द्वारा तारीफ कीन गै है। तिरुवनथपुरम के चिन्नम्मा मेमोरियल गर्ल्स हाई स्कूल का नाम उनके नाम पर रखा गा है। चिन्नम्मा के उत्कृष्ट योगदान अऊर निस्वार्थ सेवाओं के याद मा, महिला मंदीराम ने अपने शताब्दी समारोह के हिस्से के रूप मा 100 लड़कियन का शैक्षिक सहायता प्रदान की।<ref>https://www.newsexperts.in/children-mahila-mandiram-come-home-thank-mothers/</ref> 2019 नवंबर मा, भारतीय डाक विभाग चिन्नम्मा द्वारा शुरू कीन गा एसएमएसएस हिन्दू महिला मंदिराम के शताब्दी के मौके पर एक विशेष कवर जारी किहिस। कवर पै के. चिन्नाम्मा के तस्वीर के साथ एक विशेष मोहर लाग है।<ref>https://www.kerala9.com/latest-news/india-post-issues-special-cover-to-mark-centenary-of-mahila-mandiram/</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय महिला कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:तिरुवनंतपुरम जिला के मनई]] [[श्रेणी:भारतीय नारीवादी]] 1xn5epo4vw6ls9kxmkx50hkqbw7nf20 दुर्गा भाभी 0 9645 38118 34710 2026-11-11T00:24:59Z InternetArchiveBot 1072 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 38118 wikitext text/x-wiki [[File:Durga Bhabhi.webp|thumb|दुर्गा भाभी]] '''दुर्गा भाभी''' [[भारत]] क स्वतंत्रता संग्राम मा क्रांतिकारियन क प्रमुख सहयोगी रहिन। १८ दिसम्बर १९२८ का [[भगत सिंह]] उहाँका साथे वेश बदल के [[कोलकाता|कलकत्ता]]-मेल से यात्रा कइन्हिन। दुर्गा भाभी क्रांतिकारी [[भगवती चरण वोहरा|भगवती चरण बोहरा]] क पत्नी रहिन। == परिचय == दुर्गा भाभी क जनम ७ अक्टूबर 1907 का शहजादपुर गाँव मा पंडित बांके बिहारी क घर भवा रहा। ई गाँव आज के समय मा [[उत्तर प्रदेश]] क [[कौशाम्बी जिला]] मा आवत है। उनकर पिता [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] कलेक्ट्रेट मा नाजिर रहिन अउर बाबा महेश प्रसाद भट्ट [[जालौन जिला]] मा थानेदार रहिन। दादा पंडित शिवशंकर शहजादपुर मा जमींदार रहिन। १० बरिस क उमिर मा ही उनकर बियाह [[लाहौर]] के [[भगवती चरण वोहरा]] से भवा। ससुर शिवचरण जी रेलवे मा ऊँच पद पर रहिन। भगवती चरण बोहरा अंग्रेज शासन से देश का आजाद करावे खातिर क्रांतिकारी गतिविधियन मा जुड़ गइन।<ref name="r553">{{cite web | last=राणा | first=डॉ. आनंद सिंह | title=वीरांगना दुर्गा भाभी : भारतीय स्वातंत्र्य समर में क्रांति की अग्निशिखा | website=पाञ्चजन्य | date=2025-10-07 | url=https://panchjanya.com/2025/10/07/439180/bharat/durga-bhabhi-jayanti-freedom-fighter-and-revolutionary/ | language=hi | access-date=2026-03-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251225142617/https://panchjanya.com/2025/10/07/439180/bharat/durga-bhabhi-jayanti-freedom-fighter-and-revolutionary/ | archive-date=2025-12-25 | url-status=dead}}</ref> दुर्गा भाभी भी उनका पूरा सहयोग दिहिन। १९२६ मा भगवती चरण वोहरा अउर [[भगत सिंह]] मिल के नौजवान भारत सभा क गठन कइन्हिन। २८ मई १९३० का रावी नदी क किनारे बम परीक्षण करत समय भगवती चरण वोहरा शहीद होइ गइन। उहाँक शहादत क बाद भी दुर्गा भाभी क्रांतिकारियन क साथे सक्रिय रहिन। ९ अक्टूबर १९३० का दुर्गा भाभी गवर्नर हैली पर गोली चलाइन, हालांकि ऊ बच गवा लेकिन एक अंग्रेज अधिकारी घायल होइ गवा। मुंबई मा पुलिस कमिश्नर पर भी ऊ गोली चलाइन, जवन से अंग्रेज पुलिस उहाँक पीछे पड़ गइ। बाद मा उहाँका गिरफ्तार कइ लिय गवा। दुर्गा भाभी क्रांतिकारियन खातिर हथियार ले जाए अउर लावे क काम भी करत रहिन। [[चंद्रशेखर आजाद]] जवन पिस्तौल से खुद क जान दिहिन, ऊ पिस्तौल दुर्गा भाभी ही लइ के आई रहिन।[[File:भारत माता दुर्गावती देवी.jpg|thumb|भारत माता दुर्गावती देवी]] जब [[भगत सिंह]] अउर बटुकेश्वर दत्त असेंबली मा बम फेंके जात रहिन, तब दुर्गा भाभी अउर सुशीला मोहन अपन खून से तिलक लगा के उहाँका विदा कइन्हिन। == बाद क जीवन == क्रांतिकारियन क शहादत क बाद दुर्गा भाभी अकेली पड़ गइन। ऊ अपने बेटा शचींद्र क पढ़ाई खातिर दिल्ली गइन, लेकिन पुलिस उहाँका परेशान करत रही। बाद मा ऊ लाहौर गइन जहाँ उहाँका गिरफ्तार कइके तीन बरिस तक नजरबंद रखल गवा। १९३५ मा गाजियाबाद मा प्यारेलाल कन्या विद्यालय मा अध्यापिका बनिन। बाद मा दिल्ली आके कांग्रेस मा काम कइन्हिन, लेकिन १९३७ मा छोड़ दिहिन। १९३९ मा ऊ मद्रास जा के मारिया मोंटेसरी से शिक्षा पद्धति सीखिन अउर १९४० मा लखनऊ मा मोंटेसरी स्कूल खोलेन, जौन आज मोंटेसरी इंटर कॉलेज क नाम से जाना जात है। == निधन == १४ अक्टूबर १९९९ का गाजियाबाद मा उहाँक निधन होइ गवा। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[भगवती चरण वोहरा]] * [[मन्मथनाथ गुप्त]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20111016060009/http://satyarthved.blogspot.com/2009/10/blog-post_15.html दुर्गा भाभी क बारे मा लेख] * [https://web.archive.org/web/20080522144420/http://shudrak.blogspot.com/2007/10/blog-post_07.html दुर्गा भाभी क याद मा] * [https://www.sahityashilpi.com/2009/03/blog-post_9638.html आजादी क आंदोलन मा नारी क भूमिका] {{क्रांतिकारी नारियां}} [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता संग्राम]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:भारतीय क्रांतिकारी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला स्वतंत्रता सेनानी]] 0sa2i5hd5kit0bld7i2xezy90zmdqii